https://wikihaj.com/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D8%B4%D9%81%D8%A7%D8%A6%DB%8C 2026-08-10T05:16:46Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.0 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86&diff=50076 2022-09-07T10:02:40Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>پیاده‌روی اربعین، از جمله آیین‌های بزرگ شیعیان است که از چند روز مانده به اربعین از مبدأ شهرهای مختلف [[عراق]]؛ به ویژه [[نجف]] آغاز می‌شود. طی این پیاده‌روی، میلیون‌ها نفر به قصد [[زیارت امام حسین(ع)]] خود را در روز [[اربعین]] به [[کربلا (شهر)|کربلا]] می‌رسانند. <br /> <br /> ==معرفی==<br /> پیاده‌روی اربعین آیینی زیارتی است. این پیاده‌روی از چند روز مانده به روز [[اربعین امام حسین]](ع) از مبداء شهرهای مختلف عراق به ویژه نجف آغاز می‌شود. مقصد این سفر پیاده، رسیدن به کربلا در روز اربعین است. این پیاده‌روی به صورت فردی و گروهی در قالب گروه‌‌های دوستی، هیئت‌های مذهبی و جمع‌های خانوادگی انجام می‌شود و افراد بسته به شرایط جسمانی، همه یا بخشی از مسیر محل زندگی خود تا کربلا را پیاده می‌پیمایند.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص ۱۰۰&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تاریخچه ==<br /> سفر پیاده برای زیارت، همواره دارای فضیلت دانسته شده و رواج داشته است. اما از تاریخ دقیق آغاز یا رواج پیاده‌روی برای زیارت اربعین، اطلاع دقیقی در دست نیست. در برخی پژوهش‌های معاصر، سابقه این آیین را سده سیزدهم قمری دانسته و از سفر پیاده برخی از علما به کربلا یاد کرده‌اند؛ از جمله گفته شده است که در زمان شیخ مرتضی انصاری(۱۲۱۴ - ۱۲۱۸ق.) این مراسم برپا می‌شده و پس از او از رونق افتاده و دوباره در اوایل قرن چهاردهم قمری محدث نوری(درگذشت ۱۳۲۰ق.) آن را احیا کرده است.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص ۱۰۲؛ مجموعه مقالات اربعین، ج ۴، ص ۵۴&lt;/ref&gt; همچنین در گزارشی از شرکت یک میلیون و ۵۴۶ هزار زائران در پیاده‌روی سال ۱۳۶۵ قمری/ ۱۳۲۴ شمسی یاد شده است.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص ۱۰۱&lt;/ref&gt; پس از آن نیز از شرکت و اهتمام برخی علمای شیعه از جمله سید محمود شاهرودی (درگذشت۱۳۵۳ش.) برای شرکت در پیاده‌روی اربعین سخن گفته شده است.&lt;ref&gt;مجموعه مقالات اربعین حسینی، ج۲، ص ۸۳&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مسیرهای پیاده روی ==<br /> پیاده‌روی اربعین در همه مسیرهای منتهی به کربلا برگزار می‌شود اما راه نجف به کربلا پر تردد‌تر است.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص ۱۰۰&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===اطلاعات مسیر نجف به کربلا===<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> !میزان مسافت<br /> |۸۰ کیلومتر<br /> |-<br /> !تعداد ستون‌ها<br /> |۱۴۵۲ ستون<br /> |-<br /> !فاصله بین هر ستون<br /> |۵۰ متر (۲۰ستون =۱ کیلومتر)<br /> |-<br /> !زمان لازم برای پیاده روی کل مسیر<br /> |۲۰ تا ۲۵ ساعت (متوسط روزی ۷ تا ۸ ساعت)<br /> |-<br /> !زمان تخمینی سفر پیاده<br /> |۳ روز<br /> |-<br /> !بهترین زمان شروع سفر<br /> |۱۶ صفر<br /> |-<br /> !زمان تقریبی رسیدن به کربلا<br /> |۱۹ صفر<br /> |}<br /> <br /> ==موکب‌==<br /> موکِب یا مَضیف در فرهنگ شیعیان عرب، به مکان‌هایی گفته می‌شود که توسط مردم در مناسبت‌های مختلف (به ویژه در ماه محرم و صفر) برای خدمت‌رسانی به زائران یا گروه‌های همراه آنان برپا شده است.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص۴۸۳.&lt;/ref&gt; جمع آن «مَواکِب» است و معادل موکب در ایران را می‌توان [[هیئت]] دانست.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص۴۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عشایر بومی عراق و ساکنان روستاهای در طول مسیر پیاده‌روی اربعین، مکان‌هایی برای خدمت به زائران ایجاد کرده‌اند که به آن‌ها «موکب» گفته می‌شود&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص ۱۰۰.&lt;/ref&gt; و برخی تعداد آن را در سال‌های اخیر بیش از ۱۰۰ هزار موکب دانسته‌اند.&lt;ref&gt;[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/07/28/2124033/آمار-و-ارقام-حیرت-انگیز-از-مراسم-پیاده-روی-اربعین-امام-حسین-ع «آمار و ارقام حیرت‌انگیز از مراسم پیاده‌روی اربعین امام حسین(ع)»]، خبرگزاری تسنیم&lt;/ref&gt; این موکب‌ها گاه موقتی است که شامل خیمه‌های پارچه‌ای است و گاه دائمی و به شکل یک ساختمان است. خدماتی که موکب‌ها به زائران ارائه می‌دهند شامل اسکان موقت، توزیع غذا، خدمات بهداشتی و درمانی و خدمات متفرقه مانند واکس زدن کفش‌ها، ماساژ بدن و پاها، تعمیر وسایل و ... است.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص ۱۰۰.&lt;/ref&gt; همچنین موکب‌هایی که به زائران در داخل کربلا خدمت‌رسانی می‌کنند به بیش از ۱۰ هزار موکب رسیده و برخی از این موکب‌ها از کشورهایی همچون لبنان، کویت، ایران، جمهوری آذربایجان، عربستان، هند، انگلیس، سوئد، آلمان، ترکیه، تایلند، فرانسه و هلند بوده است.&lt;ref&gt;[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/07/28/2124033/آمار-و-ارقام-حیرت-انگیز-از-مراسم-پیاده-روی-اربعین-امام-حسین-ع «آمار و ارقام حیرت‌انگیز از مراسم پیاده‌روی اربعین امام حسین(ع)»]، خبرگزاری تسنیم&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==آداب و رسوم عزاداری اربعین در عراق==<br /> هر سال میلیون ها نفر از شیعیان عراق، مراسم عزاداری اربعین را از روز پانزدهم ماه صفر آغاز کرده و عزاداران ۲۰ صفر خود را به کربلا می‌رسانند. این عزاداری مردم عراق با آیین‌هایی مانند هوسه‌خوانی و پذیرایی از زائران انجام می‌شود.<br /> ===هوسه‌خوانی===<br /> از آداب و رسوم عراقی‌ها در مسیر رفتن به کربلا، هوسه‌خوانی است. هوسه به قصاید ویژه قبایل جنوب عراق گفته می‌شود که بیان‌کننده قهرمانی و شجاعت است.&lt;ref&gt;[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_101817_45fc4f88fec50e1b677b9c461258dd10.pdf «پیاده‌روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»]، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt; از این گونه اشعار در جنگ‌ها، مرثیه‌سرایی‌ها، برانگیختن عزم مردان جهت انجام کارهای سخت و بزرگ استفاده می‌شود. همراهان نیز یک بیت از آن قصیده را تکرار کرده و به صورت دایره‌وار حرکت می کنند.&lt;ref&gt;[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_101817_45fc4f88fec50e1b677b9c461258dd10.pdf «پیاده‌روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»]، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===ورود به کربلا===<br /> با شروع عزاداری اربعین از ۱۵ صفر،<br /> نخستین کاروانی که وارد کربلا می شود، کاروان شبیه خوانان و تعزیه گردانان است. پس از آنها دسته‌های سینه زنی و زنجیرزنی از شهرهای عراق به سوی کربلا روانه می‌شوند و از 17 صفر تا روز اربعین، از صبح تا پاسی از شب به سینه زنی و زنجیرزنی و عزاداری می پردازند.&lt;ref&gt;[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_101817_45fc4f88fec50e1b677b9c461258dd10.pdf «پیاده‌روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»]، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> ===سلام بر امام حسین(ع) و ورود به حرم===<br /> مراسم اصلی در روز اربعین دو ساعت گذشته از ظهر آغاز می‌شود. زائران، نزدیکِ در ورودی حرم امام حسین(ع) ایستاده و در حالی که بر سینه‌های خود می‌زنند، مرثیه‌ای را می‌خوانند و تکرار می‌کنند و در پایانِ سینه‌زنی دست‌ها را به‌نشانه سلام، به سوی ضریح بالا می‌برند. همچنین نماز زیارت به جای آورده و دعاهای مخصوص زیارت اربعین را می‌خوانند.&lt;ref&gt;[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_101817_45fc4f88fec50e1b677b9c461258dd10.pdf «پیاده‌روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»]، ص۱۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> ===برپایی موکب‌ها و پذیرایی از زائران===<br /> موکب‌ها در ایام پیاده‌روی اربعین توسط مردم و بخصوص ساکنان روستا‌های عراق در مسیر این پیاده‌روی برپا شده و خدمات مختلف رفاهی، بهداشتی، غذایی و.. به زائران ارائه می‌دهند. بیشتر این موکب‌ها در مسیرهای مختلف منتهی به کربلا قرار دارد.&lt;ref&gt;فرهنگ سوگ شیعی، ص۴۸۳-۴۸۴&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> *'''[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_101817_45fc4f88fec50e1b677b9c461258dd10.pdf «پیاده‌روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»]'''، عبدالرحیم اباذری، در مجله فرهنگ زیارت، سال پنجم، شماره ۱۹ و ۲۰، تابستان و پاییز ۱۳۹۳ش.<br /> *[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/07/28/2124033/آمار-و-ارقام-حیرت-انگیز-از-مراسم-پیاده-روی-اربعین-امام-حسین-ع '''«آمار و ارقام حیرت‌انگیز از مراسم پیاده‌روی اربعین امام حسین(ع)»''']، خبرگزاری تسنیم، ۲۸ مهر ۱۳۹۸ش.</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86&diff=50070 2022-09-07T09:20:35Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>[[رده:اربعین]]<br /> [[پرونده:پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تهران.jpg|بندانگشتی|پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تهران (۱۳۹۸ش).&lt;ref&gt;«[https://iusnews.ir/fa/news-details/331878/پیاده-روی-جاماندگان-اربعین-در-تهران/ پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تهران]» خبرنامه دانشجویان ایران.&lt;/ref&gt;]] <br /> <br /> '''پیاده‌روی جاماندگان اربعین،''' شبیه‌سازی [[پیاده‌روی اربعین]] است که هر سال [[اربعین|روز اربعین]] در شهرهای [[ایران]] برگزار می‌شود. این پیاده‌روی از دهه نود شمسی آغاز شده، و مقصد آن یکی از زیارتگاه‌ها یا مکان‌های معنوی شهر است. <br /> <br /> مقصد پیاده‌روی در مشهد، حرم امام رضا(ع)، در تهران، حرم حضرت عبدالعظیم و در شیراز، حرم شاهچراغ است. مسیر پیاده‌روی در قم از حرم حضرت معصومه(س) شروع و به مسجد جمکران پایان می‌یابد.<br /> <br /> {{ناوبری عمودی اربعین}}<br /> <br /> == مفهوم‌شناسی ==<br /> پیاده‌روی جاماندگان اربعین شبیه‌سازی [[پیاده‌روی اربعین]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; و نمادی از راهپیمایی در فاصله بین [[نجف]] تا [[کربلا]]&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;«[https://www.isna.ir/news/98072719681 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی تبدیل به یک حرکت جهانی شده است]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt; دانسته شده است. این پیاده‌روی در روز [[اربعین]] برگزار می‌شود و شرکت‌‌کنندگان در آن مسیری را به سمت یکی از اماکن زیارتی شهر می‌پیمایند.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به «[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/08/06/1863690 مسیرهای پیاده‌روی جاماندگان اربعین در شیراز اعلام شد]»، خبرگزاری تسنیم.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تاریخچه ==<br /> [[پرونده:پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تهران۲.jpg|بندانگشتی|پخش نذری در پیاده‌روی جاماندگان اربعین، به سبکی که [[عراق|عراقی‌ها]] در پیاده‌روی اربعین انجام می‌دهند. (تهران ۱۴۰۰ش)&lt;ref&gt;«[https://www.mizan.news/761263 پیاده روی جاماندگان اربعین حسینی]»، خبرگزاری میزان.&lt;/ref&gt;]]<br /> پیاده‌روی جاماندگان اربعین در [[تهران]] برای نخستین بار در سال ۱۳۹۰ش انجام شد.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;«[https://www.isna.ir/news/98072719681 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی تبدیل به یک حرکت جهانی شده است]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt; سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران از سال ۱۳۹۳ش، مدیریت مسائل فرهنگی این راهپیمایی را برعهده گرفت و این مراسم شکلی رسمی یافت. همچنین ارگان‌هایی مانند سپاه تهران، نیروی انتظامی، اداره امور مساجد جنوب شرق تهران، تولیت آستان عبدالعظیم، سازمان تبلیغات اسلامی جنوب شرق تهران و هیئت رزمندگان اسلام استان تهران در برگزاری آن همکاری می‌کنند.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; آمار دقیقی از جمعیت شرکت‌کننده در این مراسم به صورت سالیانه در دست نیست. برخی، آمار شرکت‌کنندگان در آن را در سال ۱۳۹۷ش، حدود دو میلیون نفر تخمین زده‌اند.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;«[https://www.entekhab.ir/fa/news/438241 حضور ۲ میلیون نفر در پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی تهران]»، خبرگزاری انتخاب؛ «[https://www.isna.ir/news/98072719681 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی تبدیل به یک حرکت جهانی شده است]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از تهران، در دیگر شهرهای ایران نیز این مراسم به صورت سالیانه در روز اربعین برگزار شده است؛ البته گفته شده مراسمی در [[اصفهان]] به صورت پیاده‌روی از سال ۱۳۷۵ش آغاز شده، که در آن، فاصله بین میدان لاله و [[امامزاده شاه‌کرم (اصفهان)|امامزاده شاه‌کرم]] پیاده‌روی می‌شود.&lt;ref&gt;«[https://www.khabaronline.ir/news/1311407 راهپیمایی جاماندگان اربعین از میدان لاله تا امامزاده شاه کرم اصفهان]»، خبرآنلاین. &lt;/ref&gt; <br /> <br /> == مبدأ و مقصد پیاده‌روی جاماندگان اربعین ==<br /> پیاده‌روی جاماندگان اربعین در [[تهران]]، از میدان امام حسین(ع) آغاز و به [[حرم حضرت عبدالعظیم حسنی]] پایان می‌یابد.&lt;ref&gt;«[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/07/03/2578613 پیاده‌روی جاماندگان اربعین از میدان امام حسین تا حرم عبدالعظیم]»، خبرگزاری تسنیم.&lt;/ref&gt; در [[مشهد (شهر)|مشهد]] از مسیرهای مختلف به‌ویژه میدان فردوسی به سوی [[آستان امام رضا(ع)|حرم امام رضا(ع)]]،&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/news/84485439 راهپیمایی عظیم جاماندگان اربعین حسینی(ع) در مشهد مقدس آغاز شد]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt; در [[قم]] از [[حرم حضرت معصومه(س)]] به سوی [[مسجد جمکران]]&lt;ref&gt;«[https://www.iribnews.ir/fa/news/3232515 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در قم]»، خبرگزاری صدا و سیما.&lt;/ref&gt; و در [[شیراز]] از نقاط مختلف به سمت [[حرم شاهچراغ]]&lt;ref&gt;«[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/08/06/1863690 مسیرهای پیاده‌روی جاماندگان اربعین در شیراز اعلام شد]»، خبرگزاری تسنیم.&lt;/ref&gt; صورت می‌پذیرد.<br /> <br /> دیگر مراکز استان ایران که مقصد یا مبدأ پیاده‌روی جاماندگان اربعین در آن، یکی از حرم‌های امامزادگان است، عبارتند از: <br /> <br /> {{ستون-شروع|2}}<br /> * اراک: [[مزار امامزاده محمد عابد|امامزاده محمد عابد]]&lt;ref&gt;«[https://www.imna.ir/news/599978 برگزاری مراسم جاماندگان اربعین حسینی در اراک]»، خبرگزاری ایمنا.&lt;/ref&gt;<br /> * اردبیل: از [[امامزاده صالح (اردبیل)|امامزاده صالح]] تا [[امامزاده سید صدرالدین]]&lt;ref&gt;«[https://www.farsnews.ir/photo/14000705000351 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در اردبیل]»، خبرگزاری فارس.&lt;/ref&gt;<br /> * ارومیه: [[بقعه محمد بن خلیلان]]&lt;ref&gt;«[https://www.farsnews.ir/azarbaijan-gharbi/news/13980727000229 پیاده‌روی جاماندگان زیارت اربعین در آذربایجان‌غربی]»، خبرگزاری فارس.&lt;/ref&gt;<br /> * اصفهان: [[امامزاده شاه کرم]]&lt;ref&gt;«[https://www.khabaronline.ir/news/1311407 راهپیمایی جاماندگان اربعین از میدان لاله تا امامزاده «شاه کرم» اصفهان]»، خبرگزاری خبرآنلاین.&lt;/ref&gt;<br /> * بجنورد: [[امامزاده سید عباس (بجنورد)]]&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/news/84484251 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در خراسان شمالی برگزار می‌شود]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی. &lt;/ref&gt;<br /> * بیرجند: [[امامزادگان باقریه]]&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/photo/83523053 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در بیرجند]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt;<br /> * خرم‌آباد: از [[امامزاده زید بن علی (خرم‌آباد)|امامزاده زید بن علی]] تا [[امامزاده عبدالله (خرم‌آباد)|امامزاده عبدالله]]&lt;ref&gt;«[https://www.mehrnews.com/news/5312177 برگزاری پیاده‌روی جاماندگان اربعین در خرم‌آباد]»، خبرگزاری مهر.&lt;/ref&gt;<br /> * زنجان: [[امامزاده سید ابراهیم (زنجان)|امامزاده سید ابراهیم]]&lt;ref&gt;«[https://www.farsnews.ir/photo/13980727000393 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در زنجان]»، خبرگزاری فارس.&lt;/ref&gt;{{یادداشت|مقصد پیاده‌روی جاماندگان اربعین در زنجان، در برخی سال‌ها مزار شهدای گمنام زنجان بوده است.}}<br /> * ساری: از [[مزار امامزاده یحیی (ساری)|حرم امامزاده یحیی]] تا مزار شهدای گمنام در پارک موزه&lt;ref&gt;«[https://www.isna.ir/news/98072317593 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در مازندران برگزار می‌شود]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt;<br /> * قزوین: [[امامزاده حسین (قزوین)|امامزاده حسین]]&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/news/84472422 مراسم پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در قزوین برگزار می‌شود]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt;{{یادداشت|مقصد پیاده‌روی جاماندگان اربعین در قزوین، گلزار شهدای این شهر نیز ذکر شده است.}}<br /> * کرج: [[امامزاده محمد (کرج)|امامزاده محمد]]&lt;ref&gt;«[https://alborz.iqna.ir/fa/news/3850675 مسیرهای پیاده‌روی جاماندگان اربعین در البرز اعلام شد]»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا).&lt;/ref&gt;<br /> * گرگان: [[امامزاده عبدالله (گرگان)|امامزاده عبدالله]]&lt;ref&gt;«[https://www.isna.ir/photo/golestan-33545 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در گرگان]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt;<br /> * یزد: در برخی مسیرها به سوی [[امامزاده سید نصرالله (یزد)|امامزاده سید نصرالله]]&lt;ref&gt;«[https://www.iribnews.ir/fa/news/3232024 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در یزد]»، خبرگزاری صدا و سیما.&lt;/ref&gt; <br /> {{پایان}}<br /> <br /> در دیگر مراکز استان‌ها مقصد پیاده‌روی، گلزار شهدا، مزار شهدای گمنام یا میدان‌های مهم شهر{{یادداشت|اهواز: میدان انقلاب (سه‌راهی خرمشهر)،&lt;ref&gt;«[https://www.mehrnews.com/news/5572047 تجمع و پیاده‌روی ۱۰۰ هزار نفری اربعین در اهواز برگزار می‌شود]»، خبرگزاری مهر.&lt;/ref&gt; ایلام: مزار شهدای گمنام دانشگاه ایلام،&lt;ref&gt;«[https://www.isna.ir/news/1400070402231 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در ایلام برگزار می‌شود]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt; بندرعباس: گلزار شهدای گمنام مصلی،&lt;ref&gt;«[https://www.farsnews.ir/photo/13980727000169 پیاده‌روی جاماندگان اربعین ۱۳۹۸]»،‌ خبرگزاری فارس. &lt;/ref&gt; بوشهر: یادمان شهدای گمنام در پارک شغاب،&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/photo/84485761 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در بوشهر]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt; زاهدان: کهف الشهدای محله ابوذر،&lt;ref&gt;«[http://shabestan.ir/detail/News/1099411 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در زاهدان]»، خبرگزاری شبستان.&lt;/ref&gt; سمنان: پارک موزه دفاع مقدس،&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/news/84485747 ٧٢ ثانیه با آیین پیاده‌روی جاماندگان اربعین در سمنان]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt; سنندج: میدان آزادی،&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/photo/84485513 جاماندگان اربعین در سنندج]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt; شهرکرد: تپه نورالشهدا،&lt;ref&gt;«[https://www.mehrnews.com/news/5314414 تپه نور الشهدا شهرکرد اربعینی شد]»، خبرگزاری مهر.&lt;/ref&gt; کرمان: گلزار شهدای کرمان و مزار قاسم سلیمانی،&lt;ref&gt;«[https://www.armanekerman.ir/gallery/121726/1 برگزاری مراسم پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در کرمان]»، خبرگزاری راه آرمان کرمان.&lt;/ref&gt; کرمانشاه: گلزار شهدا،&lt;ref&gt;«[https://www.mehrnews.com/news/5313582 مراسم پیاده‌روی جاماندگان اربعین در کرمانشاه برگزار می‌شود]»، خبرگزاری مهر.&lt;/ref&gt; همدان: پیاده‌راه امام خمینی،&lt;ref&gt;«[https://www.irna.ir/news/84485415 خیزش جاماندگان اربعین حسینی همدان در مسیر قافله عشق]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt; یاسوج: میدان امام حسین(ع).&lt;ref&gt;«[https://www.hawzahnews.com/photo/980168 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در یاسوج برگزار شد]»، خبرگزاری رسمی حوزه.&lt;/ref&gt;}} و در تبریز، مسجد امام علی(ع) رشدیه است.&lt;ref&gt;«[https://www.isna.ir/photo/1400070502941 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تبریز]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).&lt;/ref&gt; پیاده‌روی جاماندگان اربعین در شهرهای کوچک‌تر ایران نیز، برگزار می‌شود.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به «[https://www.farsnews.ir/my/c/96594 پیاده‌روی و عزاداری جاماندگان مردم شهرستان تفت در اربعین حسینی]»، خبرگزاری فارس؛ «[https://news.razavi.ir/fa/303764/پیاده-روی-جاماندگان-اربعین-حسینی-شهرستان-طبس پیاده روی جاماندگان اربعین حسینی شهرستان طبس]»، آستان نیوز.&lt;/ref&gt; در مسیر پیاده‌روی جاماندگان اربعین، مانند مسیر پیاده‌روی اربعین، [[موکب|موکب‌ها]] به پذیرایی از عزاداران می‌پردازند.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به «[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/07/03/2578613 پیاده‌روی جاماندگان اربعین از میدان امام حسین تا حرم عبدالعظیم]»، خبرگزاری تسنیم؛ «[https://www.irna.ir/news/84485439 راهپیمایی عظیم جاماندگان اربعین حسینی(ع) در مشهد مقدس آغاز شد]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نقدها ==<br /> گفته شده برخی مراجع تقلید و مدرسان حوزه علمیه، با شبیه‌سازی پیاده‌روی اربعین مخالفت کرده‌اند و دلیل آن را تحت الشعاع قرار گرفتن پیاده‌روی اربعین در [[عراق]] دانسته‌اند.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«[http://www.ensafnews.com/86610 مخالفت علمای قم با شبیه‌سازی پیاده‌روی اربعین]»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محمدرضا ناصری یزدی امام جمعه یزد نیز، راهپیمایی جاماندگان اربعین را بدون دلیل دانسته و احتمال داده در آینده به [[بدعت|بدعتی]] در برابر اربعین تبدیل شود.&lt;ref&gt;«[https://www.imna.ir/news/601762 پیاده‌روی جاماندگان اربعین هیچ توجیهی ندارد]»، خبرگزاری ایمنا. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * «[https://www.irna.ir/news/84485747 ٧٢ ثانیه با آیین پیاده‌روی جاماندگان اربعین در سمنان]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.armanekerman.ir/gallery/121726/1 برگزاری مراسم پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در کرمان]»، خبرگزاری راه آرمان کرمان، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.imna.ir/news/599978 برگزاری مراسم جاماندگان اربعین حسینی در اراک]»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.mehrnews.com/news/5312177 برگزاری پیاده‌روی جاماندگان اربعین در خرم‌آباد]»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.farsnews.ir/photo/13980727000169 پیاده‌روی جاماندگان اربعین ۱۳۹۸]»،‌ خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://news.razavi.ir/fa/303764/پیاده-روی-جاماندگان-اربعین-حسینی-شهرستان-طبس پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی شهرستان طبس]»، آستان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.farsnews.ir/photo/14000705000351 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در اردبیل]»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب:‌ ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.farsnews.ir/azarbaijan-gharbi/news/13980727000229 پیاده‌روی جاماندگان زیارت اربعین در آذربایجان‌غربی]»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.irna.ir/photo/84485761 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در بوشهر]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب:‌ ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.isna.ir/photo/1400070502941 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تبریز]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://iusnews.ir/fa/news-details/331878/پیاده-روی-جاماندگان-اربعین-در-تهران/ پیاده‌روی جاماندگان اربعین در تهران]» خبرنامه دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.mehrnews.com/news/4749771 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در زاهدان برگزار می‌شود]»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[http://shabestan.ir/detail/News/1099411 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در زاهدان]»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.farsnews.ir/photo/13980727000393 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در زنجان]»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.isna.ir/photo/golestan-33545 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در گرگان]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.isna.ir/news/98072317593 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در مازندران برگزار می‌شود]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.iribnews.ir/fa/news/3232024 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در یزد]»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.imna.ir/news/601762 پیاده‌روی جاماندگان اربعین هیچ توجیهی ندارد]»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب:‌ ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش، تاریخ بازید: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.farsnews.ir/my/c/96594 پیاده‌روی و عزاداری جاماندگان مردم شهرستان تفت در اربعین حسینی]»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/07/03/2578613 پیاده‌روی جاماندگان اربعین از میدان امام حسین تا حرم عبدالعظیم]»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.irna.ir/news/84484251 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در خراسان شمالی برگزار می‌شود]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بازدید:‌ ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.irna.ir/photo/83523053 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در بیرجند]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.iribnews.ir/fa/news/3232515 پیاده‌روی جاماندگان اربعین در قم]»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب‌: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.mehrnews.com/news/5314414 تپه نور الشهدا شهرکرد اربعینی شد]»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.mehrnews.com/news/5572047 تجمع و پیاده‌روی ۱۰۰ هزار نفری اربعین در اهواز برگزار می‌شود]»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.isna.ir/news/1400070402231 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در ایلام برگزار می‌شود]»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.irna.ir/photo/84485513 جاماندگان اربعین در سنندج]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.irna.ir/news/84485415 خیزش جاماندگان اربعین حسینی همدان در مسیر قافله عشق]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.hawzahnews.com/photo/980168 پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در یاسوج برگزار شد]»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.khabaronline.ir/news/1311407 راهپیمایی جاماندگان اربعین از میدان لاله تا امامزاده «شاه کرم» اصفهان]»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[http://www.ensafnews.com/86610 مخالفت علمای قم با شبیه‌سازی پیاده‌روی اربعین]»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آبان ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.irna.ir/news/84472422 مراسم پیاده‌روی جاماندگان اربعین حسینی در قزوین برگزار می‌شود]»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید:‌ ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.mehrnews.com/news/5313582 مراسم پیاده‌روی جاماندگان اربعین در کرمانشاه برگزار می‌شود]»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب:‌ ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://alborz.iqna.ir/fa/news/3850675 مسیرهای پیاده‌روی جاماندگان اربعین در البرز اعلام شد]»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> * «[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/08/06/1863690 مسیرهای پیاده‌روی جاماندگان اربعین در شیراز اعلام شد]»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.<br /> {{پایان}}</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%DB%8C%D9%82%D8%A7%D8%AA&diff=49335 2022-08-23T13:18:54Z

<p>شفائی: /* تعداد میقات‌ها */</p> <hr /> <div>{{مقاله فقهی<br /> | صفحه = <br /> | لینک = https://wikihaj.com/view/%D9%85%DB%8C%D9%82%D8%A7%D8%AA_(%D9%81%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9)<br /> | متن =میقات (فتاوای مراجع)<br /> }}<br /> [[پرونده:میقات‌های پنج‌گانه.jpg|بندانگشتی|396x396پیکسل|تصاویری از میقات‌های پنج‌گانه: [[قرن المنازل]]، [[وادی عقیق]] (بخش [[ذی قار]])، [[جحفه]]، [[یلملم]] و [[مسجد شجره (مدینه)|مسجد شجره]]. |جایگزین=]]<br /> '''میقات''' مکان‌هایی در [[عربستان]] که کسانی که قصد انجام [[عمره مفرده]]، [[عمره تمتع]] یا [[حج]] را دارند در آن [[احرام|مُحرم]] می‌شوند. بر اساس روایات، میقات‌های احرام به وسیله [[پیامبر(ص)]] تعیین شده و عبور از آن بدون احرام جایز نیست.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة،ج ١١،ص ٣٠٧&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برای [[عمره تمتع]] پنج میقات تعیین شده است: [[مسجد شجره (مدینه)|مسجد شجره]]، [[جحفه|جُحفه]]، [[یلملم|یَلَمْلَم]]، [[قرن المنازل|قَرنْ الْمَنازل]] و [[وادی عقیق]]. میقات [[حج تمتع|حجّ تمتّع]]، [[مکه]] است و میقات [[حج افراد|حج اِفراد]] و [[حج قران|حج قِران]]، یکی از مواقیت پنج‌گانه است. میقات [[عمره مفرده]]، اگر حاجی در مکه باشد، [[ادنی الحل]]، و اگر خارج از حدود میقات‌های پنج‌گانه باشد، یکی از آن میقات‌ها است.<br /> <br /> ==مفهوم‌شناسی==<br /> میقات، در باب [[حج]]، مکانی است که شرعاً برای [[احرام]] مشخص شده است و قاصدان [[اعمال حج]] یا [[عمره]]، در آنجا مُحرِم شوند.&lt;ref&gt;غایة المنتهی فی جمع الإقناع والمنتهی، ج1، ص383؛ مجمع الفائدة و البرهان، ج6، ص179؛ جواهرالکلام، ج18، ص102.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> میقات در لغت، مصدر میمی و از ماده «و ق ت» و بر وزن مِفْعال است&lt;ref&gt;النهایه فی غریب الحدیث والاثر، واژه وقت، ج5، ص212.&lt;/ref&gt; و جمع آن مواقیت است. فراهیدی،&lt;ref&gt;العین، واژه وقت، ج5، ص199.&lt;/ref&gt; فیومی،&lt;ref&gt;المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، واژه وقت، ص667.&lt;/ref&gt; ابن اثیر،&lt;ref&gt;النهایه فی غریب الحدیث والاثر، واژه وقت، ج5، ص212.&lt;/ref&gt; طریحی&lt;ref&gt;مجمع البحرین، ج4، ص531، واژه وقت.&lt;/ref&gt; و راغب اصفهانی&lt;ref&gt;مفردات، ص566، واژه وقت.&lt;/ref&gt; معتقدند میقات در لغت به معنای زمانی و مکانی آمده است.<br /> <br /> میقات، به معنای ظرف زمان بوده که بعداً توسعه یافته و در مکان نیز، از جهت تشبیه به زمان به‌کار رفته است؛ بنابراین میقات شامل اسم زمان و مکان است و زمان و مکان معیّن را در بر می‌گیرد. سلطان العلماء در حاشیه شرح لمعه می‌گوید میقات اسم آلت بوده و اسمِ چیزی است که به وسیله آن، چیز دیگری از نظر زمان و مکان معیّن می‌شود.&lt;ref&gt;شرح لمعه، ج1، ص219.&lt;/ref&gt;<br /> == تعداد میقات‌ها==<br /> برخی فقیهان به پنج ([[مسجد شجره (مدینه)|مسجد شجره]]، [[جحفه]]، [[میقات وادی عقیق|وادی عقیق]]، [[یلملم]] و [[قرن المنازل]])&lt;ref&gt;المبسوط فی فقه الامامیة، ج1، ص312؛ المراسم العلویة فی الاحکام النبویة، ص106؛ الوسیلة الی نیل الفضیلة، ص160.&lt;/ref&gt; و برخی به شش مکان&lt;ref&gt;ارشاد الاذهان، ج1، ص315؛ قواعد الاحکام، ج1، ص416؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج1، ص177؛ المعة الدمشقیة فی فقه الامامیة، ص57.&lt;/ref&gt; به عنوان میقات اشاره کرده‌اند؛ البته شیخ طوسی&lt;ref&gt;الجمل و العقود فی العبادات، ص132.&lt;/ref&gt; به هفت، شهید اول&lt;ref&gt;الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج1، ص340.&lt;/ref&gt; به ده و حتی برخی به یازده&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج18، ص103.&lt;/ref&gt; مکان اشاره کرده‌اند. ریشه این اقوال، [[روایات]] مختلف در این باب است.&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص222.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی از میقات‌هایی که غیر از مواقیت پنج‌گانه، به آنها اشاره شده است چنین‌اند:‌ [[جعرانه|جِعْرانه]]&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج10، ص238.&lt;/ref&gt;، [[تنعیم]]،&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص214.&lt;/ref&gt; [[حدیبیه]]&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص247.&lt;/ref&gt;، [[فخ]] (برای کودکان)،&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص243.&lt;/ref&gt; [[مکه]] (برای حج)،&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص246.&lt;/ref&gt; [[محاذات]]&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص230.&lt;/ref&gt; و [[ادنی‌الحل]].&lt;ref&gt;وسایل‌الشیعة، ج8، ص247.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{سخ}}<br /> [[پرونده:نقشه میقات‌های حج.png|وسط|بی‌قاب|750پیکسل]]<br /> <br /> ==احکام==<br /> [[پرونده:فیلم احرام عمره تمتع (میقات و زمان).mp4|چپ|thumb|ببینید:آشنایی با [[مسجد شجره]] و [[احرام]] عمره تمتع]]<br /> <br /> {{همچنین ببینید|احرام}}<br /> به فتوای همه فقیهان، احرام نخستین عمل واجب در حج و عمره است و باید در مکان‌هایی که شارع مقدس مشخص کرده و به آن میقات گفته می‌شود انجام پذیرد. فقهای امامیه معتقدند احرام فقط در میقات منعقد می‌شود؛ مگر در حالات خاصی مثل نذر کردن که می‌توان پیش از میقات، احرام بست. &lt;ref&gt;المعتبر، ج2، ص805؛ مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ج6، ص168؛ جواهر الکلام، ج18، ص122.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بسیاری از فقها آشنایی با مواقیت را واجب دانسته‌اند.<br /> «شیخ طوسی»&lt;ref&gt;النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی، ص209.&lt;/ref&gt; ، «ابن ادریس»&lt;ref&gt;السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج1، ص526.&lt;/ref&gt;، «علامه»&lt;ref&gt;منتهی المطالب، ج2، ص665.&lt;/ref&gt;، «مقدس اردبیلی»&lt;ref&gt;مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، ج6، ص179.&lt;/ref&gt;، «صاحب جواهر»&lt;ref&gt;جواهرالکلام، ج۱۸، ص۱۰۷.&lt;/ref&gt; و دیگر فقها&lt;ref&gt;الموسوعة الفقهیة، مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ج6، ص495.&lt;/ref&gt; به وجوب شناخت مواقیت تصریح کرده‌اند. <br /> === در عمره ===<br /> :* '''عمره تمتع:''' میقات‌های [[عمره تمتع]] عبارت است از:<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> * [[مسجد شجره (مکه)|مسجد شجره]]، <br /> * [[جحفه]]، <br /> * [[یلملم]]، <br /> * [[قرن المنازل]]،<br /> * [[وادی عقیق (میقات)|وادی عقیق]].<br /> {{پایان}}<br /> برای کسانی که از میقات‌های یاد شده عبور نکنند، میقاتشان محاذی یکی از میقات‌های گفته شده است.<br /> :* '''عمره مفرده:''' در [[عمره مفرده]]، اگر حاجی در [[مکه]] باشد، میقات او [[ادنی‌الحل|ادنی الحل]] است. اما اگر حاجی خارج از شهر مکه و خارج از حدود میقات‌های پنج‌گانه باشد، میقات او یکی از آن میقات‌ها است و چنانچه داخل میقات‌های یاد شده باشد، اختیار دارد که از یکی از آنها و یا از ادنی الحلّ مُحرم شود. میقات کودکان «فخّ» است.&lt;ref&gt;برگرفته از مصباح الناسکین،صص ٨۴ و ٨۵&lt;/ref&gt;<br /> === در حج ===<br /> میقات در حج‌های واجب سه‌گانه متفاوت است. میقات در [[حج تمتع]]، شهر مکه و در [[حج افراد]] و [[حج قران]]، یکی از مواقیت پنج‌گانه است؛ البته اگر شخص در مکه و یا در محلی نزدیک‌تر از میقات به مکه باشد، خانه‌اش میقات او است، که در روایات از آن به «دویرة أهله» تعبیر شده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع = '''فرهنگ اعلام جغرافیایی تاریخی در حدیث و سیره نبوی‏'''<br /> | توضیحات منبع = نویسنده: محمد محمد حسن شراب، نشر مشعر<br /> | لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/404<br /> }}<br /> {{پایان}}<br /> ==مقاله‌های مرتبط==<br /> *[[احرام]]<br /> *[[واجبات احرام]]<br /> *[[میقات (فتاوای مراجع)]]<br /> {{احکام احرام عمودی}}<br /> {{حج و عمره}}<br /> [[رده:احکام احرام]]<br /> [[رده:میقات‌های حج]]</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D8%B1&diff=47663 2022-05-30T09:17:31Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کشور<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =مصر در آفریقا.png<br /> | اندازه تصویر =<br /> | تصویر پرچم =<br /> | عرض پرچم =<br /> | تصویر نشان ملی =<br /> | عرض تصویر نشان ملی=<br /> | نام رسمی =<br /> | دین رسمی = [[اسلام]]<br /> | جمعیت کل =<br /> | مساحت =<br /> | حکومت =<br /> | واحد پول =<br /> | پایتخت =<br /> | شهرهای مهم = اسکندریه، آسوان، آسوت، قاهره، محلة‌الکبری، شرم‌الشیخ، سوئز<br /> | ادیان(درصد) = مسیحیت ۱۰ تا ۲۰ درصد<br /> | زبان رسمی =<br /> | سایت =<br /> | پیشینه اسلام =<br /> | جمعیت مسلمانان =<br /> | جمعیت = ۸۰ میلیون<br /> | درصد به جمعیت کشور =<br /> | درصد به جمعیت مسلمانان= ۸۰ تا ۹۰ درصد<br /> | آداب و رسوم =<br /> | وقایع تاریخی =<br /> | حکومت‌ها =<br /> | احزاب =<br /> | فرق =<br /> | خاندان‌ها =<br /> | اقوام =<br /> | مراکز علمی =<br /> | زیارتگاه‌ها = [[مسجد سیدة زینب (قاهره)|مسجد سیدة زینب]]، [[رأس الحسین (مصر)|رأس الحسین]]، [[مقبره مالک اشتر]]، [[مقبره سکینه دختر امام حسین (مصر)|مقبره سکینه دختر امام حسین]]<br /> | مساجد =<br /> | حسینیه‌ها =<br /> | مؤسسات فرهنگی =<br /> | مؤسسات اجتماعی =<br /> | مناطق شیعه‌نشین =<br /> | مذهبی =<br /> | سیاسی =<br /> | علمی =<br /> | اجتماعی =<br /> | آمار حج‌گزاران =<br /> | متولی حج =<br /> | حج‌گزاران مشهور =<br /> }}<br /> '''مصر''' کشوری در شمال شرقی قاره آفریقا، که دارای [[فهرست مکان‌های مصر|مکان‌های زیارتی]] پرشماری است و حاکمان آن در طول تاریخ پس از اسلام، در [[حرمین]] و [[حج|مراسم حج]] تأثیرگذار بوده‌اند. <br /> <br /> [[مسجد سیدة زینب (قاهره)|مسجد سیدة زینب]] که بر اساس گزارش‌هایی محل دفن [[حضرت زینب(س)]] است، مقام رأس الحسین که به گفته برخی، سر [[امام حسین(ع)‌]] در آن دفن شده و [[مقبره مالک اشتر (مصر)|مقبره مالک اشتر نخعی]] برخی از زیارتگاه‌های مصرند. در این کشور، زیارتگاه‌هایی نیز منتسب به [[صحابه|صحابه پیامبر(ص)]]، مانند [[مقبره معاذ بن جبل (مصر)|مقبره معاذ بن جبل]] وجود دارد.<br /> == موقعیت و جمعیت ==<br /> <br /> جمهوری عربی مصر در شمال آفریقا و در منطقه خاورمیانه قرار گرفته است. کشور مصر از غرب به [[لیبی]]، از جنوب به [[سودان]] و از شرق به نوار غزه محدود می‌شود و شمال آن به دریای مدیترانه و شرق آن به دریای سرخ متصل است.<br /> <br /> جمعیت مصر تا تاریخ سال ۱۳۸۷ش، هشتاد میلیون ذکر شده که بیشتر آن در سواحل رود نیل زندگی می‌کنند. این کشور دارای منطقه گسترده بیابانی است، که بیشتر غیرمسکونی است.<br /> <br /> اهمیت نقش مصر در طول تاریخ به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و استراتژیکی این منطقه بوده است. کانال سوئز دریای مدیترانه را به دریای سرخ و اقیانوس هند وصل می‌کند و کانال ارتباطی بین شرق و غرب دنیا شمرده می‌شود. شهرهای مهم مصر را اسکندریه، آسوان، آسوت، قاهره، محلة‌الکبری، شرم‌الشیخ و سوئز شمرده‌اند.&lt;ref&gt;آشنایی با کشورهای اسلامی، ص۱۴۹ و ۱۵۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قاهره معروف به داشتن مساجد، [[گلدسته|مناره‌ها]] و كليسا است، 80 تا 90 درصد مردم مصر مسلمان هستند و اكثر آنها [[اهل سنت|سنى مذهب]] و تعدادى از مسلمانان مصر تحت تعاليم [[صوفیه|صوفى‌ها]] قرار دارند و در مصر اقليتى [[شيعه]] نيز زندگى مى‌كنند. [[مسحیت|مسيحى‌ها]] 10 تا 20 درصد جمعيت مصر را شامل مى‌شوند. [[یهود|یهودیان]] و [[بهاییت|بهایی‌ها]] از دیگر اقلیت‌های مذهبی مصرند.&lt;ref&gt;آشنایی با کشورهای اسلامی، ص۱۵۱-۱۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> [[پرونده:مصر2.png|وسط|بی‌قاب|463x463پیکسل]]<br /> <br /> == تاریخچه ==<br /> مصر از نخستین تمدن‌های بشری شمرده شده است. اهرام سه‌گانه مصر مربوط به اولین فرمانروایان مصر، در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد است. با شکست آخرین فرعون، نکتانبو دوم، در سال ۳۴۳ قبل از میلاد، توسط امپراتور [[ایران]]، دوره فراعنه در مصر پایان یافت. از قرن هفتم میلادی به بعد، به ترتیب امپراتوری بیزانس (روم شرقی)، مسلمانان، [[فاطمیون]]، [[مملوکیان]] و [[امپراتوری عثمانی|ترک‌های عثمانی]] بر مصر حکومت کردند. <br /> <br /> در سال ۱۸۰۵م، محمدعلی پاشا فرمانروای مصر شد. اشغال توسط [[بریتانیا]]، اعلام جمهوری عربی در سال ۱958م، برگزیده شدن جمال عبدالناصر (رهبر جنبش افسران آزاد) به عنوان اولین رئیس جمهور مصر در سال ۱۹۵۶م، اشغال صحرای سینا توسط [[فلسطین اشغالی|اسرائیل]]، رئیس‌جمهوری انور سادات،‌جانشین عبدالناصر و پس از او، حسنی مبارک در سال ۱۹۸۱م، از رویدادهای تاریخی مصر است.&lt;ref&gt;آشنایی با کشورهای اسلامی، ص۱۵۵ و ۱۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == حج و حرمین ==<br /> کشور مصر در طول تاریخ بعد از اسلام، به دلیل نزدیکی جغرافیایی به [[حجاز]] و قرار گرفتن دو کشور در دو طرف دریای سرخ، در رویدادها و جریانات حجاز نقش داشته است. در دوران [[امپراتوری عثمانی|عثمانی]] و هنگام سلطه ظاهری [[ممالیک|ممالیک مصر]] بر حجاز، حاکمان مصر توجه زیادی به [[حج]] داشته‌اند. اعزام محمل و ارسال صره هدایا در [[ایام الحج|موسم حج]]، از جمله نمونه‌های توجه مصریان به حج بوده است.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;«حج در جمهوری عربی مصر»، ص۱۵۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مصر را از جمله کشورهای پر متقاضی برای شرکت در مراسم حج شمرده‌اند.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; دلیل آن را افزون بر گرایش مذهبی مردم آن، نزدیکی به منطقه حجاز و برخورداری از مرزهای مشترک آبی قابل کشتیرانی (دریای سرخ) دانسته‌اند.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;<br /> <br /> بر اساس گزارشی در سال ۱۳۹۲ش، سهمیه حج مصر به صورت‌های حج قرعه، حج سیاحی (شرکت‌ها) و حج تضامنی (جمعیت‌ها و تشکل‌های مردمی) است، که بخش عمده آن حج قرعه است.&lt;ref&gt;«حج در جمهوری عربی مصر»، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt; شرط ثبت‌نام برای شرکت در مراسم حج، نداشتن سابقه شرکت در این مراسم از راه حج قرعه و گذشتن پنج سال از شرکت در این مراسم از دیگر راه‌ها (سیاحی و تضمانی) است. هزینه سفر حج پس از مشخص شدن نتیجه قرعه گرفته می‌شود.&lt;ref&gt;«حج در جمهوری عربی مصر»، ص۱۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === نقش حاکمان مصر در تهیه پرده کعبه ===<br /> {{همچنین ببینید|پرده کعبه}}<br /> پس از انقراض [[بنی‌عباس|عباسیان]] (۶۵6ق.) فراهم کردن [[پرده کعبه]] از سال۶۶۱ق. به انحصار حاکمان مصر درآمد.&lt;ref&gt;کشف الارتیاب، ص360.&lt;/ref&gt;ملک ظاهر بندقداری نخستین پادشاه مصر بود که پوشش کعبه را فراهم کرد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص124؛ عجائب الآثار، ج1، ص30؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص318.&lt;/ref&gt; در سال ۷۴۳ق. ملک صالح اسماعیل بن محمد قلاوون، یک یا چند آبادی را در پیرامون قاهره به نام [[قلیوبیه|قَلیوبیه]]&lt;ref&gt;التحفة اللطیفه، ج2، ص107؛ شفاء الغرام، ج1، ص123؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص317.&lt;/ref&gt; برای تهیه پوشش کعبه و [[حجره نبوی]] وقف کرد. سپس عثمانی‌ها به گسترش این مکان پرداختند و سنت ارسال پرده از مصر را استمرار دادند.&lt;ref&gt;الضوء اللامع، ج۴، ص۲۶؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص۳۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۸۴۸ق. [[شاهرخ میرزا]]، فرزند امیر تیمور گورکان، پس از تلاش بسیار موفق شد که پرده‌ای از [[ایران]] برای کعبه بفرستد.&lt;ref&gt;النجوم الزاهره، ج15، ص364؛ مستدرکات اعیان الشیعه، ج6، ص176؛ انباء الغمر بابناء العمر، ج8، ص64.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مکان‌های زیارتی ==<br /> {{همچنین ببینید|فهرست مکان‌های مصر}}<br /> کشور مصر دارای مکان‌های زیارتی پرشماری است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;صیانة الآثار الاسلامیة، ص۴۷ و ۴۸.&lt;/ref&gt; برخی از زیارتگاه‌های آن مانند [[رأس الحسین (مصر)|رأس الحسین]] با واقعه [[عاشورا]] پیوند خورده و برخی مانند [[مسجد سیدة زینب (قاهره)|مسجد سیدة زینب]] و [[مقبره سکینه دختر امام حسین (مصر)|مقبره سکینه دختر امام حسین]]، منسوب به امامزادگان است.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; در این کشور، زیارتگاه‌هایی نیز منتسب به [[صحابه|صحابه پیامبر(ص)]]، مانند [[مقبره معاذ بن جبل (مصر)|مشهد معاذ بن جبل]] وجود دارد.&lt;ref&gt;صیانة الآثار الاسلامیة، ص۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسجد سیده زینب ===<br /> {{اصلی|مسجد سیدة زینب (قاهره)}}<br /> مسجد سیدة زینب در شهر [[قاهره]] واقع شده و بنابر گزارش‌هایی، قبر زینب دختر امام علی(ع) در آن قرار دارد،&lt;ref&gt;حیاة السیدةزینب بنت امیر المومنین علی بن ابی طالب، ص ۱۳۸-۱۴۲؛ زینب الکبری من المهد الی اللحد، ص ۶۱۰-۶۱۸&lt;/ref&gt; که البته مورد نقد و تردید قرار گرفته است.&lt;ref&gt;برای تفصیل بیشتر نک: مرقد العقیله زینب، ۲۹-۴۴ و ۳۸ و ۳۹&lt;/ref&gt; عبدالوهاب شعرانی، عالم صوفی قرن دهم قمری، بر اساس کشفیات استاد خود علی الخواص، این مقبره را مقبره حضرت زینب(س) دانسته است.&lt;ref&gt;المنن الکبری، ص ۴۷۷&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مسجد با مساحت هفت هزار متر مربع، شامل هفت [[رواق]]، [[گنبد|گنبدی]] بر فراز رواق اصلی، [[ضریح]] و [[گلدسته|مناره‌ها]] است و دیوارهای آن حاوی نقوش و طرح‌های عربی با آیات قرآن و شعرهایی پیرامون [[اهل بیت]] است.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;«مقام السیدة زینب فی القاهره»،ماهنامه شعائر، العدد 36 ، ص 11 .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''[https://noorlib.ir/book/view/18566 آشنایی با کشورهای اسلامی]'''، روحانی، حسن و جمعی از پژوهشگران مرکز تحقیقات استراتژیک، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''اهل بیت در مصر'''، خسروشاهی، هادی و محمد مقدس، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''بررسی زیارتگاه‌های مبتنی بر رؤیا در مصر و شام'''، خامه‌یار، احمد، در تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۳۲، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش.<br /> * '''تاریخ الکعبة المعظمه''': حسین عبدالله باسلامه، به کوشش یوسف الثقفی، ریاض، دار ملک عبدالعزیز، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''التحفة اللطیفه''': شمس الدین السخاوی (درگذشت ۹۰۲ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.<br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت ۸۳۲ق)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.<br /> * [https://noorlib.ir/book/view/3399 '''صیانة الآثار الاسلامیة''']، سبحانی تبریزی، جعفر، ایران، بی‌تا، بی‌نا.<br /> * '''حیاة السیدة زینب بنت امیر المومنین علی بن ابی طالب'''، جعفر النقدی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۹۹۸م.<br /> * '''زینب الکبری من المهد الی اللحد'''، السید محمد کاظم القزوینی، بیروت، دارالقاری، ۲۰۰۳م.<br /> * '''الضوء اللامع''': شمس الدین السخاوی (درگذشت ۹۰۲ق)، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.<br /> * '''کشف الارتیاب''': سید محسن الامین (درگذشت ۱۳۷۱ق)، به کوشش امین، مکتبة الحریس، ۱۳۸۲ق.<br /> * '''عجائب الآثار''': عبدالرحمن الجبرتی (درگذشت ۱۲۲۷ق)، بیروت، دار الجیل.<br /> * '''مرقد العقیله زینب'''، محمد حسنین السابقی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۹۷۹م.<br /> * '''مستدرکات اعیان الشیعه''': حسن الامین، دمشق، دار التعاریف، ۱۴۰۸ق.<br /> * «'''مقام السیده زینب فی القاهره'''»، احمد الحسینی، ماهنامه شعائر، شماره ۳۶، جمادی‌الاول ۱۴۳۴ق.<br /> * '''المنن الکبری'''، عبدالوهاب بن احمد الشعرانی، تصحیح احمد عزو عنایة، دمشق، دارالتقوی، ۲۰۰۴م.<br /> * '''النجوم الظاهره''': ابن تغری بردی الاتابکی (درگذشت ۸۷۴ق)، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> == پیوند به بیرون ==<br /> * [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1208158 حج در جمهوری عربی مصر]<br /> <br /> {{کشورهای مرتبط با حج}}<br /> [[رده:کشورهای مرتبط با حج]]<br /> [[رده:کشورهای آفریقایی]]<br /> [[رده:کشورهای حج‌گزار]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7&diff=47443 2022-05-21T09:54:41Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>[[پرونده:منا.jpg|بندانگشتی|تصویری هوایی از سرزمین منا و خیمه‌هایی که برای حاجیان برپا شده است.]]<br /> '''منا'''، سرزمینی است در [[عربستان]] و نزدیکی [[مکه]] که [[مناسک منا]] (برخی از اعمال واجب [[حج]])، در آن انجام می‌شود.<br /> <br /> در این سرزمین، مساجد مهمی مانند [[مسجد خیف|خیف]]، [[مسجد البیعه (مکه)|البیعه]]، [[مسجد النحر|نحر]] و [[مسجد تنعیم|تنعیم]] قرار دارد.<br /> <br /> == علت نامگذاری ==<br /> براى «منى» چندين معنا به دست دادهاند. نخست آنكه آن كه را منى گفتهاند زيرا «يمنى فيها من الدماء، اى يراق» در آنجا خون ريخته ميشود. برخى با استناد به روايتى گفته جبرئيل را به آدم ياد كرده‌اند كه در منى به او گفت: أتمنّ الجنّة، آرزوى بهشت دارى؟ معناى ديگر كه از ابن عباس نقل شده آن است كه منى به معناى محلى است كه مردم اجتماع ميكنند، زيرا «ان العرب يسمى كل مجتمع للناس منى»، عرب هرجايى كه مجتمعى باشد آن را منى ميخواند. معناى ديگر آن است كه خداوند منت بر ابراهيم٧ نهاد و فديه‌اى به جاى فرزنش اسماعيل براى ذبح عطا كرد. شايد هم منت نهادن بر بندگانش باشد كه در آنجا گناهشان را ميبخشايد.&lt;ref&gt;افادة الانام، ج ٢، ص ١٠٣.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مکان و جایگاه ==<br /> سرزمين منا، كه پس از گذشتن از وادى محسِّر آغاز مى‌شود، فاصله‌اى به طول حدود ٣/۵ كيلومتر و عرض تقريبى پانصد متر، ميان دو كوه ممتد قرار دارد و انتهاى آن به مكه ختم مى‌شود. حدود منا نيز با تابلوهايى مشخص شده و در مسير مكه، جمره عقبه، حد منا به حساب مى‌آيد.<br /> <br /> منا جايى است كه حجّاج از روز دهم تا دوازدهم و برخى تا روز سيزدهم در آن مى‌مانند. قسمت پايانى منا؛ يعنى عَقَبه، جايى است كه نخستين بار مسلمانان يثرب در آنجا با رسول خدا(ص) بيعت كردند و بيعت آنها با نام «بيعة العقبه» شهرت يافت. در اين‌باره، ذيل مدخل مسجد البيعه سخن خواهيم گفت. دورترين قسمت آن به مكه، وادى محسِّر است كه ميان مزدلفه و منا قرار دارد و محلى است كه گفته مى‌شود سپاه ابرهه در آنجا گرفتار عذاب الهى شدند.<br /> <br /> گفته‌اند كلمه «منا» بر گرفته از اين سخن جبرئيل به حضرت آدم است كه: «أتَمَنَّى الجَنّة؟» ؛ «آيا آرزوى بهشت دارى؟» همچنين از امام رضا(ع) نقل شده است كه فرمود: منا را از آن‌جهت «منا» خوانند كه جبرئيل به ابراهيم(ع) گفت: «تَمَنّ عَلى رَبِّكَ ما شِئْتَ»؛ ذبح فرزندش، قوچى را بفرستد تا به عنوان فديه اسماعيل(ع)، آن را ذبح كند و خداوند آرزوى او را برآورده كرد.&lt;ref&gt;عيون اخبار الرضا، ج ٢، ص ٩١؛ علل الشرائع، ص ۴٣۵&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اعمال ==<br /> {{اصلی|واجبات منا}}<br /> <br /> كار اصلى حُجّاج در منا، چنان است كه در روز دهم، ابتدا جمره عقبه را رمى مى‌كنند. پس از رمى، «قربانى» و سپس «حَلْق» يا «تقصير» انجام مى‌شود و بدين ترتيب از حالت احرام بيرون مى‌آيند. آنان موظفند در روز يازدهم و دوازدهم هر سه جمره اولى، ثانيه(وسطی) و عقبه را رمى كنند و به علاوه شبها را به تفصيلى كه در مناسك آمده است در منا بيتوته كنند. اينها اعمالى است كه از پيش از اسلام در حج وجود داشته و آغازگر آن ابراهيم بوده است.<br /> <br /> == پیشینه ==<br /> از همان صدر اسلام، دو جمره اولى و وسطى، از تمامى اطراف باز و قابل رمى بوده است؛ اما جمره عقبه، سينه كوه بوده و رسول خدا(ص) به گونه‌اى رمى مى‌كرده است كه سمت چپ ايشان، در پشت سر، مكه و سمت راستشان منا قرار داشته است. &lt;sup&gt;١&lt;/sup&gt; بنابر روايات شيعه، مستحب آن است كه فرد رمى كننده، اين چنين كه رسول خدا(ص) رمى مى‌كرده، رمى كند.<br /> <br /> در سال ١٣٧۶ ق عبدالله بن دهيش، رييس محاكم شرعى مكه، فتوا به تخريب اين كوه داد، مشروط بر آن كه از آن سوى رمى صورت نگيرد؛ اما اكنون از هر طرف به جمره عقبه رمى مى‌شود.<br /> <br /> در گذشته و تا زمان دولت عثمانى، از شب عيد قربان و دو روز بعد، جشن و سرور در منا برپا و همه جا چراغان بوده است. يك زن شاعره اصفهانى كه در نيمه نخست قرن دوازدهم هجرى به حج مشرف شده و سفرنامه منظومى از سفر خويش فراهم آورده، وقتى منى را در جشن و سرور ديده، آن را اينگونه وصف كرده است:&lt;ref&gt;سفرنامه منظوم حج، ص ٧٩&lt;/ref&gt;<br /> <br /> كنون بشنو تو از وصف چراغان/ گل غران چو بر غريدن آمد<br /> <br /> == حکم بنای ساختمان در منا ==<br /> يكى از مسائل فقهى مورد بحث در منا، آن بوده است كه آيا ساختمان در آنجا رواست يا خير. در اين‌باره، اختلاف نظريه‌هاى فراوانى وجود داشته است. پيش از دوره وهابى‌ها ساختمان‌هاى متعددى در منا بوده است؛ اما پس از آن، براى مدتى آن بناها تخريب شد و تا اين اواخر شيخ عبدالله بن باز با ساختن بناى دائمى در آنجا مخالف بود. از سال ١۴١٨ به اين سو، بناهاى جديدى ساخته شده است. اين بناها نه با مصالح معمول ساختمانى بلكه با پرده‌هاى ضخيم است و تقريباً دائمى است. برخلاف گذشته كه چادرها پس از انجام مناسك برچيده مى‌شد، چادرهاى جديد در طول سال ثابت مى‌ماند. همچنين راه‌هاى اصلى و فرعى، همه سنگفرش يا آسفالت شده و به اين ترتيب منا در ايام حج، دلپذير شده است.<br /> <br /> گفتنى است چادرهاى ايرانى در نخستين بخش منا، پس از عبور از وادى محسّر قرار دارد. اين بخش در عين حال كه از جمرات دور است، اما از نظافت و خلوتى بيشترى از نظر رفت و آمد ساير حجاج برخوردار است.<br /> <br /> == مساجد ==<br /> <br /> === مسجد خیف ===<br /> {{اصلی|مسجد خیف}}<br /> مسجد خیف، یکی از مساجد شهر مکه در کشور عربستان و مهمترین مسجد در منطقه منا است که در دامنه کوه صفایح ساخته شده است. این مسجد جایی است که مشرکان با برخی از قبایل عرب، در سال پنجم هجرت، پیمان بستند که به [[مدینه]] حمله کنند و دین اسلام را از بین ببرند.<br /> <br /> نخستین گزارش‌های تاریخی درباره این مسجد از قرن سوم است.<br /> <br /> مساحت مسجد در سال ۲۴۰ قمری ۱۵۰۰ متر مربع بوده و در آخرین بازسازی در سال ۱۳۹۲ قمری مساحتی حدود ۲۳۶۶۰ متر مربع یافته است. این مسجد فقط در ایام بیتوته در منا باز است.<br /> <br /> === مسجد البیعه ===<br /> {{اصلی|مسجد البیعه (مکه)}}<br /> مسجد البیعه، مسجدی در [[مکه]] در کشور عربستان و در محل بیعت مردم يثرب با رسول خدا(ص) ساخته شده است.<br /> <br /> تاریخ بنای این مسجد به قرن دوم هجرى باز مى‌گردد و از مساجد مورد توجه حجاج طى قرون متمادى بوده و زيارت مى‌شده است.<br /> <br /> در دوره‌های مختلف بارها بازسازی شده است. این مسجد، زمانى درون شعبى بر فراز تپه‌اى كه اطرافش كوه بود، قرار داشت، ولی اكنون با صاف كردن آن كوه‌ها، حتى تا ده‌ها متر آن سوتر، اطراف مسجد خالى از كوه و تپه و در عرض خيابان‌كشى و پل‌سازى واقع شده است.<br /> <br /> === مسجد النحر ===<br /> {{اصلی|مسجد النحر}}<br /> مسجد النحر، از مساجد شهر مکه در کشور عربستان که در منا میان جمره اولی و وسطی بوده که به دلیل توسعه‌های جدیدی که در منی داده شده، اثری از آن نیست.<br /> <br /> === مسجد کبش ===<br /> محل مسجد كبش «گوسفند» در دامنه كوه ثبير سمت چپ كسى است كه به سمت عرفه مى‌رود. وجه نام‌گذارى آن چنين است كه خداوند در اين مكان به جاى اسماعيل(ع) ذبيحى براى ابراهيم(ع) فرستاد. برخى آن را همان مسجد النحر دانسته و فى ما بين جمره اولى و وسطى گفته‌اند.&lt;ref&gt;بنگريد: افادة الانام، ج ٢، ص ۵٠&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسجد كوثر ===<br /> مسجد كوثر يكى ديگر از مساجد منا بوده و گفته‌اند كه سوره كوثر در اين مسجد بر رسول خدا(ص) نازل شد. اين مسجد با ساختمان پُلْ‌هايى كه در اطراف منا برپاشده، از میان رفته است. <br /> <br /> === مسجد صفائح ===<br /> {{اصلی|مسجد صفائح}}<br /> '''مسجد صفائح'''، یکی از مساجد شهر مکه بوده که در جنوب مسجد خيف در دامنۀ كوه صفائح قرار داشته است.<br /> <br /> در كنار و دامنه اين كوه، غارى بوده كه پيامبر(ص) برای مصون ماندن از آفتاب در آن‌جا به استراحت می‌پرداخت.<br /> <br /> بعدها اين غار به علت نزول سوره مرسلات، به غار مرسلات معروف شد اما در حال حاضر اثری از مسجد و غار در دست نیست.<br /> <br /> === مسجد تنعيم (عایشه) ===<br /> {{اصلی|مسجد تنعیم}}<br /> در مدخل ورودى مكه، از راه مدينه، منطقه‌اى است به نام نعمان كه ميان دو كوه ناعم و نعيم قرار گرفته است. اين منطقه حدود ده كيلومتر با مسجد الحرام فاصله دارد. تنعيم نام درختى است كه در باديه شناخته شده است.<br /> <br /> مسجد تنعيم از مكان‌هايى است كه به عنوان ميقات عمره مفرده معين شده است. زمانى اين مسجد به نام مسجد عايشه هم شهرت يافت؛ زيرا رسول خدا(ص) به او دستور داده بود تا از اين محل مُحْرِم شود. این مسجد دقیقا در مرز حرم قرار داشته و در برابر آن ستون‌هایی که علامت ورود به منطقه حرم است، دیده می‌شود.<br /> <br /> مسجد تنعیم در قرون متوالی بارها بازسازی شده است. در سال 1398ق. بار دیگر بازسازی شده و مساحت آن به حدود 1200متر رسید.<br /> <br /> === مسجد امام على(ع) در تنعيم ===<br /> {{اصلی|مسجد امام علی (تنعیم)}}<br /> از اين مسجد جز يك يادداشت مختصر چيزى در دست نيست و آن همان است كه ابن‌فهد درباره ابن‌زبير و محل محرم شدن او آورده است: عبدالله بن زبير از محلى در برابر مسجد عايشه كه به مقدار يك تير از آنجا فاصله داشته محرم شد. اين محل نزديك مسجدى بود كه منسوب به على(ع) بوده است. &lt;sup&gt;١&lt;/sup&gt; گفتنى است كه وى اين مطلب را در ذيل حوادث سال ۶۴ هجرى آورده است.<br /> <br /> === مسجد جِعْرانه ===<br /> {{اصلی|مسجد جعرانه}}<br /> يكى ديگر از ميقات‌هاى عمره مفرده، منطقه جِعْرانه (يا جِعرّانه) است. روايت شده است كه رسول خدا(ص) پس از بازگشت از جنگ حُنَين، نزديك به پانزده روز در جعرانه توقف نمود و غنايم جنگ با هوازن را ميان مردم تقسيم كرد. در جعرانه مسجدى به نام «مسجد الرسول» معروف است. در اينكه آيا رسول خدا(ص) در محل فعلى اين مسجد نماز گزارده است يا نه، روايت تاريخى خاصى در دست نيست، جز آنكه آن حضرت چندين روز در اين منطقه بوده است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[مناسک منا]]<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = کتاب <br /> | منبع = آثار اسلامی مکه و مدینه،<br /> |‌ توضیحات منبع = <br /> | لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/1077<br /> }}</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7&diff=47436 2022-05-21T09:37:42Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>[[پرونده:منا.jpg|بندانگشتی|تصویری هوایی از سرزمین منا و خیمه‌هایی که برای حاجیان برپا شده است.]]<br /> '''منا'''، سرزمینی است در [[عربستان]] و نزدیکی [[مکه]] که [[مناسک منا]] (برخی از اعمال واجب [[حج]])، در آن انجام می‌شود.<br /> <br /> در این سرزمین، مساجد مهمی مانند [[مسجد خیف|خیف]]، [[مسجد البیعه (مکه)|البیعه]]، [[مسجد النحر|نحر]] و [[مسجد تنعیم|تنعیم]] قرار دارد.<br /> <br /> == علت نامگذاری ==<br /> براى «منى» چندين معنا به دست دادهاند. نخست آنكه آن كه را منى گفتهاند زيرا «يمنى فيها من الدماء، اى يراق» در آنجا خون ريخته ميشود. برخى با استناد به روايتى گفته جبرئيل را به آدم ياد كرده‌اند كه در منى به او گفت: أتمنّ الجنّة، آرزوى بهشت دارى؟ معناى ديگر كه از ابن عباس نقل شده آن است كه منى به معناى محلى است كه مردم اجتماع ميكنند، زيرا «ان العرب يسمى كل مجتمع للناس منى»، عرب هرجايى كه مجتمعى باشد آن را منى ميخواند. معناى ديگر آن است كه خداوند منت بر ابراهيم٧ نهاد و فديه‌اى به جاى فرزنش اسماعيل براى ذبح عطا كرد. شايد هم منت نهادن بر بندگانش باشد كه در آنجا گناهشان را ميبخشايد.&lt;ref&gt;افادة الانام، ج ٢، ص ١٠٣.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مکان و جایگاه ==<br /> سرزمين منا، كه پس از گذشتن از وادى محسِّر آغاز مى‌شود، فاصله‌اى به طول حدود ٣/۵ كيلومتر و عرض تقريبى پانصد متر، ميان دو كوه ممتد قرار دارد و انتهاى آن به مكه ختم مى‌شود. حدود منا نيز با تابلوهايى مشخص شده و در مسير مكه، جمره عقبه، حد منا به حساب مى‌آيد.<br /> <br /> منا جايى است كه حجّاج از روز دهم تا دوازدهم و برخى تا روز سيزدهم در آن مى‌مانند. قسمت پايانى منا؛ يعنى عَقَبه، جايى است كه نخستين بار مسلمانان يثرب در آنجا با رسول خدا(ص) بيعت كردند و بيعت آنها با نام «بيعة العقبه» شهرت يافت. در اين‌باره، ذيل مدخل مسجد البيعه سخن خواهيم گفت. دورترين قسمت آن به مكه، وادى محسِّر است كه ميان مزدلفه و منا قرار دارد و محلى است كه گفته مى‌شود سپاه ابرهه در آنجا گرفتار عذاب الهى شدند.<br /> <br /> گفته‌اند كلمه «منا» بر گرفته از اين سخن جبرئيل به حضرت آدم است كه: «أتَمَنَّى الجَنّة؟» ؛ «آيا آرزوى بهشت دارى؟» همچنين از امام رضا(ع) نقل شده است كه فرمود: منا را از آن‌جهت «منا» خوانند كه جبرئيل به ابراهيم(ع) گفت: «تَمَنّ عَلى رَبِّكَ ما شِئْتَ»؛ ذبح فرزندش، قوچى را بفرستد تا به عنوان فديه اسماعيل(ع)، آن را ذبح كند و خداوند آرزوى او را برآورده كرد.&lt;ref&gt;عيون اخبار الرضا، ج ٢، ص ٩١؛ علل الشرائع، ص ۴٣۵&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اعمال ==<br /> {{اصلی|واجبات منا}}<br /> <br /> كار اصلى حُجّاج در منا، چنان است كه در روز دهم، ابتدا جمره عقبه را رمى مى‌كنند. پس از رمى، «قربانى» و سپس «حَلْق» يا «تقصير» انجام مى‌شود و بدين ترتيب از حالت احرام بيرون مى‌آيند. آنان موظفند در روز يازدهم و دوازدهم هر سه جمره اولى، ثانيه(وسطی) و عقبه را رمى كنند و به علاوه شبها را به تفصيلى كه در مناسك آمده است در منا بيتوته كنند. اينها اعمالى است كه از پيش از اسلام در حج وجود داشته و آغازگر آن ابراهيم بوده است.<br /> <br /> == پیشینه ==<br /> از همان صدر اسلام، دو جمره اولى و وسطى، از تمامى اطراف باز و قابل رمى بوده است؛ اما جمره عقبه، سينه كوه بوده و رسول خدا(ص) به گونه‌اى رمى مى‌كرده است كه سمت چپ ايشان، در پشت سر، مكه و سمت راستشان منا قرار داشته است. &lt;sup&gt;١&lt;/sup&gt; بنابر روايات شيعه، مستحب آن است كه فرد رمى كننده، اين چنين كه رسول خدا(ص) رمى مى‌كرده، رمى كند.<br /> <br /> در سال ١٣٧۶ ق عبدالله بن دهيش، رييس محاكم شرعى مكه، فتوا به تخريب اين كوه داد، مشروط بر آن كه از آن سوى رمى صورت نگيرد؛ اما اكنون از هر طرف به جمره عقبه رمى مى‌شود.<br /> <br /> در گذشته و تا زمان دولت عثمانى، از شب عيد قربان و دو روز بعد، جشن و سرور در منا برپا و همه جا چراغان بوده است. يك زن شاعره اصفهانى كه در نيمه نخست قرن دوازدهم هجرى به حج مشرف شده و سفرنامه منظومى از سفر خويش فراهم آورده، وقتى منى را در جشن و سرور ديده، آن را اينگونه وصف كرده است:&lt;ref&gt;سفرنامه منظوم حج، ص ٧٩&lt;/ref&gt;<br /> <br /> كنون بشنو تو از وصف چراغان/ گل غران چو بر غريدن آمد<br /> <br /> == حکم بنای ساختمان در منا ==<br /> يكى از مسائل فقهى مورد بحث در منا، آن بوده است كه آيا ساختمان در آنجا رواست يا خير. در اين‌باره، اختلاف نظريه‌هاى فراوانى وجود داشته است. پيش از دوره وهابى‌ها ساختمان‌هاى متعددى در منا بوده است؛ اما پس از آن، براى مدتى آن بناها تخريب شد و تا اين اواخر شيخ عبدالله بن باز با ساختن بناى دائمى در آنجا مخالف بود. از سال ١۴١٨ به اين سو، بناهاى جديدى ساخته شده است. اين بناها نه با مصالح معمول ساختمانى بلكه با پرده‌هاى ضخيم است و تقريباً دائمى است. برخلاف گذشته كه چادرها پس از انجام مناسك برچيده مى‌شد، چادرهاى جديد در طول سال ثابت مى‌ماند. همچنين راه‌هاى اصلى و فرعى، همه سنگفرش يا آسفالت شده و به اين ترتيب منا در ايام حج، دلپذير شده است.<br /> <br /> گفتنى است چادرهاى ايرانى در نخستين بخش منا، پس از عبور از وادى محسّر قرار دارد. اين بخش در عين حال كه از جمرات دور است، اما از نظافت و خلوتى بيشترى از نظر رفت و آمد ساير حجاج برخوردار است.<br /> <br /> == مساجد ==<br /> <br /> === مسجد خیف ===<br /> {{اصلی|مسجد خیف}}<br /> مسجد خیف، یکی از مساجد شهر مکه در کشور عربستان و مهمترین مسجد در منطقه منا است که در دامنه کوه صفایح ساخته شده است. این مسجد جایی است که مشرکان با برخی از قبایل عرب، در سال پنجم هجرت، پیمان بستند که به [[مدینه]] حمله کنند و دین اسلام را از بین ببرند.<br /> <br /> نخستین گزارش‌های تاریخی درباره این مسجد از قرن سوم است.<br /> <br /> مساحت مسجد در سال ۲۴۰ قمری ۱۵۰۰ متر مربع بوده و در آخرین بازسازی در سال ۱۳۹۲ قمری مساحتی حدود ۲۳۶۶۰ متر مربع یافته است. این مسجد فقط در ایام بیتوته در منا باز است.<br /> <br /> === مسجد البیعه ===<br /> {{اصلی|مسجد البیعه (مکه)}}<br /> مسجد البیعه، مسجدی در [[مکه]] در کشور عربستان و در محل بیعت مردم يثرب با رسول خدا(ص) ساخته شده است.<br /> <br /> تاریخ بنای این مسجد به قرن دوم هجرى باز مى‌گردد و از مساجد مورد توجه حجاج طى قرون متمادى بوده و زيارت مى‌شده است.<br /> <br /> در دوره‌های مختلف بارها بازسازی شده است. این مسجد، زمانى درون شعبى بر فراز تپه‌اى كه اطرافش كوه بود، قرار داشت، ولی اكنون با صاف كردن آن كوه‌ها، حتى تا ده‌ها متر آن سوتر، اطراف مسجد خالى از كوه و تپه و در عرض خيابان‌كشى و پل‌سازى واقع شده است.<br /> <br /> === مسجد النحر ===<br /> {{اصلی|مسجد النحر}}<br /> مسجد النحر، از مساجد شهر مکه در کشور عربستان که در منا میان جمره اولی و وسطی بوده که به دلیل توسعه‌های جدیدی که در منی داده شده، اثری از آن نیست.<br /> <br /> === مسجد کبش ===<br /> محل مسجد كبش «گوسفند» در دامنه كوه ثبير سمت چپ كسى است كه به سمت عرفه مى‌رود. وجه نام‌گذارى آن چنين است كه خداوند در اين مكان به جاى اسماعيل(ع) ذبيحى براى ابراهيم(ع) فرستاد. برخى آن را همان مسجد النحر دانسته و فى ما بين جمره اولى و وسطى گفته‌اند.&lt;ref&gt;بنگريد: افادة الانام، ج ٢، ص ۵٠&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسجد كوثر ===<br /> مسجد كوثر يكى ديگر از مساجد منا بوده و گفته‌اند كه سوره كوثر در اين مسجد بر رسول خدا(ص) نازل شد. اين مسجد با ساختمان پُلْ‌هايى كه در اطراف منا برپا <br /> <br /> === مسجد صفائح ===<br /> {{اصلی|مسجد صفائح}}<br /> '''مسجد صفائح'''، یکی از مساجد شهر مکه بوده که در جنوب مسجد خيف در دامنۀ كوه صفائح قرار داشته است.<br /> <br /> در كنار و دامنه اين كوه، غارى به اندازه سر يک انسان بوده كه پيامبر(ص) سر خود را در آن قرار مى‌دادند تا از آفتاب مصون بمانند.<br /> <br /> بعدها اين غار به علت نزول سوره مرسلات، به غار مرسلات معروف شد اما در حال حاضر اثری از مسجد در دست نیست.<br /> <br /> === مسجد تنعيم (عائشه) ===<br /> {{اصلی|مسجد تنعیم}}<br /> در مدخل ورودى مكه، از راه مدينه، منطقه‌اى است به نام نعمان كه ميان دو كوه ناعم و نعيم قرار گرفته است. اين منطقه حدود ده كيلومتر با مسجد الحرام فاصله دارد. تنعيم نام درختى است كه در باديه شناخته شده است.<br /> <br /> مسجد تنعيم از مكان‌هايى است كه به عنوان ميقات عمره مفرده معين شده است. زمانى اين مسجد به نام مسجد عايشه هم شهرت يافت؛ زيرا رسول خدا(ص) به او دستور داده بود تا از اين محل مُحْرِم شود.<br /> <br /> === مسجد امام على(ع) در تنعيم ===<br /> {{اصلی|مسجد امام علی (تنعیم)}}<br /> از اين مسجد جز يك يادداشت مختصر چيزى در دست نيست و آن همان است كه ابن‌فهد درباره ابن‌زبير و محل محرم شدن او آورده است: عبدالله بن زبير از محلى در برابر مسجد عايشه كه به مقدار يك تير از آنجا فاصله داشته محرم شد. اين محل نزديك مسجدى بود كه منسوب به على(ع) بوده است. &lt;sup&gt;١&lt;/sup&gt; گفتنى است كه وى اين مطلب را در ذيل حوادث سال ۶۴ هجرى آورده است.<br /> <br /> === مسجد جِعْرانه ===<br /> {{اصلی|مسجد جعرانه}}<br /> يكى ديگر از ميقات‌هاى عمره مفرده، منطقه جِعْرانه (يا جِعرّانه) است. روايت شده است كه رسول خدا(ص) پس از بازگشت از جنگ حُنَين، نزديك به پانزده روز در جعرانه توقف نمود و غنايم جنگ با هوازن را ميان مردم تقسيم كرد. در جعرانه مسجدى به نام «مسجد الرسول» معروف است. در اينكه آيا رسول خدا(ص) در محل فعلى اين مسجد نماز گزارده است يا نه، روايت تاريخى خاصى در دست نيست، جز آنكه آن حضرت چندين روز در اين منطقه بوده است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[مناسک منا]]<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = کتاب <br /> | منبع = آثار اسلامی مکه و مدینه،<br /> |‌ توضیحات منبع = <br /> | لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/1077<br /> }}</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%B5%D9%84&diff=43388 2022-03-06T12:32:41Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div><br /> {{جعبه اطلاعات شهر<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شهر موصل.jpg<br /> | توضیح تصویر = نمایی از شهر موصل<br /> | اندازه تصویر =350px<br /> | طول جغرافیایی =<br /> |عرض جغرافیایی =<br /> | ویژگی =سومین شهر بزرگ [[عراق]]، مرکز نفتی این کشور و مرکز استان نینوا<br /> | کشور = &lt;!-- عراق --&gt;<br /> | استان =نینوا<br /> | مساحت =<br /> | جمعیت کل =سرشماری سال 1401 ق.(1360 ش.) نیم میلیون نفر<br /> | نام محلی =<br /> | زبان =عربی، کردی<br /> | نژاد =عرب، کرد، ایزدی<br /> | ادیان =[[مسلمان]]، [[مسیحی]]، [[یزیدیه]]<br /> | مذهب =[[شیعه]]، [[اهل سنت]]، [[ارمنی]]، [[آشوری]]<br /> | جمعیت مسلمان =<br /> | جمعیت شیعه =<br /> | نام قدیم =<br /> | سال تأسیس =<br /> | قدمت =دوران [[پیشدادیان]]<br /> | پیشینه اسلام =<br /> | پیشینه تشیع =<br /> | وقایع مهم =<br /> | مکان‌های تاریخی =<br /> | زیارتگاه =<br /> | قبرستان‌ها =<br /> | حوزه علمیه =<br /> | مساجد =[[جامع الکبیر]]، [[مسجد العتیق]]<br /> |حسینیه‌ها =<br /> | مؤسسات =<br /> | مذهبی =<br /> | اجتماعی =<br /> | سیاسی =<br /> }}<br /> '''موصل'''، سومین شهر بزرگ [[عراق]] و مرکز نفتی این کشور، محسوب می‌گردد. این شهر مرکز استان نینواست که در وجه نام‌گذاری آن دیدگاه‌های فراوانی مطرح است و تا پیش از پروژه سنی‌سازی صدام، بیشتر ساکنان آن شیعیان بودند.<br /> <br /> بنای موصل، به دوران [[پیشدادیان]] باز می‌گردد که روزگاری مرکز [[حکومت آشور]] بوده و تاریخ‌نگاران، جهانگردان و جغرافی‌دانان بسیاری، شرح مشاهدات خود از این شهر را، در مکتوبات‌شان به رشته تحریر درآورده‌اند.<br /> <br /> این شهر به سبب موقعیت راهبردی خود در طول تاریخ، محل نزاع حکومت‌های گوناگون بوده و فراز و نشیب‌های فراوانی را پشت سر نهاده است. موصل تنها راه نفوذ سپاهیان روم به عراق و [[شام]] بود؛ ازاین‌رو مسلمانان به فتح این شهر روی آوردند و [[امیر مؤمنان(ع)]] در زمان خلافت خود، حاکمان کاردان و قدرتمندی بر این شهر گماشتند.<br /> <br /> ویژگی‌هایی مانند موقعیت خاص جغرافیایی و قرارگیری در مسیرهای مهم تجاری، بهره‌مندی از خاک حاصلخیز [[بین‌النهرین]] و نیز چاه‌های نفت فراوان بر اهمیت شهر موصل افزوده است.<br /> <br /> مشاهیر مسلمان بسیاری در علوم عقلی، نقلی، ادبیات و هنر، از این دیار برخاسته‌اند. به رغم قرن‌ها سلطه [[بنی‌‌امیه]]، [[بنی‌‌عباس]] و نیز دولت عثمانی بر موصل، شیعیان حضوری باشکوه در این منطقه داشتند.&lt;ref&gt;مهاجرت قبایل عربی در صدر اسلام، صالح احمد العلی، ترجمه‌هادی انصاری، ص123؛ جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی، حسین قره‌چانلو، جاول، ص287؛ تاریخ شیعه، علامه محمدحسین مظفر، ترجمه سید محمدباقر حجتی، ص177.&lt;/ref&gt;<br /> ==پیشینه تاریخی==<br /> عراق امروزی همان قلمرو جغرافیایی است که در زمان قیمومیت [[بریتانیا]] بنیان نهاده شد و مرزهای آن توسط ابرقدرت‌های متفق در جنگ جهانی اول تقسیم گردید. موصل، [[بصره]] و بغداد در زمان فرمانروایی [[مدحت‌‌پاشا]]، حاکم عثمانی هر کدام ولایت یا استان مستقلی بودند، اما در محافل جهانی واژه «بین‌‌النهرین» را برای این نواحی به کار می‌بردند.&lt;ref&gt;مجمل تاریخ العراق الدولی فی العهد العثمانی، قاهره، مؤسّسه تحقیقات عالی دانشگاه‌های دولت‌های عربی، 1966م، ص7.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «مَوصِل» که در تلفظ رایج، به آن مُوصل می‌گویند، در گذر تاریخ تحولات گوناگونی یافته است. این شهر بر کرانه باختری [[رود دجله]] که قدمت آن به اعصار کهن می‌رسد و در هنگام طلوع [[اسلام]] و [[بعثت رسول اکرم]](ص)، از ایالات امپراتوری ساسانی به شمار می‌رفت که در دوران [[عمر بن خطاب|خلیفه دوم]]، توسط مسلمانان فتح گردید و امویان آن را مرکز ولایت جزیره قرار دادند.<br /> <br /> مسلمانان بنای موصل را به اعصار اسطوره‌ای و زمان [[پیشدادیان]] نسبت می‌دهند. این منطقه از ایالات امپراتوری ساسانی به شمار می‌آمد و اردشیر نامیده می‌شد. پس ا ز اسلام، سپاه کوفه آن را به تصرف درآورد. اولین کسی که موصل را به صورت کانونی شهری درآورد و عده‌ای از اعراب را در آن سکونت داد، «[[عرفجة بن هرثمة بارقی]]» حاکم وقت موصل از جانب امویان بود. وی مسجد جامعی نیز برای موصل ساخت. این شهر در زمان [[مروانیان]] بسیار گسترش یافت.<br /> <br /> ==قله قلمرو جزیره==<br /> [[پرونده:موصل در قله جزیره.png|بندانگشتی]]<br /> مسلمانان، نواحی شمالی [[عراق]] را «جزیره» می‌نامیدند؛ زیرا دشت‌های پهناورش را آب‌های دو رودخانه دجله و فرات احاطه کرده بود. شهرهای عمده این ناحیه عبارت بود از: موصل، «آمد» و «رقّه».&lt;ref&gt;جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت‌های شرقی، گای لسترنج، ترجمه محمود عرفان، ص4.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این منطقه بود که خداوند متعال توبه قوم یونس را پذیرفت و چشمه‌ای را در آن جاری ساخت. [[ذوالقرنین]] از آن‌‌جا روانه ظلمات گردید. ماجرای [[جرجیس پیامبر]] در این ناحیه رخ داد. این‌جا یکی از زمزمه‌های مسلمانان و از پایگاه‌های مهم ایشان است. این دیار حلقه ارتباط عراق و [[شام]] و کوچ‌نشینان عرب در دوره اسلام است.&lt;ref&gt;احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، مقدسی، بخش اول، ص190-192.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این منطقه، در سال‌های آغازین گسترش دولت اسلامی از اهمیت فوق‌‌العاده‌ای برخوردار بوده؛ زیرا تنها راه نفوذ سپاه روم به سرزمین‌های [[سوریه]] و عراق بود. آنان از این طریق قادر بودند این دو سرزمین را تهدید کنند. جزیره به [[ارمنستان]] و [[آذربایجان]] نیز متصل بود و مسلمانان با استقرار رزمندگان در بخش‌های مختلف آن، بر این نقاط استیلا پیدا کردند. در هنگام خلافت حضرت علی(ع)، جزیره مهم‌ترین مسیری بود که آن حضرت و سپاهیانش قادر بودند از آن‌جا به جانب شام حرکت کنند و قدرت غاصبانه [[معاویه]] را متزلزل کنند. به همین دلیل معاویه این مرز را که تهدیدی برای حکومت او بود، بست و عده‌ای را که به دلیل علاقه به عثمان و نیز خصومت با امیر مومنان علی(ع) به شام گریخته و به او پناهنده شده بودند، در این نواحی سکنی داد.&lt;ref&gt;ایران فی صورة الارض، ابن حوقل، ج2، ص184؛ پیکار صفین، منقری، ص13؛ مهاجرت قبایل عربی در صدر اسلام، ص118.&lt;/ref&gt;<br /> ==علت نام‌گذاری==<br /> <br /> درباره وجه تسمیه موصل، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است؛<br /> <br /> در زمان حضرت علی(ع) به این منطقه «استان زوابی» اطلاق می‌شد. [[نصر بن مزاحم منقری]] می‌گوید:<br /> <br /> &quot;[[معقل بن قیس ریاحی]] که از جانب حضرت علی(ع)، برای صف‌آرایی در برابر سپاهیان معاویه، به رقّه اعزام گردیده بود، پس به حرکت خود ادامه داد تا به حدیثه رسید، که آن زمان صرفاً توقفگاه افراد عبوری بوده و بعدها [[محمد بن مروان]] شهر موصل را در حوالی آن‌‌جا بنا کرد.&lt;ref&gt;پیکار صفین، ص206.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موصل به «دیار ربیعه» هم معروف می‌باشد؛ زیرا بعد از فتح نواحی شمالی عراق توسط رزمندگان مسلمان، [[قبیله ربیحه]] به این ناحیه کوچ کرد و در موصل کنونی اقامت گزید.<br /> <br /> موصل را «حدّ باء» و «امّ الربیعیّن» نیز لقب داده‌اند و از آن جهت به موصل معروف گردیده که منطقه جزیره، یعنی شمال عراق را به بین‌‌النهرین فعلی وصل می‌کند و نیز گفته‌اند چون این سرزمین بین روم و عراق، از نظر تجاری نقش مواصلاتی داشته، به این نام مشهور گردیده است. عده‌ای نیز بر این اعتقادند که موصل ناحیه‌ای است که فرهنگ رومیان را به فرهنگ بین‌‌النهرین نزدیک می‌کرده است.&lt;ref&gt;احسن التقاسیم، بخش اول، ص192-193.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مختصات جغرافیایی==<br /> <br /> «نینوا» یکی از هجده استان عراق است که مرکز آن شهر موصل است. این استان در شمال غربی این سرزمین قرار دارد و با استان دهوک در شمال و شمال شرقی، اربیل و تامین (کرکوک) در شرق، صلاح‌الدین در جنوب شرقی، استان انبار در جنوب و جنوب غربی و و سوریه در غرب و شمال غربی هم‌مرز است.&lt;ref&gt;اطلس جامع گیتاشناسی، سعید بختیاری، ص40؛ تاریخ سیاسی اقتصادی عراق، علی بیگدلی، ص72.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موصل که شهری صنعتی و مرکز نفتی عراق به شمار می‌رود، در 350 کیلومتری شمال غربی بغداد و بر کرانه راست رود دجله و مقابل شهر تاریخی نینوا قرار دارد.<br /> <br /> موصل به عنوان مرکز اداری و سیاسی نینوا، سومین شهر بزرگ عراق بعد از بصره می‌باشد که رودخانه دجله از میان آن می‌گذرد. ناهمواری‌های موصل اگرچه چندان مرتفع نیست، اما در تعدیل اقلیم این منطقه موثر است و در رواج کشاورزی دیم، گسترش چراگاه‌ها و مراتع و در نتیجه رونق دامداری بی‌تاثیر نبوده‌ است. میانگین بارندگی سالانه در موصل به حدود 375 میلی‌متر می‌رسد. متوسط حداقل درجه حرارت در موصل به حدود 13 درجه و میانگین حداکثر دما به حدود 28 درجه سانتی‌گراد می‌رسد.<br /> ==موصل در عصر خلفا==<br /> منطقه موصل و حوالی و توابع آن، هنگام طلوع اسلام و گسترش دولت اسلامی، از اهمیت فراوانی برخوردار بود؛ زیرا تنها راه نفوذ سپاهیان روم به سرزمین شام و عراق به شمار می‌رفت و آنان قادر بودند کانون‌های مرکزی جهان اسلام را از این منقطه مورد تهدید قرار دهند. در سال 20 هجری «[[عتبة بن فرقد سلمی|عتبة بن فرقد سُلمی]]» به حکومت موصل گماشته شد. اهالی نینوا با او وارد نبرد شدند و عتبه نینوا را در این جنگ‌ها فتح کرد و از رودخانه دجله عبور نمود.<br /> <br /> در موصل دِیرهایی وجود داشت که ساکنان آن‌ها به شرط پرداخت جزیه، با مسلمانان صلح کردند. عتبه سپس قریه‌های آن منطقه را گشود و مسلمانان را بر این نقاط مسلط ساخت. پس از مدتی وی از حکومت موصل عزل گردید و «[[عرفجة بن هرثمه]]» حاکم آن نواحی گردید.&lt;ref&gt;فتوح البلدان، احمد بن یحیی بلاذری، ‌ص465-467.&lt;/ref&gt;<br /> ==موصل در زمان امیر مؤمنان==<br /> [[حضرت علی(ع)]] از سال 35 هجری که زمامدار مسلمین را عهده‌دار گردید، کوفه را مرکز خلافت خود قرار داد. چهار منطقه مرکز کوفه به حساب می‌آمد: حلوان، ماسبذان، قرقیسیا و موصل که چهارمی اهمیت سوق‌الجیشی داشت؛ زیرا موصل از یک طرف با مرکز حکومت غاصبانه معاویه یعنی شام هم‌مرز بود و از سوی دیگر با قلمرو رومیان مرز مشترک داشت.<br /> <br /> از این جهت امیر مؤمنان(ع) تصمیم گرفت فردی لایق، کاردان و مورد اطمینان را بر این ناحیه بگمارد. این شخص [[سعد بن مسعود ثقفی]] از یاران آن امام همام بود.&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج2، ص201؛ انساب الاشراف، بلاذری، ج2، ص158؛ معصوم دوم، جواد فاضل، ج2، ص93؛ سیمای کارگزاران علی بن ابی‌طالب، ج1، ص272.&lt;/ref&gt; [[مالک اشتر]] نیز مدتی از جانب امیر مومنان(ع) کارگزار منطقه جزیره واقع در شمال عراق از جمله موصل بود.<br /> <br /> مالک اشتر به عنوان استاندار این قلمرو وسیع و حساس مشغول انجام وظیفه بود تا آن‌‌که کار بر [[محمد بن ابی‌بکر]] در [[مصر]] دشوار گردید و از این روی حضرت علی(ع) نامه‌ای به مالک نوشت و از او خواست تا فرد مطمئنی را جانشین خود کرده و به کوفه بازگردد. مالک طبق دستور حضرت عمل کرد و «[[شبیب بن عامر ازدی]]» را جانشین خود در جزیره و موصل قرار داد.<br /> <br /> او مشغول خدمت در این مسئولیت گردید تا این‌که متوجه شد «[[عبدالرحمن بن قباث]]» از سوی معاویه به سرزمین موصل حمله کرده است. از این روی با همکاری [[کمیل بن زیاد]] نیروهای ابن‌‌قباث را دچار هزیمت نمود و از سرحدّات حضرت علی(ع) بیرون راند و برای این‌که معاویه بار دیگر به فکر حمله به جزیره نیفتد، به سرحدّات شام یورش برد تا به بعلبک (از توابع [[لبنان]]) رسید؛ سپس بازگشت و به رقّه حمله بُرد و قوای معاویه را درهم کوبید. این حمله موفقیت‌آمیز موجب شد که حضرت علی(ع) درباره‌اش بفرماید: «خداوند شبیب را رحمت کند؛ زیرا تهاجمی را دور کرد و خیلی زود پیروزی را به ارمغان آورد». &lt;ref&gt;پیکار صفین، ص26-27؛ اخبار الطوال، دینوری، ص154؛ بحارالانوار، ج32، ص358؛ شرح نهج‌‌البلاغه، ابن ابی‌‌الحدید، ج6، ص74؛ الکامل فی التاریخ، ج4 ص199؛ انساب الاشراف، ج2، ص475.&lt;/ref&gt;<br /> ==صف‌آرایی سپاه مختار و امویان==<br /> پس از حماسه عاشورا، شهادت [[امام حسین(ع)]] و استیلای [[بنی‌‌امیه]]، در میان مسلمانان نفرتی نسبت به امویان شکل گرفت. گروهی از اهالی کوفه که وقایع کربلا آنان را غمگین ساخته بود، به گرد [[مختار بن ابی‌‌عبید ثقفی]] اجتماع کردند. او هم به داعیه خون‌خواهی امام حسین(ع) در کوفه قیام کرد و سپس به شمال عراق لشکر کشید و موصل را ضمیمه حکومت خود کرد.<br /> <br /> [[عبدالملک بن مروان]] در سال 66 هجری با هدف استیلا بر [[حجاز]] و عراق، [[عبیدالله بن زیاد]] را فرمان داد تا به انقلاب مختار پایان دهد. ابن‌‌زیاد نیز به موصل روی آورد.<br /> <br /> «[[یزید بن انس]]» با سه‌‌هزار نیرو از جانب مختار ماموریت یافت تا این فتنه را خاموش کند. ارتش او در موصل اردو زد و بدون لحظه‌ای درنگ به آرایش نظامی پرداخت و پیش از طلوع آفتاب با قوای ابن‌‌زیاد درگیر شد. در این نبرد سپاه شام قلع و قمع گردید و مقرّ فرماندهی آنان تصرف شد. یزید بن انس در عصر روز سوم نبرد، درگذشت و نیروهای تحت امر ابن‌ انس تصمیم به بازگشت گرفتند. مختار که وضع را چنین دید، بلافاصله [[ابراهیم بن مالک اشتر]] را موظف کرد خود را به نیروهای یزید بن انس رسانده، آن‌ها را تحت امر خود درآورده و از همان‌‌جا به سوی دشمن حرکت کند.&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج6، ‌ص43؛ کامل ابن اثیر، ج4، ص230؛ بحار الانوار، ج45، ص373.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این بار عبیدالله بن زیاد با سپاه شام در موصل با قوای ابراهیم بن مالک اشتر روبه‌رو گردید و نبردی سخت میان دو گروه درگرفت. سرانجام نه تنها سپاه اموی دچار هزیمت گشت، بلکه عبیدالله بن زیاد، [[حصین بن نمیر]]، [[شرحبیل بن ذی‌الکلاع]] و تنی چند از اشراف فاسد شام در این نبرد به هلاکت رسیدند. ابراهیم بن اشتر به شهر نصیبین رفت و در آن‌‌جا اقامت گزید و منطقه موصل را به استیلای خود درآورد. آن‌گاه فردی را به جانشینی خود در جزیره برگزید و خود راهی کوفه شد.&lt;ref&gt;مروج الذهب، ج2، ص100-101؛ التنبیه والاشراف، ص291-292.&lt;/ref&gt;<br /> ==موصل در عصر بنی‌عباس==<br /> با وجود اختناق بنی‌‌عباس در شمال عراق، تشیع در سرزمین موصل شکوفا و باشکوه بود. در هنگام روی کار آمدن [[بنی‌‌عباس]] و در روزگار [[ابوالعباس سفاح|ابوالعباس سفّاح]]، موصل یکی از دوازده ایالت سرزمین تحت قلمرو این سلسله بود. در عهد [[منصور عباسی]] جنبش‌های بزرگ شیعی در بسیاری از شهرهای اسلامی شکل گرفت.&lt;ref&gt;مبارزات شیعیان در دوره نخست خلافت عباسیان، سمیره مختار اللیثی، ص158-159.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موسی، فرزند مهدی عباسی ملقب به «هادی» که از سال 169 هجری به خلافت رسید، به قساوت قلب و تهوّر معروف بود. او در حرمسرایی که در کنار موصل برای خود ساخته بود، به قتل رسید؛ در حالی که بیست‌‌وپنج سال داشت و از خلافت او یک سال سپری گردیده بود.&lt;ref&gt;تتمة المنتهی، محدث قمی، ص151؛ تاریخ ملل و دول اسلامی، ص157.&lt;/ref&gt; در همین ایام «[[حرشی]]» حاکم موصل بود و بر ساکنان آن بسیار سخت می‌گرفت. به همین دلیل موصل از رونق بازایستاد و برخی دهکده‌های اطراف آن که در این هنگام آباد بودند، ویران گردید.&lt;ref&gt;مهاجرت قبایل عربی در صدر اسلام، ص50.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[مامون]]، [[طاهر بن حسین]] یکی از سردارنش را به حکمرانی موصل برگزید.&lt;ref&gt;مبارزات شیعیان در دوره نخست خلافت عباسیان، ص336.&lt;/ref&gt; در عهد حکومت [[منتصر عباسی]] که بعد از [[متوکل]] روی کار آمده بود، «[[ابوالعمود شاری]]» در موصل خروج کرد و بسیاری از مخالفان دولت عباسی او پیوستند اما پس از مدتی درگیری، شاری شکست خورد و اسیر گردید.&lt;ref&gt;مروج الذهب، ج2، ص543.&lt;/ref&gt;<br /> ==نزاع صفویه و عثمانی==<br /> به هنگام روی کار آمدن [[شاه اسماعیل صفوی]]، ترکمانان مستقر در موصل، دم از استقلال می‌زدند. شاه اسماعیل نیز در 913ق با لشکری مجهز و آراسته، موکب خود را به سوی این قلمرو حرکت داد. جنگی سخت درگرفت و لشکر صفوی موصل و دیار بکر را به تصرف درآورد. شاه اسماعیل پس از تسخیر این نقاط، در سال بعد بغداد را فتح کرد و برای زیارت [[آستان مقدس امیر مؤمنان(ع)]] به عتبات عراق آمد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم‌‌آرای عباسی، جاول، ص31-32؛ تاریخ ایران زمین، ص268.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان فرمانروایی [[شاه عباس اول]]، [[حسن‌‌پاشا]] حاکم موصل به قصد تصرف بغداد حرکت کرد که در این میان، سپاه صفوی از راه رسیدند و آنان را محاصره کردند. نیروهای صفوی پیش از آن‌‌‌که امدادگران موصلی برسند، قلعه بغداد را فتح کردند و حسن‌‌پاشا عاقبت مغلوب جنود قزلباش گردید. اکثر نیروهای او کشته شدند و اموالشان به غنیمت گرفته شد.<br /> <br /> پس از تسخیر قلعه بغداد و قتل حسن‌‌پاشا در بغداد، شاه عباس یکی از سپهسالار ایران را با فوجی به جانب موصل فرستاد تا آن نواحی را زیر فرمان دولت صفوی درآورد. سرانجام لشکر صفوی به آن منطقه مستولی گردید.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، نیمه دوم، جدوم، ص1006-1009.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال دوم سلطنت [[شاه صفی]] (1038-1052ق) سپاه عثمانی به متصرفات این دولت شیعی هجوم آورد و موصل، ‌کردستان و نواحی غربی ایران را تصرف کرد. اما یک بار دیگر صفویان ولایات اشغال شده را تسخیر کردند.<br /> <br /> سرانجام با معاهده صلح بین ایران و عثمانی در 1049ق نبردهای دیرینه این دو دولت اسلامی که یک‌‌ونیم قرن ادامه داشت، پایان یافت و حدود مرزی بین ایران و عراق تعیین گردید که تاکنون با‌اندک تغییری ثابت مانده است. سلطه عثمانی نه تنها بر موصل و جزیره، بلکه بر بین النهرین و توابع آن مورد تائید قرار گرفت و بدین‌‌گونه سرزمین عراق از نظارت ایران عصر صفوی بیرون آمد، تا آن‌‌که دوره سلطنت [[نادرشاه افشار]] فرا رسید.<br /> <br /> وی در صدد بود که بین مذاهب اسلامی نوعی اتحاد و انسجام به وجود آورد، اما فرمانروایان عثمانی حاضر نبودند [[مذهب شیعه]] را در ذیل مذاهب اسلامی بپذیرند و آن را [[بدعت]] در دین می‌شمردند. نادر در تابستان 1156ق بعد از لغو معاهده صلح با عثمانی، با سپاه عظیمی به بین‌‌النهرین یورش بُرد و موصل را به محاصره درآورد و کرکوک و بغداد را آماج حملات خود قرار داد، اما این حملات با تحمل خسارات و تلفات سنگین سرکوب شد. سرانجام طرفین به این نتیجه رسیدند که هیچ‌‌کدام نمی‌توانند به پیروزی قطعی دست یابد و از این روی در 1159ق قرارداد صلحی میان آنها منعقد شد. در پیمان جدید، باز هم بین‌‌النهرین علیا و سفلی (موصل و بغداد) در اختیار دولت عثمانی قرار گرفت.&lt;ref&gt;تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، استانفورد جی شاو، ج1، ص236، 344 و 424؛ تاریخ ایران زمین، ص280 و 306.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در هنگام سلطه عثمانی‌ها بر شمال عراق (موصل و جزیره کنونی) به‌ویژه در عصر سلطان سلیم ثانی، ضربه‌های شدیدی بر پیکر شیعیان وارد آمد و پیروان مذهب اهل بیت در ایام فرمانروایی او طعم تلخ انواع آزارها و سختی‌ها را چشیدند و همه‌گونه مصائب و آسیب‌ها را تحمل کردند.<br /> ==فرهنگ و مذهب==<br /> اولین ساکنان موصل پس از فتح آن توسط مسلمانان، رزمندگانی بودند که در نواحی جزیره و شمال عراق کنونی به فتوحاتی دست یافته بودند. مهم‌ترین قبیله‌ای که در صدر اسلام این شهر را برای سکونت خود برگزید، «[[قبیله بنی‌‌سلیمه|بنی‌‌سلیمة]] بن مالک بن فهم» بود.&lt;ref&gt;مهاجرت قبایل عربی در صدر اسلام، ص124-128.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با وجود این‌‌که میراث قبیله‌گرایی، در اثر توسعه شهرها و آموزش و فرهنگ در روستاها از رونق افتاده است، اما تا دهه‌های اخیر سکنه موصل، اعم از عرب و کرد، شیوه قبیله‌ای سازمان یافته و سنت‌های عشایری را حفظ ‌کرده‌اند. تحول شهری مهم در موصل، مهاجرت از نواحی روستایی به این دیار بود؛ به گونه‌ای که جمعیت موصل را از یکصدهزار نفر در 1375ق/ 1335ش به نیم‌‌میلیون نفر در 1401ق/ 1360ش افزایش داد و این شهر را در ردیف بصره و بغداد، به عنوان نواحی پرجمعیت شهرنشین قرار داد.&lt;ref&gt;تاریخ نوین عراق، ص34 و ص400 تا 403 و ص417.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اهالی موصل لهجه‌ای خاص دارند که به لهجه ساکنان شمال سوریه شباهت بسیار دارد. این لهجه از زبان‌های ترکی، فارسی، کردی، هندی و حتی انگلیسی (به دلیل سلطه استعمار) تاثیر پذیرفته است؛ اما چنان هویت مستقلی دارد که به لهجه «مصلاویه» (موصلیه) موسوم می‌باشد.&lt;ref&gt;الموسوعة الحرة ویکی پدیا، الموصل. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> در طول قرن بیستم میلادی موصل یادآور زندگی اقوام و مذاهب گوناگون در کنار یکدیگر بوده است. آیین [[مسیحیت|مسیحیّت]] از سده دوم میلادی در این منطقه پیروانی داشته است. آنان پیروان کلیسای کلدانی‌اند که در قرن پنجم میلادی توسط پیروان نسطوریوس، بنیان نهاده شد و بخشی از کلیسای نسطوری را تشکیل می‌دهند. گروه دیگر آسوری‌ها (آشوری‌ها) هستند که به کلیسای روم نپیوستند. ارمنی‌ها نیز گروه دیگری از مسیحیان موصل می‌باشند که تا پیش از یورش‌های داعش در موصل و توابع آن ساکن بودند. یزیدیه یا ایزدیان قومی هستند که تفکرات اعتقادی آنان شبیه زردشتی‌هاست و از لحاظ نژاد و زبان به کردها نزدیک‌اند.&lt;ref&gt;تاریخ نوین عراق، ص32-33؛ تاریخ ملل و دول اسلامی، ‌ ص145 و 681؛ تاریخ سیاسی اقتصادی عراق، ص117؛ فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، ص471.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اولین مسجد جامع موصل در زمان «[[عتبة بن فرقد السلمی]]» ساخته شد که در سال‌های اخیر به دلیل قدمت و سابقه تاریخی به «جامع عتیق» موسوم شده است. مسجد جامع دوم را که از آن با نام «جامع کبیر» یاد می‌کنند، عادل نورالدین در 568ق احداث کرده است. کنیسه‌های تاریخی که گاهی تاریخ آن‌ها به زمان ساسانیان بازمی‌گردد در موصل وجد داشته است. ‌در دهه‌های اخیر کنیسه‌های کلدانی، سریانی و ارتدوکس در موصل فعالیت داشته‌اند. از کنیسه‌های جدید، کنیسه معروف به ساعت را می‌توان نام برد که در سال 1783م ساخته شده است.&lt;ref&gt;موسوعة الحُرّ ویکی‌پدیا.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پیش از پروژه عربی‌‌سازی موصل توسط صدام حسین و حزب بعث، موصل شهری عُمدتا کردنشین بود؛ ولی در این اواخر مردم عرب سنی‌‌مذهب عمده سکنه‌ این شهر را تشکیل می‌دادند. برنامه عربی‌‌سازی که با فشار سیاسی و ارعاب و تهدید حزب بعث عملی گردید، باعث شد تا برخی از اقلیت‌های قومی و مذهبی از نواحی شهری موصل خارج گردند و به نزدیک مرزهای اقلیم کردستان بروند. با اشغال موصل توسط داعش، تنها عرب‌های سنی‌مذهب باقی ماندند و جمعیت این شهر تقریبا به یک‌میلیون نفر کاهش یافت. داعش تمام آثار تاریخی، مواریث فرهنگی و هنری و جلوه‌های معماری اسلامی را در موصل از بین بُرده یا آسیب اساسی به آن‌ها وارد ساخته است.<br /> ==شخصیت‌هایی علمی==<br /> یکی از شخصیت‌هایی علمی موصل، «صفی‌‌الدین محمد بن علی بن محمد»، معروف به «[[ابن طقطقی|ابن طِقطقی]]» (660-701ﻫ) است. او از سادات حسنی و از نوادگان [[ابراهیم طباطبا|ابراهیم]] طباطباست که خاندانش در جزیره عراق زندگی می‌کردند و نقابت علویان مناطقی از عراق را عهده‌دار بودند و این فعالیت آنان از قرن‌ها سابقه داشت. اصولاً به دلیل اقامت آنان در موصل، برخی افراد در این قلمرو به پژوهش‌هایی در انساب طالبیان و سادات می‌پرداخته‌اند.<br /> <br /> «[[ابوجعفر محمد بن محمد عبیدلی حسینی]]» که نسب‌شناس بزرگ طالبیان عراق بود، به موصل، مصر و شام سفر کرد تا بر غنای دانش خویش در این رشته بیافزاید. کتاب معروف او «[[تهذیب الانساب و نهایة الاعقاب]]» است که مورخان و نقیبان معاصرش و محققان پس از وی از این اثر بهره‌های فراوانی برده‌اند.<br /> <br /> «نجم‌‌الدین ابوالحسن علی بن محمد علوی» معروف به «[[ابن‌‌صوفی]]» نیز نسب‌شناس دستگاه نقابت در موصل و بر مذهب شیعه بود. وی پرورش‌یافته عبیدلی است که کتابش «[[المجدی فی انساب الطالبیین]]» نام دارد. شهرت ابن‌‌طقطقی به دلیل کتاب معروفی است که در تاریخ خلفا و وزرای دوران بنی‌‌امیه و بنی‌‌عباس و فرمانروایان زمان آنان نوشته است. این کتاب «[[منیة الفضلاء فی تواریخ الخلفا والوزراء]]» نام دارد، اما چون به [[فخرالدین عیسی بن ابراهیم]]، امیر موصل اهدا شده، به «تاریخ الفخری» موسوم گردیده است. «هندوشاه بن سنجر نخجوانی» در قرن هشتم هجری این اثر را به نام «اتابک نصرة‌الدین احمد بن یوسف‌شاه» با نام «تجارب السلف» به فارسی برگردانده و مطالبی از منابع دیگر بر آن افزوده است.&lt;ref&gt;تاریخ جهانگشای جوینی، ‌مقدمه مؤلف؛ دائرة المعارف تشیع، ج1، ص343؛ دیوان نقابت، ص75.&lt;/ref&gt;<br /> ==ویژگی‌های اقتصادی==<br /> موصل از قرون گذشته به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیرهای مواصلاتی، اهمیت تجاری فوق‌العاده‌ای داشته است. این فعالیت‌های بازرگانی در قالب صادرات مواد غذایی و پشم به نقاط مجاور در ترکیه و سوریه بوده است. حریرهای بعلبک توسط تاجران موصلی به اروپا صادر می‌شد و نیز برخی مصنوعات را آنان از اروپا به عراق، سوریه و [[لبنان]] و [[ترکیه]] صادر می‌کردند.<br /> <br /> از هنگامی که دولت عثمانی قبایل عرب و کرد ساکن موصل را برای جنگ با دولت صفوی مهیا و ملزم می‌کرد، فعالیت‌های اقتصادی در این قلمرو دچار انحطاط گردید، موصل به دلیل زمین‌های زراعی حاصلخیز و منابع آب کافی و نیروی لازم در بخش کشاورزی، محصولات زراعی گوناگونی چون: غلات، ‌حبوبات و نیز تولیدات باغی دارد که به شهرهای بزرگی چون بغداد و حلب و نیز منطقه دیاربکر ارسال می‌شد. در عوض موصل از جبال کردستان، پشم و از دیاربکر آهن وارد می‌کرد. موصل از طریق مسیر آبی که از بغداد می‌گذرد و به بصره ختم می‌شود، محصولات و مصنوعاتی را با کشتی به سوی اروپا و هندوستان صادر می‌کند.<br /> <br /> <br /> موصل به دلیل برخورداری از ذخایر و منابع نفت نیز حائز اهمیت می‌باشد. در سال‌های اخیر، به دلیل تهاجم وحشیانه داعش به موصل و اشغال این شهر توسط این گروه منحرف، فعالیت‌های اقتصادی و معیشتی این دیار به شدت دچار رکود شده است.&lt;ref&gt;تاریخ نوین عراق، ص378 و 432؛ تاریخ سیاسی اقتصادی عراق، ص131؛ عراق ساختارها و فرایند گرایش‌های سیاسی، ص112، 142 و 144.&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> {{برگرفتگی<br /> |پیش از لینک =<br /> |منبع = فصلنامه فرهنگ زیارت، ش 23،<br /> |پس از لینک = بخش «موصل، از دیروز تا امروز»، غلامرضا گلی‌زواره، ص119-162،<br /> }}<br /> * '''مهاجرت قبایل عربی در صدر اسلام'''، صالح احمد العلی، ترجمه‌هادی انصاری.<br /> * '''تاریخ شیعه'''، علامه محمدحسین مظفر، ترجمه سید محمدباقر حجتی.<br /> * '''الاخبار الطوال'''، ابو حنیفه احمد بن داود دینوری، تحقیق عصام محمد الحاجّ علی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ١4٢١ه. ق٢٠٠١/م.<br /> * '''بحارالانوار'''، محمدباقر المجلسی، ط ٢، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403ه. ق - ١٩٨٣م.<br /> * '''شرح نهج البلاغه'''، ابن ابی الحدید، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ١4٠4ه. ق.<br /> * '''الکامل فی التاریخ'''، ابن اثیر جزری، عزالدین، تصحیح: محمد یوسف دقاقه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ١4١5ه. ق١٩٩5/م.<br /> * '''تاریخ الطبری'''، محمد بن جریر الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، چاپ دوم، بیروت، دارالتراث، ١٩6٧م.<br /> * '''مروج الذهب و معادن الجوهر'''، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٨4ه. ق١٩64/م.<br /> * '''مجمل تاریخ العراق الدولی فی العهد العثمانی'''، قاهره، مؤسّسه تحقیقات عالی دانشگاه‌های دولت‌های عربی، ۱۹۶۶م.<br /> * '''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت‌های شرقی'''، گای لسترنج، ترجمه محمود عرفان.<br /> * '''احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم'''، ابو عبدالله محمد بن احمد مقدسی، چاپ سوم، القاهرة، مکتبة مدبولی، ١4١١ ق.<br /> * '''وقعة صفین'''، نصر بن مزاحم منقری، تحقیق: عبد السلام محمد‌هارون، چاپ دوم، قاهره، مؤسسة العربیة الحدیثه، ١٣٨٢ ه. ش، افست قم، منشورات مکتبة المرعشی النجفی، ١4٠4 ه. ق.<br /> * '''جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی'''، حسین قره‌چانلو، جاول.<br /> * '''فتوح البلدان'''، ابو الحسن احمد بن یحیی بلاذری، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ١٩٨٨م.<br /> * '''تاریخ یعقوبی'''، احمد بن واضح یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.<br /> * '''انساب الاشراف'''، بلاذری احمد بن یحیی، تحقیق سهیل زکّار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ١4١٧ه. ق١٩٩6/م.<br /> * '''تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، اسکندرمنشی، علی‌اصغر عبدالهی، دنیای کتاب، فارسی.<br /> * '''تاریخ ایران زمین: از روزگار باستان تا انقراض قاجاریه'''، محمدجواد مشکور، صفار، اشراقی، فارسی، 1389 ش.<br /> * '''تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید'''، استانفورد جی شاو.<br /> * '''تاریخ نوین عراق'''، فب مار، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مترجم: محمد عباسپور، فارسی، 1381 ش.<br /> * '''تاریخ ملل و دول اسلامی'''، کارل بروکلمان، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، مترجم: هادی جزایری، فارسی، 1384 ش.<br /> * '''فرهنگ فرق اسلامی'''، محمدجواد مشکور.<br /> * '''تاریخ جهانگشاى جوینى'''، جوینی، عطا ملک بن محمد، محقق:قزوینی، محمد، دنیای کتاب، تهران – ایران، ۱۳۸۵ ش.<br /> * '''دیوان نقابت: پژوهشی درباره پیدایش و گسترش اولیه تشکیلات سرپرستی سادات'''، محمدهادی خالقی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، فارسی، 1387ش.<br /> * '''عراق ساختارها و فرایند گرایش‌های سیاسی'''، سیدحسین سیف‌زاده، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.<br /> * '''تاریخ سیاسی اقتصادی عراق'''، علی بیگدلی.<br /> * '''ایران فی صورة الارض'''، ابن حوقل، محمد بن حوقل، ناشر:دار صادر، بیروت – لبنان، 1938 م.<br /> * '''اطلس جامع گیتاشناسی'''، سعید بختیاری.<br /> * '''معصوم دوم'''، جواد فاضل، ناشر: علمی، 1362 ش.<br /> * '''سیمای کارگزاران علی بن ابی‌طالب'''، علی‌اکبر ذاکری، بوستان کتاب قم، فارسی.<br /> * '''التنبیه والاشراف'''، مسعودی، علی بن حسین، محقق:صاوی، عبد الله اسماعیل، دار الصاوی، قاهره – مصر.<br /> * '''تتمة المنتهی، محدث قمی'''، مصحح:انصاری، غلامحسین، سازمان تبليغات اسلامی، تهران – ایران.<br /> * '''تاریخ ملل و دول اسلامی'''، کارل بروکلمان، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، مترجم: هادی جزایری،: فارسی، 1384 ش.<br /> * '''مبارزات شیعیان در دوره نخست خلافت عباسیان'''، سمیره‌مختار لیثی، آستان قدس رضوی، کاظم طباطبایی، فارسی، 1388 ش.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در دست ویرایش]]<br /> [[رده:شهرهای تاریخی عراق]]</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%84%D8%B3&diff=40913 2022-01-11T08:38:27Z

<p>شفائی: /* میقات اندلسیان */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کشور<br /> | عنوان = اندلس<br /> | تصویر =79 890707 L600(1).jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | تصویر پرچم =<br /> | عرض پرچم =<br /> | تصویر نشان ملی =<br /> | عرض تصویر نشان ملی=<br /> | نام رسمی = اندلس<br /> | دین رسمی = [[اسلام]]<br /> | جمعیت کل = (2011)8.424.102<br /> | مساحت = (17٫2٪ از [[اسپانیا]])<br /> | حکومت = [[مسلمانان]]، رومیان<br /> | واحد پول =<br /> | پایتخت = قرطبه<br /> | شهرهای مهم =المریه (المریا)، قادش (کادیز)، قرطبه (کردوبا)، غرناطه (گرانادا)، ولبه (اوئلوا)، جیان (خائن)، مالقه (مالاگا)، و اشبیلیه (سیویل)<br /> | ادیان(درصد) =<br /> | زبان رسمی =<br /> | سایت =<br /> | پیشینه اسلام = قرن دوم<br /> | جمعیت مسلمانان =یک میلیون<br /> | جمعیت =<br /> | درصد به جمعیت کشور =<br /> | درصد به جمعیت مسلمانان=<br /> | آداب و رسوم =<br /> | وقایع تاریخی =<br /> | حکومت‌ها =فینیقی‌ها، کارتاژها، رومیان، مسلمانان<br /> | احزاب =<br /> | فرق =<br /> | خاندان‌ها =<br /> | اقوام =<br /> | مراکز علمی =<br /> | زیارتگاه‌ها =<br /> | مساجد =<br /> | حسینیه‌ها =<br /> | مؤسسات فرهنگی =<br /> | مؤسسات اجتماعی =<br /> | مناطق شیعه‌نشین =<br /> | مذهبی =<br /> | سیاسی =<br /> | علمی =<br /> | اجتماعی =<br /> }}<br /> '''اَندُلُس''' بخشی از شبه جزیره ایبری در جنوب شرقی پرتغال، در حاکمیت 800 ساله مسلمانان بوده است. در حال حاضر تعداد مسلمانانی که در اسپانیا زندگی می‌کنند یک میلیون نفر است که 10% از آنها اسپانیایی و باقی مسلمانان، مهاجران کشور‌های اسلامی ‌می‌باشند.<br /> <br /> مسلمانان برای نشر اسلام به اندلس لشکر کشیدند و با فتح اندلس پیشروی مسلمانان در مناطق شمال افریقا و اسپانیا کامل شد.<br /> <br /> علاوه بر شوق [[زیارت]] [[حرمین شریفین]] و مجاورت [[حرم نبوی]] وجود مراکز و مدارس علمی و نهادهای فرهنگی در سرزمین های اسلامی مانند [[مدینه]] و [[عراق]] و [[خراسان]] و ... انگیزه دانشوران و محدثان و ادیبان را برای سفر به این شهرها فراهم می‌کرد. حاجیان اندلسی راهی طولانی را طی می‌کردند تا خود را به [[قاهره]] رسانده تا همراه کاروان مصر خود را به [[مراسم حج]] برسانند. <br /> <br /> راه حاجیان [[اندلس]] و [[تونس|مغرب]] دارای سختی‌های بسیاری بود که حتی در سفرنامه‌ها نیز به آن اشاره شده است با این حال حاجیان [[مغرب]] و [[اندلس]] مشتاقانه به این سفر می‌رفتند و شاید تحمل این سختی‌ها بود که [[لقب الحاج]] را برای آنان مهم ساخته بود که دارای اعتبار اجتماعی بالا نزد مردم اندلس بود.<br /> <br /> [[میقات]] [[اهل مغرب]] و ‌[[اندلس]]، [[رابغ|رابُغ]] بود که در محاذات [[جحفه]] قرار داشت. دانشوران ‌اندلس اشتیاق فراوان به اقامت در [[حرمین]] داشته و در سخنان و سروده‌های خود این تمایل را آشکار کرده‌اند. سفر به [[مکه|سرزمین وحی]] و [[مدینه منوره]] و امور [[حج]] همواره از مطالب مطروحه در گزارشات و سفرنامه های دانشوران اندلس بوده است. <br /> <br /> ==وجه تسمیه==<br /> <br /> در نام‌‌گذاری ‌[[اندلس]] وجوه گوناگون گفته‌اند. برخی برآنند که کلمه ‌اندلس (در اسپانیایی: Andalucía) از واندِلیشیا به معنی سرزمین واندال‌ها، سلسله حاکم بر آن منطقه از429 تا 408ق. م. است.&lt;ref&gt;مراصد الاطلاع، ج1، ص123؛ دولة الاسلام فی الاندلس، ج1، ص50-51.&lt;/ref&gt; برخی احتمال داده‌اند کلمه ‌اندلس از عبارتی آلمانی به معنی «حصه و سهمی از زمین» گرفته شده باشد.&lt;ref&gt;نک: سلسله‌های اسلامی جدید، ص54.&lt;/ref&gt; در احتمال دیگر، گویند که آن‌جا را به نام نخستین ساکنانش در گذشته‌ها که قومی با نام اَندَلُوش بوده، ‌اندلس نامیده‌اند.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج1، ص122؛ جغرافیای تاریخی، ص450-451.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==موقعیت جغرافیایی==<br /> <br /> نام یونانی این منطقه، ایبریا و تلفظ رومی آن اسپانیا است.&lt;ref&gt;دائرة المعارف الاسلامیه، ج5، ص1290.&lt;/ref&gt; شبه جزیره ایبری در جنوب غربی اروپا و شامل اسپانیا و پرتغال بوده و با کوه‌های پیرنه از بقیه اروپا و با تنگه [[جبل طارق|جبل الطارق]] از افریقای شمالی جدا شده است.&lt;ref&gt;نک: جغرافیای تاریخی، ص451؛ دائرة المعارف فارسی، ج1، ص266.&lt;/ref&gt;در منابع جغرافیایی مسلمانان، جزیره ‌اندلس به همه شبه جزیره ایبری یعنی اسپانیا و پرتغال فعلی اطلاق می‌شده است&lt;ref&gt;A history of medieval spain، p142؛ دائرة المعارف فارسی، ج1، ص266.&lt;/ref&gt; که مرزهای آن از شرق و شمال به کشورهای [[روم]]، از جنوب به مدیترانه، و از غرب به اقیانوس مغربی ختم می‌شد.&lt;ref&gt;حدود العالم، ص184؛ جغرافیای حافظ ابرو، ج‏1، ص265.&lt;/ref&gt; اندلس در دوره حکومت مسلمانان به پنج ولایت تقسیم گردید و در هر ولایت حاکمی مستقل نصب می شد.&lt;ref&gt;جغرافیای تاریخی، ص457.&lt;/ref&gt; (تصویر شماره 4) اندلس امروزه بزرگ‌ترین استان اسپانیا و از نظر تقسیمات کشوری شامل هشت شهرِ المریه (المریا)، قادش (کادیز)، قرطبه (کردوبا)، غرناطه (گرانادا)، ولبه (اوئلوا)، جیان (خائن)، مالقه (مالاگا)، و اشبیلیه (سیویل) است.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص323.&lt;/ref&gt;<br /> ==مسلمانان در اندلس==<br /> <br /> در سال 92ق. [[موسی بن نصیر|موسی بن نُصَیر]]، حاکم اِفریقیه، سپاهی به فرماندهی، [[طارق بن زیاد]]، روانه ‌اندلس کرد. طارق توانست در کمتر از یک سال همه مناطق ‌اندلس را تسخیر کند.&lt;ref&gt;نک: تاریخ فتح ‌اندلس، ص30-38.&lt;/ref&gt; تاریخ ‌اندلس در دوران 800 ساله مسلمانان به چند دوره تقسیم می‌شود: حکومت امویان ‌اندلس، که در این دوره، بیش از 16 امیر اموی، از عبدالرحمن داخل تا [[هشام بن محمد]]، به حکومت رسیدند.&lt;ref&gt;تاریخ العلماء الاندلس، ج1، ص33-37؛ نک: سلسله‌های اسلامی جدید، ص54.&lt;/ref&gt; دوره حکومت [[مرابطون|مُرابطون]] ،&lt;ref&gt;نک: مآسی الاندلس، ص195-198؛ سلسله‌های اسلامی جدید، ص96.&lt;/ref&gt; دوره حکومت [[موحدون]] &lt;ref&gt;نک: سلسله‌های اسلامی جدید، ص96؛ سلسله‌های اسلامی جدید، ص99-100؛ نک: محنة العرب فی الاندلس، ص350-370.&lt;/ref&gt; و حکومت [[خاندان بنی‌نصر]]. پس از سقوط [[موحدون]] و سیطره مسیحیان بر سراسر اسپانیا، حاکمیت مسلمانان بر سرزمین‌های ‌اندلس یکسره برچیده شد.&lt;ref&gt;جمهرة الرحلات، ج1، ص114.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با ورود اسلام به منطقه اندلس، ترکیب جمعیتی آن به صورت اکثریت مسلمان&lt;ref&gt;تاریخ المسلمین، ص128-130؛ سلسله‌های اسلامی جدید، ص55؛ موسوعة تاریخ الاندلس، ج1، ص68-71.&lt;/ref&gt;، مسیحیان عرب زبان(مستعربون)&lt;ref&gt;نک: موسوعة تاریخ الاندلس، ج1، ص68-71.&lt;/ref&gt; و یهودیان&lt;ref&gt;تاریخ المسلمین، ص133.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;سلسله‌های اسلامی جدید، ص100.&lt;/ref&gt;قابل شناسایی بود.<br /> <br /> ==فرهنگ و علوم اسلامی در اندلس==<br /> [[پرونده:تصویر ستون مسجدجامع قرطبه.jpg|File.png|270px|thumb|left|مسجد جامع قرطبه]]<br /> در ‌اندلس تمدنی شکوفا شکل گرفت. ویژگی این تمدن، تسامح و مدارای فرهنگی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز بود&lt;ref&gt;نک: محنة العرب فی الاندلس، ص339-345.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> * '''مذهب رسمی در ‌اندلس'''، [[مالکی]] بود که از اواخر سده دوم ق. از روزگار [[عبدالرحمن داخل]] تثبیت یافت.&lt;ref&gt;نهایة الاندلس، ص73.&lt;/ref&gt;<br /> * '''دانش‌های اسلامی اندلس''' در[[حدیث]]، [[تفسیر]] و [[علوم قرآنی]] به‌ویژه در [[قرائت]]، گرایش به دانش مردم [[مدینه]] بود و روایت [[ورش|وَرش]]، راوی مصری [[نافع]]، مورد توجه ‌اندلسیان بود. [[محمد بن عمر خیرون معافری]] نخستین کسی بود که در قرائت [[نافع]] پژوهش کرد. او به [[مکه]] آمد و [[حج]] نیز به جا آورد.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص289.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عرفان، فلسفه، کلام و دیگر علوم عقلی'''، متفکرانی بزرگ در این حوزه ظهور یافتند، مانند: [[ابن مسره|ابن مَسره]] (درگذشت 319ق.)، [[ابن جبیرول|ابن جَبیرول]] (درگذشت 450ق.)، [[ابن حزم ‌اندلسی|ابن حَزم ‌اندلسی]] (درگذشت 456ق.)، [[ابن باجه]] (درگذشت 533ق.)، [[ابن طفیل|ابن طُفَیل]] (درگذشت 581ق.)، [[ابن رشد قرطبی|ابن رُشْد قرطبی]] (درگذشت 595ق.)، و [[ابن سبعین|ابن سَبعین]] (درگذشت 669ق.)<br /> * '''عرفان نظری'''، [[ابن عربی]] (درگذشت 638ق.) مدتی مجاور [[مکه]] شد و کتاب [[الفتوحات المکیه]] او محصول این دوران است.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص305-308.&lt;/ref&gt;<br /> * '''دانش تاریخ''' در ‌اندلس از همان سده‌های نخستین مورد توجه بود. از [[عبدالملک بن حبیب مرداسی قرطبی|عبدالملک بن حبیب مِرداسی قرطبی]] (درگذشت 239ق.) که [[حج ‌]]&lt;nowiki/&gt;گزارد و به مدینه نزد [[مالک بن انس]] آمد، به‌عنوان نخستین تاریخ‌نگار ‌اندلس یاد کرده‌اند.&lt;ref&gt;برای دیگر کتب تاریخی ‌اندلس، نک: تاریخ الادب العربی، بروکلمان، ج3، ص86-91.&lt;/ref&gt;<br /> * '''شعرسرایی'''، سبکی ویژه در [[شعرسرایی]] موسوم به [[مُوَشَّحات]] با تنوعاتش در ‌اندلس شکل گرفت و رشد یافت، که نشانگر شوق [[زیارت حرمین]] در ادیبان و دانشوران اندلس بود.&lt;ref&gt;تاریخ الادب العربی، فروخ، ج4، ص17-18؛ تاریخ الادب العربی، فروخ، ج4، ص410.&lt;/ref&gt;<br /> * '''معماری ‌اندلس''' و به‌کار‌‌گیری نقوش تزیینی ویژه و سبکی خاص که به معماری ‌اندلسی شهرت یافته، نشان دهنده رشد فنون، هنرها و صنعت‌ها در [[غرب اسلامی]] است. [[مسجد جامع قرطبه]] و ساختار قوس‌ها، طاق‌ها، آجرهای سرخ رنگ، سنگ سفید، تنوع رنگ‌ها و نقش‌های آن‌ها ویژگی این‌گونه معماری است.&lt;ref&gt;نک: موسوعة تاریخ الاندلس، ج1، ص494-497.&lt;/ref&gt;بعد از فتح ‌اندلس، مسلمانان به ثروت‌ها و گوهرهای بسیار دست یافتند. برای نمونه، در میان این یافته‌ها، گوهرهای گران‌بهای متعلق به [[حضرت سلیمان]] با نام [[مائده سلیمان]] به دست آمد که از طلای خالص بود و حلقه‌‏هایی از طلا و زَبَرجَد داشت و آن را [[ولید بن عبدالملک]] در تزیین [[ناودان کعبه|میزاب]] (ناودان) [[کعبه]] به کار برد.&lt;ref&gt;آثار البلاد، ص113؛ البدایة و النهایه، ج9، ص172؛ شفاء الغرام، ج1، ص158.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حج‌گزاری از اندلس==<br /> <br /> افزون بر [[حرمین]] و اهتمام کلی مسلمانان ‌اندلس و [[مغرب]] به [[حج‌‌گزاری]]، بهره بردن از مراکز و مدارس علمی و نهادهای فرهنگی [[عراق]]، [[خراسان]]، [[شام]] و [[مصر]]، انگیزه سفر و کوچ دانشوران و محدثان و ادیبان ‌اندلسی می‌شد.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص42.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === راه حج ===<br /> حاجیان [[تونس|مغربی]] و ‌اندلسی راهی طولانی برای رسیدن به [[اسکندریه]] و [[قاهره]] را پیموده، همراه [[کاروان مصر]] راهشان را به [[مکه]] ادامه می‌دادند. مسیر این حاجیان یک‌بار از سمت سیسیل (صِقِلیه) و رسیدن به [[اسکندریه]] و از آن‌جا از طریق زمینی بود. بار دیگر از راه خشکی مسیری را در شمال قاره سیاه پیموده، رهسپار [[قاهره]] می‌شدند.&lt;ref&gt;راه حج، ص14.&lt;/ref&gt; در [[دوره فاطمیان]]، در قرن چهارم و پنجم ق. بیشتر حاجیان ‌[[اندلس]] و نیز اهل [[مغرب]] و [[افریقیه]] از راه دریایی و خشکی به مصر می‌رسیدند و سپس از راه مصر و در منازل به سفر ادامه می‌دادند.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص276.&lt;/ref&gt; مسیر دریایی حاجیان ‌اندلس به طور تقریبی بر همان مسیر سفر [[ابن جبیر]] منطبق است. ‌اندلسیان مشتاق [[حجاز]] و [[حج]] و طالبان علم، سفرشان را از یکی از شهرهای ‌اندلس مانند [[سِبته]] آغاز کرده، سپس از سواحل ساردنی و سیسیل تا [[بندر اسکندریه]] آمده، بر [[نیل]] نشسته تا [[قاهره]] و از آن‌جا به [[بندر عیذاب]] بر کناره [[دریای سرخ]] می‌رسیدند. در آن‌جا حاجیان به کشتی می‌‏نشستند و آن‌گاه به [[جده]] فرود می‌آمدند و با کاروان به سوی [[مکه]] می‌رفتند. در مسیر بازگشت به ‌اندلس، کسانی که قصد رفتن به جزیره ‌اندلس داشتند، از [[قیروان]] به [[تونس]] رفته، آن‌گاه برکشتی نشسته، تا محلی به نام تِنِس می‌رسیدند یا به تاهرت‏ رفته و از آن‌جا به ناحیه تدمیر رسیده، سپس رهسپار [[قرطبه]] می شدند.&lt;ref&gt;البلدان، ص133-134؛ تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص242.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===موانع و سختی های سفر حج گزارن اندلس===<br /> <br /> درباره سختی راه حاجیان ‌اندلس، گفته‌های صاحبان تجربه در منابع بازتاب یافته است. از جمله، [[ابن خلدون]] به حج‌‌گزاران ‌اندلسی و مغربی پند می‌‌‌‌داد که در گذر از این منازل، بیشتر از هرچیز، باید صبر و تحمل داشت.&lt;ref&gt;رحلة الرحلات، ج1، ص252.&lt;/ref&gt; حاجیان ‌اندلس مسیر چند هزار کیلومتری را می‌بایست سپری کنند. شاید تحمل این سختی‌ها، [[لقب الحاج]] را برای [[حج‌‌گزاران]] [[مغرب]] و ‌[[اندلس]] مهم ساخته بود.&lt;ref&gt;راه حج، ص275.&lt;/ref&gt; اعتبار اجتماعی این عنوان نزد اهل [[‌اندلس]] بسیار بوده و خاندان‌هایی که در ‌اندلس به [[ابن ‌الحاج]] مشهورند، کم نیستند.&lt;ref&gt;نک: رحلة الرحلات، ج1، ص24.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> یکی از مشکلات [[حج‌‌گزاران]] ‌اندلس، اجاره کردن کشتی‌های مسیحیان برای انجام سفر از [[افریقیه]] تا [[اسکندریه]] بوده است. مشکل دیگر حج‌‌گزاران ‌اندلسی، اخذ [[مکوس|مالیات (مُکُوس)]] بود که بر حسب خواسته باج‌گیران افزایش می‌یافت و در بندرهای گوناگون مانند [[صعید]]، [[قلزم|قُلزَم]] (دریای سرخ) در مرزهای [[اسکندریه]] و فرما&lt;ref&gt;احسن التقاسیم، ص213.&lt;/ref&gt; گرفته می‌شد. سفرنامه‌نویسان [[مغربی]] و [[اندلسی]] مانند [[ابوحامد غرناطی|ابوحامد غَرناطی]]، [[ابن جُبیر]]، [[عبدری|عَبدری]]، [[ابن بطوطه|ابن بَطوطه]]، [[تجیبی|تُجیبی]]، و [[بلوی|بَلَوی]] دیده‌های خود را از سختگیری‌های مالیات‌بگیران نگاشته‌اند.<br /> <br /> گزارش [[ابن مجاور|ابن مُجاور]] (درگذشت 690ق.) که از مناطق شرقی به [[حج]] آمده و شاهد سخت‌گیری بر [[مغربیان]] و ‌[[اندلسیان]] و اخذ [[مالیات]] افزون بر توانشان بود، تاییدی بر ‌گزارش سفرنامه‌نویسان ‌اندلسی است. بر این اساس، پاره‌ای از فقیهان ‌اندلسی و مغربی در مواقع خطر [[وجوب حج]] را از مردمان این سرزمین‌ها ساقط دانسته‌اند. ابوبکر طرطوشی، [[ابوبکر بن العربی]]، [[ابن رشد]]، لخمی، ابن طلحه، و ابوعمران فاسی نظریات و فتاوای فقهی در این زمینه طرح کرده و [[حج‌‌گزار]] ‌اندلسی را در پاره‌ای از زمان‌ها [[مستطیع]] ندانسته‌اند. [[ابن رشد]] حج را در زمانه خود به دلیل عدم [[استطاعت]]، از مکلفان ساقط دانسته است.&lt;ref&gt;رحالة الغرب، ص259.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==میقات اندلسیان==<br /> [[پرونده:تصویر مسجد جامع قرطبه 1.jpg|File.png|270px|thumb|left|مسجد جامع قرطبه]]<br /> [[میقات]] اهل [[مغرب]] و ‌[[اندلس]]، [[رابغ|رابُغ]] بود که در محاذات [[جحفه]] قرار داشت.&lt;ref&gt;انس الساری، ص73.&lt;/ref&gt; حاجیان ‌اندلسی هنگامی که به سرزمین وحی می‌رسیدند، به مکان‌های مورد توجه‌شان روی می‌آوردند. از جمله در جایی به نام [[شعب المبال|شِعب المَبال]] که در میان دو [[مازمین|مَازَم عرفه]] قرار داشت، نماز می‌‌گزاردند. این شعب همان جایی است که [[رسول خدا]] در [[حجة الوداع]] در آن فرود آمد و وضو ساخت و نماز مغرب و عشا به جای آورد.&lt;ref&gt;نک: اخبار مکه، ازرقی، ج2، ص190؛ اخبار مکه، ازرقی، ج2، ص197؛ حجاز در صدر اسلام، ص512.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دانشوران حج‌‌گزار ‌اندلس==<br /> <br /> بهره بردن از محضر دانشورانی چون [[مالک بن انس]] که در ‌اندلس شهرت یافته بود،&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص184-189.&lt;/ref&gt; در اواخر سده دوم ق. یکی از علل رواج سفر ‌اندلسیان به [[حجاز]] بوده است. <br /> <br /> * '''محمد بن بشیر معافری''' (درگذشت 198ق.) از کسانی است که [[حج ‌]]&lt;nowiki/&gt;گزارد و با مالک بن انس دیدار کرد.&lt;ref&gt;تاریخ قضاة الاندلس، ص4.&lt;/ref&gt;<br /> * '''یحیی بن یحیی لیثی''' (درگذشت 234ق.) از بربرهای مَصْمُودی و راوی [[موطا|مُوَطّا]] مالک بن انس از [[محدثان مکه]] مانند [[سفیان ثوری]] حدیث شنید و از [[دانشوران مدینه]] و مصر نیز بهره برد.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص12-13، نفح الطیب، ج‏2، ص187.&lt;/ref&gt;فرزند وی نیز که اهل دانش و زهد بود، مجاور [[مکه]] شد و همان‌جا وفات یافت.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص285.&lt;/ref&gt; یکی از نوادگان لیثی که قاضی قرطبه بود، به [[حج]] رفت و از دانشوران [[مکه]] حدیث شنید.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص189-191.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عبدالله بن مَسره''' (درگذشت 286ق.) از ‌اندلس به [[مکه]] آمد، توانست در [[مکه]] صاحب اموال و مستغلات شود.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج1، ص294-296.&lt;/ref&gt;<br /> * '''زکریا بن خطاب تطیلی''' در 293ق. به شرق سفر کرد و [[حج]] ‌گزارد و در [[مکه]] کتاب النسب [[زبیر بن بکار]] را از گروهی از اهل دانش آن‌جا فراگرفت و موطا مالک را نیز از ابراهیم حداد آموخت و روایت کرد.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج2، ص211.&lt;/ref&gt;<br /> * '''قاسم بن ثابت سرقسطی''' (درگذشت 302ق.) که کتاب العین [[فراهیدی]] را در ‌اندلس رواج داد، با پدرش به [[مکه]] رفت و از برخی محدثان حدیث شنید.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص217.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عبدالرحمن بن خلف اقلیشی''' به سال 349ق. راهی [[مکه]] گشت و در آن‌جا نزد [[ابوبکر آجری]] و [[ابوحفص جمحی]] به کسب دانش پرداخت.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج1، ص357.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن صالح مَعافری''' (درگذشت 383ق.) از دانشوران [[حج‌‌گزار]] ‌اندلس بود که در سفر [[حج]] نزد دانشوران بسیار شتافت و از مدارس و مراکز علمی سرزمین‌های شرق دیدن کرد.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج2، ص119؛ الرحلات المتبادله، ص107.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابومحمد اشبیلی''' (درگذشت 372ق.) حج به جای آورد و از محضر دانشمندان استفاده نمود.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص106-108&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوعبدالله ورش''' (درگذشت 393ق.) به شرق سفر کرد و حج ‌گزارد و از دانش شرقیان بهره برد.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص106-108.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن احمد مفرج قرطبی''' (درگذشت 380ق.) از محدثان و [[دانشوران مکه]] و [[مدینه]] بهره برد.&lt;ref&gt;نک: تاریخ علماء الاندلس، ج2، ص122-124.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عثمان بن سعید اموی''' معروف به '''ابن صَیرَفی''' (درگذشت 444ق.) از دانشوران علوم قرآن و تفسیر بود و هشت بار [[حج]] ‌گزارد.&lt;ref&gt;کتاب الصله، ج1، ص405-406؛ موسوعة مکة المکرمه، ج1، ص278.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عمر بن حسن هوزنی''' (درگذشت 460ق.) در مسیر سفر به [[حجاز]]، [[صحیح بخاری]] را استماع کرد و روایت او را بسیاری از دانشوران ‌اندلسی ‌گزارش و ضبط کردند.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص251.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوولید ایوب باجی''' فقیه، دانشور و متکلم ‌اندلسی (درگذشت 474ق.) سالیانی در [[حجاز]] ماند و [[حج]] ‌گزارد.&lt;ref&gt;النجوم الزاهره، ج5، ص115.&lt;/ref&gt;<br /> * '''احمد بن عمر عُذری''' (درگذشت 478ق.) نُه سال در [[مکه]] به سر برد و کتاب او نظام المرجان فی المسالک و الممالک اثری مهم در جغرافیا به شمار می‌رود.&lt;ref&gt;نک: تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص216-217.&lt;/ref&gt;<br /> * ا'''حمد بن عمر مَعافری'''، اهل مُرسیه، [[حج]] ‌گزارد و به خراسان سفر کرد و با دانشوران آن دیار به‌ویژه دوستان و شاگردان [[ابوحامد غزالی]] دیدار کرد.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص66.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن عبدالرحیم غرناطی''' معروف به ابوحامد (درگذشت 562ق.) که [[تحفة الالباب و نخبة الاعجاب]] را نوشت، به [[حرمین]] سفر کرد.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص110.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوعبدالله مرسی''' به [[حجاز]] رفت. او همراه قافله حاجیان به مناطق گوناگون سفر کرد و حتی به خراسان رفت.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص369-370.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن ابراهیم یقوری''' نویسنده کتاب اکمال الاکمال به [[مکه]] آمد و [[حج]] ‌گزارد و به سال 707ق. در مراکش وفات یافت.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص220.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مجاورت حرمین==<br /> <br /> دانشوران ‌اندلس اشتیاق فراوان به اقامت در [[حرمین]] داشته و معمولا شماری از اهل ‌اندلس پس از انجام [[حج]]، مجاور [[حرمین]] می‌شدند.<br /> <br /> * '''علی بن احمد مالقی'''، نحوی و لغت‌شناس ‌اندلسی، در شعری می‌گوید که جز سکونت در [[حجاز]] خواستی دیگر ندارد.&lt;ref&gt;نک: نفح الطیب، ج3، ص207-209.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عثمان غَماری ‌اندلسی''' از دانشوران [[حج‌‌گزار]] که مدتی مجاور [[مسجدالحرام]] بود و سپس به [[زیارت]] [[مرقد نبوی]] رفت و مجاور آن‌جا شد&lt;ref&gt;التحفة اللطیفه، ج5، ص46-48.&lt;/ref&gt;<br /> * '''سیدمحمد بن عبدالرحمن ‌اندلسی مالکی''' از دانشوران سده نهم ق. که از [[جارالله بن فهد قرشی]] در [[مکه]] بهره برد و چندی مجاور [[حرم مکی]] بود.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، طبری، ص480.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوالقاسم ‌اندلسی''' نیز از کسانی بود که به مدینه آمد و مجاور حرم نبوی شد.&lt;ref&gt;تاریخ المدینه، ص96-97.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==عوامل مؤثر بر مجاورت و مهاجرت اندلسیان==<br /> <br /> میزان هجرت و مجاورت ‌اندلسیان به [[حرم نبوی]] در سده ششم و هفتم ق. هم‌زمان با نفوذ [[ممالیک]] (حک: 648-923ق.) کاهش یافت و نسبت به همه مجاوران به حدود 2% (26نفر) رسید؛ زیرا در این هنگام، بیشتر شهرهای اسلامی ‌اندلس به دست مسیحیان افتاده و نفوذ [[اسلام]] تنها به غرناطه در جنوب ‌اندلس منحصر شده بود.&lt;ref&gt;المدینة المنورة فی العصر المملوکی، ص139.&lt;/ref&gt; وجود درگیری و استبداد سیاسی در سرزمین‌های مغرب و ‌اندلس&lt;ref&gt;المغاربة فی المدینه، ص18.&lt;/ref&gt; ونیز نابسامانی اقتصادی و مالی&lt;ref&gt;نک: المغاربة فی المدینه، ص13-24.&lt;/ref&gt; عاملی مهم در مهاجرت به شرق بود. بازاریابی برای کالاهای ‌اندلسی، همسانی در مذهب فقهی مالکیان ‌اندلس و مردم [[مدینه]]، ضرورت آشنایی و ارتباط با دیگر دانشوران سرزمین های اسلامی حاضر در [[مدینه]]، و مهم‌تر از همه شوق زیارت و مجاورت [[حرم نبوی]] از دلیل‌های مهاجرت و کوچ فردی و جمعی اهل ‌اندلس به [[مدینه منوره]] در سده 12ق. بوده است. <br /> <br /> ==کتاب‌های حرمینی ‌اندلسیان==<br /> <br /> دانشوران ‌اندلسی به نوشتن درباره حرمین اهتمام داشته و آثاری مهم نگاشته‌اند. <br /> <br /> * [[رزین بن معاویه عبدری سرقسطی|رُزَین بن معاویه عَبْدری سَرَقُسْطی]] (درگذشت 525ق.) مدتی مجاور [[حرمین]] بوده، دو کتاب با عنوان‌های [[اخبار دارالهجره]] و [[اخبار مکه]] درباره [[حرمین]] و تاریخ [[مکه]] و [[مدینه]] نوشته که تنها ‌گزارش‌هایی از آن‌ها در منابع پسین بازمانده است. (← اخبار ‌دارالهجره)<br /> * [[ابوعبید بکری ‌اندلسی]](درگذشت 487ق.) کتاب [[معجم ما استعجم]] را نگاشته که از منابع مهم جغرافیای [[حجاز]] و [[جزیرة العرب]] است. تنظیم الفبایی دارد و مکان‌های شناخته و ناشناخته [[حجاز]] و قبایل مقیم و مهاجر آن‌جا&lt;ref&gt;نک: معجم ما استعجم، ج1، ص7.&lt;/ref&gt; را شناسایی کرده است. بَکْری، به گفته دُوزی، از بزرگ‌‌ترین جغرافی‌شناسان ‌اندلس است. وی در کتاب دیگرش، [[المسالک و الممالک]]، از راه‌ها و منزل‌ها سخن آورده و سرزمین‌های گوناگون [[جهان اسلام]] را شرح داده است.&lt;ref&gt;تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص219؛ تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص221.&lt;/ref&gt;<br /> * [[ابن حزم ‌اندلسی|ابن حَزْم ‌اندلسی]] کتابی به نام [[کتاب حجة الوداع|حجة الوداع]] نوشته و در آن سازگار با روایت‌های [[اهل سنت]]، ‌گزارشی از واپسین حج [[پیامبر اسلام(ص)]] داده است.&lt;ref&gt;العقد الثمین، ج1، ص90؛ العقد الثمین، ج1، ص92.&lt;/ref&gt; <br /> * [[ابومحمد مَرجانی قرطبی|ابومحمد مَرجانی قُرطُبی]]، دانشور برجسته سده هشتم ق. [[بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دار هجرة المختار]] را به تاریخ [[مدینه]] اختصاص داد. کتاب او در 10 باب و فصول گوناگون به تفصیل درباره تحولات، شخصیت‌ها، مکان‌ها و [[مساجد]] [[مدینه]] سخن گفته است.&lt;ref&gt;اثارة الترغیب، ج1، ص18.&lt;/ref&gt; <br /> * [[محمد بن محمد رعینی ‌اندلسی مکی|ابوعبدالله محمد بن محمد رُعَینی ‌اندلسی مکی]] (درگذشت 954ق.) در رساله [[تتعلق بسدانة البیت الحرام و سبب ولایتهم لذلک]] درباره تاریخ [[پرده‌داری]] و [[حجابت کعبه]] پژوهش کرده است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج1، ص68، «مقدمه.&lt;/ref&gt; <br /> ==جستارهای وابسته==<br /> * [[سفرنامه های اندلس]]<br /> * [[سفرنامه ابن جبیر]]<br /> * [[ابن جبیر]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> <br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> <br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8149<br /> <br /> | عنوان = اندلس<br /> <br /> | نویسنده = علي احمدي ميرآقا<br /> <br /> }}<br /> <br /> * '''آثار البلاد''': زکریا بن محمد القزوینی (درگذشت 682ق.)، بیروت، دار صادر، 1998م.<br /> * '''اثارة الترغیب و التشویق''': محمد بن اسحق الخوارزمی (درگذشت 827ق.)، به کوشش الذهبی، مکه، مکتبة نزار، مصطفی الباز، 1418ق.<br /> * '''احسن التقاسیم''': المقدسی البشاری (درگذشت 380ق.)، قاهره، مکتبة مدبولی، 1411ق.<br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.<br /> * '''الامامة و السیاسه''': ابن قتیبه (درگذشت 276ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، الرضی، 1413ق.<br /> * '''انس الساری و السارب''': محمد بن القیسی (درگذشت 1042ق.)، به کوشش الفاسی، وزارة الدولة المکلفة بالشؤون الثقافیة و التعلیم، 1390ق.<br /> * '''البدایة و النهایه''': ابن کثیر (درگذشت 774ق.)، بیروت، مکتبة المعارف.<br /> * '''بغیة الملتمس''': احمد بن عمیره (درگذشت 599ق.)، مدینه، روخس، 1884م.<br /> * '''البلدان''': ابن الفقیه (درگذشت 365ق.)، به کوشش یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، 1416ق.<br /> * '''پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران''': علی اکبر ولایتی، تهران، وزارت امور خارجه، 1378ش.<br /> * '''تاج المفرق''': خالد البلوی، به کوشش السائح، احیاء التراث الاسلامی.<br /> * '''تاریخ ابن خلدون''': ابن‏ خلدون (درگذشت 808ق.)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، 1408ق.<br /> * '''تاریخ الادب العربی''': عمر فروخ، بیروت، دار العلم للملایین، 1984م.<br /> * '''تاریخ الادب العربی''': کارل بروکلمان (درگذشت 1375ق.)، قم، دار الکتاب الاسلامی، 1429ق.<br /> * '''تاریخ الاندلس''': ناشناس، به کوشش عبدالقادر بوبایه، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1430ق.<br /> * '''تاریخ العرب و حضارتهم فی الاندلس''': خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، بیروت، دار المدار الاسلامی، 1999م.<br /> * '''تاریخ علماء الاندلس''': الازدی الحافظ (درگذشت 403ق.)، دار المصریة للتالیف، 1966م.<br /> * '''تاریخ المدینة المنوره (نصیحة المشاور)''': ابن فرحون (درگذشت 769ق.)، به کوشش علی عمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1427ق.<br /> * '''تاریخ المسلمین و آثارهم فی الاندلس''': سید عبدالعزیز سالم، اسکندریه، مؤسسة شباب الجامعه.<br /> * '''تاریخ فتح الاندلس''': محمد ابن قوطیه (درگذشت 367ق.)، به کوشش ابیاری، ترجمه: شیخی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1378ش.<br /> * '''تاریخ قضاة الاندلس''': مالقی ‌اندلسی، بیروت، دار الآفاق الجدیده، 1400ق.<br /> * '''تاریخ مکه (اتحاف فضلاء الزمن)''': محمد بن علی الطبری (درگذشت 1173ق.)، به کوشش محسن محمد، قاهره، دار الکتاب الجامعی.<br /> * '''تاریخ مکه از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه''': احمد السباعی (درگذشت 1404ق.)، ترجمه: جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.<br /> * '''تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام''': کراچکوفسکی (درگذشت 1951م.)، تهران، علمی و فرهنگی، 1379ش.<br /> * '''التحفة اللطیفه''': شمس الدین السخاوی (درگذشت 902ق.)، به کوشش گروهی از محققان، المدینه، مرکز بحوث و دراسات المدینه، 1429ق.<br /> * '''التکملة لکتاب الصله''': محمد بن عبدالله القضاعی، به کوشش الهراس، لبنان، دار الفکر، 1415ق.<br /> * '''التکمله''': ابن الابار (درگذشت 658ق.)، به کوشش الهراس، لبنان، دار الفکر، 1415ق.<br /> * '''جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی''': حسین قرچانلو، تهران، سمت، 1382ش.<br /> * '''جغرافیای جهان اسلام''': غلامرضا زواره، قم، 1389ش.<br /> * '''جغرافیای حافظ ابرو''': حافظ ابرو (درگذشت 833ق.)، تهران، میراث مکتوب، 1375ش.<br /> * '''جمهرة الرحلات''': احمد محمد محمود، مکه، مطبعة المحمودیه، 1430ق.<br /> * '''حجاز در صدر اسلام''': صالح احمد العلی، ترجمه: آیتی، مشعر، 1375ش.<br /> * '''الحجاز فی نظر الاندلسیین و المغاربه''': ابراهیم احمد سعید، دمشق، الاوائل للنشر و التوزیع، 1425ق.<br /> * '''حدود العالم''': ناشناس (کتابت: 372ق.)، به کوشش یوسف الهادی، قاهره، 1423ق.<br /> * '''دانشنامه جهان اسلام''': زیر نظر حداد عادل و دیگران، تهران، بنیاد دائرة ‏المعارف اسلامی، 1378ش.<br /> * '''دائرة المعارف الاسلامیه''': ترجمه: ابراهیم زکی خورشید و دیگران، مرکز الشارقة للابداع الفکری، 1418ق.<br /> * '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی''': زیر نظر بجنوردی، تهران، مرکز دائرة ‏المعارف بزرگ، 1372ش.<br /> * '''دائرة المعارف فارسی''': مصاحب و دیگران، تهران، امیرکبیر، 1356ش.<br /> * '''دائرة المعارف مستشرقان''': عبدالرحمن بدوی، ترجمه: صالح طباطبایی.<br /> * '''دولة الاسلام فی الاندلس''': المورخ المصری (درگذشت 1406ق.)، قاهره، مکتبة الخانجی، 1417ق.<br /> * '''الدولة العربیة فی اسبانیه''': ابراهیم بیضون، بیروت، دار النهضة العربیه، 1406ق.<br /> * '''راه حج''': رسول جعفریان، تهران، زیتون سبز، 1389ش.<br /> * '''رحالة الغرب الاسلامی''': نواف عبدالعزیز المجد، اردن، الاهلیة للنشر و التوزیع، 2008م.<br /> * '''الرحلات المتبادله''': عبدالواحد زنون طه، بیروت، المدار الاسلامی، 2004م.<br /> * '''رحلة ابن جبیر''': محمد بن‏ احمد (درگذشت 614ق.)، بیروت، دار صادر.<br /> * '''رحلة الرحلات''': عبدالهادی التازی، به کوشش طاشکندی، مکه، مؤسسة الفرقان، 1426ق.<br /> * '''رحلة العبدری''': محمد العبدری (درگذشت 700ق.)، به کوشش کردی، دمشق، دار سعد الدین، 1419ق.<br /> * '''سفرنامه ابن بطوطه''': ابن بطوطه (درگذشت 779ق.)، تهران، نشر آگه، 1376ش.<br /> * '''سلسله‌های اسلامی جدید''': کلیفور ادموند باسورث، ترجمه: فریدون بدره‌ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1381ش.<br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.<br /> * '''العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق.<br /> * '''کتاب الصله''': ابن بشکوال (درگذشت 578ق.)، الدار المصریة للتالیف، 1966م.<br /> * '''کارنامه اسلام''': عبدالحسین زرین‌کوب، تهران، امیرکبیر، 1376ش.<br /> * '''مآسی الاندلس''': محمد بن عبدالرحمن البشر، ریاض، مکتبة العبیکان، 1429ق.<br /> * '''محنة العرب فی الاندلس''': اسعد حومد، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1988م.<br /> * '''المختار من الرحلات الحجازیه''': محمد بن حسن الشریف، جده، دار الاندلس الخضراء، 1421ق.<br /> * '''المدینة المنورة فی مائة مخطوط''': به کوشش مصطفی عمار منلا، مرکز بحوث دراسات المدینة المنوره، مدینه، 1420ق.<br /> * '''المدینة المنورة فی العصر المملوکی''': عبدالرحمن مدیرس، ریاض، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه، 1422ق.<br /> * '''مراصد الاطلاع''': صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی (درگذشت 739ق.)، بیروت، دار الجیل، 1412ق.<br /> * '''المسالک و الممالک''': عبدالله بن خرداذبه (درگذشت 300ق.)، بیروت، دار صادر، 1992م.<br /> * '''المسلمون فی الاندلس''': دینهرت دوزی، ترجمه: حسن حبشی، الهیئة المصریة العامه، 1994م.<br /> * '''معجم ما استعجم''': عبدالله البکری (درگذشت 487ق.)، به کوشش السقاء، بیروت، عالم الکتب، 1403ق.<br /> * '''المغاربة فی المدینة المنوره''': محمد علی فهیم بیومی، دار القاهره، 1427ق.<br /> * '''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (درگذشت 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام‏ القری، 1419ق.<br /> * '''موسوعة تاریخ الاندلس''': حسین مونس، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1416ق.<br /> * '''موسوعة مکة المکرمة و المدینة المنوره''': احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسة الفرقان، 1429ق.<br /> * '''النجوم الظاهره''': ابن تغری بردی الاتابکی (درگذشت 874ق.)، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی.<br /> * '''نفح الطیب''': احمد المقری (درگذشت 1041ق.)، بیروت، دار الفکر، 1419ق.<br /> * '''نهایة الاندلس''': محمد عبدالله عنان، قاهره، مکتبة الخانجی، 1408ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{کشورهای مرتبط با حج}}<br /> <br /> [[رده:کشورهای مرتبط با حج]]<br /> [[رده:کشورهای اروپایی]]<br /> [[رده:کشورهای اسلامی]]<br /> [[رده:کشورهای حج‌گزار]]</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%84%D8%B3&diff=40912 2022-01-11T08:35:46Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کشور<br /> | عنوان = اندلس<br /> | تصویر =79 890707 L600(1).jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | تصویر پرچم =<br /> | عرض پرچم =<br /> | تصویر نشان ملی =<br /> | عرض تصویر نشان ملی=<br /> | نام رسمی = اندلس<br /> | دین رسمی = [[اسلام]]<br /> | جمعیت کل = (2011)8.424.102<br /> | مساحت = (17٫2٪ از [[اسپانیا]])<br /> | حکومت = [[مسلمانان]]، رومیان<br /> | واحد پول =<br /> | پایتخت = قرطبه<br /> | شهرهای مهم =المریه (المریا)، قادش (کادیز)، قرطبه (کردوبا)، غرناطه (گرانادا)، ولبه (اوئلوا)، جیان (خائن)، مالقه (مالاگا)، و اشبیلیه (سیویل)<br /> | ادیان(درصد) =<br /> | زبان رسمی =<br /> | سایت =<br /> | پیشینه اسلام = قرن دوم<br /> | جمعیت مسلمانان =یک میلیون<br /> | جمعیت =<br /> | درصد به جمعیت کشور =<br /> | درصد به جمعیت مسلمانان=<br /> | آداب و رسوم =<br /> | وقایع تاریخی =<br /> | حکومت‌ها =فینیقی‌ها، کارتاژها، رومیان، مسلمانان<br /> | احزاب =<br /> | فرق =<br /> | خاندان‌ها =<br /> | اقوام =<br /> | مراکز علمی =<br /> | زیارتگاه‌ها =<br /> | مساجد =<br /> | حسینیه‌ها =<br /> | مؤسسات فرهنگی =<br /> | مؤسسات اجتماعی =<br /> | مناطق شیعه‌نشین =<br /> | مذهبی =<br /> | سیاسی =<br /> | علمی =<br /> | اجتماعی =<br /> }}<br /> '''اَندُلُس''' بخشی از شبه جزیره ایبری در جنوب شرقی پرتغال، در حاکمیت 800 ساله مسلمانان بوده است. در حال حاضر تعداد مسلمانانی که در اسپانیا زندگی می‌کنند یک میلیون نفر است که 10% از آنها اسپانیایی و باقی مسلمانان، مهاجران کشور‌های اسلامی ‌می‌باشند.<br /> <br /> مسلمانان برای نشر اسلام به اندلس لشکر کشیدند و با فتح اندلس پیشروی مسلمانان در مناطق شمال افریقا و اسپانیا کامل شد.<br /> <br /> علاوه بر شوق [[زیارت]] [[حرمین شریفین]] و مجاورت [[حرم نبوی]] وجود مراکز و مدارس علمی و نهادهای فرهنگی در سرزمین های اسلامی مانند [[مدینه]] و [[عراق]] و [[خراسان]] و ... انگیزه دانشوران و محدثان و ادیبان را برای سفر به این شهرها فراهم می‌کرد. حاجیان اندلسی راهی طولانی را طی می‌کردند تا خود را به [[قاهره]] رسانده تا همراه کاروان مصر خود را به [[مراسم حج]] برسانند. <br /> <br /> راه حاجیان [[اندلس]] و [[تونس|مغرب]] دارای سختی‌های بسیاری بود که حتی در سفرنامه‌ها نیز به آن اشاره شده است با این حال حاجیان [[مغرب]] و [[اندلس]] مشتاقانه به این سفر می‌رفتند و شاید تحمل این سختی‌ها بود که [[لقب الحاج]] را برای آنان مهم ساخته بود که دارای اعتبار اجتماعی بالا نزد مردم اندلس بود.<br /> <br /> [[میقات]] [[اهل مغرب]] و ‌[[اندلس]]، [[رابغ|رابُغ]] بود که در محاذات [[جحفه]] قرار داشت. دانشوران ‌اندلس اشتیاق فراوان به اقامت در [[حرمین]] داشته و در سخنان و سروده‌های خود این تمایل را آشکار کرده‌اند. سفر به [[مکه|سرزمین وحی]] و [[مدینه منوره]] و امور [[حج]] همواره از مطالب مطروحه در گزارشات و سفرنامه های دانشوران اندلس بوده است. <br /> <br /> ==وجه تسمیه==<br /> <br /> در نام‌‌گذاری ‌[[اندلس]] وجوه گوناگون گفته‌اند. برخی برآنند که کلمه ‌اندلس (در اسپانیایی: Andalucía) از واندِلیشیا به معنی سرزمین واندال‌ها، سلسله حاکم بر آن منطقه از429 تا 408ق. م. است.&lt;ref&gt;مراصد الاطلاع، ج1، ص123؛ دولة الاسلام فی الاندلس، ج1، ص50-51.&lt;/ref&gt; برخی احتمال داده‌اند کلمه ‌اندلس از عبارتی آلمانی به معنی «حصه و سهمی از زمین» گرفته شده باشد.&lt;ref&gt;نک: سلسله‌های اسلامی جدید، ص54.&lt;/ref&gt; در احتمال دیگر، گویند که آن‌جا را به نام نخستین ساکنانش در گذشته‌ها که قومی با نام اَندَلُوش بوده، ‌اندلس نامیده‌اند.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج1، ص122؛ جغرافیای تاریخی، ص450-451.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==موقعیت جغرافیایی==<br /> <br /> نام یونانی این منطقه، ایبریا و تلفظ رومی آن اسپانیا است.&lt;ref&gt;دائرة المعارف الاسلامیه، ج5، ص1290.&lt;/ref&gt; شبه جزیره ایبری در جنوب غربی اروپا و شامل اسپانیا و پرتغال بوده و با کوه‌های پیرنه از بقیه اروپا و با تنگه [[جبل طارق|جبل الطارق]] از افریقای شمالی جدا شده است.&lt;ref&gt;نک: جغرافیای تاریخی، ص451؛ دائرة المعارف فارسی، ج1، ص266.&lt;/ref&gt;در منابع جغرافیایی مسلمانان، جزیره ‌اندلس به همه شبه جزیره ایبری یعنی اسپانیا و پرتغال فعلی اطلاق می‌شده است&lt;ref&gt;A history of medieval spain، p142؛ دائرة المعارف فارسی، ج1، ص266.&lt;/ref&gt; که مرزهای آن از شرق و شمال به کشورهای [[روم]]، از جنوب به مدیترانه، و از غرب به اقیانوس مغربی ختم می‌شد.&lt;ref&gt;حدود العالم، ص184؛ جغرافیای حافظ ابرو، ج‏1، ص265.&lt;/ref&gt; اندلس در دوره حکومت مسلمانان به پنج ولایت تقسیم گردید و در هر ولایت حاکمی مستقل نصب می شد.&lt;ref&gt;جغرافیای تاریخی، ص457.&lt;/ref&gt; (تصویر شماره 4) اندلس امروزه بزرگ‌ترین استان اسپانیا و از نظر تقسیمات کشوری شامل هشت شهرِ المریه (المریا)، قادش (کادیز)، قرطبه (کردوبا)، غرناطه (گرانادا)، ولبه (اوئلوا)، جیان (خائن)، مالقه (مالاگا)، و اشبیلیه (سیویل) است.&lt;ref&gt;دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص323.&lt;/ref&gt;<br /> ==مسلمانان در اندلس==<br /> <br /> در سال 92ق. [[موسی بن نصیر|موسی بن نُصَیر]]، حاکم اِفریقیه، سپاهی به فرماندهی، [[طارق بن زیاد]]، روانه ‌اندلس کرد. طارق توانست در کمتر از یک سال همه مناطق ‌اندلس را تسخیر کند.&lt;ref&gt;نک: تاریخ فتح ‌اندلس، ص30-38.&lt;/ref&gt; تاریخ ‌اندلس در دوران 800 ساله مسلمانان به چند دوره تقسیم می‌شود: حکومت امویان ‌اندلس، که در این دوره، بیش از 16 امیر اموی، از عبدالرحمن داخل تا [[هشام بن محمد]]، به حکومت رسیدند.&lt;ref&gt;تاریخ العلماء الاندلس، ج1، ص33-37؛ نک: سلسله‌های اسلامی جدید، ص54.&lt;/ref&gt; دوره حکومت [[مرابطون|مُرابطون]] ،&lt;ref&gt;نک: مآسی الاندلس، ص195-198؛ سلسله‌های اسلامی جدید، ص96.&lt;/ref&gt; دوره حکومت [[موحدون]] &lt;ref&gt;نک: سلسله‌های اسلامی جدید، ص96؛ سلسله‌های اسلامی جدید، ص99-100؛ نک: محنة العرب فی الاندلس، ص350-370.&lt;/ref&gt; و حکومت [[خاندان بنی‌نصر]]. پس از سقوط [[موحدون]] و سیطره مسیحیان بر سراسر اسپانیا، حاکمیت مسلمانان بر سرزمین‌های ‌اندلس یکسره برچیده شد.&lt;ref&gt;جمهرة الرحلات، ج1، ص114.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با ورود اسلام به منطقه اندلس، ترکیب جمعیتی آن به صورت اکثریت مسلمان&lt;ref&gt;تاریخ المسلمین، ص128-130؛ سلسله‌های اسلامی جدید، ص55؛ موسوعة تاریخ الاندلس، ج1، ص68-71.&lt;/ref&gt;، مسیحیان عرب زبان(مستعربون)&lt;ref&gt;نک: موسوعة تاریخ الاندلس، ج1، ص68-71.&lt;/ref&gt; و یهودیان&lt;ref&gt;تاریخ المسلمین، ص133.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;سلسله‌های اسلامی جدید، ص100.&lt;/ref&gt;قابل شناسایی بود.<br /> <br /> ==فرهنگ و علوم اسلامی در اندلس==<br /> [[پرونده:تصویر ستون مسجدجامع قرطبه.jpg|File.png|270px|thumb|left|مسجد جامع قرطبه]]<br /> در ‌اندلس تمدنی شکوفا شکل گرفت. ویژگی این تمدن، تسامح و مدارای فرهنگی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز بود&lt;ref&gt;نک: محنة العرب فی الاندلس، ص339-345.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> * '''مذهب رسمی در ‌اندلس'''، [[مالکی]] بود که از اواخر سده دوم ق. از روزگار [[عبدالرحمن داخل]] تثبیت یافت.&lt;ref&gt;نهایة الاندلس، ص73.&lt;/ref&gt;<br /> * '''دانش‌های اسلامی اندلس''' در[[حدیث]]، [[تفسیر]] و [[علوم قرآنی]] به‌ویژه در [[قرائت]]، گرایش به دانش مردم [[مدینه]] بود و روایت [[ورش|وَرش]]، راوی مصری [[نافع]]، مورد توجه ‌اندلسیان بود. [[محمد بن عمر خیرون معافری]] نخستین کسی بود که در قرائت [[نافع]] پژوهش کرد. او به [[مکه]] آمد و [[حج]] نیز به جا آورد.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص289.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عرفان، فلسفه، کلام و دیگر علوم عقلی'''، متفکرانی بزرگ در این حوزه ظهور یافتند، مانند: [[ابن مسره|ابن مَسره]] (درگذشت 319ق.)، [[ابن جبیرول|ابن جَبیرول]] (درگذشت 450ق.)، [[ابن حزم ‌اندلسی|ابن حَزم ‌اندلسی]] (درگذشت 456ق.)، [[ابن باجه]] (درگذشت 533ق.)، [[ابن طفیل|ابن طُفَیل]] (درگذشت 581ق.)، [[ابن رشد قرطبی|ابن رُشْد قرطبی]] (درگذشت 595ق.)، و [[ابن سبعین|ابن سَبعین]] (درگذشت 669ق.)<br /> * '''عرفان نظری'''، [[ابن عربی]] (درگذشت 638ق.) مدتی مجاور [[مکه]] شد و کتاب [[الفتوحات المکیه]] او محصول این دوران است.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص305-308.&lt;/ref&gt;<br /> * '''دانش تاریخ''' در ‌اندلس از همان سده‌های نخستین مورد توجه بود. از [[عبدالملک بن حبیب مرداسی قرطبی|عبدالملک بن حبیب مِرداسی قرطبی]] (درگذشت 239ق.) که [[حج ‌]]&lt;nowiki/&gt;گزارد و به مدینه نزد [[مالک بن انس]] آمد، به‌عنوان نخستین تاریخ‌نگار ‌اندلس یاد کرده‌اند.&lt;ref&gt;برای دیگر کتب تاریخی ‌اندلس، نک: تاریخ الادب العربی، بروکلمان، ج3، ص86-91.&lt;/ref&gt;<br /> * '''شعرسرایی'''، سبکی ویژه در [[شعرسرایی]] موسوم به [[مُوَشَّحات]] با تنوعاتش در ‌اندلس شکل گرفت و رشد یافت، که نشانگر شوق [[زیارت حرمین]] در ادیبان و دانشوران اندلس بود.&lt;ref&gt;تاریخ الادب العربی، فروخ، ج4، ص17-18؛ تاریخ الادب العربی، فروخ، ج4، ص410.&lt;/ref&gt;<br /> * '''معماری ‌اندلس''' و به‌کار‌‌گیری نقوش تزیینی ویژه و سبکی خاص که به معماری ‌اندلسی شهرت یافته، نشان دهنده رشد فنون، هنرها و صنعت‌ها در [[غرب اسلامی]] است. [[مسجد جامع قرطبه]] و ساختار قوس‌ها، طاق‌ها، آجرهای سرخ رنگ، سنگ سفید، تنوع رنگ‌ها و نقش‌های آن‌ها ویژگی این‌گونه معماری است.&lt;ref&gt;نک: موسوعة تاریخ الاندلس، ج1، ص494-497.&lt;/ref&gt;بعد از فتح ‌اندلس، مسلمانان به ثروت‌ها و گوهرهای بسیار دست یافتند. برای نمونه، در میان این یافته‌ها، گوهرهای گران‌بهای متعلق به [[حضرت سلیمان]] با نام [[مائده سلیمان]] به دست آمد که از طلای خالص بود و حلقه‌‏هایی از طلا و زَبَرجَد داشت و آن را [[ولید بن عبدالملک]] در تزیین [[ناودان کعبه|میزاب]] (ناودان) [[کعبه]] به کار برد.&lt;ref&gt;آثار البلاد، ص113؛ البدایة و النهایه، ج9، ص172؛ شفاء الغرام، ج1، ص158.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حج‌گزاری از اندلس==<br /> <br /> افزون بر [[حرمین]] و اهتمام کلی مسلمانان ‌اندلس و [[مغرب]] به [[حج‌‌گزاری]]، بهره بردن از مراکز و مدارس علمی و نهادهای فرهنگی [[عراق]]، [[خراسان]]، [[شام]] و [[مصر]]، انگیزه سفر و کوچ دانشوران و محدثان و ادیبان ‌اندلسی می‌شد.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص42.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === راه حج ===<br /> حاجیان [[تونس|مغربی]] و ‌اندلسی راهی طولانی برای رسیدن به [[اسکندریه]] و [[قاهره]] را پیموده، همراه [[کاروان مصر]] راهشان را به [[مکه]] ادامه می‌دادند. مسیر این حاجیان یک‌بار از سمت سیسیل (صِقِلیه) و رسیدن به [[اسکندریه]] و از آن‌جا از طریق زمینی بود. بار دیگر از راه خشکی مسیری را در شمال قاره سیاه پیموده، رهسپار [[قاهره]] می‌شدند.&lt;ref&gt;راه حج، ص14.&lt;/ref&gt; در [[دوره فاطمیان]]، در قرن چهارم و پنجم ق. بیشتر حاجیان ‌[[اندلس]] و نیز اهل [[مغرب]] و [[افریقیه]] از راه دریایی و خشکی به مصر می‌رسیدند و سپس از راه مصر و در منازل به سفر ادامه می‌دادند.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص276.&lt;/ref&gt; مسیر دریایی حاجیان ‌اندلس به طور تقریبی بر همان مسیر سفر [[ابن جبیر]] منطبق است. ‌اندلسیان مشتاق [[حجاز]] و [[حج]] و طالبان علم، سفرشان را از یکی از شهرهای ‌اندلس مانند [[سِبته]] آغاز کرده، سپس از سواحل ساردنی و سیسیل تا [[بندر اسکندریه]] آمده، بر [[نیل]] نشسته تا [[قاهره]] و از آن‌جا به [[بندر عیذاب]] بر کناره [[دریای سرخ]] می‌رسیدند. در آن‌جا حاجیان به کشتی می‌‏نشستند و آن‌گاه به [[جده]] فرود می‌آمدند و با کاروان به سوی [[مکه]] می‌رفتند. در مسیر بازگشت به ‌اندلس، کسانی که قصد رفتن به جزیره ‌اندلس داشتند، از [[قیروان]] به [[تونس]] رفته، آن‌گاه برکشتی نشسته، تا محلی به نام تِنِس می‌رسیدند یا به تاهرت‏ رفته و از آن‌جا به ناحیه تدمیر رسیده، سپس رهسپار [[قرطبه]] می شدند.&lt;ref&gt;البلدان، ص133-134؛ تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص242.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===موانع و سختی های سفر حج گزارن اندلس===<br /> <br /> درباره سختی راه حاجیان ‌اندلس، گفته‌های صاحبان تجربه در منابع بازتاب یافته است. از جمله، [[ابن خلدون]] به حج‌‌گزاران ‌اندلسی و مغربی پند می‌‌‌‌داد که در گذر از این منازل، بیشتر از هرچیز، باید صبر و تحمل داشت.&lt;ref&gt;رحلة الرحلات، ج1، ص252.&lt;/ref&gt; حاجیان ‌اندلس مسیر چند هزار کیلومتری را می‌بایست سپری کنند. شاید تحمل این سختی‌ها، [[لقب الحاج]] را برای [[حج‌‌گزاران]] [[مغرب]] و ‌[[اندلس]] مهم ساخته بود.&lt;ref&gt;راه حج، ص275.&lt;/ref&gt; اعتبار اجتماعی این عنوان نزد اهل [[‌اندلس]] بسیار بوده و خاندان‌هایی که در ‌اندلس به [[ابن ‌الحاج]] مشهورند، کم نیستند.&lt;ref&gt;نک: رحلة الرحلات، ج1، ص24.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> یکی از مشکلات [[حج‌‌گزاران]] ‌اندلس، اجاره کردن کشتی‌های مسیحیان برای انجام سفر از [[افریقیه]] تا [[اسکندریه]] بوده است. مشکل دیگر حج‌‌گزاران ‌اندلسی، اخذ [[مکوس|مالیات (مُکُوس)]] بود که بر حسب خواسته باج‌گیران افزایش می‌یافت و در بندرهای گوناگون مانند [[صعید]]، [[قلزم|قُلزَم]] (دریای سرخ) در مرزهای [[اسکندریه]] و فرما&lt;ref&gt;احسن التقاسیم، ص213.&lt;/ref&gt; گرفته می‌شد. سفرنامه‌نویسان [[مغربی]] و [[اندلسی]] مانند [[ابوحامد غرناطی|ابوحامد غَرناطی]]، [[ابن جُبیر]]، [[عبدری|عَبدری]]، [[ابن بطوطه|ابن بَطوطه]]، [[تجیبی|تُجیبی]]، و [[بلوی|بَلَوی]] دیده‌های خود را از سختگیری‌های مالیات‌بگیران نگاشته‌اند.<br /> <br /> گزارش [[ابن مجاور|ابن مُجاور]] (درگذشت 690ق.) که از مناطق شرقی به [[حج]] آمده و شاهد سخت‌گیری بر [[مغربیان]] و ‌[[اندلسیان]] و اخذ [[مالیات]] افزون بر توانشان بود، تاییدی بر ‌گزارش سفرنامه‌نویسان ‌اندلسی است. بر این اساس، پاره‌ای از فقیهان ‌اندلسی و مغربی در مواقع خطر [[وجوب حج]] را از مردمان این سرزمین‌ها ساقط دانسته‌اند. ابوبکر طرطوشی، [[ابوبکر بن العربی]]، [[ابن رشد]]، لخمی، ابن طلحه، و ابوعمران فاسی نظریات و فتاوای فقهی در این زمینه طرح کرده و [[حج‌‌گزار]] ‌اندلسی را در پاره‌ای از زمان‌ها [[مستطیع]] ندانسته‌اند. [[ابن رشد]] حج را در زمانه خود به دلیل عدم [[استطاعت]]، از مکلفان ساقط دانسته است.&lt;ref&gt;رحالة الغرب، ص259.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==میقات اندلسیان==<br /> <br /> [[میقات]] اهل [[مغرب]] و ‌[[اندلس]]، [[رابغ|رابُغ]] بود که در محاذات [[جحفه]] قرار داشت.&lt;ref&gt;انس الساری، ص73.&lt;/ref&gt; حاجیان ‌اندلسی هنگامی که به سرزمین وحی می‌رسیدند، به مکان‌های مورد توجه‌شان روی می‌آوردند. از جمله در جایی به نام [[شعب المبال|شِعب المَبال]] که در میان دو [[مازمین|مَازَم عرفه]] قرار داشت، نماز می‌‌گزاردند. این شعب همان جایی است که [[رسول خدا]] در [[حجة الوداع]] در آن فرود آمد و وضو ساخت و نماز مغرب و عشا به جای آورد.&lt;ref&gt;نک: اخبار مکه، ازرقی، ج2، ص190؛ اخبار مکه، ازرقی، ج2، ص197؛ حجاز در صدر اسلام، ص512.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==دانشوران حج‌‌گزار ‌اندلس==<br /> <br /> بهره بردن از محضر دانشورانی چون [[مالک بن انس]] که در ‌اندلس شهرت یافته بود،&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص184-189.&lt;/ref&gt; در اواخر سده دوم ق. یکی از علل رواج سفر ‌اندلسیان به [[حجاز]] بوده است. <br /> <br /> * '''محمد بن بشیر معافری''' (درگذشت 198ق.) از کسانی است که [[حج ‌]]&lt;nowiki/&gt;گزارد و با مالک بن انس دیدار کرد.&lt;ref&gt;تاریخ قضاة الاندلس، ص4.&lt;/ref&gt;<br /> * '''یحیی بن یحیی لیثی''' (درگذشت 234ق.) از بربرهای مَصْمُودی و راوی [[موطا|مُوَطّا]] مالک بن انس از [[محدثان مکه]] مانند [[سفیان ثوری]] حدیث شنید و از [[دانشوران مدینه]] و مصر نیز بهره برد.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص12-13، نفح الطیب، ج‏2، ص187.&lt;/ref&gt;فرزند وی نیز که اهل دانش و زهد بود، مجاور [[مکه]] شد و همان‌جا وفات یافت.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص285.&lt;/ref&gt; یکی از نوادگان لیثی که قاضی قرطبه بود، به [[حج]] رفت و از دانشوران [[مکه]] حدیث شنید.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص189-191.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عبدالله بن مَسره''' (درگذشت 286ق.) از ‌اندلس به [[مکه]] آمد، توانست در [[مکه]] صاحب اموال و مستغلات شود.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج1، ص294-296.&lt;/ref&gt;<br /> * '''زکریا بن خطاب تطیلی''' در 293ق. به شرق سفر کرد و [[حج]] ‌گزارد و در [[مکه]] کتاب النسب [[زبیر بن بکار]] را از گروهی از اهل دانش آن‌جا فراگرفت و موطا مالک را نیز از ابراهیم حداد آموخت و روایت کرد.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج2، ص211.&lt;/ref&gt;<br /> * '''قاسم بن ثابت سرقسطی''' (درگذشت 302ق.) که کتاب العین [[فراهیدی]] را در ‌اندلس رواج داد، با پدرش به [[مکه]] رفت و از برخی محدثان حدیث شنید.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص217.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عبدالرحمن بن خلف اقلیشی''' به سال 349ق. راهی [[مکه]] گشت و در آن‌جا نزد [[ابوبکر آجری]] و [[ابوحفص جمحی]] به کسب دانش پرداخت.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج1، ص357.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن صالح مَعافری''' (درگذشت 383ق.) از دانشوران [[حج‌‌گزار]] ‌اندلس بود که در سفر [[حج]] نزد دانشوران بسیار شتافت و از مدارس و مراکز علمی سرزمین‌های شرق دیدن کرد.&lt;ref&gt;تاریخ علماء الاندلس، ج2، ص119؛ الرحلات المتبادله، ص107.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابومحمد اشبیلی''' (درگذشت 372ق.) حج به جای آورد و از محضر دانشمندان استفاده نمود.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص106-108&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوعبدالله ورش''' (درگذشت 393ق.) به شرق سفر کرد و حج ‌گزارد و از دانش شرقیان بهره برد.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص106-108.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن احمد مفرج قرطبی''' (درگذشت 380ق.) از محدثان و [[دانشوران مکه]] و [[مدینه]] بهره برد.&lt;ref&gt;نک: تاریخ علماء الاندلس، ج2، ص122-124.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عثمان بن سعید اموی''' معروف به '''ابن صَیرَفی''' (درگذشت 444ق.) از دانشوران علوم قرآن و تفسیر بود و هشت بار [[حج]] ‌گزارد.&lt;ref&gt;کتاب الصله، ج1، ص405-406؛ موسوعة مکة المکرمه، ج1، ص278.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عمر بن حسن هوزنی''' (درگذشت 460ق.) در مسیر سفر به [[حجاز]]، [[صحیح بخاری]] را استماع کرد و روایت او را بسیاری از دانشوران ‌اندلسی ‌گزارش و ضبط کردند.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص251.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوولید ایوب باجی''' فقیه، دانشور و متکلم ‌اندلسی (درگذشت 474ق.) سالیانی در [[حجاز]] ماند و [[حج]] ‌گزارد.&lt;ref&gt;النجوم الزاهره، ج5، ص115.&lt;/ref&gt;<br /> * '''احمد بن عمر عُذری''' (درگذشت 478ق.) نُه سال در [[مکه]] به سر برد و کتاب او نظام المرجان فی المسالک و الممالک اثری مهم در جغرافیا به شمار می‌رود.&lt;ref&gt;نک: تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص216-217.&lt;/ref&gt;<br /> * ا'''حمد بن عمر مَعافری'''، اهل مُرسیه، [[حج]] ‌گزارد و به خراسان سفر کرد و با دانشوران آن دیار به‌ویژه دوستان و شاگردان [[ابوحامد غزالی]] دیدار کرد.&lt;ref&gt;التکملة لکتاب الصله، ج1، ص66.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن عبدالرحیم غرناطی''' معروف به ابوحامد (درگذشت 562ق.) که [[تحفة الالباب و نخبة الاعجاب]] را نوشت، به [[حرمین]] سفر کرد.&lt;ref&gt;الرحلات المتبادله، ص110.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوعبدالله مرسی''' به [[حجاز]] رفت. او همراه قافله حاجیان به مناطق گوناگون سفر کرد و حتی به خراسان رفت.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص369-370.&lt;/ref&gt;<br /> * '''محمد بن ابراهیم یقوری''' نویسنده کتاب اکمال الاکمال به [[مکه]] آمد و [[حج]] ‌گزارد و به سال 707ق. در مراکش وفات یافت.&lt;ref&gt;نفح الطیب، ج2، ص220.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مجاورت حرمین==<br /> <br /> دانشوران ‌اندلس اشتیاق فراوان به اقامت در [[حرمین]] داشته و معمولا شماری از اهل ‌اندلس پس از انجام [[حج]]، مجاور [[حرمین]] می‌شدند.<br /> <br /> * '''علی بن احمد مالقی'''، نحوی و لغت‌شناس ‌اندلسی، در شعری می‌گوید که جز سکونت در [[حجاز]] خواستی دیگر ندارد.&lt;ref&gt;نک: نفح الطیب، ج3، ص207-209.&lt;/ref&gt;<br /> * '''عثمان غَماری ‌اندلسی''' از دانشوران [[حج‌‌گزار]] که مدتی مجاور [[مسجدالحرام]] بود و سپس به [[زیارت]] [[مرقد نبوی]] رفت و مجاور آن‌جا شد&lt;ref&gt;التحفة اللطیفه، ج5، ص46-48.&lt;/ref&gt;<br /> * '''سیدمحمد بن عبدالرحمن ‌اندلسی مالکی''' از دانشوران سده نهم ق. که از [[جارالله بن فهد قرشی]] در [[مکه]] بهره برد و چندی مجاور [[حرم مکی]] بود.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، طبری، ص480.&lt;/ref&gt;<br /> * '''ابوالقاسم ‌اندلسی''' نیز از کسانی بود که به مدینه آمد و مجاور حرم نبوی شد.&lt;ref&gt;تاریخ المدینه، ص96-97.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==عوامل مؤثر بر مجاورت و مهاجرت اندلسیان==<br /> <br /> میزان هجرت و مجاورت ‌اندلسیان به [[حرم نبوی]] در سده ششم و هفتم ق. هم‌زمان با نفوذ [[ممالیک]] (حک: 648-923ق.) کاهش یافت و نسبت به همه مجاوران به حدود 2% (26نفر) رسید؛ زیرا در این هنگام، بیشتر شهرهای اسلامی ‌اندلس به دست مسیحیان افتاده و نفوذ [[اسلام]] تنها به غرناطه در جنوب ‌اندلس منحصر شده بود.&lt;ref&gt;المدینة المنورة فی العصر المملوکی، ص139.&lt;/ref&gt; وجود درگیری و استبداد سیاسی در سرزمین‌های مغرب و ‌اندلس&lt;ref&gt;المغاربة فی المدینه، ص18.&lt;/ref&gt; ونیز نابسامانی اقتصادی و مالی&lt;ref&gt;نک: المغاربة فی المدینه، ص13-24.&lt;/ref&gt; عاملی مهم در مهاجرت به شرق بود. بازاریابی برای کالاهای ‌اندلسی، همسانی در مذهب فقهی مالکیان ‌اندلس و مردم [[مدینه]]، ضرورت آشنایی و ارتباط با دیگر دانشوران سرزمین های اسلامی حاضر در [[مدینه]]، و مهم‌تر از همه شوق زیارت و مجاورت [[حرم نبوی]] از دلیل‌های مهاجرت و کوچ فردی و جمعی اهل ‌اندلس به [[مدینه منوره]] در سده 12ق. بوده است. <br /> <br /> ==کتاب‌های حرمینی ‌اندلسیان==<br /> <br /> دانشوران ‌اندلسی به نوشتن درباره حرمین اهتمام داشته و آثاری مهم نگاشته‌اند. <br /> <br /> * [[رزین بن معاویه عبدری سرقسطی|رُزَین بن معاویه عَبْدری سَرَقُسْطی]] (درگذشت 525ق.) مدتی مجاور [[حرمین]] بوده، دو کتاب با عنوان‌های [[اخبار دارالهجره]] و [[اخبار مکه]] درباره [[حرمین]] و تاریخ [[مکه]] و [[مدینه]] نوشته که تنها ‌گزارش‌هایی از آن‌ها در منابع پسین بازمانده است. (← اخبار ‌دارالهجره)<br /> * [[ابوعبید بکری ‌اندلسی]](درگذشت 487ق.) کتاب [[معجم ما استعجم]] را نگاشته که از منابع مهم جغرافیای [[حجاز]] و [[جزیرة العرب]] است. تنظیم الفبایی دارد و مکان‌های شناخته و ناشناخته [[حجاز]] و قبایل مقیم و مهاجر آن‌جا&lt;ref&gt;نک: معجم ما استعجم، ج1، ص7.&lt;/ref&gt; را شناسایی کرده است. بَکْری، به گفته دُوزی، از بزرگ‌‌ترین جغرافی‌شناسان ‌اندلس است. وی در کتاب دیگرش، [[المسالک و الممالک]]، از راه‌ها و منزل‌ها سخن آورده و سرزمین‌های گوناگون [[جهان اسلام]] را شرح داده است.&lt;ref&gt;تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص219؛ تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص221.&lt;/ref&gt;<br /> * [[ابن حزم ‌اندلسی|ابن حَزْم ‌اندلسی]] کتابی به نام [[کتاب حجة الوداع|حجة الوداع]] نوشته و در آن سازگار با روایت‌های [[اهل سنت]]، ‌گزارشی از واپسین حج [[پیامبر اسلام(ص)]] داده است.&lt;ref&gt;العقد الثمین، ج1، ص90؛ العقد الثمین، ج1، ص92.&lt;/ref&gt; <br /> * [[ابومحمد مَرجانی قرطبی|ابومحمد مَرجانی قُرطُبی]]، دانشور برجسته سده هشتم ق. [[بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دار هجرة المختار]] را به تاریخ [[مدینه]] اختصاص داد. کتاب او در 10 باب و فصول گوناگون به تفصیل درباره تحولات، شخصیت‌ها، مکان‌ها و [[مساجد]] [[مدینه]] سخن گفته است.&lt;ref&gt;اثارة الترغیب، ج1، ص18.&lt;/ref&gt; <br /> * [[محمد بن محمد رعینی ‌اندلسی مکی|ابوعبدالله محمد بن محمد رُعَینی ‌اندلسی مکی]] (درگذشت 954ق.) در رساله [[تتعلق بسدانة البیت الحرام و سبب ولایتهم لذلک]] درباره تاریخ [[پرده‌داری]] و [[حجابت کعبه]] پژوهش کرده است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج1، ص68، «مقدمه.&lt;/ref&gt; <br /> ==جستارهای وابسته==<br /> * [[سفرنامه های اندلس]]<br /> * [[سفرنامه ابن جبیر]]<br /> * [[ابن جبیر]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> <br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> <br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8149<br /> <br /> | عنوان = اندلس<br /> <br /> | نویسنده = علي احمدي ميرآقا<br /> <br /> }}<br /> <br /> * '''آثار البلاد''': زکریا بن محمد القزوینی (درگذشت 682ق.)، بیروت، دار صادر، 1998م.<br /> * '''اثارة الترغیب و التشویق''': محمد بن اسحق الخوارزمی (درگذشت 827ق.)، به کوشش الذهبی، مکه، مکتبة نزار، مصطفی الباز، 1418ق.<br /> * '''احسن التقاسیم''': المقدسی البشاری (درگذشت 380ق.)، قاهره، مکتبة مدبولی، 1411ق.<br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.<br /> * '''الامامة و السیاسه''': ابن قتیبه (درگذشت 276ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، الرضی، 1413ق.<br /> * '''انس الساری و السارب''': محمد بن القیسی (درگذشت 1042ق.)، به کوشش الفاسی، وزارة الدولة المکلفة بالشؤون الثقافیة و التعلیم، 1390ق.<br /> * '''البدایة و النهایه''': ابن کثیر (درگذشت 774ق.)، بیروت، مکتبة المعارف.<br /> * '''بغیة الملتمس''': احمد بن عمیره (درگذشت 599ق.)، مدینه، روخس، 1884م.<br /> * '''البلدان''': ابن الفقیه (درگذشت 365ق.)، به کوشش یوسف الهادی، بیروت، عالم الکتب، 1416ق.<br /> * '''پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران''': علی اکبر ولایتی، تهران، وزارت امور خارجه، 1378ش.<br /> * '''تاج المفرق''': خالد البلوی، به کوشش السائح، احیاء التراث الاسلامی.<br /> * '''تاریخ ابن خلدون''': ابن‏ خلدون (درگذشت 808ق.)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، 1408ق.<br /> * '''تاریخ الادب العربی''': عمر فروخ، بیروت، دار العلم للملایین، 1984م.<br /> * '''تاریخ الادب العربی''': کارل بروکلمان (درگذشت 1375ق.)، قم، دار الکتاب الاسلامی، 1429ق.<br /> * '''تاریخ الاندلس''': ناشناس، به کوشش عبدالقادر بوبایه، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1430ق.<br /> * '''تاریخ العرب و حضارتهم فی الاندلس''': خلیل ابراهیم السامرائی و دیگران، بیروت، دار المدار الاسلامی، 1999م.<br /> * '''تاریخ علماء الاندلس''': الازدی الحافظ (درگذشت 403ق.)، دار المصریة للتالیف، 1966م.<br /> * '''تاریخ المدینة المنوره (نصیحة المشاور)''': ابن فرحون (درگذشت 769ق.)، به کوشش علی عمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1427ق.<br /> * '''تاریخ المسلمین و آثارهم فی الاندلس''': سید عبدالعزیز سالم، اسکندریه، مؤسسة شباب الجامعه.<br /> * '''تاریخ فتح الاندلس''': محمد ابن قوطیه (درگذشت 367ق.)، به کوشش ابیاری، ترجمه: شیخی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1378ش.<br /> * '''تاریخ قضاة الاندلس''': مالقی ‌اندلسی، بیروت، دار الآفاق الجدیده، 1400ق.<br /> * '''تاریخ مکه (اتحاف فضلاء الزمن)''': محمد بن علی الطبری (درگذشت 1173ق.)، به کوشش محسن محمد، قاهره، دار الکتاب الجامعی.<br /> * '''تاریخ مکه از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه''': احمد السباعی (درگذشت 1404ق.)، ترجمه: جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.<br /> * '''تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام''': کراچکوفسکی (درگذشت 1951م.)، تهران، علمی و فرهنگی، 1379ش.<br /> * '''التحفة اللطیفه''': شمس الدین السخاوی (درگذشت 902ق.)، به کوشش گروهی از محققان، المدینه، مرکز بحوث و دراسات المدینه، 1429ق.<br /> * '''التکملة لکتاب الصله''': محمد بن عبدالله القضاعی، به کوشش الهراس، لبنان، دار الفکر، 1415ق.<br /> * '''التکمله''': ابن الابار (درگذشت 658ق.)، به کوشش الهراس، لبنان، دار الفکر، 1415ق.<br /> * '''جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی''': حسین قرچانلو، تهران، سمت، 1382ش.<br /> * '''جغرافیای جهان اسلام''': غلامرضا زواره، قم، 1389ش.<br /> * '''جغرافیای حافظ ابرو''': حافظ ابرو (درگذشت 833ق.)، تهران، میراث مکتوب، 1375ش.<br /> * '''جمهرة الرحلات''': احمد محمد محمود، مکه، مطبعة المحمودیه، 1430ق.<br /> * '''حجاز در صدر اسلام''': صالح احمد العلی، ترجمه: آیتی، مشعر، 1375ش.<br /> * '''الحجاز فی نظر الاندلسیین و المغاربه''': ابراهیم احمد سعید، دمشق، الاوائل للنشر و التوزیع، 1425ق.<br /> * '''حدود العالم''': ناشناس (کتابت: 372ق.)، به کوشش یوسف الهادی، قاهره، 1423ق.<br /> * '''دانشنامه جهان اسلام''': زیر نظر حداد عادل و دیگران، تهران، بنیاد دائرة ‏المعارف اسلامی، 1378ش.<br /> * '''دائرة المعارف الاسلامیه''': ترجمه: ابراهیم زکی خورشید و دیگران، مرکز الشارقة للابداع الفکری، 1418ق.<br /> * '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی''': زیر نظر بجنوردی، تهران، مرکز دائرة ‏المعارف بزرگ، 1372ش.<br /> * '''دائرة المعارف فارسی''': مصاحب و دیگران، تهران، امیرکبیر، 1356ش.<br /> * '''دائرة المعارف مستشرقان''': عبدالرحمن بدوی، ترجمه: صالح طباطبایی.<br /> * '''دولة الاسلام فی الاندلس''': المورخ المصری (درگذشت 1406ق.)، قاهره، مکتبة الخانجی، 1417ق.<br /> * '''الدولة العربیة فی اسبانیه''': ابراهیم بیضون، بیروت، دار النهضة العربیه، 1406ق.<br /> * '''راه حج''': رسول جعفریان، تهران، زیتون سبز، 1389ش.<br /> * '''رحالة الغرب الاسلامی''': نواف عبدالعزیز المجد، اردن، الاهلیة للنشر و التوزیع، 2008م.<br /> * '''الرحلات المتبادله''': عبدالواحد زنون طه، بیروت، المدار الاسلامی، 2004م.<br /> * '''رحلة ابن جبیر''': محمد بن‏ احمد (درگذشت 614ق.)، بیروت، دار صادر.<br /> * '''رحلة الرحلات''': عبدالهادی التازی، به کوشش طاشکندی، مکه، مؤسسة الفرقان، 1426ق.<br /> * '''رحلة العبدری''': محمد العبدری (درگذشت 700ق.)، به کوشش کردی، دمشق، دار سعد الدین، 1419ق.<br /> * '''سفرنامه ابن بطوطه''': ابن بطوطه (درگذشت 779ق.)، تهران، نشر آگه، 1376ش.<br /> * '''سلسله‌های اسلامی جدید''': کلیفور ادموند باسورث، ترجمه: فریدون بدره‌ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1381ش.<br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.<br /> * '''العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق.<br /> * '''کتاب الصله''': ابن بشکوال (درگذشت 578ق.)، الدار المصریة للتالیف، 1966م.<br /> * '''کارنامه اسلام''': عبدالحسین زرین‌کوب، تهران، امیرکبیر، 1376ش.<br /> * '''مآسی الاندلس''': محمد بن عبدالرحمن البشر، ریاض، مکتبة العبیکان، 1429ق.<br /> * '''محنة العرب فی الاندلس''': اسعد حومد، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1988م.<br /> * '''المختار من الرحلات الحجازیه''': محمد بن حسن الشریف، جده، دار الاندلس الخضراء، 1421ق.<br /> * '''المدینة المنورة فی مائة مخطوط''': به کوشش مصطفی عمار منلا، مرکز بحوث دراسات المدینة المنوره، مدینه، 1420ق.<br /> * '''المدینة المنورة فی العصر المملوکی''': عبدالرحمن مدیرس، ریاض، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه، 1422ق.<br /> * '''مراصد الاطلاع''': صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی (درگذشت 739ق.)، بیروت، دار الجیل، 1412ق.<br /> * '''المسالک و الممالک''': عبدالله بن خرداذبه (درگذشت 300ق.)، بیروت، دار صادر، 1992م.<br /> * '''المسلمون فی الاندلس''': دینهرت دوزی، ترجمه: حسن حبشی، الهیئة المصریة العامه، 1994م.<br /> * '''معجم ما استعجم''': عبدالله البکری (درگذشت 487ق.)، به کوشش السقاء، بیروت، عالم الکتب، 1403ق.<br /> * '''المغاربة فی المدینة المنوره''': محمد علی فهیم بیومی، دار القاهره، 1427ق.<br /> * '''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (درگذشت 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام‏ القری، 1419ق.<br /> * '''موسوعة تاریخ الاندلس''': حسین مونس، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1416ق.<br /> * '''موسوعة مکة المکرمة و المدینة المنوره''': احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسة الفرقان، 1429ق.<br /> * '''النجوم الظاهره''': ابن تغری بردی الاتابکی (درگذشت 874ق.)، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی.<br /> * '''نفح الطیب''': احمد المقری (درگذشت 1041ق.)، بیروت، دار الفکر، 1419ق.<br /> * '''نهایة الاندلس''': محمد عبدالله عنان، قاهره، مکتبة الخانجی، 1408ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{کشورهای مرتبط با حج}}<br /> <br /> [[رده:کشورهای مرتبط با حج]]<br /> [[رده:کشورهای اروپایی]]<br /> [[رده:کشورهای اسلامی]]<br /> [[رده:کشورهای حج‌گزار]]</div>

شفائی https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%AC%D8%A8%DB%8C%D8%B1&diff=40911 2022-01-11T08:26:48Z

<p>شفائی: </p> <hr /> <div>'''سفرنامه ابن جبیر'''، گزارش سفر حج [[ابن جبیر|محمد ابن جبیر]] جهانگرد مشهور [[اندلس|اندلسی]] است که از مشهورترین و مهمترین سفرنامه‌ها و آثار جغرافیایی مسلمانان به شمار می‌رود. این کتاب شامل گزارش کاملی از سفر طولانی ابن جبیر از [[اندلس]] به [[اسکندریه]]، [[عیزاب|عیذاب]]، [[جده]]، [[مکه]] و [[مدینه]] و سپس در بازگشت از [[بغداد]]، [[شام]] و سفر دریایی در دریای مدیترانه تا بازگشت به [[اندلس]] است. این سفر طولانی از سال ۵۷۸ تا سال ۵۸۱ قمری به طول انجامید و ابن جبیر در موسم [[حج]] ۵۷۹ قمری در [[مکه]] بود. <br /> <br /> سفرنامه ابن جبیر الگوی اصلی [[سفرنامه نویسی]] [[حج]] در مغرب اسلامی است. اقامت طولانی او در [[مکه]] و [[مدینه]] و گزارش دقیق او از بناها و مکان‌های مذهبی این شهرها و نیز توصیف آیین‌ها و آداب فرهنگی و اجتماعی ساکنان این شهرها، کتاب او را به یکی از منابع اصلی تاریخ و جغرافیای تاریخی [[حرمین]] تبدیل کرده است. از همین رو است که کتاب او بارها توسط نویسندگان بعدی مورد استفاده قرار گرفته است. <br /> <br /> نام اصلی اثر به درستی مشخص نیست و از آن با عناوین رحله الکنانی،&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته­های جغرافیای، 242-244؛ نشوار المحاضره، ج7، ص330؛ الرحلات المغربیه، ص 102.&lt;/ref&gt; یا الاسفار رحله ابن جبیر، اعتبار الناسک فی ذکر الآثار الکریمه والمناسک، تذکیر (تذکره) بالاخبار عن اتفاقات الاثار، و الرحلۀ الی المشرق&lt;ref&gt;. معجم المطبوعات العربیة، ج1، ص62.&lt;/ref&gt; یاد کرده‌اند. این کتاب بارها به چاپ رسیده و به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی و فارسی ترجمه شده است. <br /> ==ابن جبیر==<br /> {{اصلی|ابن جبیر}}<br /> ابوالحسین محمد بن احمد مشهور به ابن جبیر، ادیب، از رجال دانش آموخته دیوان عصر خویش، شاعر و جهانگرد مالکی [[اندلس|اندلسی]] دهم ربیع الاول سال ۵۴۰ قمری، در شهر [[بلنسیه‌]]&lt;nowiki/&gt;اند[[اندلس|لس]] (مرکز بخش خودمختار Valencia در اسپانیای فعلی) به دنیا آمد و به سال ۶۱۴ قمری در [[مصر]] درگذشت.<br /> <br /> او سه بار به [[حج]] رفت. سفر اول او که شرح آن در سفرنامه او آمده است در سال‌های ۵۷۸ تا ۵۸۱ قمری به طول انجامید.&lt;ref&gt;تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص 242-244، نشوارالمحاضره، ج 7، ص330، الرحلات المغربیه، ص102&lt;/ref&gt; دومین سفر ابن جبیر از ربیع الاول ۵۸۵ تا ۱۳ شعبان ۵۸۷ قمری طول کشید.&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص242.&lt;/ref&gt; پس از بازگشت سال‌ها در وطن ماند و وقتی همسرش عاتکۀ دختر ابوجعفر ورقشی وزیر درگذشت، تصمیم به سفر بعدی گرفت&lt;ref&gt;. التاریخ القویم، ج6، ص298.&lt;/ref&gt; که از تاریخ دقیق آن اطلاعی در دست نیست.<br /> <br /> ==سبک نگارش==<br /> <br /> به باور پژوهشگران، سفرنامه، ابن جبیر به لحاظ دقت و نوع اطلاعات و روش و اسلوب ارائه و نگارش، اوج [[سفرنامه­ نویسی]] و مایۀ ارتقای ادب جغرافیایی عرب بوده است و رواج چنین نوشته ­هایی در [[اندلس]] با چنین ویژگی­‌هایی، مرهون این سفرنامه است. شهرت ابن جبیر در محافل علمی‌ اروپا نیز مرهون سفرنامۀ او و گزارش­‌های ارزشمند تاریخی­ش بوده و گویا همین سفرنامه توجه اهل ادب را به شعر او از میان آثار مشابه همعصرانش برانگیخته است.&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته­های جغرافیایی، ص241-242؛ دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج3، ص205.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی گفته­‌اند تالیف سفرنامۀ ابن جبیر از خود او نیست و تنها مضامین کتاب از اوست؛&lt;ref&gt;. نک: الاحاطه، ج2، ص148؛ الأعلام، ج5، ص319-320.&lt;/ref&gt; اما غالب پژوهشگران معتقدند او خود پس از بازگشت از سفر در حدود ۵۸۱ قمری/۱۱۸۵م.  بر اساس یادداشت‌های روزانه به تالیف آن پرداخته است.&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته­های جغرافیایی، ص240-241.&lt;/ref&gt;<br /> ==اهمیت تاریخی==<br /> <br /> اطلاعات تاریخی سفرنامه نسبت به اطلاعات جغرفیایی آن ارزشمندتر است. ماجراهای سفر به صورتی دقیق با ذکر تواریخ '''قمری'''، '''میلادی''' و گاه '''سریانی''' ثبت شده­ اند و شامل گزارش‌های دقیق و مفصل از زندگانی مردم بخشی از مناطق مهم آن زمان مانند [[حجاز]]، [[مصر]] و [[شام]] است. پاره­ ای از اطلاعات کتاب از جمله مربوط به [[مکه]] و [[مدینه]] و نیز نظام اداری و حکومتی [[ایوبیان]] (۶۵۰-۵۶۷ق.) و وضعیت مسلمانان در شام و مناطق جنوبی اروپا، و نیز دربار '''نورمان‌ها''' منحصر به فرد است.<br /> <br /> ابن جبیر از روستاها، شهرها، جزائر، منازل، گذرگاه‌ها و توقفگاه‌های بسیاری گذشته و اطلاعات جغرافیایی، تاریخی، اجتماعی و سیاسی از آنها نقل کرده است. گاه حتی از شهرهایی که بدان‌ها نرفته، اطلاعاتی به دست داده است.&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته­های جغرافیایی، ص243.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اقتباس‌ها از سفرنامه==<br /> <br /> از زمان نگارش سفرنامه ابن جبیر، این اثر همواره ماخذ بسیاری از نویسندگان و آثار تاریخی و جغرافیایی بوده است. [[ابن بطوطه]] (م.۷۷۹ق. ۱۳۶۹.) ضمن اقتباس بسیار از ابن جبیر، اعتراف کرده است که برخی توصیفات ابن جبیر چنان است که بهتر از آن نتوان آورد.&lt;ref&gt;. رحله ابن بطوطه، ج1، ص85، 88، 272.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابوالبقاء [[خالد بن سعید بلوی|خالد بن عیسی بَلوی]] (م. پس از ۷۶۷ق.) در سفرنامه [[تاج المفرق فی تحلیة علماء المشرق (کتاب)|تاج المفرق فی تَحلیۀ علماء المَشرق]]، [[ابومحمد عبدری]]، در سفرنامه ­اش&lt;ref&gt;. نک: رحله العبدری، ج1، ص218، 222، 319.&lt;/ref&gt; [[مقری]] در [[نفح الطیب]]،&lt;ref&gt;. نفح الطیب، ج3، ص17، 21.&lt;/ref&gt; [[فاسی]] در [[شفاء الغرام]]،&lt;ref&gt;. شفا الغرام، ج1، ص119، 150، 152.&lt;/ref&gt; [[محمد بن عبد المنعم الحمیری]] در [[الروض المعطار فی خبر الاقطار]]&lt;ref&gt;. نک. الروض المعطار، ص197،199.&lt;/ref&gt; از سفرنامه ابن جبیر استفاده کرد‌ه‌اند.<br /> ==مسیر سفر== <br /> ==== از اندلس تا اسکندریه ====<br /> سفرنامه با گزارش حرکت ابن جبیر و احمد بن حسّان پزشک و همسفر او روز هشتم شوال ۵۷۸ قمری از [[غرناطه]] آغاز می­شود. آنان یک هفته بعد به [[سِبته]] (اسپانیایی: Ceuta شهری در اسپانیای فعلی و جنوب [[جبل الطارق]]) می‌­رسند و با یک کشتی رومی‌ به قصد [[اسنکدریه]] حرکت می­ کنند.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص7-8&lt;/ref&gt; در [[سردانیه]] ، [[اقریطش]] (Karn riti)؛ [[کرت]] و سرانجام [[اسکندریه]] توقف می‌کنند. &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص8-14&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''راه عیذاب به جده''' <br /> <br /> ابن جبیر یازدهم ذی حجه ۵۷۸ به [[قاهره]] رسیده است.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص18&lt;/ref&gt; ششم محرم ۵۷۹ با کشتی و از طریق رود نیل [[قاهره]] را ترک کرد&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص32&lt;/ref&gt; و ۲۴ محرم به شهر [[قوص]] رسید که قرارگاه حاجیان [[تونس|مغربی]]، [[مصر|مصری]] و [[اندلس|اندلسی]] بود و از آن‌جا به سوی [[عیذاب]] حرکت می‌کردند. ابن جبیر سفر به [[جده]] از طریق [[عیذاب]] را آفتی برای حجاج دانسته؛ زیرا گاه بادهای ناموافق، کشتی را از مسیر بیرون می­ برده و مسافران گم می‌­شدند و بر اثر تشنگی جان می‌­باختند.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص47-48 ، 49&lt;/ref&gt; او راه­‌های دیگری را برای رسیدن به [[حجاز]] پیشنهاد کرده از جمله [[شام]] و [[بغداد]] که راهی طولانی‌­تر بوده است &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 48&lt;/ref&gt; و دعا کرده راه گردنه [[ایله]] در مسیر [[مصر]] که به [[مدینه]] می‌­رسیده ولی در آن زمان فرنگیان با ساخن دژ مانع عبور مردم از این راه می‌­شده­ اند باز شود.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص49&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''در حجاز'''<br /> <br /> ابن جبیر در ۴ ربیع الاخر از راه دریای سرخ به [[جده]] رسید. در همین سال در وصول بودجه دولت ایوبی تاخیر روی داده و شریف مُکثر بن عیسی، امیر مکه فرمان می­‌دهد تنها در صورتی به حجاج اجازه حرکت به سوی [[مکه]] بدهند که ضامن یکدیگر شوند تا اگر نفقۀ [[صلاح الدین ایوبی|صلاح الدین]] نرسیده، آنان مالیات خود را پرداخت کنند.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 54&lt;/ref&gt; به همین دلیل ابن جبیر سزاوارترین شهرهای خدا را برای اینکه با تیغ بی‌­دریغ پاک شود، شهرهای [[حجاز]] می­‌داند &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص55&lt;/ref&gt; و فتوای فقیهان [[اندلس]] بر ساقط بودن فریضه [[حج]] به دلیل رفتار بد حاکمان [[حجاز]] را اجتهادی درست می­ شمارد.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص55&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==در مکه ==<br /> <br /> ابن جبیر پنج شنبه ۱۳ ربیع الاخر به [[مکه]] رسیده&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 58&lt;/ref&gt; و هشت ماه و ده روز تا ۲۲ ذی الحجه &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص161&lt;/ref&gt;در آنجا مانده است. از آن‌جا که هدف سفر ابن جبیر [[مکه]] بوده، مطالب مربوط به [[مکه]] بیشتر از دیگر شهرهاست.<br /> <br /> ===مسجدالحرام و کعبه===<br /> او نخست به گونه ­اي دقيق و مفصل در بيش از بيست صفحه&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 59-86&lt;/ref&gt; به ذکر ويژگي­‌هاي [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] و اماکن و اشياي مربوط به آن پرداخته و کمتر موضوعي مربوط به [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] را از قلم انداخته است.&lt;ref&gt;. نک. رحله ابن بطوطه، ج1، ص374-376.&lt;/ref&gt; ابن جبیر همچنین ارتفاع [[بیت‌الله|کعبه]] از جهات مختلف، ويژگي ­هاي در و اشياي درون [[بیت‌الله|کعبه]]، [[پرده کعبه|پرده ­کعبه]]، [[مقام ابراهیم(ع)|مقام ابراهيم]]، [[حجر اسماعیل|حجر اسماعيل]]، [[حجر الاسود|حجرالاسود]]، [[ناودان کعبه|ناودان]]، [[مطاف|طوافگاه]] و ديگر متعلقات [[بیت‌الله|کعبه]] و مسجد را با تفصيل و فواصل، مساحت و اندازه وصف کرده است.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 59-61&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===نمازگزاری در مکه=== <br /> نماز و خطبه جمعه و آداب خاص آن که نزدیک سه صفحه را به خود اختصاص داده و ابن جبیر جایگاه امام جمعه و لباس و آداب او را هنگام خطابه و نماز به تفصیل آورده است&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص72-74&lt;/ref&gt; و کیفیت پنجگانه یومیه که چهار جماعت از مذاهب [[اهل سنت]] و یکی به [[زیدیه]] اختصاص داشته، توصیف کرده است. ابن جبیر از زیدیه به بدی یاد می­ کند و می­ گوید [[اشراف حسنی|اشراف]] [[مکه]] بر این مذهبند و اینان «حی علی خیر العمل» را بر [[اذان]] می­ افزایند. &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص78-80&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===اماکن مقدس مکه=== <br /> ابن جبیر بخشی را به دیگر اماکن مقدس و زیارتی شهر [[مکه]] اختصاص داده است از جمله: [[مولد النبی(ص)|محل تولد پیامبر(ص)]] در مسجدی که در اصل [[خانه عبدالله بن عبدالمطلب]] بوده، [[خانه ابوطالب]] که مسجدی بر آن ساخته بودند،&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 92-141&lt;/ref&gt; محل فرود آمدن وحی در [[خانه خدیجه]]، گنبد کوچکی که بر تولدگاه فاطمه(ع) بوده،&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص141&lt;/ref&gt; و در همانجا [[حسنین]](ع) نیز به دنیا آمده­ اند.ابن جبیر می‌­گوید این امکان دربسته و محفوظند و بر آنها بناهایی شایسته برآورده ­اند.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 92، 142&lt;/ref&gt; از دیگر بناهایی که ابن جبیر از آن‌ها سخن گفته می‌توان به [[خانه ابوبکر]] &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص92&lt;/ref&gt; [[خانه جعفر بن ابی طالب]] &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص93&lt;/ref&gt; و [[دارالخیزان]] اشاره کرد.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 92&lt;/ref&gt;<br /> ===گزارش اجتماعی و سیاسی از شهر مکه===<br /> <br /> ابن جبیر به وضعیت اقتصادی و تجاری [[مکه]] پرداخته و از وفور کالاهای مختلف در آن خبر داده که از نقاط مختلف جهان مانند فارس([[ایران]])، [[هند]] و [[حبشه]] بدان جا می­ رسیده است &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 96-99&lt;/ref&gt; در سال‌های پیش از سفر ابن جبیر وضعیت امنیتی حجاج در [[مکه]] مناسب نبوده؛ اما در آن سال امیر مکه بر دزدان و حرامیان سخت گرفته و امنیت کامل فراهم بوده است&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص100&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===گزارش آداب ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در مکه===<br /> <br /> ابن جبیر پیش از ذی الحجه چند ماه در [[مکه]] بوده و بدین رو گزارش‌هایی نیز از آداب مذهبی و اجتماعی مردم در این ماه‌ها به دست داده است؛ مانند مراسم جشن ماه [[رجب]] و [[رمضان]] و [[عمره مفرده|عمره گزاردن]] مردم در ماه رجب.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، 106-108&lt;/ref&gt; مراسم ماه [[شعبان]] و [[نیمه شعبان]] در [[مکه]] نیز از مباحث مفصل ابن جبیر است که مکیان و [[زائر|زائران]] [[مکه]] آن را بسیار بزرگ می­ شمرده و به اعمال خیر و عبادت و [[عمره مفرده|عمره]] می‌­پرداخته­ اند.<br /> <br /> رویت هلال ماه رمضان به گفته ابن جبیر از سوی امیر [[مکه]] بنابر مذهب [[شیعه|شیعیان]] علوی اعلام شده&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 122&lt;/ref&gt; و بدین مناسبت جشن‌هایی برگزار و حصیرهای [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] را نو کرده و شمع‌ها و چراغ‌ها بر آن افزوده­‌اند. ابن جبیر مراسم جشن [[عید فطر]] را به تفصیل یاد کرده و آداب مذهبی مکیان را در این روز توضیح داده است.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص122-134&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===حج در زمان حضور ابن جبیر===<br /> <br /> به گفته ابن جبیر آن سال جمعیتی بی ­سابقه در [[عرفات]] گرد آمده بودند. روز [[عید قربان]] [[جامه کعبه]] را از قرارگاه [[امیر الحاج|امیرالحاج]] [[عراق|عراقی]] به [[مکه]] آوردند و قاضی که لباس خلیفه را بر تن داشت، پیشاپیش کاروان حاوی [[پرده کعبه]] حرکت می­‌کرد و [[پرده کعبه|پرده]] را بر فراز [[بیت‌الله|کعبه]] نهاد تا روز سیزدهم ذی حجه [[بنی شیبه|بنی‌شیبه]] آن را بیاویزند.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص157-158&lt;/ref&gt;به گفته ابن جبیر در روزهای پس از [[حج]]، در [[بیت‌الله|کعبه]] را برای [[ایران|ایرانیان]] می­ گشایند و آنها برای [[زیارت]] ازدحام می­‌کنند. &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 158&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==در مدینه== <br /> ابن جبیر دوشنبه سوم محرم به [[مدینه]] می­ رسد.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص167&lt;/ref&gt; گزارش‌های او از [[مدینه]] نسبت به [[مکه]] بسیار اندکند زیرا او تنها پنج روز در [[مدینه]] مانده است.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 180&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===مسجد نبوی=== <br /> <br /> گزارشی از مساحت مسجد نبوی و ویژگی‌های آن همراه با مساحت و اندازه و اماکن درونش مانند [[روضه النبی|روضه نبوی]] نخستین گزارش او از [[مدینه]] است.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 168-169&lt;/ref&gt; ابن جبیر جایی را در [[روضه النبی|روضه]] مقدس نبوی معرفی کرده و با تردید گزارش می‌­دهد که گویند قبر [[حضرت فاطمه]](س) در اینجا است&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 170&lt;/ref&gt;و آن گاه تمامی‌ جای‌ها و اشیای درون [[روضه النبی|روضه]] را با تفصیل معرفی می‌کند. &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص172-173&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===زیارتگاه‌های مدینه===<br /> <br /> بخشی از گزارش‌های [[مدینه]] به ذکر زیارتگاه‌ها و کیفیت بنای آنها، دروازه‌­های چهارگانه و دیوار [[مدینه]] و [[غزوه احزاب|خندق]] مشهور [[غزوه احزاب|جنگ احزاب]] و مزار [[حمزه بن عبدالمطلب]] در سه میلی شهر اختصاص دارد. <br /> <br /> ===== بقیع =====<br /> در توصیف [[بقیع|قبرستان بقیع]] به برخی از قبور و بناهای ساخته شده بر آن‌ها اشاره کرده است. از جمله از گنبد قبر [[ابراهیم بن محمد(ص)|ابراهیم]] فرزند پیامبر، و مرقد [[عقیل]] و [[عبدالله بن جعفر|عبدالله بن جعفر طیار]] و [[امهات المؤمنین|همسران پیامبر]] سخن گفته است. او روضه [[عباس بن عبدالمطلب]] و [[حسن بن علی(ع)]] را توصیف می‌کند که گنبدی مرتفع بر آن بوده و مزار آنان در سطحی وسیع بلندتر از زمین قرار داشته و لوح‌هایی آراسته با قطعات برنجی مرصع و گل میخ‌های زیبا بر آن بوده است. <br /> <br /> ===== بیت‌الحزن =====<br /> خانه­‌ای منسوب به [[حضرت فاطمه]] که ابن جبیر از آن به عنوان «[[بیت‌الاحزان|بیت الحَزنَ]]» یاد و اشاره می‌کند که آن بانو در سوگ پدر ارجمند خویش در این خانه ماوا گزید و به‌ اندوه دایم نشست. <br /> <br /> ===== جای زانو زدن شتر پیامبر(ص) =====<br /> ابن جبیر از جای زانو زدن شتر [[محمدبن عبدالله|پیامبر]] در ماجرای [[هجرت پیامبر|هجرت]] به [[مدینه]] که [[مسجد قبا]] را بر آن ساختند خبر می‌دهد. مردم از جای زانو زدن شتر که با سنگچین مشخص شده، تبرک می­‌جسته­‌اند. &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 175&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===== خانه‌های مدینه =====<br /> [[خانه ابوایوب انصاری]]، [[خانه حضرت فاطمه و امام علی]](ع) و [[خانه ابوبکر]] از خانه­‌های متصل به مسجدند. [[چاه انس بن مالک|چاهی]] نیز که آب آن به معجزه [[محمدبن عبدالله|پیامبر]] از تلخی و شوری به شیرینی و گورایی گرایید در غرب مسجد قرار دارد. &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص177-180، 196&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==بازگشت به اندلس==<br /> <br /> ابن جبیر روز شنبه هشتم محرم از [[مدینه]] به سوی [[عراق]] رفت.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 181&lt;/ref&gt; او مسیر بازگشت را نیز همچون میسر رفت به تفصیل شرح داده و منازل میان راه را معرفی کرده است. بیست و هشتم محرم به [[نجف]] رسید &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص 187&lt;/ref&gt; و مسیر او برای رسیدن به [[نجف]] راه [[زبیده]] بود. او سپس به [[موصل]] در شمال [[عراق]] رفت.&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص206&lt;/ref&gt; و از آنجا که از مسیر [[حلب]]&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص225&lt;/ref&gt;، [[دمشق]]&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص234&lt;/ref&gt;، [[بیروت]] و [[صور]] &lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، 277&lt;/ref&gt; رسید و با از راه دریایی در دریای مدیترانه به [[اندلس]]&lt;ref&gt;رحله ابن جبیر، ص317&lt;/ref&gt; بازگشت.<br /> ==چاپ‌ها==<br /> <br /> پیش از آنکه یگانه نسخه موجود سفرنامه در کتابخانه لیدن یافت شود، نام و برخی مطالب سفرنامه ابن جبیر، تنها از طریق آثار مؤلفان دیگر شناخته بود. نسخه لیدن در حدود ۸۷۵ق/۱۴۷۰ م تحریر شده است.<br /> <br /> [[دوزی]] شرق­‌شناسی [[هلند|هلندی]] (۱۸۲۰-۱۸۸۳م) و [[میکله آماری]] اسلام‌شناس ایتالیایی (۱۸۰۶-۱۸۸۹م) بخشی از سفرنامه را که درباره جزیره [[سیسیل]] است، ترجمه کردند.&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص243.&lt;/ref&gt; شیخ [[محمد عیاد طنطاوی]]، استاد زبان و ادبیات عرب دانشگاه سن پترزبورگ اصلاحاتی عمده و اساسی در قرائت و کتابت متن به عمل آورد&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص243&lt;/ref&gt;، ولی انتشار متن کامل رحله و ترجمه به دست [[ویلیام رایت]] (۱۸۳۰-۱۸۸۹م) دانشمند عرب­شناس انگلیسی در ۱۸۵۲م. با عنوان «سفرهای ابن جبیر» در لیدن انجام پذیرفت.<br /> <br /> [[دخویه]]، سفرنامه را با عنوان  رحله الکنانی با اصلاحاتی به صورت کامل­‌تر در ۱۹۰۷م.  منتشر کرد. این کتاب افزون بر این، به زبانهای انگلیسی و فرانسوی و فارسی نیز ترجمه شده است. <br /> <br /> ترجمه فارسی کتاب از پرویز اتابکی سال ۱۳۷۰ش.  در انتشارات آستان قدس رضوی مشهد چاپ شده است. <br /> <br /> گویا نسخه دیگری نیز از سفرنامه در فاس [[مراکش]] یافت شده اما این کشف تغییرات مهمی‌در چاپ‌های کتاب را موجب نشده است.&lt;ref&gt;. تاریخ نوشته‌های جغرافیایی، ص241، 243.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[ابن جبیر]]<br /> * [[اندلس]]<br /> * سفرنامه های اندلس<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = <br /> | عنوان = رحلة ابن جبیر<br /> | نویسنده = <br /> }}<br /> {{پایان}}</div>

شفائی