ویکی حج - مشارکت‌های کاربر [fa]

کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی ݣݣݣݣݣحضرت ابراهیم؟ع؟ در قرآن

2026-08-05T18:33:22Z

Engineer: Engineer صفحهٔ کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی ݣݣݣݣݣحضرت ابراهیم؟ع؟ در قرآن را به کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن منتقل کرد

#تغییر_مسیر [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن]]

کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن

2026-08-05T18:33:22Z

{{فصل بندی||کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)}}

ابراهیم(ع) از پیامبران اولوالعزمی است که جایگاه ویژه ای در آیات قرآن دارد. کمتر پیامبری در قرآن چون ابراهیم(ع) تا این اندازه مورد عنایت باری تعالی قرار گرفته است. بلکه می توان ابراهیم(ع) را از این منظر یک استثنا دانست؛ زیرا هر سه آیین بزرگ یهودیت، نصرانیت و اسلام وامدار آیین ابراهیمی اند و پیامبران این سه شریعت بزرگ، همه از تبار ابراهیم(ع) برخاسته اند.

شهر مقدس مکه، بیت الله الحرام، کعبه مشرفه، زمزم و حجر اسماعیل(ع)، صفا و مروه، مناسک عمره و حج، قربانی و قربانگاه، رمی جمرات و میقات، منا و تقصیر، همه با نام ابراهیم(ع) گره خورده اند. ازاین رو بازشناسی شخصیت بی نظیر او از منظر قرآن، می تواند تا حدودی پرده از این همه رمز و راز بگشاید و چهرۀ پرفروغ این پیامبر عظیم الشأن را به نمایش بگذارد. این منظور در چند فصل دنبال می شود:

فصل اول: ویژگی های ابراهیم(ع) در قرآن

مختصات و مقامات ابراهیم(ع) در قرآن نشان می دهد که ایشان در سایه سار لطف الهی، مقامات بلند ملکوتی را یکی پس از دیگری درنوردیده است و از مهر و لطف فراوان الهی برخوردار شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:

# اختصاص یک سوره به نام ابراهیم(ع)

در قرآن، در ۲۵ سوره، ۶۹ بار نام آن حضرت به میان آمده است. افزون بر این، یک سوره به نام ابراهیم(ع) اختصاص یافته است؛ با اینکه قصه ابراهیم(ع) در بسیاری از سوره های دیگر آمده، تنها این سوره به سوره ابراهیم(ع) معروف شده است؛<ref>ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۱۲، ص۲۱۳.</ref>

نام ابراهیم(ع) پس از نام حضرت موسی(ع) پرتکرارترین نام در قرآن است.

# تحیّت خدا بر ابراهیم(ع)

یکی از موهبت های الهی به ابراهیم(ع) آن است که خداوند، همراه با تعدادی از پیامبران، بر ایشان نیز سلام و درود فرستاده است. در سوره صافات آمده است: (سَلامٌ عَلى إِبْراهيمَ )؛<ref>صافات: ۱۰۹.</ref> جالب توجه آنکه بلافاصله آمده است: (كَذَلِك نَجْزِي<br />
الْمُحْسِنِينَ)؛<ref>صافات: ۱۱۰.</ref> از این آیه استفاده می شود که سلام خداوند پاداشی بزرگ بر محسنین شمرده می شود.<ref>ر.ک: سید قطب، فی ظلال القرآن، ج۵، ص۲۹۹۱.</ref>

روشن است که شنیدن چنین سخنی از خداوند، چنان روح انسان را غرق در شوق، نشاط و معنویت می کند که با هیچ نعمتی برابری نمی کند؛ سخنی که آمیخته با محبت و بیانگر لطف و مهر فراوان الهی است. چه افتخاری بالاتر از اینکه انسان تا آنجا عروج کند که خداوند برای او سلام و تحیّت فرستد؛ سلامی که بیانگر سلامت روحی و معنوی و رهایی جان از ناخالصی ها و ناپاکی هاست.

همچنین از تعبیر (كَذَلِك نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) استفاده می شود که ابراهیم(ع) بی دلیل به چنین افتخاری نائل نشد؛ بلکه از آن جهت بود که او محسن بود؛ یعنی آدمی برای رسیدن به چنین موهبتی نخست باید در گروه محسنین قرار گیرد.

# امت بودن ابراهیم(ع)

قرآن، ابراهیم(ع) را به تنهایی یک امت دانسته، می فرماید: (إِنَّ إِبْراهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً للهِِ حَنِيفاً)؛<ref>نحل: ۱۲۰.</ref> مفسران در اینکه چرا ابراهیم(ع) به چنین عنوانی ستوده شده، وجوهی را ذکر کرده اند؛ از جمله:

الف) شعاع شخصیت ابراهیم(ع) و سعه وجودی آن حضرت در کمالات معنوی و فضائل انسانی چنان گسترده و فراگیر بوده که به تنهایی به گستردگی یک امت بزرگ بوده است.<ref>ر.ک: مغنیه، الکاشف، ج۴، ص۵۶۲.</ref>

ب) در آن زمان هیچ موحدی جز ابراهیم(ع) در آن محیط نبود؛ پس او به تنهایی امتی را مقابل امت مشرکان تشکیل می داد.<ref>ر.ک: فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۳، ص۱۶۱.</ref>

ج) واژه امت، به معنای اسم مفعولی، کسی است که مردم رهبری اش را بپذیرند و به وی اقتدا کنند. ابراهیم(ع) رهبر بزرگ بشر بود که همگان به وی اقتدا کردند.<ref>مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۴۴۸.</ref>

د) او به تنهایی معادل یک امت بزرگ، دارای خیر، برکت و آثار بود.<ref>ر.ک: سید قطب، فی ظلال القرآن، ج۴، ص۲۲۰۱.</ref>

# اسوه بودن ابراهیم(ع)

خداوند در آیه (قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ)<ref>ممتحنه: ۴.</ref> ابراهیم(ع) را سرمشقی نیکو معرفی می کند؛ سرمشقی که سراسر زندگانی اش درس توحید، مبارزه با شرک و بت پرستی، اخلاص و استقامت در راه خدا، قاطعیت برابر دشمنان و عبودیت و تسلیم برابر خدا بود.

«اسوه» به معنای مقتدا، پیشوا و مایۀ تأسی و نمونه اقتدا کردن است. بنابراین مفهوم آیه این است که برای شما در ابراهیم(ع) مایۀ تأسی و نمونه پیروی خوبی است و باید به او اقتدا کرد. جالب است قرآن در آیه ای دیگر شبیه این تعبیر را درباره رسول مکرم اسلام(ص) به کار برده است؛ آنجا که می فرماید: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)<ref>احزاب: ۲۱.</ref>؛

# ارائه ملکوت به ابراهیم(ع)

از جمله افتخارات بزرگ ابراهیم(ع) آن است که ملکوت آسمان ها و زمین به ایشان نشان داده شد: (وَكَذَلِك نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماوَاتِ وَالْاَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ).<ref>انعام: ۷۵.</ref> علامه طباطبایی(رض) مراد از مشاهده ملکوت را مشاهده موجودات از جهت انتساب آنها به خداوند دانسته است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۷، ص۱۷۱.</ref> بنابراین ابراهیم(ع) با چنین دیدی با سنت خلقت و حاکمیت مطلقه و ربوبیت الهی آشنا شد و از این طریق به یکی از بالاترین درجات یقین گام نهاد.

# تشرف به مقام خلیل اللهی

از عناوین اعطایی به ابراهیم(ع) «خلیل اللهی» است. قرآن می فرماید: (وَاتَّخَذَ اللهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً)<ref>نساء: ۱۲۵.</ref> خداوند، ابراهیم(ع) را خلیل خود برگزید. این لقب مشهورترین لقب ایشان است. در اینکه مراد از خلیل چیست وجوهی ذکر شده است که دو مورد مهم آن عبارت اند از :

نخست: آنکه خلیل از ماده خُلّت (به ضم خاء) به معنای دوستی باشد و خلیل به معنای دوستی است که در مودت او خللی نباشد.<ref>طوسی، التبیان، ج۳، ص۳۴۱.</ref> همچنین گفته شده که خَلّت از خِلال، به معنای محبتی است که در اعماق جان نفوذ کرده است.<ref>آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۴۸.</ref> این معنا به نظر مناسب تر و با سیاق آیه سازگارتر است.

دوم: آنکه خلیل از ماده خَلّت (به فتح خاء) به معنای حاجت و نیاز باشد؛ زیرا ابراهیم(ع) در هر حال، حتی در حال پرتاب شدن میان آتش، نیاز خود به پروردگار را از یاد نبرد.<ref>ر.ک: بحرانی، البرهان، ج۳، ص۸۲۴؛ زمخشری، الكشاف، ج۳، ص۱۲۵.</ref>

برابر روایات مقام خلیل اللهی به خاطر سجده های بسیار، اطعام نیازمندان، نماز شب، رد نکردن سائل و میهمان نوازی ابراهیم(ع) به وی عطا شد.<ref>شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۳۴و ۳۵.</ref> از روایات متعددی استفاده می شود مقام خلّت پس از نبوت و رسالت و پیش از تشرف به امامت بوده است.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۷۵.</ref>

# تشرف به مقام امامت

مقام امامت عالی ترین مقام و منزلتی است که ابراهیم(ع)، پس از طی درجات بلند عبودیت، نبوت، رسالت، اولوالعزمی و خلیل اللهی<ref>ر.ک : همان، ص۱۳۳.</ref> و پس از پیروزی در امتحانات سخت و سنگین، بدان نائل شده است. قرآن در این باره می فرماید: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُك لِلنَّاسِ إِمَاماً).<ref>بقره: ۱۲۴.</ref>

مقصود از «کلمات» در این آیه، سلسله ای از قضایا، پیمان های سنگین و آزمون های سخت الهی است که خداوند، ابراهیم(ع) را با آنها آزمایش فرمود و آن حضرت به خوبی از عهده آنها برآمد؛ از جمله در آتش افتادن، مهاجرت از وطن، تحمل جدایی فرزند دلبندش، رها کردن زن و فرزند در بیابان خشک و بی آب و علف، و نهایتاً بردن فرزند به قربانگاه با دست خود،<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۷۰.</ref> که قرآن از آن به ابتلای عظیم یاد می کند: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِينُ).<ref>صافات: ۱۰۶.</ref>

از نصوص دینی استفاده می شود امامت، مقام بلندی است که شعاع آن تا «هدایت تکوینی» را نیز شامل می شود.

«امام» با نفوذ روحی و معنوی خویش، قلب های مستعد را از ظلمات به نور هدایت می کند و درواقع مظهر این حقیقت می شود: (هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلاَئِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ).<ref>احزاب: ۴۳.</ref> امام با نیروی باطنی خویش، نه تنها ارائه طریق، بلکه ایصال الی المطلوب می کند که به این نوع از هدایت در آیه (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا)<ref>سجده: ۲۴.</ref> اشاره شده است. بنابراین امام کسی است که روح دین را، که همان تربیت نفوس آماده باشد، تحقق می بخشد و احکام الهی را به اجرا می گذارد. درحالی که رسول تنها مبلّغ معارف و احکام الهی است و وظیفه اش ارائه طریق است.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱، ص۴۳۸-۴۳۹.</ref>

این مقام به قدری برای ابراهیم خلیل(ع) جذاب و دلگرم کننده بود که آن را برای ذریه خویش نیز طلبید و خداوند هم تنها برای گروهی از ذریه اش، که قابلیت دریافت آن مقام را داشته باشند، پذیرفت: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).<ref>بقره: ۱۲۴.</ref>

از این عبارت ابراهیم(ع)، که مقام امامت را برای ذریه اش نیز تقاضا کرد، برمی آید که این داستان در زمان پیری و پس از تولد اسماعیل و اسحاق(ع) اتفاق افتاد؛ زیرا ابراهیم(ع) پیش از آمدن فرشتگانی که به او بشارت فرزند دادند، حتی گمان هم نمی کرد که روزی دارای ذریه شود.<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۶۷.</ref> ازاین رو به فرشتگان فرمود: (أَ بَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ) «این چه بشارتی است که به من می دهید؟! من که دیگر پیر شده ام».<ref>حجر: ۵۴.</ref>

گفتنی است عنایت بر معرفی امامت به عنوان (عَهْدِي) «عهدِ من» در آیه ۱۲۴ بقره بیانگر آن است که این مقام، تنها از جانب خداوند قابل واسپاری است و از امور موروثی، اکتسابی یا شورایی نیست.

# پدر انبیا(ع) و سرسلسله خط نبوت

استمرار سلسله نبوت و امامت در دودمان ابراهیم(ع) از امتیازات ویژه و پاداش های نیک دنیوی است که خداوند ابراهیم(ع) را بدان افتخار نایل کرد. قرآن با اشاره به این نکته می فرماید: (وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).<ref>عنکبوت: ۲۷.</ref> در این آیه به چهار موهبت عظیم اشاره شده که خداوند نصیب ابراهیم(ع) کرده است:

نخست: فرزندان و نسلی لایق و برخوردار از مقام رسالت و امامت. در این آیه از میان فرزندان، از اسحاق، و از بین نسلش تنها از یعقوب (نوه اش) یاد می کند و منظور آن، همه دودمان ابراهیم(ع) است.

دوم: استمرار خط نبوت و کتاب آسمانی در دودمان او. این موهبت عظیم تنها در بین فرزندان نسل اولش منحصر نبود و تا آخرین پیامبر، محمد مصطفی(ص)، امتداد داشت.

سوم: پاداش دنیوی ابراهیم(ع) نیز در همین دنیا به وی عطا شد. شاید مقصود همان نام نیک و لسان صدق باشد که همه امت ها او را به عنوان پیامبر بزرگ به رسمیت می شناسند.

چهارم: در آخرت نیز در جمع صالحان بزرگ است.

قرآن در سوره انعام آیات ۸۴ تا ۸۶ تعدادی از انبیای الهی را نام می برد که از فرزندان و تبار ابراهیم اند.

# صاحب کتاب و شریعت و از پیامبران اولوالعزم

قرآن، ابراهیم(ع) را صاحب کتاب<ref>اعلی: ۱۸-۱۹.</ref> و شریعت معرفی کرده<ref>شوری: ۱۳.</ref> و از او به عنوان یکی از پنج پیامبر اولوالعزم یاد می کند. قرآن با اشاره به این نکته می فرماید: (وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْك وَمِنْ نُّوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسـَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِّيثَاقا غَلِيظاً).<ref>احزاب: ۷.</ref>

خلاصه آنکه این بخش به مهم ترین ویژگی های ابراهیم(ع) در قرآن اختصاص داشت. ویژگی هایی که بیانگر جایگاه خطیر این پیامبر بزرگ نزد پروردگار است. پیامبری که به تنهایی خودش امت بود و پس از پشت سر گذاشتن سخت ترین امتحانات به مقام بلند امامت نائل شد و با دعایش این مقام در ذریه اش امتداد یافت.

فصل دوم: القاب و اوصاف ابراهیم(ع) در قرآن

قرآن مجید افزون بر آنکه بارها از ابراهیم(ع) سخن گفته و بخش هایی از تاریخ سراسر پرافتخارش را بیان کرده، از او با اوصاف و القاب نیکی یاد کرده است که اهم آنها عبارتند از:

# حلیم، أوّاه و منیب

قرآن در این باره می فرماید: (إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُّنِيبٌ).<ref>هود: ۷۵.</ref>

حلیم: از حلم به معنای بردباری و شکیبایی در راه رسیدن به یک هدف مقدس است.

أوّاه: یعنی کسی که فراوان دعا می کند.

منیب: از انابه به معنای رجوع و بازگشت است و منظور از آن در اینجا، بازگشت سریع و انابه فراوان به درگاه خداوند است.<ref>ر.ک: سید قطب، فی ظلال القرآن، ج۴، ص۱۹۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۰، ص۳۲۶.</ref>

# نیرومند در علم و عمل

(وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْراهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِى الْاَيْدِي وَالْاَبْصَارِ).<ref>ص: ۴۵.</ref>

أیدی، جمع ید، به معنای دستان نیرومند و کنایه از قدرت عمل در اجرای دین است.

أبصار، جمع بصر، به معنای داشتن بینش قوی و تشخیص درست است.

روشن است انسان در راستای پیشبرد اهدافش به دو نیرو نیاز دارد: نیروی درک صحیح و بینش درست (قدرت علمی) و دیگر، نیروی انجام عمل و اقدام (قدرت عملی).<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۳۰۷.</ref> خداوند در وجه بندگی ابراهیم(ع) و فرزندانش آنان را به این دو نیرو می ستاید. این الگویی است برای همه کسانی که می خواهند راه بندگی و عبودیت خداوند را برگزینند. بنابراین راه عبودیت از طریق «دانایی و توانایی» به دست می آید.

# مصطفای الهی و اهل خیر

(وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْاَخْيَارِ).<ref>ص: ۴۷.</ref>

خداوند، پس از یادکرد نام ابراهیم(ع) و فرزندانش (اسحاق و یعقوب(ع))، آنان را به برگزیدگی و نیکی می ستاید. المصطفین، جمع مصطفی، به معنای برگزیده است. ناگفته پیداست که خداوند ابراهیم(ع) را چونان پیامبران بزرگ از میان خلایق خویش برگزیده است. اخیار، جمع خیر، به معنای اهل خیر و نیکی است. شاید این مطلب اشاره به علت برگزیدگی ابراهیم(ع) باشد؛ به این معنا که ابراهیم(ع) چون از اهل خیر و نیکی بود، خداوند وی را برگزید.

از تعبیر(عِنْدَنَا) (نزد ما) استفاده می شود که توصیف این پیامبران به برگزیدگی و نیکی، بر اساس معیارهای مردم نیست که گاهی در ارزیابی های خود دچار اشتباه و افراط و تفریط می شوند؛ بلکه بر اساس معیار الهی و واقعیت محض است.<ref>ر.ک: تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۳۱۰.</ref>

# صدّیق و نبی

(وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقاً نَّبِيّاً).<ref>مریم: ۴۱.</ref>

کلمه صدّیق، صیغه مبالغه، هم به کسی گفته می شود که حق را فراوان تصدیق کند و در انجام تکالیفش ذره ای کوتاهی نکند و هم به کسی که تمام گفتار و رفتارش بر اساس راستی و صداقت باشد؛ به گونه ای که هر چه قلبش گواهی دهد، زبان و عملش آن را تصدیق کند؛ درواقع ظاهر و باطنش کاملاً هماهنگ و مطابق باشد.<ref>ر.ک: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۱، ص۵۴۲.</ref>

واژه «نبی»، از ریشه «نبأ»، به معنای پیام رسان است؛ به همین جهت این لفظ در زبان فارسی به «پیغامبر» یا «پیامبر» معنا می شود؛ یعنی شخصی که پیام الهی را بی کم وکاست به بندگان خدا می رساند.

# قانت و حنیف

(إِنَّ إِبْراهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً للهِِ حَنِيفاً وَلَمْ يَك مِنَ الْمُشْرِكِينَ).<ref>نحل: ۱۲۰.</ref>

در بخش نخست به اینکه ابراهیم(ع) به تنهایی یک امت بود، اشاره شد. در این آیه خداوند ابراهیم(ع) را به دو وصف دیگر ستود: «قانت و حنیف». قانت از قنوت به معنای اطاعت و پیروی است. (قَانِتاً للهِِ) یعنی او پیوسته بنده مطیع خدا بود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۳.</ref> ابراهیم(ع) آن قدر در اطاعت خداوند مصمم بود که حتی آنجا که در خواب به ذبح فرزندش مأمور شد، لحظه ای در انجام آن تردید نکرد.

حنیف به معنای خط مستقیم و بی اعوجاج است؛ یعنی او همواره در صراط مستقیم و طریق حق گام می نهاد<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۳.</ref> و هرگز انحراف و کژی در فکر، عقیده و گفتار و رفتارش ظاهر نشد.

# شاکر و برگزیده

(شَاكِراً لاِنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ).<ref>نحل: ۱۲۱.</ref>

بسیاری هستند که نسبت به نعمت الهی بی تفاوتند و شکر آن را به جا نمی آورند. ولی ابراهیم(ع) سپاسگزار همه نعمت های خدا بود؛<ref>ابراهیم: ۳۴.</ref> به همین جهت خداوند او را برای ابلاغ پیام های مهم خویش به نبوت و رسالت برگزید (اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ).

# مصطفای در دنیا و صالحِ آخرت

(وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).<ref>بقره: ۱۳۰.</ref>

او منتخب و برگزیده خدا برای رسالت و پیامبری در دنیا و سرمشق اهل جهان است؛ به همین جهت، در جهان دیگر از مقام نیکان و صالحان برخوردار، بلکه سرسلسله آنان است.

بی تردید ابراهیم(ع) از بالاترین مقامات صالحان برخوردار است. ولی بنا به نظر برخی مفسران جمله (إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ) به اجابت دعای وی، که از خدا خواست تا او را به صالحان ملحق کند، اشاره دارد: (أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ).<ref>شعراء: ۸۳؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۰، ص۲۸۵.</ref>

علامه طباطبایی(رض) مراد از صلاح را در اینجا صلاح ذاتی و شایستگی بالای انسان می داند که خداوند از جانب خود آن را به انسان های بزرگ عطا می کند. هر چند که صلاح ذاتی منفک از عمل صالح نیست. چنان که از آیه (إِنَّ وَلِيِّيَ اللهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ)<ref>اعراف: ۱۹۶.</ref> به دست می آید پیامبر اکرم(ص) برخوردار از ولایت الهی و بالاترین درجه صالحان است. بنابراین ابراهیم(ع) در دعای خویش از خداوند الحاق به این درجه پیامبر اسلام(ص) را خواستار شد.<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۴۶۱.</ref>

# صاحب کتاب آسمانی و اداکننده وظیفه

قرآن در این باره می فرماید: (أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى * وَ إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى)<ref>نجم: ۳۶-۳۷.</ref> «صحف»، جمع صحیفه، به معنای ورقی است که در آن نوشته می شود. مقصود از آن در اینجا همان کتاب آسمانی است. «وفّی» از «توفیه» به معنای ادای کامل است.

ابراهیم، که دارای کتاب آسمانی بود، تمام وظایف و تکالیف خویش را به نیکوترین صورت ادا کرد؛ حتی آنگاه که به امر خدا فرزندش را به قربانگاه برد و با دست خود کارد بر گلوی او فشرد، هرگز در ادای این وظیفه سنگین کوتاهی نکرد؛ بلکه تا لحظه ای که ندای: (قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا)<ref>صافات: ۱۰۴-۱۰۵.</ref> را نشنیده بود، همچنان به انجام کارش مصمم و مشغول بود.

# پدر مادی و معنوی مردم

در آیه مبارکه (مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ)،<ref>حج: ۷۸.</ref> ابراهیم(ع) پدر مسلمانان یا مکیان معرفی شده است. اطلاق این واژه یا به خاطر آن است که اهل مکه در عصر نزول قرآن غالباً از نوادگان ابراهیم و اسماعیل(ع) بودند و یا اینکه ابراهیم(ع) چونان پدر معنوی و روحانی برای امت اسلام است؛<ref>ر.ک: ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۱۳، ص۳۶۳.</ref> چراکه با به جا گذاشتن سنت های اصیل دینی، مسیر تربیت و تعلیم امت های پس از خویش را هموار کرده است. اینکه از پیامبر اکرم(ص) نیز وارد شده است: '''«أنا وعلي أبوا هذه الأمّة»'''<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۲۶، ص۳۴۲.</ref>؛ «من و علی پدران این امتیم»، بی تردید مقصود از این ابوّت، همان قیادت و رهبری معنوی است که با تعلیم و تربیت امت همراه است.

# میهمان نواز و سخاوتمند

داستان میهمان نوازی ابراهیم(ع) در چند سوره (هود، حجر و ذاریات) آمده است. از این آیات استفاده می شود که ابراهیم(ع) با احترام فراوان از میهمانان ناشناس (فرشتگان) استقبال کرد و در پذیرایی از آنها سنگ تمام گذاشت<ref>(وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ) هود: ۶۹.</ref> و با سخاوت مثال زدنی - بدون آنکه از آنان بپرسد غذا خورده اند یا نه - گوساله ای چاق برای آنان کباب کرد.<ref>هود: ۶۹؛ ذاریات: ۲۷ -۲۴.</ref>

ابراهیم(ع) میهمانان را دوست می داشت و ازاین رو کنیه اش «ابوالأضیاف» یا «أبوالضیفان»، به معنای «پدر میهمانان» یا «پدر میهمانی» بود.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۱۷۳.</ref> فرشتگان شبانه بر ابراهیم(ع) وارد شدند<ref>بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۷۰.</ref> و به وی سلام کردند.<ref>(إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلاَماً) ذاریات: ۲۵.</ref> ابراهیم(ع) با اینکه میهمانان را نمی شناخت،<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۳۷۷.</ref> سلام آنان را با تحیتی افزون تر پاسخ داد.<ref>(قَالَ سَلاَمٌ) ذاریات: ۲۵.</ref> درواقع فرشتگان سلاماً را به «نصب» آوردند، جمله فعلیه است و دلالت بر یک بار سلام کردن دارد، ولی ابراهیم(ع) آن را به «رفع» (سلامٌ) آورد تا جمله اسمیه باشد و دلالت بر ثبات و استمرار داشته باشد.<ref>فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۸، ص۱۷۵.</ref>

# نماد مبارزه با بت پرستی (قهرمان توحید)

از منظر قرآن، ابراهیم(ع) نماد مبارزه با بت پرستی است: (تَاللهِ لاََكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ).<ref>انبیاء: ۵۷.</ref> او یک تنه برابر انبوهی از بت پرستان و مشرکان قیام کرد و خدایان پوشالی شان را به تمسخر گرفت. او از خطرهای این کار نهراسید و قسم خورد برای نابودی بت ها نقشه ای خواهد کشید. ابراهیم(ع) در روز عیدی که بتکده از جمعیت خالی شده بود، همه بت ها را قطعه قطعه کرد و تبر را بر شانه بت بزرگ قرار داد: (فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَّهُمْ).<ref>انبیاء: ۵۸.</ref> او با ایجاد چنین صحنه ای می خواست وجدان خفته مشرکان را بیدار کند تا به ناتوانی و ضعف بت هایشان پی ببرند.<ref>کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۴۲.</ref>

قرآن، چهره ابراهیم(ع) را در تلاش های خالصانه و بی امانش در گسترش توحید و مبارزه با شرک و بت پرستی چنان به تصویر می کشد که حقیقتاً عنوان «قهرمان توحید» برازنده شخصیت اوست. مجاهدت و تلاش طاقت فرسای ابراهیم(ع) در تحقق حاکمیت توحید میان بشر، سراسر زندگی آن حضرت را فراگرفته است. او لحظه ای در این مبارزه از پا نایستاد.

# دارای منطقی قوی و استوار

ابراهیم(ع) در ابطال قواعد شرک و بت پرستی از استدلال های روشن عقلی و براهین منطقی استفاده می کرد؛ مثلاً برابر ماه پرستان و خورشیدپرستان، از غروب ماه و خورشید بر نفی ربوبیت شان استدلال کرد؛ این استدلال چنان محکم و منطقی بود که مشرکان در مقابل آن پاسخی نداشتند.

خداوند توانایی ابراهیم(ع) بر ارائه دلائل محکم را از مواهب الهی شمرده است: (وَتِلْك حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْراهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ)؛<ref>انعام: ۸۲.</ref> چنان که برابر طاغوت آن زمان نمرود چنان محکم ظاهر شد که در بهت فرو رفت و حتی قدرت اظهار کلمه ای را نداشت:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذي حَاجَّ ابراهیمَ في رَبِّهِ أَنْ آتاهُ أللهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذي يُحْيي وَ يُميتُ قالَ أَنَا أُحْيي وَ أُميتُ قالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ أللهَ يَأْتي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْـرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذي كَفَرَ وَ اللهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمينَ).<ref>بقره: ۲۵۸.</ref>

آیا ندیدی [و آگاهی نداری از] کسی (نمرود) که بر اثر [غرور ناشی از] حکومتی که خدا به او داده بود با ابراهیم(ع) درباره پروردگارش محاجّه و گفت وگو کرد؟ و هنگامی که ابراهیم(ع) گفت: «خدای من آن کسی است که زنده می کند و می میراند». گفت: «من نیز زنده می کنم و می میرانم» [و دستور داد دو زندانی را حاضر کردند، فرمان آزادی یکی و قتل دیگری را داد]. ابراهیم(ع) گفت: «خداوند، خورشید را از مشرق می آورد؛ [اگر راست می گویی] تو آن را از مغرب بیاور»! به این صورت، آن مرد کافر، مبهوت و وامانده شد و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی کند.

فصل سوم: دعاها و درخواست های ابراهیم(ع) در قرآن

از موضوعات جالب توجه در قرآن، دعاها و تقاضاهای پرشمار ابراهیم(ع) از پروردگار است<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۱.</ref> که می تواند شایسته ترین الگو برای یکتاپرستان باشد. البته برخی از خواسته های ابراهیم(ع) - مانند مشاهده احیای مردگان، استمرار امامت برای ذریه اش یا بعثت پیامبر آخرالزمان - برای دیگران قابل تأسی نیست. در قرآن حدود بیست دعا و خواسته از ابراهیم(ع) نقل شده است که در ادامه به آنها اشاره می شود:

# بعثت پیامبر خاتم از نسلش

بنابر نقل قرآن، ابراهیم و اسماعیل(ع) هنگام ساختن کعبه با هم چنین دعا کردند:

(رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَك وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَك... رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِك وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ).<ref>بقره: ۱۲۸-۱۲۹.</ref>

پروردگارا! ما را تسلیم (فرمان) خود قرار ده، و از دودمان ما امتی که تسلیم (فرمان) تو باشند... پروردگارا! پیامبری در میان آنها از خودشان برانگیز تا آیات تو را بر آنان بخواند و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و پاکیزه شان کند.

از دعای ابراهیم و اسماعیل(ع) برای اینکه از ذریه آنها پیامبری مبعوث شود، استفاده می شود که پیامبر خاتم از نسل ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) است؛ زیرا با این بیان پیامبران بنی اسرائیل که تنها از نسل اسحاق هستند خارج می شوند.<ref>ر.ک: ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۱، ص۷۰۳.</ref> چنانکه پیامبر اکرم(ص) بعثت خود را اجابت دعای ابراهیم(ع) می دانست.<ref>'''قال رسول الله'''(ص): '''«أنا دعوة أبی ابراهیم»'''. ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۲.</ref>

# احیای مردگان

بنابر آیه(وَإِذْ قَالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي)<ref>بقره: ۲۶۰.</ref>، ابراهیم(ع) از اصل امکان زنده شدن مردگان نپرسید؛ بلکه از خدا خواست تا چگونه زنده کردن مردگان را به وی نشان دهد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۶۷.</ref> روشن است که ابراهیم(ع) از یقین بالایی به قدرت خدا برخوردار بود؛ ولی می خواست، افزون بر مشاهده قلبی و عقلی به مشاهده تجربی چگونگی فعل احیاء (قلبی، عقلی و تجربی) نایل شود.<ref>مغنیه، الکاشف، ج۱، ص۴۱۰.</ref>

# تشرف به مقام تسلیم و عبودیت محض

ابراهیم(ع) در حال ساختن کعبه، با فرزندش اسماعیل(ع) دعا می کنند تا هر دو تسلیم محض خداوند باشند: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ).<ref>بقره: ۱۲۸.</ref>

همچنین همین مقام را برای امتی از دودمان خودش درخواست می نماید: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ).<ref>بقره: ۱۲۸.</ref>

اوج مقام تسلیم این دو پیامبر بزرگ در داستان ذبح اسماعیل(ع) آشکار می شود؛ آن هنگام که پدر و پسر هر دو برای انجام فرمان الهی مصمم می شوند. قرآن با اشاره به این تسلیم پرشکوه می فرماید: (فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ)؛<ref>صافات: ۱۰۳.</ref> «هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم(ع) جبین فرزندش را بر خاک نهاد».

# دوری از شرک و بت پرستی

ابراهیم(ع) دوری از بندگی بت ها را برای خود و فرزندانش خواسته است: (وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنآ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَّعْبُدَ الْاَصْنَامَ).<ref>ابراهیم: ۳۵.</ref>این نشانه آن است که برای آلوده نشدن به شرک می بایست از خدا مدد گرفت و از حضرتش یاری طلبید. همچنین بیانگر آن است که انسان مؤمن باید برای حفظ ایمانش، همواره خائف باشد.<ref>ر.ک: سمرقندی، تفسیر بحرالعلوم، ج۲، ص۲۴۵.</ref>

# ملحق شدن به صالحان

یکی دیگر از ادعیه ابراهیم(ع) این بود که از خدا خواست تا وی را به صالحان ملحق کند: (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ).<ref>شعراء: ۸۳.</ref>

جالب توجه آنکه قرآن در جای دیگر گویا با اشاره به استجابت این دعا می فرماید: (وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).<ref>بقره: ۱۳۰.</ref> <sym>و</sym><ref>ر.ک: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۰، ص۲۸۵.</ref> «او در جهانی دیگر از صالحان خواهد بود» با اینکه ابراهیم(ع) خود از برترین صالحان است، دعا می کند تا خدا او را در زمره صالحان قرار دهد و این بیانگر عظمت مقام صالحان در قیامت است.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۴۵۰.</ref>

علامه طباطبایی مقصود از الحاق به صالحان را در اینجا، رسیدن به درجه صلاح پیامبر اکرم(ص) و الحاق به آن حضرت می داند؛ مرتبه والایی از صلاح که بر اساس آیه (إِنَّ وَلِيِّيَ اللهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ)<ref>اعراف: ۱۹۶.</ref> خداوند به رسول اسلام(ص) عطا کرده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۴۶۱.</ref>

# از جمله نمازگزاران بودن

(رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاَةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي)<ref>ابراهیم: ۳۵.</ref>

بر اساس این آیه ابراهیم(ع) برای خود و ذریه اش از نمازگزاران شدن را طلب کرده است و این نشانه جایگاه ویژه نماز بین عبادات است.

# برخورداری از میراث بهشت پرنعمت

از جمله درخواست های ابراهیم(ع) از خدا این بوده است که خدایا مرا از وارثان بهشت پرنعمت قرار بده: (وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ).<ref>شعراء: ۸۵.</ref>

توصیف بهشت به مکان پرنعمت (نعیم)، بیانگر آن است که بهشت مملو از نعمت های پایدار و بی ملال است. این نعمت ها آنقدر ارزشمند و بی نظیرند که شخصیت بزرگی چون ابراهیم(ع) آن را از خداوند درخواست می کند.

از آنجا که ارث به مالی گفته می شود که بدون رنج و سختی به دست می آید، از نعمت های بهشتی به ارث تعبیر شده است؛ زیرا نعمت های آن برابر اعمال ناچیز ما، موهبتی عظیم و دستاوردی بدون رنج است.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۵، ص۲۶۳.</ref>

# درخواست فهم درست و روشن بینی

از دیگر درخواست های ابراهیم(ع) از خداوند، درست فهمی و روشن بینی بوده است: (رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً).<ref>شعراء: ۸۳.</ref>

«حکم» به معنای کمال عقلی، شناخت عمیق، فهم صحیح و قدرت بر داوری درست است که برابر نصوص قرآن از ابزار دست پیامبران است. غالباً این واژه با واژه «علم» همنشین می شود. علم به معنای آگاهی و داشتن اطلاعات است. قرآن درباره حضرت موسی(ع) می فرماید: (وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْماً وَعِلْماً).<ref>قصص: ۱۴.</ref> جالب آنکه در قرآن سه مرتبه این دو واژه همنشین شده اند و در هر سه مرتبه، واژه حکم مقدم بر واژه علم آمده است و این شاید نشان از اهمیت فهم درست در کار پیامبران باشد.

# خوش نامی میان آیندگان

(وَاجْعَلْ لِّي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ).<ref>شعراء: ۸۴.</ref>

بنابر این آیه، ابراهیم(ع) از خداوند متعال می خواهد تا نزد آیندگان به نیک نامی شناخته شود. این دعای ابراهیم(ع) چنان مقرون اجابت شد که حضرتش نزد پیروان همه ادیان آسمانی و حتی نزد مشرکان عصر پیامبر(ص) محترم و بزرگ شمرده می شد.

قرآن با اشاره به ذبح اسماعیل(ع) می فرماید: سنت قربانی را به عنوان نام نیک ابراهیم(ع) برای آیندگان قرار دادیم: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ).<ref>صافات: ۱۰۸.</ref>

در روایات از لسان صدق، به وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان علی(ع) و اهل بیت(ع) تعبیر شده است.<ref>ر.ک: ابن حیدر، بیان السعادة، ج۳، ص۱۵۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۳۰۵.</ref> بنابراین روایات، مقصود از نام نیک در آیندگان، پیشوایانی از نسل ابراهیم(ع) است که مکتب توحیدی او را زنده نگه دارند.

# طلب آمرزش برای خود، والدین و مؤمنان

(رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ).<ref>ابراهیم: ۴۱.</ref>

قرآن نقل می کند که این دعای ابراهیم(ع) در زمان پیری آن حضرت بوده است؛ زیرا در دو آیه پیش از آن از قول وی آمده است: «حمد خدای را که در پیری، اسماعیل و اسحاق(ع) را به من بخشید». جالب توجه آنکه قرآن در جای دیگر خبر می دهد که ابراهیم(ع) در زمان جوانی اش از پدرش، آزر، تبری جست و دیگر برایش طلب مغفرت نکرد،<ref>(فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ للهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) (توبه: ۱۱۴).</ref> ولی در اینجا می فرماید: در زمان پیری برای والدینش طلب مغفرت کرد. از جمع بین این دو آیه استفاده می شود که آزر، پدرِ واقعی ابراهیم(ع) نبوده است. زیرا اگر پدر واقعی اش بود نمی بایست در زمان پیری، بعد از تبرّی از او، برای وی دعا می کرد.<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۷۹.</ref>

# داشتن نسلی صالح

ابراهیم(ع) از خداوند درخواست می کند تا به وی نسلی شایسته و صالح عطا فرماید: (رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ).<ref>صافات: ۱۰۰-۱۰۱.</ref>

داشتن فرزندان نیکوکار و شایسته، آنقدر اهمیت فوق العاده ای دارد که پیامبران و اولیای الهی برای داشتن آن دست به دعا می شدند.

ابراهیم(ع) در جای دیگری نیز از خدا می خواهد که به او نسلی نمازگزار عطا فرماید: (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاَةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي).<ref>ابراهیم: ۴۰.</ref>

از آیات متعددی از قرآن به خوبی استفاده می شود که این دعا به صورت اعجاب آمیزی برای ابراهیم(ع) به اجابت رسید؛ زیرا سلسله پیامبران و امامان معصوم(ع) پس از ابراهیم(ع) همه از نسل آن حضرت بودند.<ref>ر.ک: انعام: ۸۴.</ref>

# رهایی از رسوایی و خواری در قیامت

(وَلاَ تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ).<ref>شعراء: ۸۷.</ref>

«لا تخزنی» از ماده «خزی» به معنای شکست روحی و شرمساری است. چنین تعبیری از سوی ابراهیم(ع)، نشانه احساس مسئولیت و عبودیت محض او برابر پروردگار است؛ چنانکه سرمشقی برای دیگران نیز هست.

همچنین از آیات قرآن استفاده می شود که اولیای الهی با اینکه از مقام عصمت برخوردارند، ولی از آینده خویش در قیامت خائف اند. در سوره انسان در داستان دادن افطار به مسکین، یتیم و اسیر، دو بار از خوف اهل بیت(ع) از قیامت سخن به میان می آید: (وَيَخَافُونَ يَوْماً كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً)؛<ref>«آنان از روزی که شرّ ( عذاب) آن گسترده است بیمناکند» (انسان: ۷).</ref> و (إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَّبِّنَا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً).<ref>«ما از پروردگارمان ترسانیم در آن روز که عبوس وشدید است» (انسان: ۱۰).</ref>

# آبادانی و امنیت مکه

(وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ).<ref>بقره: ۱۲۶.</ref>

بنابر این آیه، ابراهیم(ع) ابتدا از خداوند «امنیت» مکه را تقاضا می کند و سپس «رونق اقتصادی» را می خواهد. از این نکته استفاده می شود تا امنیت در جایی حکم فرما نباشد اقتصاد سالم و پررونق، شکل نمی گیرد.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱، ص۴۵۲.</ref> جایگاه امنیت در جامعه آن قدر مهم است که یکی از شاخصه های اصلی حکومت جهانی مهدوی<sym>/</sym> همین مسئله امنیت است: (وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنآ).<ref>نور: ۵۵.</ref>

علامه طباطبایی(رض) معتقد است منظور از امنیت در دعای ابراهیم(ع) امنیت تشریعی است؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۶۹.</ref> به این معنا که ابراهیم(ع) از خداوند خواست تا برای سرزمین مکه حکم حرمت و امن را تشریع کند.

# فراگرفتن طریقه پرستش خدا

از دعاهای مشترک ابراهیم و اسماعیل(ع) هنگام ساختن کعبه عبارت است از: (وَ أَرِنَا مَنَاسِكَنَا).<ref>بقره: ۱۲۸.</ref> «و شیوه عبادتمان را به ما نشان بده».

«مناسک» از ماده « نسک » در اصل به معنای عبادت است. این کلمه بیشتر درباره اعمال حج به کار می رود. برخی از مفسران گفته اند اینکه به عبادت «نسک» اطلاق می شود، به خاطر آن است که انسان را خالص و پاکیزه می کند.<ref>فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۵، ص۳۰۷.</ref>

# توجه گروهی از مردم به آل ابراهیم(ع)

ابراهیم(ع) هنگام اسکان اسماعیل(ع) و هاجر<sym>۳</sym> کنار بیت الله، از خدا می خواهد تا قلوب گروهی از مردم را به ذریه اش متمایل سازد: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ).<ref>ابراهیم: ۳۷.</ref>

از آنجا که ابراهیم(ع) در این دعا، به جای ضمیر تثنیه (الیهما) از ضمیر جمع «الیهم» استفاده کرده است روشن می شود مقصودش تنها اسماعیل(ع) و هاجر نبوده است؛ بلکه مرادش از ذریه، که در ابتدای همین آیه آمده است، فرزندانی از نسل اسماعیل(ع) است. در روایات نیز آمده است که مرادش پیامبر آخرالزمان(ص) و فرزندانش از اهل بیت(ع) بوده است.<ref>ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۳۷۱.</ref>

# قبولی عمل بنای کعبه

از دعاهای مشترک ابراهیم و اسماعیل(ع) هنگام ساختن کعبه، درخواست قبولی ساخت بنای کعبه بود:

(وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا).<ref>بقره: ۱۲۷.</ref> اینکه ابراهیم(ع) در حال ساختن کعبه و چیدن دیوارهای آن دست به دعا بلند می کند، خود درس زمان شناسی دعاست و همچنین بیانگر آن است که در حال انجام اعمال شایسته و خیر، دعا به اجابت نزدیک تر است.

ابراهیم(ع) در این دعا، از باب تواضع برابر عظمت خداوند، نامی از کار بنّایی خود نبرد تنها عرضه داشت: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ).<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۲.</ref>

# قبولی توبه

از دعاهای مشترک آن دو پیامبر بزرگ هنگام بنای کعبه پذیرش توبه بود: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّك أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).<ref>بقره: ۱۲۸.</ref>

روشن است توبه پیامبران الهی، توبه از گناه نیست؛ بلکه تضرع خاشعانه و عابدانه ای است که از سر بندگی و عبودیت صادر می شود؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) پس از گسترش اسلام و ورود خیل عظیم مردم به اسلام، مأموریت می یابد تا از باب شکر این نعمت به عبادت و استغفار بپردازد: (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّك وَاسْتَغْفِرْهُ).<ref>نصر: ۳.</ref>

# قبولی دعا و نیایش

از دعاهای ابراهیم(ع) که در قرآن آمده است، تقاضای قبولی دعاها و استجابت آن است: (رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ).<ref>ابراهیم: ۴۰.</ref>

علامه طباطبایی(رض) بر این باور است که همه دعاهای ابراهیم(ع) که در قرآن آمده است اجابت شده اند؛ زیرا معنا ندارد خداوند دعاهای اجابت نشده را در کلامش نقل کند، درحالی که خداوند صرفاً کلام حق و واقع را نقل می کند: (وَالْحَقَّ أَقُولُ).<ref>ص: ۸۴.</ref><sym>و</sym><ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۱.</ref>

# تداوم منصب امامت در نسلش

از مهم ترین درخواست های ابراهیم(ع) تقاضای باقی ماندن منصب امامت بین فرزندانش است. منصب امامت پس از تحمل سختی های فراوان، از باب جایزه و پاداش به ایشان عطا شد. قرآن در این باره می فرماید: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُك لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).<ref>بقره: ۱۲۴.</ref>

هنگامی که خداوند چنین عطیه عظیمی به ابراهیم(ع) بخشید، وی از خدا خواست تا این رشته در دودمانش باقی بماند و از نسلش منقطع نگردد. خداوند نیز این دعای ابراهیم(ع) را اجابت فرمود و تأکید کرد که امامت عهد من است و تنها به آن دسته از فرزندانت که شایستگی و لیاقت آن را داشته باشند و هیچ لکه ظلم و گناهی بر دامن آنان ننشسته باشد عطا می شود. خداوند در جای دیگری نیز به این نکته اشاره فرمود: (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ)<ref>زخرف: ۲۸.</ref>،<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۶۴.</ref> و چنین شد که امامت در ذریه ابراهیم(ع) ماندگار شد.

جمع بندی

دعاهای ابراهیم(ع) گستره وسیعی از ابعاد مادی و معنوی را در بر می گیرد که شامل خود، والدین، فرزندان و امت های پس از خویش است. دامنه برخی از این دعاها آن قدر گسترده است که تا قیام قیامت امتداد دارد. این خود سرمشق بزرگی از درس های مهم ابراهیم(ع) است که در دعاها نباید به اندک قانع بود و از خدای بزرگ باید درخواست هایی بزرگ داشت.

فصل چهارم: مراحل زندگی ابراهیم(ع)

قرآن، داستان ابراهیم(ع) را در یک موضع بیان نفرمود؛ بلکه آن را در سوره های مختلف و هرجا از زاویه ای خاص و متناسب با فضای سوره و اقتضائات نزول آن آورده است. ولی با جمع آوری آن آیات، می توان داستان زندگی افتخارآمیز حضرت ابراهیم(ع) را در سه مرحله دسته بندی کرد:

ابراهیم(ع) در بابِل، ابراهیم(ع) در فلسطین و ابراهیم(ع) در مکه.

در ادامه، این سه مرحله از زندگی ابراهیم(ع) بر اساس آیات قرآن پیگیری می شود:

# ابراهیم(ع) در بابِل

بابِل، زادگاه ابراهیم(ع)، منطقه ای زیبا در بین النهرین عراق بود که، در زمان ابراهیم(ع)، پادشاهی به نام نمرود بر آن حکومت می کرد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۴۸.</ref> در قرآن، محور اصلی قصه های ابراهیم(ع) در بابل به مبارزات وی با بت پرستی و احتجاجاتش در مقابل آزر، بت پرستان و حاکم آن منطقه (نمرود) اختصاص دارد.

حضور ابراهیم(ع) در بابل که بخش نخست زندگانی وی را تشکیل می دهد، آکنده از مباحثات و مناظرات است. او از سویی با منطق قوی و برهان روشن و از سویی دیگر با اخلاقی نیکو و روشی پسندیده، انسان ها را به یکتاپرستی فرا می خواند.

این قسمت از زندگانی ابراهیم(ع)، با افکندن وی به آتش به دست مشرکان و بت پرستان خاتمه می یابد. ابراهیم(ع) به دنبال حادثه آتش، که به نحو معجزه آسایی از آن نجات یافت، به فلسطین مهاجرت می کند.

در ادامه، این برخوردها و احتجاجات به اختصار بیان می شود:

مناظره ابراهیم(ع) با آزر

ابراهیم(ع) فرزند تارخ از نوادگان نوح پیامبر(ع) بود. او هنوز به دنیا نیامده بود که پدرش را از دست داد. پس از آن، سرپرستی او به عمویش «آزر» واگذار شد. از این جهت ابراهیم(ع) او را پدر می نامید.<ref>از آیات قرآن نیز استفاده می شود که آزر پدر واقعی ابراهیم(ع) نبوده است؛ زیرا بر اساس شواهدی از قرآن (شعراء: ۲۱۹) پدران پیامبر تا حضرت آدم(ع) نمی توانند از مشرکان باشند، درحالی که آزر، مشرک بود. همچنین قرآن خبر می دهد که ابراهیم(ع) در همان فصل نخست زندگی که در بابل بوده از آزر تبری جست و طلب مغفرت بر او را ترک کرد؛ (فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ للهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) (توبه: ۱۱۴)؛ درحالی که از سوی دیگر قرآن خبر می دهد که ابراهیم(ع) در آخر عمرش برای پدر و مادرش طلب مغفرت کرد (ابراهیم: ۳۹ و ۴۱). این می رساند که آزر نمی تواند پدر حقیقی ابراهیم(ع) باشد؛ زیرا بعد از تبری از او دیگر طلب مغفرت کردن بی معناست. (ر.ک:طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۷۸)</ref>

ابراهیم(ع) در گام نخست، دعوت به توحید را از عمویش آزر آغاز کرد. وی که از طرف آزر مأ مور فروش بت ها به بت پرستان شده بود، بر اساس نقل قرآن در سوره مریم، به آزر گفت:

ای پدر، چرا چیزی را می پرستی که نه می شنود و نه می بیند و نه هیچ نیازی را از تو برطرف می سازد؟ ای پدر! دانشی برای من آمده که برای تو نیامده است، بنابراین از من پیروی کن تا تو را به راه راست هدایت کنم. ای پدر! شیطان را پرستش مکن؛ زیرا که شیطان نسبت به خداوند رحمان نافرمان بود. ای پدر! من از این می ترسم که از سوی خداوند رحمان عذابی به تو برسد در نتیجه از دوستان شیطان باشی.<ref>مریم: ۴۲-۴۵.</ref>

از این عبارات استفاده می شود که ابراهیم(ع) با ملاطفت و مهربانی تمام و ارائه استدلال روشن، آزر را به توحید دعوت کرد. ولی آزر در مقابل آن، ابراهیم(ع) را به سنگسار شدن تهدید کرد. ابراهیم(ع) باز با تمام شکیبایی و بردباری گفت: (سَلاَمٌ عَلَيْك سَأَسْتَغْفِرُ لَك رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيّاً)؛<ref>مریم: ۴۷.</ref> «سلام بر تو! من به زودی از پروردگارم برای تو آمرزش می طلبم؛ چرا كه او همواره نسبت به من مهربان بوده است». ولی نصایح و کلمات محبت آمیز ابراهیم(ع) در آزر هیچ تأثیر مثبتی نداشت.

مناظره ابراهیم(ع) با پرستش کنندگان اجرام آسمانی

قرآن در سوره انعام گفت وگوی ابراهیم(ع) با سه گروه ستاره پرستان، ماه پرستان و خورشیدپرستان را نقل می کند. از ظاهر آیات استفاده می شود که این ماجرا از آغاز شب شروع شد و تا غروب آفتاب فردا ادامه یافت.

این واقعه در آیات ۷۶ تا ۷۹ سوره انعام چنین حکایت شده است:

هنگامی که تاریکی شب فرا رسید ابراهیم(ع) ستاره ای را مشاهده کرد و گفت: «این پروردگار من است». اما هنگامی که غروب کرد، گفت: «غروب کنندگان را دوست ندارم»: (لاَ أُحِبُّ الْآفِلِينَ) و هنگامی که ماه را دید که طلوع کرده است گفت: «این پروردگار من است». ولی هنگامی که آن هم غروب کرد گفت: «اگر پروردگارم مرا هدایت نکرده بود، من قطعاً از گمراهان بودم». هنگامی که خورشید را دید که طلوع کرده است گفت: (هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ)؛ «این پروردگارم است. این از همه بزرگ تر است». اما چون آن هم غروب کرد، گفت: «ای قوم من! به یقین من از آنچه شما آن را شریک خدا قرار می دهید بیزاری می جویم، من روی خود را به سوی کسی متوجه کردم که آسمان ها و زمین را آفرید، درحالی که ایمان من خالص است و از مشرکان نیستم».

بر اساس این آیات، ابراهیم(ع) به سه روش بر نفی ربوبیت اجرام آسمانی تمسک کرده است:

# رب نمی تواند و نباید حتی برای لحظه ای ارتباطش را با مربوبش قطع کند. موجوداتی چون ماه و خورشید که گاهی هستند و گاهی غروب می کنند، نمی توانند رب باشند. زیرا افول و غروب از ویژگی های مخلوقات است نه خالق.

# موجوداتی که طلوع و غروب دارند خود اسیر قوانین طبیعی این عالم هستند، پس نمی توان آنها را مالک و خالق این قوانین دانست.

# موجوداتی چون ماه و ستاره، که دارای حرکتند، قطعاً حادث اند؛ زیرا حرکت دلیل بر حدوث است. بنابراین نمی توانند خالق ابدی و ازلی این جهان باشند؛ بلکه خود مخلوق ضعیفی چون سائر مخلوقات هستند.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۵، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref>

ابراهیم(ع) با این روش، بطلان آیین پرستندگان اجرام آسمانی را بر آنان آشکار ساخت و با بیانی ساده، ولی استوار و محکم، نواقص باورهای آنان را نمایان کرد. روشن است که ابراهیم(ع) هرگز خورشید و ماه و ستاره را رب خویش نمی دانست؛ بلکه با استفاده از این روش قصد داشت آنان را راهنمایی کند. ازاین رو قرآن پس از بیان این رخداد با اشاره به این حقیقت می فرماید: (وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْراهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ)؛<ref>انعام: ۸۳.</ref> «اینها دلائل (و روشی) بود كه ما به ابراهیم(ع) برابر قومش عطا كردیم».

گذشته از این، خداوند شرح این رخداد را با فاء تفریع آغاز کرده است: (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَءَا كَوْكَباً)<ref>انعام: ۷۶.</ref> و این بیانگر آن است که این جریان پس از آن اتفاق افتاد که ملکوت آسمان ها و زمین به ابراهیم(ع) ارائه شد و او از اهل یقین گردید؛ زیرا در آیه پیش می خوانیم: (وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ).<ref>انعام: ۷۵.</ref><sym>و</sym><ref>ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۶، ص۱۷۵.</ref>

مناظره با قوم و شکستن بت ها

ابراهیم، قهرمان توحید، لحظه ای از تبیین و ارشاد قومش غفلت نمی ورزید. او چون طبیبی دردشناس با بیانی روشن و حجتی نیرومند، وجدان ها را مخاطب قرار می داد و مشرکان را به اعتراف و اقرار وا می داشت.

بنابر نقل سوره شعراء، ابراهیم(ع) از مشرکان قومش پرسید:

(مَا تَعْبُدُونَ... قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِك يَفْعَلُونَ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْاَقْدَمُونَ)؛<ref>شعراء: ۷۰-۷۶.</ref> شما چه می پرستید؟... آیا چون آنان را می پرستید، ندای شما را می شنوند؟ یا برای شما سود و زیانی دارند؟ آیا در آنچه می پرستید تأمل کرده اید؟ هم شما و هم نیاکانتان.

ابراهیم(ع) با این سؤالات هدفمند، راه فرار را از هر طرف بر مشرکان می بست و راهی جز اعتراف و اقرار باقی نمی گذاشت؛ ازاین رو آنان ضمن اذعان به صحت و قوت استدلال ابراهیم(ع)، اقتدا به گذشتگان و نیاکان را تنها دلیل کار خود یاد کردند.

در سوره انبیا در این باره می خوانیم: «قومش گفتند: «پدران خود را پرستنده بت ها یافتیم». گفت: «هم شما و هم پدرانتان در گمراهی آشکار بوده اید»: (قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ).<ref>انبیاء: ۵۳-۵۴.</ref>

بدین ترتیب قوم ابراهیم(ع) در مقابل استدلال های محکم او به زانو درآمدند؛ ولی بر کفر و شرک خویش اصرار ورزیده، حاضر نشدند از عقائد کهنه و خرافی خویش دست بکشند. اینجا بود که ابراهیم(ع) با شجاعت تمام تصمیم گرفت تا عملاً وارد شده و با دست خویش بت ها را بشکند: (وَتَاللهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ).<ref>انبیاء: ۵۷.</ref>

ابراهیم(ع) نقشه اش را در روز عید، که همه مردم شهر طبق رسوم خویش به بیرون رفته بودند، عملی ساخت. او وارد بتکده شد و مشاهد کرد که مردم شهر غذاهای آماده ای را برای تبرک نزد بت ها قرار دادند تا غروب، پس از بازگشت، آن را استفاده کنند. ابراهیم(ع) رو به بت ها کرد و از سر ریشخند و تحقیر به آنها گفت: «چرا چیزی نمی خورید؟ چرا سخن نمی گویید؟»: (فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلاَ تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لاَ تَنطِقُونَ).<ref>صافات: ۹۱و ۹۲.</ref> آنگاه تبر را برداشت و بت ها را جز بت بزرگ درهم شکست و تبر را روی شانه بت بزرگ نهاد: (فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيهِ يَرْجِعُونَ).<ref>انبیاء: ۵۸.</ref>

قوم ابراهیم(ع) چون از جشن عیدانه برگشتند با منظره عجیب بتکده مواجه شدند و از یکدیگر پرسیدند که این کار چه کسی است؟ گفتند: فقط جوانی به نام ابراهیم(ع) می تواند چنین عملی را انجام داده باشد.<ref>انبیاء: ۵۹-۶۰.</ref> ابراهیم را در جمع حاضر کردند و او که منتظر چنین صحنه ای بود با کمال اطمینان و قوت قلب رو به قوم فرمود: «این کار بت بزرگ است. اگر بت ها سخن می گویند از آنها بپرسید»: (بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنطِقُونَ).<ref>انبیاء: ۶۳.</ref>

جماعت حاضر در مقابل سخنان کوبنده ابراهیم(ع) دچار حیرت شدند و اعتراف کردند که بت ها سخن نمی گویند.<ref>انبیاء: ۶۵.</ref> ابراهیم(ع) از این فرصت استفاده کرد و فرمود: «آیا به جای خداوند، چیزی را که سود و زیان ندارد می پرستید؟»<ref>انبیاء: ۶۶.</ref>

مناظره ابراهیم(ع) با نمرود

از جمله مناظرات ابراهیم(ع) که در قرآن از آن سخن رفته است مناظره آن حضرت با طاغوت زمان خویش، نمرود، است. بر اساس آیه ۲۶۰ سوره بقره، نمرود از ابراهیم(ع) پرسید: «خدای تو کیست؟» ابراهیم(ع) پاسخ داد: «خدای من کسی است که زنده می کند و می میراند»: (رَبِّي الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ).<ref>بقره: ۲۵۸.</ref>

نمرود از روی مغالطه دستور داد دو زندانی را حاضر کنند؛ یکی را آزاد کرد و دیگری را به قتل رساند و گفت: «من نیز زنده می کنم و می میرانم»:(قالَ أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ).<ref>طبری، جامع البیان (تفسیر طبری)، ج۳، ص۱۷.</ref>

ابراهیم(ع) گفت: اگر راست می گویی: آن را که کشته ای زنده کن.<ref>عروسی، نورالثقلین، ج۱، ص۲۶۷؛ '''«أَحْيِ مَن قَتَلْتَهُ إن کُنتَ صادِقاً»'''.</ref> سپس برابر آیه قرآن ادامه داد: خدای من کسی است که همه روزه آفتاب را از مشرق بیرون می آورد و اگر تو راست می گویی که خدایی، آفتاب را از مغرب بیاور. اینجا بود که آن مرد کافر (نمرود) در پاسخ فرو ماند و مبهوت شد: (قَالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنْ الْمَشْـرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنْ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ).<ref>بقره: ۲۵۸.</ref>

گلستان شدن آتش بر ابراهیم(ع)

مناظرات ابراهیم(ع) با طبیعت پرستان و مشرکان و در رأس آنها نمرود، به ویژه اقدام عملی آن حضرت در شکستن بت ها، دشمنان را به این نتیجه رساند که باید به حذف فیزیکی ابراهیم(ع) بیندیشند. آنان پس از مشورت به این نتیجه رسیدند که ابراهیم(ع) را برای عبرت دیگران به قتل برسانند یا او را در آتش عظیمی بیندازند: (قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانصُرُوا آلِهَتَكُمْ)،<ref>انبیاء: ۶۸.</ref> (قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ).<ref>عنکبوت: ۲۴.</ref> آنان برای این کار هیزم فراوانی را جمع کردند و بنای مرتفعی ساختند تا پس از پرتاب ابراهیم(ع) در آتش به نظاره آن بنشینند: (قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ).<ref>صافات: ۹۷.</ref>

آتش به قدری شدید و سوزان بود که مجبور شدند ابراهیم(ع) را از راه دور و با منجنیق در آن پرتاب کنند.<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۷۲.</ref>

بنابر روایات فریقین در لحظه پرتاب، جبرئیل به ملاقات ابراهیم(ع) آمد و گفت: «'''أَلَكَ حاجَةٌ»'''؛ «آیا نیازی داری»؟ ابراهیم(ع) پاسخ داد: «'''أمّا إليكَ فَلا'''»؛<ref>شیخ صدوق، امالی، ص۴۵۷.</ref> «اما به تو، نه». جبرئیل، مقصود ابراهیم(ع) را دریافت و ازاین رو گفت: «'''فَاسْأَلْ رَبَّكَ»'''؛ «پس از خدایت بخواه». ابراهیم(ع) در پاسخ گفت: '''حَسْبي مِن سُؤالي عِلمُهُ بِحالي'''؛ آگاهی خدا از حال من کفایت می کند و نیازی به درخواست من نیست.»<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۱۵۶.</ref>

مردم از اطراف و اکناف جمع شده بودند و نمرود هم با غرور و مستی به نظاره نشسته بود. با منجنیق ابراهیم(ع) را در آتش پرتاب کردند و غریو شادی مردم، صحرا را پر کرده بود. ولی ناگهان دیدند شعله های آتش به گلستان زیبایی تبدیل شد<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۷۰۴.</ref>: (قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاَماً عَلَى إِبْرَاهِيمَ)؛<ref>انبیاء: ۶۹.</ref> این چنین خداوند ابراهیم(ع) را از آتش نجات بخشید.

بر اساس روایات، این داستان در سن جوانی ابراهیم(ع) ( ۱۶ <ref>مجمع البیان، ج۷، ص۸۷.</ref> یا ۲۶ <ref>قرطبی، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج۱۱، ص۳۰۴.</ref> سالگی اش) اتفاق افتاد و نمرود با دیدن این اعجاز دیگر نتوانست شدت عمل به خرج دهد و تنها با فشار و سخت گیری بر ابراهیم(ع) وی را مجبور به ترک سرزمین بابل کرد. بنا به نقل ابن اثیر، نمرود، ابراهیم(ع) را به شام تبعید کرد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۹۹.</ref>

بدین ترتیب زندگی ابراهیم(ع) در بابل به پایان راهش رسید.

# ابراهیم(ع) در فلسطین

ابراهیم(ع) در بابل بسیار تلاش کرد تا قومش را به شاهراه توحید هدایت کند؛ ولی هر چه بیشتر تلاش کرد کمتر نتیجه گرفت. ازاین رو تصمیم گرفت از بابل مهاجرت نماید یا اینکه به نوعی تحت فشار نمرودیان از بابِل تبعید شد.

ابراهیم(ع) قبل از ترک بابل، با ساره،<ref>طبق روایات شیعه، ساره دخترخاله ابراهیم و خواهر لوط است؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۵۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۷، ص۲۲۹.</ref> دخترخاله اش، که به وی ایمان آورده بود، ازدواج کرد. پس از ازدواج موضوع مهاجرتش را با همسرش در میان گذاشت و چنین گفت: «من به سوی پروردگارم می روم، او مرا هدایت خواهد کرد»: (إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ)<ref>صافات: ۹۹.</ref>. لوط هم به ابراهیم(ع) ایمان آورد و ابراهیم(ع) گفت: «من به سوی پروردگارم هجرت می کنم»: (فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي).<ref>عنکبوت: ۲۶.</ref>

ابراهیم(ع) با همسرش ساره و لوط، از بابل به شام مهاجرت کرد.<ref>کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۷۱.</ref> قرآن در این باره می فرماید: (وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطاً إِلَى الْاَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ).<ref>انبیاء: ۷۱.</ref> بدین ترتیب ابراهیم(ع)، این پیامبر بزرگ، وارد سرزمین فلسطین شد و ادامه رسالت الهی خویش را بین مردم آن دیار دنبال کرد.

قرآن به چند برش از رخدادهای زندگی ابراهیم(ع) در فلسطین اشاره می کند که در ادامه می آید:

ابراهیم(ع) و ساره

ساره، دخترخاله ابراهیم، زنی زیبا و ثروتمند بود که به ابراهیم(ع) ایمان آورد<ref>ر.ک: الکافی، ج۸، ص۳۷۰.</ref> و در جوانی دیار خویش را به قصد همراهی همسرش ترک کرد. او در این هجرت سختی ها را به جان خرید و اموالش را به ابراهیم(ع) بخشید. ساره به رغم برخورداری از نعمت های فراوان، فرزندی نداشت. او اولین زنی بود که به ابراهیم(ع) ایمان آورد.<ref>کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۷۰ -۳۷۱.</ref>

ساره از زنان بافضیلتی است که قرآن در مواردی، کنار نام ابراهیم(ع) و اسحاق و اسماعیل(ع)، از ایشان نیز یاد کرده است.<ref>هود: ۷۱-۷۲؛ ذاریات: ۲۹و۳۰.</ref>

ساره که خود از داشتن فرزند محروم بود، کنیزش، هاجر را به ابراهیم(ع) داد تا از وی فرزندی بیاورد.<ref>ر.ک: الکافی، ج۸، ص۳۷۱.</ref> درواقع اسماعیل(ع)، مولود همین بخشش ساره است. ساره پس از آنکه به دوران پیری و یائسگی رسید، با بشارت فرزنددار شدن از سوی فرشتگان روبرو شد و در تعجب و شگفتی فرو رفت.<ref>هود: ۷۱-۷۲؛ ذاریات: ۲۹و۳۰. برابر نقل آیه (فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ) فرشتگان بشارت فرزنددار شدن را به خود ساره داده بودند. بقیه آیه هم مؤید همین مضمون است.</ref> پس از مدتی در کمال ناباوری خداوند به وی اسحاق را عنایت می کند. بنابر نقل، او در سن نودسالگی دارای فرزند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰.</ref>

در روایات آمده است که سرپرستی فرزندان شیعیان که در کودکی از دار دنیا می روند در عالم برزخ به ابراهیم(ع) و ساره واگذار می شود تا آنها را تربیت کرده و به والدینشان تحویل دهند.<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۴۹۰؛ بحارالانوار، ج۵، ص۲۹۳.</ref> ساره در سن ۱۲۷ سالگی در منطقه بیرون (شهر الخلیل فعلی) درگذشت و در آنجا مدفون شد. پس از وی ابراهیم، اسحاق و یعقوب(ع) نیز در همان محل دفن شدند.<ref>مقدسی، البدء والتاریخ، ج۲، ص۵۲-۵۳.</ref>

ابراهیم(ع) و هاجر

«هاجر» هدیه پادشاه مصر به ساره بود.<ref>کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۷۰.</ref> وقتی ساره به سن یائسگی رسید برای آنکه از ابراهیم(ع) فرزندی بماند کنیزش، هاجر را به ابراهیم(ع) داد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۷، ص۲۳۱.</ref> ابراهیم(ع) در سن پیری از هاجر دارای فرزندی به نام اسماعیل(ع) شد: (الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ).<ref>ابراهیم: ۳۹.</ref>

نام هاجر در قرآن نیامده است، او مادر اسماعیل(ع)، اولین فرزند ابراهیم(ع) است که پیامبر آخرالزمان از نسل اوست.

بخش هایی از مناسک حج و عمره، از قبیل سعی بین صفا و مروه، بازسازی نمادین تلاش های هاجر است. ازاین رو مسلمانان به شدت وی را تکریم می کنند. محل دفن او در مسجدالحرام، کنار خانه خدا، در حجر اسماعیل(ع) قرار دارد.<ref>شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۲۷.</ref>

پس از تولد اسماعیل(ع)، گویا ساره به خاطر آنکه خود فرزندی نداشت دچار ناراحتی شد. ازاین رو ابراهیم(ع) مأمور شد تا هاجر و اسماعیل(ع) را از ساره دور کرده به سرزمین مکه منتقل نماید.<ref>المیزان، ج۱، ص۲۸۸.</ref> بدین ترتیب ابراهیم(ع)، هاجر و فرزند شیرخوارش را در بیابانی خشک و بی آب و علف، کنار بیت الله سکنا داد: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ).<ref>ابراهیم: ۳۷.</ref>

بر اساس روایت امام صادق(ع) هنگامی که هاجر و اسماعیل(ع) تنها شدند، اسماعیل(ع) تشنه شد. هاجر برای یافتن آب، هفت بار فاصله کوه صفا و مروه را طی کرد، ولی آبی نیافت و چون نزد اسماعیل(ع) برگشت، دید آب از زیر پایش می جوشد. این محل به چاه زمزم معروف شد و این واقعه سبب وجوب سعی بین صفا و مروه به عنوان یکی از اعمال حج شد.<ref>شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۲.</ref>

بنابر نقل دیگر از امام صادق(ع) پس از آنکه هاجر رحلت کرد، فرزندش، اسماعیل(ع)، مادرش را در محل حجر اسماعیل(ع) دفن نمود و قبرش را مرتفع ساخت و گرد آن دیواری بنا کرد تا مردم روی آن پا نگذارند.<ref>همان، ج۱، ص۲۷.</ref> در روایتی دیگر می خوانیم: «مسلمانان هنگام طواف، به احترام قبر او دور حِجر اسماعیل(ع) می گردند و نباید داخل حجر شوند تا پا روی قبر هاجر نگذارند».<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۲.</ref>

زنده شدن پرندگان

یکی از حوادث خارق العاده در زندگی ابراهیم(ع) در شام، داستان زنده شدن پرندگان است.<ref>مفسران از اینکه در این قضیه سخن از کوه آمده است، استفاده می کنند که این داستان در شام اتفاق افتاده است؛ زیرا در منطقه بابِل کوهی وجود نداشت. ر.ک: المیزان، ج۲، ص۳۷۷. در سخنی از ابن عباس آمده است که این ماجرا، پیش از فرزنددار شدن ابراهیم(ع) و نزول صحف بر وی بوده است. ر.ک: قرطبی، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج۳، ص۱۹۶.</ref>

این قصه در قرآن تنها در یک آیه آمده است: (وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْی الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَك سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ).<ref>بقره: ۲۶۰.</ref>

بنابر روایات، روزی ابراهیم(ع) از کنار دریایی می گذشت و ناگهان مرداری را مشاهده کرد که مقداری از آن داخل آب و مقداری در خشکی قرار داشت. حیوانات دریایی و صحرایی و هوایی مشغول خوردن مردار بودند. ابراهیم(ع) با دیدن این منظره به فکر کیفیت زنده شدن مردگان پس از مرگ افتاد که چگونه خداوند این متفرقات را جمع کرده، دوباره برمی گرداند. به دنبال این قضیه، ابراهیم(ع) از خدا خواست تا کیفیت زنده کردن مردگان را به وی نشان دهد.<ref>طبرسی ، مجمع البیان، ج۲، ص۶۴۳.</ref> خداوند در پاسخ فرمود: «مگر ایمان نیاورده ای»؟ عرض کرد: «آری ایمان آورده ام، ولی می خواهم قلبم آرامش یابد». در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که سؤال ابراهیم(ع) صرفاً در زمینه چگونگی فعل خداوند بوده و با ایمان منافاتی نداشت و در توحید ابراهیمی نقصانی نبود.<ref>بحرانی، البرهان، ج۱، ص۵۳۵.</ref>

بنابر این روایت، ابراهیم(ع) خواستار مشاهده چگونگی افاضه حیات از جانب خداوند بود و ازاین رو سؤال کرد که چگونه مردگان را زنده می کنی؟ (كَيْفَ تُحْی الْمَوْتَى)؛ پس ابراهیم کیفیت احیای اموات را نمی دانست لذا از خدا درخواست کرد تا به او نشان دهد.

خداوند به ابراهیم(ع) فرمود، حال که چنین است چهار نوع از مرغان را انتخاب کن و آنها را پس از ذبح، قطعه قطعه کن و گوشتشان را درهم آمیز، سپس بر سر هر کوهی، قسمتی از آن گوشت ها را قرار بده و آنگاه آنها را صدا بزن تا به سرعت به سوی تو بشتابند: (فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيك ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَك سَعْياً).

بنابر روایت امام صادق(ع)، حضرت ابراهیم(ع) طاووس، خروس، کبوتر و کلاغ را انتخاب کرد.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۴۲.</ref>

دانشمندان انتخاب این چهار نوع را به عنوان مظاهر روحیات و خلقیات چهارگانه انسان ها تفسیر کرده اند؛ طاووس مظهر خودنمایی و تکبر، خروس مظهر تمایلات جنسی، کبوتر مظهر لهو و لعب، و کلاغ مظهر آرزوهای دور و دراز.<ref>ابن حیدر،‌ بیان السعادة، ج۱، ص۲۲۸.</ref>

مولوی هم با اشاره به همین نکته گفته است:

<blockquote>سر ببُر این چار مرغ زنده را
</blockquote>
سرمدی کن خلق ناپاینده را

<blockquote>بطّ و طاووس است و زاغ است و خروس
</blockquote>
این مثال چهار خلق اندر نفوس

<blockquote>بط حرص است و خروس آن شهوت است
</blockquote>
جاه چون طاووس و زاغ اُمنیّت است<ref>مولوی، مثنوی معنوی، دفتر پنجم.</ref>

با این پرسش و پاسخ روشن شد که ابراهیم(ع) از حیث ایمان عقلی و منطقی به معاد، مشکلی نداشت. او در پی شهود عینی و علم العیان بود تا باعث آرامش نفس وی شود.<ref>ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۱۷۷.</ref> جالب توجه اینکه تعبیر به: (أَوَلَمْ تُؤْمِنْ) آمده که استفهام تقریری است؛ یعنی تو که ایمان آورده ای، دیگر چرا چنین سؤالی می کنی؟!<ref>همان، ج۲، ص۱۷۸.</ref> درواقع اگر در اینجا احتمال شک و تردید درباره ابراهیم(ع) می رفت، می بایست «ألم تؤمن» می آمد تا به معنای عتاب و سرزنش باشد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۷۳.</ref>

ابراهیم و لوط(ع)

لوط(ع) پسر خاله ابراهیم(ع) بود که در بابل پس از ماجرای گلستان شدن آتش، به ابراهیم(ع) ایمان آورد: (فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ)<ref>عنکبوت: ۲۶.</ref> و همراه وی به فلسطین مهاجرت کرد. او آن قدر اوج گرفت تا به مقام نبوت نائل شد؛ هرچند همچنان در آیین ابراهیم(ع) بود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۸، ص۱۸۳.</ref>

با شیوع فساد و فحشا در سدوم (قسمت پائینی شامات) ابراهیم، لوط را به آن دیار اعزام کرد.<ref>همان.</ref> ابراهیم و لوط(ع) برای ارشاد و هدایت مردم آن سامان، تلاش های زیادی کردند؛ ولی آنان همچنان در مسیر فساد و شهوترانی اصرار می ورزیدند تا اینکه خداوند فرشتگانی را برای عذاب آنان فرستاد. فرشتگان عذاب ابتدا بر ابراهیم(ع) وارد شدند.<ref>داستان ورود فرشتگان بر ابراهیم(ع) در آیات ۶۹-۷۶ هود و ۵۱ - ۵۶ حجر، ۳۱ و ۳۲ عنکبوت و ۲۴ و ۲۵ ذاریات آمده است.</ref>

ابراهیم(ع) برای میهمانان ناشناس غذایی طبخ کرد. ولی آنان دست به غذا نبردند و ابراهیم(ع) بیمناک شد. آنان خود را معرفی کرده و گفتند: نهراس؛ سپس او را به فرزندی دانا بشارت دادند: (لاَ تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلاَمٍ عَلِيمٍ)<ref>ذاریات: ۲۸.</ref>. جالب آنکه منظور از این بشارت، بشارت به اسحاق است که چند سال پس از اسماعیل(ع) به دنیا آمد. درواقع ابراهیم(ع) پس از اسماعیل(ع)، که آن هم در حال پیری به وی داده شد، دیگر انتظار فرزند بعدی را نداشت، ازاین رو با این بشارت بسیار شگفت زده شد و گفت: (قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَّسَّنِى الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ).<ref>حجر: ۵۴.</ref>

آنگاه ابراهیم(ع) از آنان پرسید برای چه امر مهمی آمده اید؟ آنان گفتند: (إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ).<ref>هود: ۷۰.</ref> ابراهیم(ع) که از نگرانی نخست بیرون آمده بود در باب این مأموریت با فرشتگان به مجادله پرداخت تا شاید عذاب را به تأخیر اندازند: (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ)<ref>هود: ۷۴.</ref>. ولی فرشتگان اطمینان دادند که دیگر راهی برای نجات آنان وجود ندارد؛ زیرا فرمان عذاب از ناحیه پروردگار صادر شده و دیگر برگشتی ندارد: (يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّك وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ).<ref>هود: ۷۶.</ref>

تعبیر به مجادله: (يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ)<ref>هود: ۷۴.</ref> کنار مدح خداوند از ابراهیم(ع) به عنوان شخصی حلیم، اوّاه و مُنیب: (إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُّنِيبٌ)<ref>هود: ۷۵.</ref>، بیانگر آن است که این مجادله ابراهیم(ع) از سرِ دردمندی و دل سوزی بوده است و ازاین رو کار وی امری پسندیده و بر اساس خصال انسانی بوده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۳۰۹.</ref>

مفاد همین مجادله در سوره عنکبوت بدین مضمون آمده است که ابراهیم(ع) به فرشتگان گفت: (إِنَّ فِيهَا لُوطاً).<ref>عنکبوت: ۳۲.</ref> <ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۰، ص۳۲۶.</ref>

در روایتی از امام صادق(ع) در بیان مجادله ابراهیم(ع) آمده است که وی از فرشتگان پرسید: «اگر بین آنان صد مؤمن باشند، آیا باز هم عذاب را نازل می کنید»؟ گفتند: «نه». ابراهیم(ع) همین طور عدد صد را کم کرد تا به یک نفر رسید و آنگاه گفت: (إِنَّ فِيهَا لُوطاً).<ref>کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۲۷.</ref>

فرشتگان در پاسخ گفتند: (نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ)<ref>عنکبوت: ۳۲</ref> ؛ «ما بهتر می دانیم که در آنجا کیست او و اهلش را به جز همسرش نجات می دهیم». در نهایت عذاب پس از خروج لوط و پیروانش از شهر اتفاق می افتد.<ref>(فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)؛ (ذاریات: ۳۵).</ref>

این رخدادها مهم ترین اتفاقات زندگانی ابراهیم(ع) در شامات بود که در قرآن به آن اشاره شده است. در قسمت بعدی به ماجراهای ابراهیم(ع) در مکه می پردازیم.

# ابراهیم(ع) در مکه

بخش پایانی داستان ابراهیم(ع) به ماجراهای آن حضرت در مکه برمی گردد.

نقطه شروع این ماجراها از اینجا بود که ابراهیم(ع) پس از آنکه با هاجر ازدواج کرد و خداوند به وی اسماعیل(ع) را بخشید، تکدر خاطری برای ساره پدید آمد. همین بهانه کافی بود تا خداوند به ابراهیم(ع) دستور دهد هاجر و فرزندش را به سرزمین مکه برده و در آنجا سکنا دهد.<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۰.</ref> این بود که ابراهیم(ع) همراه هاجر و نوزادش به سرزمین مکه عزیمت کرد.

اسکان دادن زن و فرزند در مکه

از آیات قرآن برمی آید که ورود ابراهیم(ع) به مکه و اسکان خانواده اش در آنجا، همه بر اساس مقدرات الهی بود تا زمینه ظهور پیامبر آخرالزمان در این منطقه فراهم شود. ابراهیم در این سفر مأمور شد خانواده اش را در بیابانی سخت و دور از آبادی اسکان داده و خود از راهی که آمده بود برگردد؛ مأموریتی عجیب و طاقت فرسا.

او که پس از سال ها انتظار، در دوران پیری، چشمش به فرزندش، اسماعیل(ع)، روشن شده بود، می بایست او را در سرزمین بی آب و علفی رها کند و از تمام تمایلات پدرانه اش به فرزند چشم پوشی کند.

این است که پس از انجام مأموریت و در آخرین لحظات وداع با حالتی متضرعانه به درگاه الهی چنین عرضه داشت: «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمینی بی آب و علف و کنار خانه ای که حرم توست اسکان داده ام تا نماز را بر پا دارند؛ تو قلوب گروهی از مردم را متوجه آنان کن و از ثمرات به آنها روزی ده تا شاید آنان شکر تو را به جای آورند»: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَیهِمْ وَارْزُقْهُمْ منَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ).<ref>ابراهیم: ۳۷.</ref> او خواهان گرایش دل هایی از مردم به سوی ذریه اش شد.

از این آیه چند نکته مهم استفاده می شود از جمله:
* مکه در آن زمان خشک و بی آب و علف بود و هیچ زراعتی در آن نمی شد؛ زیرا انسانی در آن سامان زندگی نمی کرد.
* با اینکه هنوز کعبه در آن روز به دست ابراهیم(ع) بنا نشده بود، ولی تعبیر به: (عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ) نشان می دهد که ابراهیم(ع) آن نقطه زمین را می شناخت. او می دانست بیت الله الحرام در آن نقطه واقع شده است.
* ابراهیم هدف از این سفر اسرارآمیز را اقامه نماز دانسته و با تعبیر: (لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ) فهمانده است که قصه غصه دار شدن ساره از فرزنددار شدن هاجر بهانه ای بیش نبود. اهداف بلندتری در این کوچ عظیم نهفته است.

با اینکه از فرزندان ابراهیم(ع) در این ماجرا تنها یک نفر، آن هم اسماعیل شیرخوار(ع)، حضور دارد، ولی تمام افعال و ضمائر در این آیه به صورت جمع می آید: ذرّیّه که معنای جمعی می دهد، لیقیموا، إلیهم، ارزقهم، لعلّهم، یشکرون.

این نشان می دهد که مراد ابراهیم(ع) در این نیایش تنها اسماعیل(ع) نبوده است؛ بلکه سخن از نسلی است که در آینده خواهند آمد؛ کسانی که برپاکنندگان نماز در پیکره بشریت اند.

جالب آنکه اگر این ضمائر و افعال به اسماعیل(ع) و هاجر برمی گشت، می بایست به صورت تثنیه می آمد، نه جمع. در روایات می خوانیم که امام باقر(ع) در تفسیر آیه (إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ... لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ) فرمود: «'''نَحنُ هُم وَنَحنُ بَقيّةُ تِلكَ الذُّرّيَة'''»؛ «ما [اهل بیت رسول الله(ص)] بقیه ذریه ابراهیم(ع) هستیم که دل های مردم به سوی ما گرایش دارد»؛ سپس این آیه را تلاوت فرمود.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۳۱.</ref>

ابراهیم(ع)، زن و فرزندش را در صحرا نهاد و خود به امر خدای حکیم برگشت.

چیزی نگذشت که با تشنگی اسماعیل(ع) و پدید آمدن آب زمزم، زمینه حضور پرندگان در آن بیابان پیش آمد. قبیله بیابانگرد «جُرهم» که از آن نزدیکی عبور می کرد، با دیدن پرندگان به وجود آب در منطقه پی بردند و به دنبال آن هاجر و اسماعیل(ع) را یافتند. بدین وسیله خداوند وسایل نجات آنان را فراهم ساخت. قبیله جرهم برای همیشه در مکه ساکن شدند و رفته رفته مکه به صورت شهری قابل سکونت درآمد. هاجر و اسماعیل(ع) با احترام در آن شهر به زندگی ادامه دادند.<ref>ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۱.</ref> بر اساس آیه ۳۵ سوره ابراهیم(ع):<ref>(رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً)</ref> که از مکه به عنوان «بَلَد» تعبیر کرده است، استفاده می شود که مکه در زمان حیات ابراهیم(ع)، به صورت بَلَد دارای سکنه درآمده بود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۶۸.</ref>

مأموریت برای ساختن کعبه

از آیات قرآن استفاده می شود که کعبه پیش از ابراهیم(ع) ساخته شده بود.<ref>ر.ک: آیه ۹۶ آل عمران: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكآ).</ref> حتی پایه های کعبه پیش از وی موجود بود. زیرا بر اساس آیه ۱۲۷ سوره بقره، ابراهیم(ع) خانه کعبه را بر پایه های به جا مانده از زمان های گذشته بنا کرده است.<ref>برداشت از آیه ۱۲۷ سوره بقره: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ).</ref> آیه: (وَإِذْ بَوَّأْنَا لاِِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ)<ref>حج: ۲۶.</ref> هم می تواند مؤید این مطلب باشد؛ زیرا (بوّأنا) بر اساس نقل علی بن ابراهیم قمی به معنای شناساندن محل آمده است.<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳.</ref> معنای این سخن آن است که کعبه از قبل در آن محل بنا شده بود؛ ولی چون دست تطاول زمان آن را تخریب کرده بود، محلش به ابراهیم(ع) نشان داده شد تا ایشان دوباره در همان محل، کعبه را بازسازی کند.

در هر حال از ظاهر آیات استفاده می شود که ابراهیم(ع) در سفرهای بعدی، که به مکه برگشت و اسماعیل(ع) بزرگ شده بود، مأموریت یافت با فرزندش به نوسازی کعبه مبادرت نماید.

قرآن این موضوع را در سوره بقره آیه ۱۲۷، چنین حکایت می کند: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّك أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ).

چنان که ملاحظه می شود در اینجا به جای آنکه لفظ اسماعیل(ع) را بلافاصله به ابراهیم(ع) عطف کند و بفرماید: '''«وإذ يرفع ابراهيم و اسماعيل القواعد من البيت»'''، کلمه '''«واسماعيل»''' را پس از اتمام جمله قبلی به '''«ابراهيم»''' عطف کرده است. این مسئله بیانگر آن است که در ساختن کعبه، ابراهیم(ع) نقش اصلی را به عهده داشت و اسماعیل(ع) به مثابه شاگرد بنّا، پدرش را در ساختن کعبه یاری می کرد.<ref>کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۰۲؛ ابن حیون، دعائم الاسلام، ج۱، ص۲۹۲.</ref> البته در برخی از روایات آمده است که ابراهیم و اسماعیل(ع) هر دو مأموریت یافتند تا کعبه را بسازند؛<ref>ر.ک: مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۵.</ref> همان گونه که به تصریح قرآن هر دو مأموریت داشتند تا خانه کعبه را پاکیزه دارند: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي).<ref>بقره: ۱۲۵.</ref> هرچند مقصود از طهارت در این آیه می تواند اعم از طهارت معنوی و ظاهری باشد، برخی از مفسران با تکیه بر سیاق، آن را به طهارت معنوی، یعنی پیراستگی آن از شرک، حمل کرده اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۱.</ref>

جایگاه اسماعیل(ع)

اسماعیل(ع) از پیامبران بزرگ است که قرآن بارها از وی به بزرگی یاد کرده است.

به تصریح قرآن، ابراهیم(ع) از خداوند فرزند صالحی درخواست کرد: (رَبِّ هَبْ لِي مِنْ الصَّالِحِينَ)،<ref>صافات: ۱۰۰.</ref> پس از گذشت مدت طولانی خداوند به ابراهیم(ع) بشارت فرزندی حلیم را داد: (فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَمٍ حَلِيمٍ).<ref>صافات: ۱۰۱.</ref> بدین ترتیب اسماعیل(ع)، به عنوان فرزندی صالح و حلیم، به ابراهیم(ع) عنایت شد.

در وجه توصیف اسماعیل(ع) به «حلیم» گفته شده است که به خاطر آمادگی وی برای قربانی شدن بوده است.<ref>سبحانی، منشور جاوید، ج۱۱، ص۲۷۵.</ref>

اسماعیل(ع) پس از آنکه از مأموریت پدر برای ذبح آگاه شد بدون درنگ عرضه داشت: (يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ).<ref>صافات: ۱۰۲.</ref> این آیه نشانگر آن است که اسماعیل(ع) در آن سنین نوجوانی به چه مقام عظیمی از معرفت توحیدی نائل شده بود که برابر اراده خداوند، تسلیم محض بود. همین معنا را خداوند با عبارت (فَلَمَّا أَسْلَما)، چون پسر و پدر هر دو تسلیم فرمان الهی شدند،<ref>صافات: ۱۰۳.</ref> ستوده است.

تعبیر اسماعیل(ع) به: (يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ) سراسر حکایت از تواضع و ادب است. او به پدر نگفت که مرا ذبح کن یا آنچه می خواهی انجام بده؛ بلکه با اشاره به امر الهی، پدر را به اجرای آن فرمان ترغیب کرد تا ضمن اعلام رضایت خویش، قلب پدر را تسکین دهد که این فرمان، فرمان خداست و در اجرای آن نباید تعللی روا داشت.<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۶، ص۲۷۳-۲۷۴.</ref>

همچنین ستودن اسماعیل(ع) به وصف صبر در آیه (وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِينَ)<ref>انبیاء: ۸۵.</ref> بیانگر شکیبایی اسماعیل(ع) در واقعه ذبح است.<ref>فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۲۲، ص۱۷۶؛ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج۱۵، ص۱۰۱.</ref>

ابراهیم(ع) به خوبی نعمت وجود اسماعیل(ع) را قدر می شناخت و به عنوان یکی از عطایای بزرگ الهی، برای چنین نعمتی شکر می کرد: (الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ).<ref>ابراهیم: ۳۹.</ref>

ذبح فرزند

چنان که گذشت خداوند، ابراهیم(ع) را به فرزندی بردبار و شکیبا بشارت داده بود.<ref>صافات: ۱۰۱.</ref> پس از آنکه آن فرزند (اسماعیل(ع)) به سن تلاش و کار رسید، ابراهیم(ع) در رؤیایی وحیانی دید که فرزندش را به قربانگاه برده و ذبح می کند. وقتی خوابش را برای فرزند تعریف کرد، اسماعیل(ع) بدون درنگ پدر را به امتثال فرمان الهی فراخواند، ولی وقتی که ابراهیم(ع) شروع به ذبح کرد، ندایی از سوی پروردگار شنید که: « ای ابراهیم به رؤیای خود تحقق بخشیدی و آن آزمایش روشن برای تو بود. تو را به ذبحی بزرگ باز خریدیم». این داستان در آیات ۱۰۱-۱۰۷ سوره صافات وارد شده است:

(فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَمٍ حَلِيمٍ <sym>٭</sym> فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْي قَالَ يَا بُنَي إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُك فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ <sym>٭</sym> فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ <sym>٭</sym> وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إبْراهيمُ <sym>٭</sym> قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِك نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ <sym>٭</sym> إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِينُ <sym>٭</sym> وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ).

تعبیر به «غلام حلیم» تنها بر اسماعیل(ع) قابل انطباق است؛ زیرا عبارت (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْي) بیانگر آن است که داستان ذبح در زمان کودکی وی اتفاق افتاده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۱.</ref> در آن صورت اگر مراد از ذبح، اسحاق باشد با آیه: (فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ)<ref>هود: ۷۱.</ref>سازگار نخواهد بود؛ زیرا بنابر این آیه، خداوند پس از بشارت ساره به داشتن فرزندی به نام اسحاق، وی را به آمدن یعقوب، نوه اش پس از اسحاق بشارت داد و این نشان می دهد که اسحاق آن قدر می ماند که صاحب فرزندی به نام یعقوب می شود. بنابراین ذبح او در کودکی بی وجه خواهد بود. گذشته از آن اسحاق هرگز به حجاز گام ننهاد و اسماعیل(ع) هم هرگز به شام پا نگذاشت.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۴۳.</ref> بنابراین وجود تنها یک قربانگاه، آن هم در مکه، ذبیح بودن اسماعیل(ع) را تأیید می کند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۲.</ref>

در اسرار این فرمان شگفت انگیز الهی به ذبح فرزند، گفته شده که خداوند از این راه می خواست تا با آزمودن ابراهیم(ع)، موانع مقام خُلّت را از خلیلش بردارد<ref>ر.ک: انصاری، كشف الاسرار، ج۸، ص۳۰۰.</ref> و ابراهیم(ع) را الگویی برای تقرب به خدا قرار دهد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۴.</ref> وقتی ابراهیم(ع) در این آزمون سربلند بیرون آمد و آمادگی خویش را برای ذبح فرزندش در عمل نشان داد، خداوند گوسفندی را فدای اسماعیل(ع) نمود.<ref>.صافات: ۱۰۷.</ref> در این هنگام جبرئیل با ابراهیم و اسماعیل(ع) تکبیر گفتند و تکبیرات روز عید از اینجا جزء سنت ابراهیمی قرار گرفت.<ref>طبرسی، كشف الاسرار، ج۸، ص۲۹۳.</ref>

مکان قربانی در سرزمین منا نزدیک جمره وسطی است.<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۵؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۶.</ref> هنگام قربانی، شیطان سه بار ظاهر شد و بسیار کوشید تا ابراهیم(ع) یا اسماعیل(ع) را از اطاعت فرمان الهی منصرف سازد ولی ابراهیم(ع) هر بار او را با هفت سنگ از خود دور ساخت<ref>ابن ابی حاتم، تفسیر ابن ابی حاتم، ج۱، ص۲۳۴-۲۳۵؛ حمیری، قرب الاسناد، ص۱۴۷.</ref> و همین عمل به عنوان رمی جمرات در مناسک حج باقی ماند.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ج۷، ص۱۰۵.</ref>

رسیدن به مقام امامت

از جمله اتفاقات شیرین در زندگی ابراهیم(ع) در مکه آن بود که وی پس از آنکه از تمام امتحانات سخت و سنگین، آبرومندانه و پیروزمندانه بیرون آمد و بر همه مشکلات و تمایلات خویش غلبه کرد، خداوند به او مقام امامت را عنایت کرد.

این نکته در سوره بقره به این صورت بازگو شده است: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُك لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).<ref>بقره: ۱۲۴.</ref>

از آنجا که رخداد ذبح اسماعیل(ع) در روز دهم ذی الحجه اتفاق افتاد،<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۶.</ref> همان روز به عنوان عید اضحی (قربان) انتخاب شد. به تعبیر قرآن ذبح اسماعیل(ع) ابتلای عظیمی بود که ابراهیم(ع) به آن امتحان شد: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِينُ).<ref>صافات: ۱۰۶.</ref> تعبیر به: (فأتمّهنّ) در آیه ۱۲۴ سوره بقره نشان می دهد تشرف ابراهیم(ع) به مقام امامت، هنگامی بود که همه امتحانات، از جمله ذبح فرزند که امتحانی سخت بود، به پایان رسید.

فراخوانی مردم به حج پس از مقام امامت

ابراهیم(ع) پس از تجدید بنای کعبه،<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۵.</ref> از جانب خداوند مأمور شد مردم را به حج فراخواند. قرآن در این باره می فرماید: (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ).<ref>حج: ۲۷.</ref> شاید بتوان از تعبیر به: (فِي النَّاسِ) چنین استفاده کرد که ابراهیم(ع) پس از آنکه امام ناس (مردم) شد، مأموریت یافت، همه مردم را به حج فرا بخواند.

برابر نقلی، ابراهیم(ع) پس از این فرمان بر بالای کوه ابوقبیس<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۲۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۱۵.</ref> و برابر نقلی دیگر بر بالای مقام<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۶. مقام، سنگی معروف نزدیک کعبه است که ابراهیم(ع) در حال ساختن کعبه روی آن می ایستاد.</ref> ایستاد و مردم را به حج فراخواند. برخی احتمال داده اند مراد از فراخوانی به حج در اینجا، ممکن است قصدکردن خانه خدا برای زیارت باشد نه انجام مناسک حج.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۹.</ref>

در روایتی از علی بن ابراهیم قمی آمده است: هنگامی که ابراهیم(ع) مأموریت یافت تا مردم را به حج فرا خواند، عرض کرد: «خدایا صدایم به مردم نمی رسد». خطاب آمد: '''«عليك الأذان وعليَّ البلاغ»'''؛ «تو اعلام كن، من به گوش آنها می رسانم». ابراهیم(ع) بر محل مقام برآمد و انگشت در گوش نهاد و رو به سوی شرق و غرب فریاد برآورد: '''«أيّها الناس كُتب عليكم الحجّ الی البيت العتيق فأجيبوا ربّكم»'''؛ «ای مردم حج خانه خدا بر شما نوشته شد، پس دعوت پروردگارتان را پاسخ دهید».

خداوند صدای ابراهیم(ع) را به گوش همگان حتی کسانی که در صلب پدران و رحم مادران بودند رساند و آنها پاسخ دادند: '''«لبّيک اللّهمّ لبّيک»'''. بدین ترتیب تمام کسانی که از آن روز تا قیامت در مراسم حج شرکت می کنند از کسانی هستند که آن روز به دعوت ابراهیم(ع) پاسخ داده اند.<ref>تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ عروسی، نورالثقلین، ج۳، ص۴۸۸.</ref>

انجام مناسک حج

ابراهیم(ع) هم کعبه را تجدید بنا کرد و هم بنیانگذار حج ابراهیمی شد. او هنگام ساختن کعبه از خداوند خواست تا مناسک حج را به وی و فرزندش تعلیم دهد: (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا).<ref>بقره: ۱۲۸.</ref> برابر برخی روایات، نخستین حج ابراهیم(ع) پس از بنای کعبه بوده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۰.</ref> دعای حضرت ابراهیم(ع) مستجاب شد. خداوند جبرئیل را فرستاد تا در طول مناسک، ابراهیم و اسماعیل(ع) را همراهی کرده و مناسک حج را به آنان تعلیم دهد.<ref>کلینی، کافی، ج۴، ص۲۰۲؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۹۳.</ref>

گفتنی است برابر روایات، آدم ابوالبشر نخستین حج گزار بود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۷.</ref> همچنین از روایتی دیگر استفاده می شود که مردم عرب هم قبل از عزیمت ابراهیم(ع) به مکه و ساختن کعبه، با همان کعبه ویران، حجشان را به جا می آوردند.<ref>بحارالانوار، ج۱۲، ص۹۴.</ref> البته روشن است که حجّ قبل از حضرت ابراهیم با حجّ ابراهیمی تفاوت داشت، یعنی هر کدام دارای حجّی با مناسک متفاوت بوده است.

# پیوند مناسک حج با ابراهیم(ع) و خانواده اش

بی تردید هر کسی داستان ابراهیم(ع) و هاجر را مرور کند و از سویی اعمال و مناسک حج را در نظر آورد، اولین چیزی که برداشت می کند این است که بین این اعمال با آنچه که بر ابراهیم(ع) و خانواده اش گذشت، پیوند معناداری وجود دارد. حتی اسامی برخی از اماکن چون مقام ابراهیم(ع) و حجر اسماعیل(ع) به نام آنان شناخته می شود.

با مراجعه به آیات و روایات نیز به خوبی می توان دریافت که مناسک حج با زندگی ابراهیم(ع) گره خورده است؛ به گونه ای که مناسک حج، نوعی بازسازی نمادین مجاهدت ها، پایداری ها و از خودگذشتگی های آن خانواده الهی است.

در این قسمت به اختصار بخش هایی از این مسئله تبیین می شود:

کعبه و طواف

ابراهیم(ع) کعبه را به امر الهی بازسازی می کند: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ).<ref>بقره: ۱۲۷.</ref> همچنین او و فرزندش مأموریت می یابند که بیت الله الحرام را از آلودگی های ظاهری و باطنی تطهیر کنند و محیط آن را برای طواف کنندگان، مجاوران و نمازگزاران آماده سازند: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ).<ref>بقره: ۱۲۵.</ref>

کعبه و مطاف یکی از کلیدی ترین و مقدس ترین اماکنی است که پیوند تنگاتنگی با مناسک حج دارد و بدون طواف، حج محقق نمی شود.<ref>ابن حیون، دعائم الاسلام، ج۱، ص۳۱۲.</ref> در روایتی از رسول اسلام(ص)، طواف، زینت کعبه دانسته شده است: '''«اَنَّ زَينَ الكَعبةِ الطَّوافُ»'''.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۰۶.</ref> کعبه، قبله ابراهیم(ع) بود<ref>سیوطی، الدرالمنثور، ج۱، ص۱۴۷.</ref> و ابراهیم(ع) بر گرد آن طواف می کرد.<ref>ابن حیدر، بیان السعاده، ج۳، ص۳۰۰.</ref>

مقام ابراهیم(ع)

یکی دیگر از مکان هایی که به نام ابراهیم(ع) گره خورده است و در مناسک حج، نقش عمده ای دارد، مقام ابراهیم(ع) است.

به تعبیر قرآن، مقام ابراهیم(ع) یکی از آیات بینات الهی در مسجدالحرام است: (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ).<ref>آل عمران: ۹۷.</ref>

مقام ابراهیم(ع)، سنگی است در مسجدالحرام نزدیک درِ کعبه که نشانه پای حضرت ابراهیم(ع) بر آن نقش بسته است.<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۸۷.</ref> حاجیان موظف اند نماز طواف را در آن محل به جا آورند؛ (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْراهِيمَ مُصَلّى).<ref>بقره: ۱۲۵.</ref>

بر اساس روایات، نماز طواف واجب باید پشت مقام ابراهیم(ع) به جا آورده شود؛ به گونه ای که مقام ابراهیم(ع) قبله نمازگزار قرار گیرد. در روایت معاویة بن عمار از امام صادق(ع) در این باره آمده است: '''«إذا فَرغتَ مِن طَوافِك فَائتِ مَقامَ ابراهيمَ'''(ع) '''فَصَلِّ رَكعَتَينِ وَاجْعَلهُ إماماً»'''.<ref>کلینی، الکافی، ج۴، ص۴۲۳.</ref>

برخی همه حرم<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۳، به نقل از مجاهد.</ref> و بعضی ها هم همه مسجدالحرام را مقام ابراهیم(ع) می دانند<ref>ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۳، ص۱۶۳.</ref>؛ ولی از روایات اهل بیت(ع) استفاده می شود که مقام ابراهیم(ع) همان سنگ معروف نزدیک درِ کعبه است.<ref>ر.ک: طوسی، تهذیب الاحكام، ج۵، ص۱۳۷-۱۳۸.</ref>

در وجه نامگذاری این سنگ به مقام ابراهیم(ع) آرای مختلفی ذکر شده است؛ از جمله:

# سنگی است که ابراهیم(ع) هنگام ساختن کعبه روی آن می ایستاد.<ref>بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۱۱۷؛ طبری، جامع البیان (تفسیر طبری)، ج۱، ص۷۴۶.</ref>

# سنگی است که ابراهیم(ع) روی آن ایستاد و همه جهانیان را به موسم حج دعوت کرد؛<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ۱۱۶-۱۱۷.</ref> (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ).<ref>حج: ۲۷.</ref>

# سنگی است که همسر اسماعیل(ع) زیر پای ابراهیم(ع) قرار داد هنگامی که می خواست سرش را از گرد و غبار پاک کند.<ref>طبری، جامع البیان (تفسیر طبری)، ج۱، ص۷۴۷.</ref>

ممکن است بین این نقل ها تفاوتی نباشد؛ بلکه هر کدام در جای خودش اتفاق افتاده باشد.

صفا و مروه

«مسعی»، حد فاصل بین کوه صفا و مروه، که در آن عمل «سعی» انجام می شود، از جمله اماکن کلیدی در مناسک حج و عمره است. این مکان و اشواط هفت گانه سعی بین دو کوه صفا و مروه، یادآور خاطره تشنگی اسماعیل(ع) و دویدن مادرش، هاجر، بین آن دو کوه است. هاجر برای یافتن راه چاره، هفت بار بین این دو کوه رفت و آمد کرد و همین عدد (هفت شوط) به عنوان بخشی از مناسک حج و عمره تشریع شد<ref>شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۲.</ref>و دو کوه صفا و مروه از شعائر الهی قلمداد شدند: (إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوْ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ).<ref>بقره: ۱۵۸.</ref>

به یاد آن همه ایثار و ازخودگذشتگی ابراهیم(ع) و همسرش در راه خدا، حاجیان با انجام عمل سعی درس استقامت و پایمردی می آموزند.

عرفات و مشعرالحرام

سرزمین «عرفات»، که وقوف در آن از ارکان حج است و بدون آن، حج محقق نمی شود،<ref>ابن حیون، دعائم الاسلام، ج۱، ص۳۳۷؛ ترمذی، سنن الترمذی، ج۴، ص۲۸۲.</ref> با نام ابراهیم(ع) پیوند وثیقی دارد. عرفات و مشعرالحرام، اماکن ویژه ذکر، عبادت و مناسک اند: (فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ).<ref>بقره: ۱۹۸.</ref>

در وجه نامگذاری عرفات به این نام، دلایل مختلفی ذکر شده است؛ از جمله آنکه جبرئیل در این سرزمین در روز عرفه به ابراهیم(ع) گفت: '''«اعترف بذنبك واعرف مناسكك»'''؛ «به گناهت (از باب تضرع و تعبد) اعتراف کن و مناسک خویش را بیاموز».<ref>شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۶.</ref> در روایتی دیگر پس از آنکه جبرئیل مناسک حج را در این سرزمین به ابراهیم(ع) آموزش داد، از او پرسید: «عرفتَ؟»؛ «آموختی؟» پاسخ داد: «عرفتُ»؛ «آری آموختم». به همین دلیل آن سرزمین «عرفات» نامیده شد.<ref>ابن ابی شیبه، المصنف، ج۴، ص۳۵۷-۳۵۸.</ref>

منا و اعمال آن

«منا» سرزمین مقدسی است که جایگاه ویژه ای در مناسک حج دارد. جای جای این سرزمین یادآور ابراهیم(ع) است. در وجه نامگذاری این مکان به «منا» گفته شده است که جبرئیل(ع) به ابراهیم(ع) در این سرزمین گفت: '''«تمَنَّ يا ابراهيم»''' ای ابراهیم آرزو کن؛ به همین جهت به «منا» موسوم شد.<ref>علل الشرائع، ج۲، ص۳۴۵.</ref> برابر نقل دیگر، ابراهیم(ع) در این سرزمین آرزو کرد که به جای اسماعیل(ع)، فدیه ای از قوچ قربانی شود.<ref>عینی، عمدة القاری، ج۷، ص۱۱۸؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۵.</ref>

در این سرزمین چند عمل مهم حج انجام می شود که عبارتند از: رمی جمرات، قربانی و حلق. در همه این اعمال، به ویژه رمی و قربانی، نقش ابراهیم(ع) دیده می شود.

در باب علت رمی جمرات، روایت شده است که چون ابراهیم(ع) می خواست اسماعیل(ع) را به قربانگاه بیاورد، شیطان ظاهر شد و ابراهیم(ع) وی را با هفت سنگ از خود دور کرد:

عن علی(ع):إنّ الجمار إنّما رمیت، لأنّ جبرائیل حین أرى ابراهیم(ع) المشاعر برز له إبلیس فأمره جبرئیل أن یرمیه فرماه بسبع حصیات، فدخل عند الجمرة الأولى تحت الأرض فأمسک، ثمّ إنّه برز له عند الثانیة، فرماه بسبع حصیات أخر فدخل تحت الأرض فی موضع الثانیة، ثم برز له فی موضع الثالثة فرماه بسبع حصیات فدخل فی موضعها.<ref>حمیری، قرب الاسناد، ص۱۴۷؛ بیهقی، سنن الكبری، ج۵، ۱۵۳.</ref>

«قربانی» ازجمله اعمال ویژه حج است که باید پیش از حلق (تراشیدن سر) انجام شود: (وَلاَ تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ).<ref>بقره: ۱۹۶.</ref>

این عمل، تداعی گرِ داستان ذبح اسماعیل(ع) است که به امر الهی به فدیه ای عظیم تبدیل شد: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ).<ref>صافات: ۱۰۷.</ref>

(فدینا) از ماده «فدی» به معنای پیش مرگ شدن و قراردادن چیزی به عنوان بلاگردان چیزی یا شخصی دیگر است.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۱۶.</ref> بدین ترتیب قوچی بزرگ بلاگردان جان اسماعیل(ع) شد؛<ref>قمی مشهدی، کنزالدقائق، ج۱۱، ص۱۶۲.</ref> این کار به عنوان یک سنت ابراهیمی در آیندگان تا پایان جهان ماندگار ماند. قرآن در این باره به دنبال آیه پیشین می فرماید: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ)؛<ref>صافات: ۱۰۸.</ref> بدین وسیله نام ابراهیم(ع) را در امت های بعدی، استمرار بخشید.

حج زمینه ای برای درک محضر امام

با ملاحظه آنچه در مباحث پیشین گذشت می توان با اطمینان کامل گفت مناسک حج، الگو گرفته از مجاهدت ها و ایثارگری های ابراهیم خلیل(ع) است.<ref>ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۰.</ref> بی جهت نیست که این آیین به «حج ابراهیمی» شهرت یافته است. شاید مناسک حج، تفسیر عملی آیاتی چون (وَاجْعَلْ لِّي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ)<ref>شعراء: ۸۴.</ref> باشد؛ زیرا در جای دیگر به دنبال نام ابراهیم و اسحاق و یعقوب(ع) آمده است: (وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيّاً).<ref>مریم: ۵۰.</ref> در برخی از روایات پیامبر(ص) است که فرمود: '''«أنا دعوة أبي ابراهيم»'''؛ «من در اثر دعای پدرم ابراهیم(ع) هستم».<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۲.</ref> بعضی از دانشمندان با استفاده از این روایت، مراد از (لِسَانَ صِدْقٍ)<ref>تعبیر به لسان صدق در آیاتی چون (وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ) (شعراء:۸۴) و (وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا) (مریم: ۵۰) آمده است.</ref> را وجود پیشوایانی از نسل ابراهیم(ع) دانسته اند که مکتب توحیدی او را زنده نگه داشته اند.

روشن است که دعای ابراهیم(ع) با ظهور پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع)، تحقق یافت و ذکر خیر ابراهیم(ع) به عنوان بنیانگذار مکتب توحیدی در جهان ماندگار شد.

همین معنا در آیه (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ)<ref>زخرف: ۲۸.</ref> نیز تکرار شد. بر اساس روایات در تفسیر این آیه می خوانیم: '''«يعني به الإمامة»'''؛<ref>قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۶۴.</ref> بدین معنا که خداوند امامت را در ذریه ابراهیم(ع) تداوم بخشید. لازم به ذکر است هر چند در آیه سخنی از امامت نشده است و تنها از توحید سخن گفته شده است، ولی امامت مندرج در توحید است؛ زیرا یکی از شاخه های توحید، توحید در مالکیت، ولایت و رهبری است و امامان امامت خویش را از خدا می گیرند و خود استقلالی ندارند. بنابراین امامت یکی از شئون (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً) است.<ref>ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۵۷ - ۵۸.</ref>

با این بیان، چون ابراهیم(ع) امام ناس است، در مناسک حج امام و جلودار است. بنابر وعده خداوند، امامت توحیدی در نسل او برای همیشه باقی و ماندگار است. جالب آنکه بر اساس روایات، خود حج، تمامیّتش به لقاء امام و درک محضر اوست: '''«تمام الحجّ لقاء الامام»'''<ref>کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۴۹.</ref>

ازاین رو در تفسیر تأویلی آیه (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ)<ref>حج: ۲۹.</ref>، که در ارتباط با موسم حج در عید قربان است، از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: یعنی '''«لقاء الإمام»'''. هنگامی که راوی با شگفتی پرسید چطور ممکن است این آیه که درباره گرفتن ناخن و امثال آن است، به لقاء امام تفسیر شود؟! امام در پاسخ فرمود: «قرآن ظاهر و باطنی دارد»؛<ref>الکافی، ج۴، ص۵۴۹.</ref> یعنی ملاقات امام در اینجا از باب معنای باطنی آیه است.

همین معنا در واژه «یأتوک» در آیه (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوك)<ref>حج: ۲۷.</ref> نیز قابل استفاده است؛ زیرا برابر این آیه کریمه، ابراهیم(ع) مأمور شد تا مردم را به حج فرا خواند تا آنان با انجام مناسک حج نزد او که امام ناس است بار یابند. واژه «یأتوک» به جای «یأتون البیت» یا «يأتون الکعبه» بیانگر همین معناست که حج برای رسیدن به پیشگاه امام (ابراهیم) است.<ref>به نظر می رسد آنچه برخی مفسران اهل سنت در این باب آورده اند ناتمام است. فخر رازی دراین باره می نویسد: '''«إنّما قال یأتوك، لأنّه - أی ابراهیم - هو المنادی، فمن أتی بمکّه حاجّاً فکأنّه أتی إبراهیم لأنّه یجیب نداء»''' (ر.ک: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۳، ص۲۲۰).</ref> کعبه آن سنگ نشانی است که ره گم نکنی.

همین معنا را می توان از دعای ابراهیم(ع) در ابتدای ورودش به مکه استنباط کرد؛ آنجا که به درگاه الهی عرضه داشت: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَىهِمْ)؛ «خدایا دل های گروهی از مردم را متوجه آنها کن».<ref>ابراهیم: ۳۷.</ref>

ضمیر جمع در (الیهم) به جای «الیهما» (به فرض آنکه مرجع ضمیر هاجر و اسماعیل(ع) باشد) و یا به جای «إلیه» (به فرض آنکه مرجع ضمیر بیت الله باشد)، بیانگر آن است که ابراهیم(ع) برای جمعی از ذریه اش دعا می کند که در آینده می آیند و به همین جهت همه ضمائر و افعال در این آیه (لیقیموا، ارزقهم، لعلّهم یشکرون)، به صورت جمع آمده است: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَىهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ).<ref>ابراهیم: ۳۷.</ref>

به همین جهت در روایتی از امام باقر(ع) درباره این آیه می خوانیم: '''«نحن هم ونحن بقيّة تلک الذرّيّة»'''؛ «مراد از این آیه ما هستیم و ما ادامه همان ذرّیه ایم».<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۳۱.</ref>

<br />

==پانویس==
{{پانویس}}

کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج

2026-08-05T18:33:04Z

Engineer: Engineer صفحهٔ کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج را به کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسک حج منتقل کرد

#تغییر_مسیر [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسک حج]]

کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسک حج

2026-08-05T18:33:04Z

{{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج}}

بیان احکام هرچند همیشه ممکن و لازم است، اما موسم حج یکی از فرصت های استثنائی است که می توان به بیان احکام مکلّفان پرداخت. به خصوص اینکه موسم حج، عینی ترین مصداق آشنایی با نیازهای علمی و عملی زائران است که می توان کنار بیان مناسک حج به تبیین احکام نیز مبادرت کرد؛ به ویژه اینکه بیان مناسک و احکام با نکات تفسیری نیز قرین باشد. در این بخش مجموعه آیات احکام و مناسک، در دو فصل تنظیم شده است.

فصل اول: آیات احکام فقهی مبتلابه

ایام فراغت در حج زمان مناسبی برای بیان برخی از احکام مبتلابه مکلفین است؛ احکامی که حج گزاران و عمره گزاران با مشاهده اعمال و رفتار اهل سنت ممکن است برایشان سؤال برانگیز باشد. بنابراین مناسب است بعضی از احکام در ضمن آیات قرآن و تفسیر مختصر آن بیان شود که در چند عنوان بررسی می شود.

# طهارت مسجدالحرام

(وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَالْعاكِفينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ)<ref>بقره: ۱۲۵.</ref>.

چشم انداز آیه

در این آیه خداوند سبحان، بعد از آنکه از قرار دادن بیت الله الحرام، به عنوان مثابه(محل بازگشت) ناس و محل أمن و قرار دادن قدمگاه ابراهیم(ع) به عنوان مصلا خبر می دهد، به حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) مأموریت می دهد تا خانه اش را تطهیر کنند. در آیه دیگر نیز فرمود: (وَإِذْ بَوَّأْنا لإِبْراهيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لاتُشْرِكْ بي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَالْقائِمينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ).<ref>حج: ۲۶.</ref> فلسفه این تطهیر این است که طواف کنندگان، نمازگزاران، رکوع کنندگان و سجده کنندگان در محلی طاهر و مطهر به عبادت بپردازند. البته بنا به برخی تفاسیر مراد از قائمین، ساکنان مکه هستند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۸.</ref>

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- خانه خدا یا خانه مردم:''' بیت ضمن اینکه بیت الله (بَیْتِیَ) است، مثابه برای ناس نیز است. اضافه بیت به ضمیر متکلم «یاء»، حکایت از شرافت و عظمت فوق العاده این خانه، و منفعت داشتن آن برای مردم است.

'''دو- گونه های عبادت:''' ذکر طواف کنار اعتکاف، رکوع و سجود در آیه اول، و قیام، رکوع و سجده در آیه دوم، بیانگر این است که طواف عبادتی جدا از اعتکاف، نماز، رکوع و قیام در مسجدالحرام است.

'''سه- ارتباط رکوع و سجده:''' در هر دو آیه: (الرُّكَّعِ السُّجُودِ)، بدون حرف عطف، آمده است این می تواند بیانگر آن باشد که دو عمل رکوع و سجود نوعاً ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند.

'''چهار- تطهیر:''' از محتوای این دسته از آیات استنباط می شود مسجدالحرام محل عبادت است و باید مطهَّر باشد؛ چنانکه برابر روایات اگر محل آن نجس شد باید فوراً تطهیر شود.

'''پنج- طهارت از نَجِس و نَجَس:''' مسجدالحرام، نه تنها باید از آلودگی های ظاهری، چون خون و دیگر نجاسات، پاک باشد، بلکه بر اساس آیه کریمه: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلايَقْرَبُوا الْمسجِدَالحرامٍ)،<ref>توبه: ۲۸.</ref> باید از لوث وجود پلیدی شرک و کفر نیز پاک باشد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۸۴.</ref>

'''شش- مأموران تطهیر:''' برابر این آیه مسؤولیت تطهیر مسجدالحرام به دو پیامبر بزرگ واسپار شده است و این بیانگر اهمیت مسجد الحرام است.

'''هفت- تطهیر درون و برون:''' بنابر آیه سوره حج، برای عبد الهی هم تطهیر درون لازم است: (لاتُشْرِكْ بي شَيْئاً) و هم تطهیر برون: (وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ).

# وضو

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ)<ref>مائده: ۶.</ref>.

محور اصلی این آیه با همه فقراتش، طهارت به عنوان شرط صحت نماز است. به طورکلی طهارت در شریعت اسلام، از اهمیت و جایگاه والایی برخوردار است؛ به گونه ای که در همه تار و پود زندگی فردی و اجتماعی انسان تنیده است؛ از جمله طهارت مولد (طهارت بنیادین) که شرط در امامت جمعه و جماعت و مرجعیت است؛ طهارت از خبث (طهارت جسمی)؛ طهارت روحی (پاک بودن فکر از خیالات و اوهام شرک آلود)؛ طهارت از حدث (وضو، غسل و تیمم)؛ طهارت اخلاقی (طهارت قلب از غیر خدا)؛ طهارت از معصیت (عصمت)؛ طهارت مالی (خمس و زکات)؛ طهارت در خوراک و پوشاک؛ طهارت در معاشرت (رعایت عفت)؛ طهارت در زناشویی (نفی زنا و سفاح)؛ طهارت در کسب؛ طهارت در عبادات (طهارت در نماز، روزه، حج، اعتکاف و طهارت در لمس قرآن). مجموع جلوه های طهارت در چند گونه اصلی خلاصه می شود:

الف) طهارت از خَبَث یا پاکی بدن و لباس و امور جسمانی: (وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ)؛<ref>انفال: ۱۱.</ref> حداقل مراد از تطهیر با آب، طهارت از خبث است؛

ب) طهارت از حَدَث؛ چنان که در پایان طهارت با آب و خاک فرمود: (وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ)<ref>مائده: ۶.</ref> و نیز در ادامه آیه قبل فرمود: (وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ).<ref>انفال: ۱۱.</ref> منظوراز، از بین بردن رجز شیطان، طهارت از حَدَث یا زوال وسوسه است؛<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۴۱.</ref>

ج) طهارت مالی: (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها)؛<ref>توبه: ۱۰۳.</ref>

د) طهارت از معصیت: (لايَمَسُّهُ الاّ المُطَهّروُن)<ref>واقعه: ۷۹.</ref> موارد اول تا سوم به عنوان شرط صحت نماز و مورد چهارم به عنوان شرط کمال یا قبولی نماز لازم است. ولی آنچه در اینجا بحث می شود تنها قسم دوم است.

چشم انداز آیه

قرآن کریم درباره وضو می فرماید: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا). «وُضُو» به ضم «واو» و «ضاد»، در اصل به معنای نیکویی و نظافت است و «وَضُو» به فتح «واو« و ضم «ضاد»، به معنای آبی است که از آن وضو می سازند.<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقائیس اللغة، کلمه وضأ.</ref> فقها معتقدند وُضو، به ضم واو، اسم مصدر و مصدر آن توضّو است.<ref>شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۶۹.</ref> مناسبت بین وَضو به فتح و وُضو به ضم، موجب شده تا شارع مقدس این نوع شستن را، که عامل نظافت ظاهر و باطن است، به وضو نامگذاری کند. در آیه شریفه، به چهار عمل شستن صورت، شستن دو دست، مسح سر و مسح پا اشاره شده، که به مجموع آنها وضو گفته می شود.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک - نامگذاری وضو:''' در قرآن کریم کلمه وضو و مشتقات آن به کار نرفته است؛ بلکه تنها افعال شستن صورت، شستن دست ها، مسح سر و مسح پاها بیان شده و این نامگذاری را پیامبر(ص) انجام دادند: '''«اِنّمَا اُمِرتُ بِالوُضُوءِ اِذَا قُمتُ اِلىَ الصّلاةِ»'''<ref>نسائی، سنن النسائی، ج۱، ص۸۵.</ref> پس از آن این نامگذاری بین مؤمنان و مسلمانان رواج یافته است.

'''دو - وضو شرط نماز:''' از عبارت: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا) استفاده می شود که وضو شرط صحت نماز است و باید قبل از ورود به نماز حاصل شود.

'''سه - اقسام قیام:''' قیام بر دو قسم است: یکی «قیام للشیء» که از آن به اقدام و انجام تعبیر می شود و دیگری «قیام إلی الشیء» که از آن به عزم و اراده بر انجام کار تعبیر می شود.<ref>راغب، المفردات، کلمه قوم.</ref> قیام در آیه شریفه که با (إلی) آمده است، به معنای قصد انجام نماز است.

'''چهار - دلالت امر بر وجوب:''' فعل امر: (اغْسِلُوا) و (امْسَحُوا) ظهور در وجوب دارد تا زمانی که دلیلی بر اراده دیگری در بین نباشد، باید به ظاهر عمل کرد و هر چهار عمل اصلی در وضو واجب است.

'''پنج - کفایت یک وضو برای چند نماز:''' اطلاق: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ) مفید این معناست که وضو گرفتن برای هر نمازی واجب است، خواه نمازگزار وضو داشته باشد یا خیر. اما روایات این اطلاق را مقید کرده اند به زمانی که نمازگزار محدث باشد؛ چنان که امام باقر(ع) در پاسخ به این پرسش که آیا کسی می تواند همه نمازهای شبانه روز را با یک وضو بخواند فرمود: '''«نَعَم مَا لَم يُحدِث»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱، ص۳۷۵.</ref>

'''شش - ترتیب اعمال وضو:''' نحوه بیان قرآن در اعمال چهارگانه بیانگر این است که در وضو، نخست باید صورت را شست، بعد دستان، سپس مسح سر و درنهایت مسح پا، که از آن به عنوان افعال وضو یاد می شود.

'''هفت - محدوده صورت:''' ممکن است بر همه آنچه از سر و صورت در مواجهه مشهود است اطلاق وجه شود. اما در روایات محدوده کمتری مراد است؛ چنان که امام صادق(ع) در پاسخ زراره می فرماید: '''«اَلوَجهُ الّذِي قَالَ اللهُ وَاَمَرَ اللهُ عَزّوجَلّ بِغَسلِهِ … مَا دَارَت عَلَيهِ الوُسطَى وَالاِبهَامُ مِن قُصَاصِ شَعرِ الرّأسِ إِلَى الذَّقَنِ»'''.<ref>همان، ج۱، ص۴۰۳.</ref> بنابراین، آنچه به عنوان صورت باید شسته شود، میان انگشت وسط و انگشت شَست در عرض و از محل روییدن موی سر تا چانه در طول است.

'''هشت - تعیین محدوده شستن دست''': فقره کریمه: (أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ)، تنها بیانگر محدوده مغسول است؛ یعنی شرع مقدس در شستن دست، تا مرفق را اراده کرده است و دلالتی بر تعیین جهت غَسل ندارد، تا واجب باشد برای شستن دست، از سر انگشتان آغاز و به مرفق ختم شود.

'''نه - مسح بخشی از سر:''' از آنجا که فعل «مسح» متعدی بنفسه است وجود باء در فقره: (امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ) مفید این معناست که مسح قسمتی از سر کافی است و لازم نیست همه سر مسح شود.

'''ده - مسح قسمتی از پا:''' فقره کریمه: (وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ)، که عطف بر فقره: (بِرُؤُسِكُمْ) است، با توجه به نکته قبل، مبین این معناست که مسح قسمتی از پا هم کافی است و نیازی به مسح همه پا نیست. ضمن اینکه بدون عطف نیز به وسیله: (إِلَى الْكَعْبَيْنِ) محدود شده است.

'''یازده - استخوان روی پا؛ نه دو طرف آن:''' برخی ارباب لغت گفته اند منظور از کعب، استخوان برآمده روی پاست<ref>جوهری، صحاح اللغة، کعب.</ref> و مفسران و فقهای شیعه بر این عقیده اند که در وضو باید تا برآمدگی رو ی پا مسح شود.<ref>مفید، المقنعة، ص۴۴؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۲، ص۲۱۵.</ref>با توجه به اینکه هر پا تنها یک کعب دارد، تعبیر به «کعْبَیْنِ»، اشاره به مسح دو کعب در دو پا دارد.

'''دوازده - قصد قربت در انجام وضو:''' هرچند این آیه، تنها به عزم بر نماز به طور کلی اشاره می کند و از وضو به عنوان مقدمه آن یاد کرده است، اما شکی نیست که وضو یک مأموربه عبادی است و باید با قصد قربت و امتثال امر خدا انجام شود.<ref>جواهر الکلام، ج۲، ص۷۵.</ref>

'''سیزده - نواقض وضو:''' تردیدی نیست تحصیل وضو، به عنوان طهارت شرط صلاة، مادامی مؤثر است که نقض نشده باشد؛ هرچند عوامل نقض وضو به صراحت در آیه بیان نشده است، اما هنگامی که خداوند درباره تیمم، که بدل از وضو است، می فرماید: (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ)، به مهم ترین و رایج ترین عامل نقض وضو اشاره کرده است. روشن است بنای قرآن بیان همه فروعات و جزئیات نیست؛ بلکه ممکن است تنها به بیان مصادیق بارز بسنده کند.

'''چهارده - تعبیر کنایی:''' اهل لغت می نویسند: غائط به زمین مطمئنی اطلاق می شود که انسان در آنجا به دور از چشم دیگران قضای حاجت کند. این کلمه مبدأ اشتقاق واژگانی چون تغوّط و متغوّط شده است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه غوط.</ref> قرآن کریم با این تعبیر کنایی اشاره به نقض وضو با تخلی کرده است. البته این مصداق بارز است و مصادیق دیگری نیز ملحق به آن است که در جای خود باید بررسی شود.

# غُسل جنابت

(وَ إِنْ كُنْتُمْ جنباً فَاطَّهَّرُوا…).<ref>مائده: ۶.</ref>

چشم انداز آیه

قرآن کریم در دو موضع به بیان غسل جنابت پرداخته است: اول در ادامه آیه وضو و با عطف بر فقره (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ...) که فرمود: (وَ إِنْ كُنْتُمْ جنباً فَاطَّهَّرُوا…)؛ در این فقره با تعبیر تَطهُّر، وجوب غُسل جنابت بیان شد. دوم آیه شریفه (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِري سَبيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا)<ref>نساء: ۴۳.</ref> که با تعبیر اغتسال به این مسئلة پرداخته است. سُکاری جمع سَکران است و مراد از آن سَکر از شراب یا سَکر از نوم است.<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۲۸.</ref> جُنُب، در لغت به معنای بعید و دور است و اگر به شخصی که آمیزش جنسی انجام داده، جنب می گویند، به این دلیل است که او را از نماز و مسجد و امثال آن دور می کند.<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، واژه جنب.</ref> جنب در اصطلاح فقهی عبارت است از آنچه موجب دوری از احکام پاکان می شود، مثل انزال یا آمیزشی که موجب غسل می شود.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۳، ص۳.</ref> واژه غُسل، به ضم غین، کنار غَسل، به فتح غین و اغتسال معنای خاصی دارد و کاربرد فقهی و قرآنی آن بیش از بقیه واژگان است. واژه غُسل اسم مصدر از عمل اغتسال است و ابتدا در معنای «ریختن آب بر بدن انسان» به کار رفته، سپس به عرف شرعی و اصطلاح فقهی وارد شده است.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۳، ص۲.</ref> بعضی نیز در تعریف غسل گفته اند: «استعمال آب پاک در همه اجزاء بدن به نحو مخصوص»<ref>جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۱۰۵.</ref> که با قید همه بدن، وضو از مدار تعریف بیرون می رود. به هر صورت منظور از حصول طهارت در این بخش از آیه، غُسل است؛ نه دیگر اقسام طهارت و این نوع کاربرد از قبیل اراده مصداق بارز از مفهوم کلی طهارت است.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- استقلال غسل یا تبعی بودن آن:''' جمله (وَ إِنْ كُنْتُمْ جنباً فَاطَّهَّرُوا) اگر عطف بر (إِذا قُمْتُمْ) باشد، عبادتی مستقل از نماز است؛ بدین معنا که قرآن خطاب به مؤمنان دو حکم مستقل را بیان می فرماید: «اگر می خواهید نمار بخوانید، قبل از آن وضو بسازید و اگر جنب هستید غسل کنید، خواه قصد نماز داشته باشید یا نداشته باشید». اما اگر عطف بر (فَاغْسِلُوا) باشد، معنایش چنین است: «ای مؤمنانی که قصد ادای نماز دارید اگر محدث به حدث اصغرید وضو بگیرید و اگر محدث به حدث اکبر، یعنی جنب هستید، باید غسل کنید». درنتیجه غسل نیز به تبع وجوب نماز مطلوب است؛ نه به تنهایی.

'''دو- حذف قید و افاده عموم:''' شارع مقدس وضوی صورت را با تعیین حدود در جهات چهارگانه: '''«مَا دَارَت عَلَيهِ الوُسطَى وَ الاِبهَامُ مِن قُصَاصِ شَعرِ الرّأسِ إِلَى الذَّقَنِ»'''، دستان را با (إِلَى الْمَرافِقِ)، مسح سر را با (بِرُؤُسِكُمْ) و مسح پا را با (إِلَى الْكَعْبَيْنِ) محدود کرد. اما در غُسل، بدون هیچ حد و مرزی، فرمود: (فَاطَّهَّرُوا)، این اطلاق می تواند گویای این مطلب باشد که شستن همه بدن در غسل لازم است.

'''سه- حرمت ورود جنب به مسجد:''' یکی از احکام جنب این است که بر اساس مفاد فقره (وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ) جنب حق ورود به مسجد را ندارد؛ مگر اینکه به صورت عبوری یعنی ورود از یک درب و خروج از درب دیگر باشد.

'''چهار- استثناء مسجدین از حکم عبور''': هرچند در آیه شریفه به دلالت فقره (وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ) داخل شدن جنب در مساجد به صورت عبوری استثناء شده است، این قاعده کلی برای مسجدالحرام استثنای دیگری نیز دارد؛ یعنی جنب حق ورود به مسجدالحرام حتی به صورت عبوری را نیز ندارد. این حکم مستفاد از روایات اهل بیت(ع) است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«لِلْجُنُبِ أَنْ يَمْشِيَ فِي الْمَسَاجِدِ كُلِّهَا وَ لايَجْلِسْ فِيهَا إِلّا الَمسْجِدَالحرامِ وَ مَسْجِدَ الرَّسُولِ'''(ص)'''»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۲۰۶.</ref>

# تیمم

قرآن کریم در دو موضع به مسئله تیمم پرداخته است؛ یکی فقراتی از آیه شریفه یادشده که فرمود: (وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ ما يُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)<ref>مائده: ۶.</ref> و دوم در آیه (لاتقربوا الصلاة) که با همین فقرات، تنها بدون کلمه «منه»، در (وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ) آمده است.<ref>نساء: ۴۳.</ref> خداوند در هر دو آیه به دنبال اشتراط نماز به طهارت غسلی یا وضویی به مشکلات تحصیل طهارت با آب اشاره و به تشریع تیمم پرداخته است. با توجه به اینکه تیمم به عنوان طهارت با خاک بدل از طهارت مائیه غسل و وضو است، در این دو آیه به چند امر مهم اشاره شده است:

الف) مکان و زمان بروز مشکل استفاده از آب برای غسل و وضو؛

ب) عوامل نقض طهارت مائیه چون وضو و غُسل؛

ج) تشریع تیمم به عنوان جایگزین غسل و وضو؛

د) کیفیت انجام تیمم و افعال آن؛

ھ ) بیان فلسفه جایگزینی تیمم.

تیمم در لغت به معنای قصد است؛<ref>جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، واژه یمم.</ref> یعنی در تیمم، زمین مقصد و تیمم به کارگرفتن آن است که به '''«ضَربُ اليَدِ عَلىَ الأرض»''' تعبیر می شود. ازاین رو تیمم در اصطلاح شرعی و فقهی به «بهره گیری از زمین به نحو مخصوص» تعریف شده است.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۵، ص۷۳.</ref> به هر صورت بر اساس (فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً) متیمم با نیت تیمم به سمت زمین رفته و دستان خود را بر آن می زند. واژه صعید به معنای «وجه الارض» است؛ خواه دارای خاک باشد یا نباشد. گرچه برخی اهل لغت آن را به خاک معنا کرده اند.<ref>صحاح اللغة؛ مقاییس اللغة، کلمه صعد.</ref> دلیل نامگذاری به صعید بدین جهت است که از سمت درون زمین، بالاترین نقطه است.

پس از آن بر اساس فقره (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ) باید دو دست را بر صورت کشید. اما لازم نیست تمام صورت مسح شود؛ زیرا وجود کلمه باء در (بِوُجُوهِكُمْ) بیان می کند که مسح بخشی از صورت کفایت می کند و آن محدوده پیشانی است؛ زیرا بعد از کفایت بعض، مسح طبیعی و عرفی از بالا به پایین صورت می گیرد. بعد از مسح کردن صورت بر اساس (وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ) مسح دو دست است که طبق مسح متعارف، کشیدن کف یک دست بر دست دیگر و به عکس است. نکته قابل توجه در اینجا عطف «أیدی» بر «وجوه» است که مفید حکم کفایت بخشی از دستان است. کاربست کلمه ید در زبان عرب، گرچه از سر انگشت تا کتف را شامل می شود، اما مطابق عرف، کاربرد اکثری آن در محدوده سرانگشتان تا مچ است که در دست دادن و دست شستن ظهور دارد.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- نقش سفر و بیماری:''' گرچه در حالات مختلفی ممکن است برای غسل و وضو مشکلاتی بروز کند، ولی در حین سفر و بیماری بیشتر پیش می آید. بنابراین بیان دو حالت سفر و بیماری در آیه به عنوان دو نمونه بارز است نه بیان تمام موارد.

'''دو- مسوّغات تیمم:''' در آیه شریفه با عطف «أو» به چهار مورد از مواردی که می توان تیمم کرد، اشاره شده است:

الف) مریضی: (إِنْ كُنْتُمْ مَرْضی)؛

ب) سفر: (أَوْ عَلی سَفَرٍ)؛

ج) '''تخلي:''' (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ)؛

د) آمیزش: (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ). بنابر این معنای آیه چنین می شود: در هر یک از این حالات و شرایط اگر فردی نیاز به غسل یا وضو پیدا کرد در صورت نبود آب باید تیممّ کند.

'''سه- تقیید اطلاق مَرضَی:''' بی تردید بیماری که در آیه شریفه آمده به صورت مطلق مدّ نظر نیست؛ بلکه شرایطی دارد؛ از جمله اینکه بیماری باید به گونه ای باشد که آب برای آن ضرر داشته باشد؛ یا اینکه آب موجب تشدید بیماری شود؛ یا اینکه بر اثر بیماری قادر به استعمال آب نباشد. این شرایط در روایات بیان شده است.

'''چهار- مجیء غائط و مُلامسه نساء:''' معنای حقیقی (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِن الغائِطِ) رفتن به مکان گود مطمئن و کنایه از محل قضای حاجت و در نهایت تخلی کردن است. برابر روایات منظور واقعی از تعبیر (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) آمیزش جنسی با زنان است. ازاین رو مَسّ و لَمس به معنای لغوی آن، موجب وضو و غسل نمی شود؛ چنان که بعضی پنداشته اند که مسّ و لمس<ref>در تفاوت مس و لمس وجوهی گفته شده است؛ از جمله اینکه: مس ممکن است بین دو جماد باشد، درحالی که لمس تنها بین دو چیز زنده است. رک: جزائری، فروق اللغات، ۱۳۶۷: ص۲۰۴.</ref> بدن انسان، وضو را باطل می کند.<ref>صابونی، تفسیر آیات الاحكام من القرآن، ج۱، ص۵۳۷.</ref>

'''پنج- در جست وجوی آب:''' وقتی خداوند می فرماید: (فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا) مقتضی این است که باید در جستجوی آب بود تا نیافتن صدق کند. بنابراین باید در حد متعارف تلاش کرد و اگر آبی پیدا نشد تیمم کرد. امام صادق(ع) این حد را معین کرده و فرموده است: '''«يُطلَبُ الماءُ فِي السفرِ انْ كانَتِ الحُزُونَةُ فغَلْوَةً وَإنْ كانَتْ سُهُولةٌ فَغَلوتَيَنِ لا يُطلَبُ أكثَرَ مِن ذلكَ».''' <ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۳۴۱.</ref> غَلْوَه، اندازه پرتاب یک تیر (تقریباً ۱۵۰ متر) است. بنابراین طبق فرمایش امام(ع) در زمین ناهموار به مقدار ۱۵۰ متر و در زمین هموار به مقدار ۳۰۰ متر باید جست وجو شود.

'''شش- یافتن آب و نقض تیمم:''' اقتضای (فَلَمْ تَجِدُوا ماءً) این است که هرگاه آب یافت شد، تیمم نسبت به اعمال بعدی بی أثر می شود؛ چراکه فقدان آب مجوز تیمم است و با انتفاء شرط، مشروط نیز منتفی می شود. به عبارت دیگر یافتن آب جزء نواقض تیمم است.

'''هفت- کارایی تیمم:''' تیمم بدل از غسل رافع جنابت نیست. بنابراین تنها مبیح نماز است، لذا به محض یافتن آب و قدرت بر غسل باید غسل کرد. مفاد کریمه (وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِري سَبيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا)<ref>نساء: ۴۳.</ref> که عبور و رفع جنابت را مغیّا به غسل کرده است، می تواند شاهدی بر این مطلب باشد.

'''هشت- پاک و مباح بودن زمین و خاک تیمم:''' وصف طیّب در (صَعِيداً طَيِّباً) مبین این است که زمین و خاک در تیمم باید افزون بر پاک بودن، غصبی نباشد؛ زیرا طیب برابر خبیث، به معنای لذیذ، حلال و پاک است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، طیب.</ref> بدیهی است معنای اول در اینجا مفهومی ندارد؛ بلکه معنای دوم یا سوم مراد است و چون جمع بین هر دو معنا ممکن است، می توان گفت صعید طیب، زمینی است که هم مباح باشد و هم پاک.

'''نه- فلسفه تیمم:''' خداوند سبحان نماز را به عنوان یک عبادت مشروط به طهارت تشریع کرد. برای تحقق این طهارت، نخست حدث اصغر را با وضو رفع کرد و فرمود: (فَاغْسِلُوا) و حدث اکبر را با غسل برداشت و فرمود: (فَاطَّهَّرُوا). اینک با نبود آب، نه به سخت گیری مشقت آور برای تحصیل آب به هر قیمت روی آورد؛ و نه اجازه تعطیلی نماز را داد؛ بلکه راه میانه ای به نام تیمم را جایگزین کرد. ازاین رو در انتهای آیه با نفی حرج فرمود: (ما يُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) و با صراحت بیشتر فرمود: (وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ). پس اراده الهی طهارت همه جانبه انسان در ابدان و قلوب و اعمال است. خداوند در ادامه افزود: (وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)؛ منظور از نعمت، تشریع احکام طهارت است که در بدن، قلب و عمل تجلی می یابد تا شکر الهی که همان عبادت است به درستی انجام شود.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج ۱، ص۲۸.</ref>

قواعد

'''یک - بیان مصداق بارز:''' آنچه در آیه شریفه، از بیماری، مسافرت، مجیء غائط و ملامسه نساء، بیان شده است همه مصادیق نقض طهارت نیست؛ بلکه مجیء غائط مصداق بارز یا غالب در حدث اصغر است؛ چراکه خروج بول، ریح و خواب نیز موجب حدث اصغر می شود. همان طور که ملامسه (آمیزش) نیز مصداق بارز است؛ زیرا هر نوع وطی و خروج منی و احتلام نیز موجب حدث اکبر می شود.

'''دو - قاعده نفی عُسر و حَرج:''' در بخش انتهایی آیه با بیان فقره کریمه (ما يُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) به بیان قاعده کلی نفی عسر و حرج پرداخت و با انشا به لسان إخبار، صدور هرگونه حکم حرجی را در سراسر فقه و حقوق منتفی دانست. به این قاعده، ذیل احکام صوم نیز اشاره شده است: (يُريدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْـرَ)<ref>بقره: ۱۸۵.</ref>. درباره حج و جهاد نیز آمده است: (ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج )<ref>حج: ۷۸.</ref>.

# اوقات نماز

(أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً)<ref>اسراء: ۷۸.</ref>.

چشم انداز آیه

درباره اوقات نماز، آیات چندی وجود دارد که حسب ترتیب نزول، آیه کریمه (وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها وَ مِنْ آناءِ اللَّيْلِ <sym>٭</sym> فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ)<ref>طه: ۱۳۰.</ref> اولین آیه است. آناء، جمع إنی، به معنای ساعات و قطعاتی از شب است.<ref>راغب، المفردات؛ جوهری، صحاح اللغة، غسق.</ref> این آیه درواقع با تعابیر قبل از طلوع، قبل از غروب، ساعات شب و اطراف روز، به پنج نماز یومیه اشاره کرده است. آیه مطرح در عنوان که به آیه دُلوک نامبردار است، دومین آیه نازل شده و جامع ترین آیه در زمینه اوقات نماز است. این آیه با کاربست واژه دُلوک و غَسَق بر وزن عسل، اوقات چند نماز را بیان کرده است. اهل لغت می گویند: دُلُوک به معنای میل خورشید از استواست.<ref>جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه دلک.</ref> مفسران نیز گفته اند دُلُوک بر وزن سُلوک به معنای زمان زوال تا غروب است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۴۳۳.</ref> واژه غسق در اصل به معنای شدت و در اینجا به معنای شدت تاریکی است.<ref>راغب، المفردات صحاح اللغة، واژه غسق.</ref>

پس از آن در ترتیب نزول، آیه (وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذّاكِرِينَ)<ref>هود: ۱۱۴.</ref> قرار دارد. در این آیه دو واژه طَرَف و زُلَف به چشم می خورد. طَرَف، بر وزن طَرب، به معنای سَمت و کنار است که هم در اجسام کاربرد دارد و هم در اوقات<ref>المفردات؛ واژه طرف.</ref> و در آیه شریفه با توجه به تثنیه بودن آن، به معنای زمان اول و آخر روز است. زُلَف، بر وزن کُمک، به معنای نزدیک و جمع است.<ref>المصباح المنیر؛ واژه زلف.</ref> بعضی از ارباب لغت گفته اند: «زلف، به معنای پیشی گرفتن در قُرب به چیزی است و از همین باب است «الزلف من اللیل»؛ یعنی قطعاتی از شب؛ چراکه قطعات نزدیک به هم هستند».<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة، زلف.</ref> درنتیجه این آیه نیز دست کم به سه نماز صبح، مغرب و عشا اشاره دارد.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- تفسیر روایی دُلُوک الشمس و غَسَق اللیل:''' امام صادق(ع) در تفسیر آیه (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْس إلى غَسَقِ اللَّيْلِ)، می فرماید: '''«دُلُوكُ الشّمْسِ زَوَالُهَا وغَسَقُ اللّيْلِ اِنتصَافُهُ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۵۹.</ref> همچنین می فرماید: '''«اِنّ اللهَ اِفْتَرَضَ اَرْبَعَ صَلَوَاتٍ اَوّلُ وَقْتِهَا زَوَالُ الشّمْسِ إِلَى انتصَافِ اللّيْلِ، مِنْهَا صَلاتَانِ اَوّلُ وَقْتِهَا مِنْ عِنْدِ زَوَالِ الشّمْسِ إِلَى غُرُوبِ الشّمْسِ، ... و مِنْهَا صَلاتَانِ اَوّلُ وَقْتِهَا مِنْ غُرُوبِ الشّمْسِ إِلَى انْتصِافِ اللّيْلِ…»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۵۷.</ref> بنابراین امام دلوک شمس را به ظهر، غسق اللیل را به نیمه شب تفسیر، و چهار نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا را در این بازه زمانی ترسیم فرمود. همچنین برای نماز پنجم فرمود: '''«وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً، فَهَذِهِ الْخَامِسَة».'''

'''دو- تفسیر روایی طرفی النهار:''' امام باقر(ع) در تفسیر آیه فرمودند: '''«أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَطَرَفَاهُ الْمَغْرِبُ وَ الْغَدَاةُ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ وَ هِيَ صَلاةُ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ»'''.<ref>همان، ص۱۱.</ref> طبق این بیان دو طرف روز، یعنی صبح و مغرب.

'''سه- معنای لام در لدُلوک:''' در فقره (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْس) لام به کار رفته است. به نظر می رسد لام در اینجا به قرینه مقابله با «إلی» در (إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ) به معنای «من» باشد؛ یعنی از هنگام دلوک شمس تا تاریکی آن. روایات نیز همین معنا را تأیید می کند.<ref>بعضی از اهل ادب لام را برای تعلیل دانسته اند؛ یعنی لأجل دلوک الشمس، چون زوال شمس صورت گرفت نماز واجب شد. (درویش، اعراب القرآن، ج۵، ص۴۸۶). بعضی لام را به معنی بعد گرفته اند، یعنی بعد زوال خورشید. (ابن هشام، مغنی، ج۱، ص۲۱۳). بعضی از مفسران لام را به معنی عند دانسته اند. (طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۸).</ref>

'''چهار- معنی قرآن الفجر:''' در قرآن نزدیک به هفتاد بار کلمه قرآن به کار رفته است. که همه جا منظور قرآن است؛ مگر دو مورد. در آیه: (قُرْآنَ الْفَجْرِ، إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً) به قرینه متصل داخلی آیه، یعنی عطف بر (أَقِمِ الصَّلاةَ) و قرینه منفصل روایی مراد از آن نماز صبح است؛ یعنی '''أقم صلاة الظهر و أقم صلاة الصبح'''.

'''پنج- وسعت در وقت نماز:''' ظاهر آیه این است که از ظهر تا غروب، وقت مشترک نماز ظهر و عصر، از غروب تا نصف شب، وقت مشترک نماز مغرب و عشا و از طلوع فجر تا طلوع خورشید، وقت نماز صبح است. امام صادق(ع) فرموده است: '''«اَوّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللهِ، وَآخِرُهُ عَفْوُ اللهِ، وَالعَفْوُ لايَكُونُ الاّ مِنْ ذَنْبٍ»'''.<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۱۷.</ref>

'''شش- پاک سازی از گناهان:''' در انتهای دومین آیه چنین آمده است: (إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ). مقصود از حسنات، نمازهای پنج گانه است که همانند کریمه (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَر)<ref>عنکبوت: ۴۵.</ref> بیانگر آن است که نماز انسان را از گناه دور می کند یا اینکه باعث می شود خداوند به خاطر نمازها، از برخی از سیئات بگذرد.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۷۳.</ref>

# قبله

(قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ).<ref>بقره: ۱۴۴.</ref>

چشم انداز آیه و مسئله قبله

شناخت قبله یکی از مقدمات نماز و استقبال قبله، حکمی وجوبی برای ذبح شرعی، احتضار، دفن اموات و ...، و حکمی استحبابی برای ذکر، دعا و قرائت قرآن و... است. مسئله قبله به لحاظ تاریخی به قبل از هجرت برمی گردد که پیامبر(ص) و مسلمانان سیزده سال به سوی بیت المقدس نماز می گزاردند<ref>كنز العرفان، ج۱، ص۷۹.</ref> و به لحاظ قرآن پژوهی نیز به سوره های مدنی و لزوماً سوره بقره باز می گردد که پس از مدتی، تغییر قبله از بیت المقدس به سوی کعبه رخ داد. در اولین آیه از آیات قبله به عمومیت وجه الله در همه جهات اشاره کرده است: (وَ للهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ الله واسِعٌ عَلِيم )<ref>بقره: ۱۱۵.</ref>. این در زمانی بود که مسلمین به پیروی از سنت پیامبر(ص) به سمت بیت المقدس نماز می خواندند.

پس از آنکه یهودیان مسلمین را به خاطر قبله مشترک سرزنش کردند و گفتند شما قبله مستقلی ندارید، خداوند ضمن وعده تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه در آینده، از موضع گیری منفی یهود به این تغییر خبر داد و فرمود: (سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ).<ref>بقره: ۱۴۲.</ref> در ادامه به فلسفه این تغییر که آزمون پیروی مردم از پیامبر(ص) است اشاره فرمود: (وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ).<ref>بقره: ۱۴۳.</ref> واژه قبله در اصل به معنای جهت و چیزی است که در برابر انسان قرار دارد و سپس برای مکانی که نمازگزار روبروی آن می ایستد عَلَم شده است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه قبل.</ref>

به هر صورت در اندیشه پیامبر(ص)، قبله ای غیر از بیت المقدس وجود داشت. ازاین رو ایشان با نگاه های معنا دار به آسمان، آرزوی خود را ابراز می داشت. خداوند در ترسیم این صحنه و اجابت خواسته پیامبر(ص) فرمود: (قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها). این گونه بود که پس از سال ها، قبله مسلمین به سمت کعبه تغییر یافت. واژه تقلُّب به معنای تحول و دگرگونی است و در اینجا به دلیل اضافه شدن آن به وجه، به معنای گرداندن صورت است؛<ref>طریحی، مجمع البحرین، کلمه قلب.</ref>یعنی پیامبر(ص) با امید به خدا به آسمان می نگریست و خواسته قلبی خود را مبنی بر تغییر قبله تقاضا می کرد و با اجابت درخواست آن حضرت، قبله عوض شد. البته یهود و نصارا که همواره دنبال بهانه بودند، حقانیت پیامبر(ص) و تغییر قبله را نپذیرفتند و با طرح این شبهه که احکام دین قابل نسخ نیست، از پذیرش حق خودداری کردند. قرآن در ادامه فرمود: (وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمينَ).<ref>بقره: ۱۴۵.</ref>

در پایان خداوند با تأکید بر قبله جدید دو بار خطاب به پیامبر(ص) فرمود: (وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام)<ref>بقره: ۱۴۹و۱۵۰.</ref> و خطاب به مؤمنین نیز فرمود: (وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ).<ref>بقره: ۱۵۰.</ref> در آیه شریفه تعبیر (ولّوا) به کار رفته است. این واژه که از مصدر تولیه و از ریشه ولی است، به معنای قراردادن چیزی پشت سر چیزی است؛ به نحوی که میان آنها ارتباط برقرار باشد<ref>مصطفوی، التحقیق فی كلمات القرآن، ولی.</ref> و در اینجا به معنای اقبال و روی کردن به مکانی معین، یعنی کعبه، است. تعبیر مهم دیگری که در آیه به کار رفته، شطره است. واژه شطر، دارای دو معناست: یکی بخشی از چیزی و دیگری جهت و سمت<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة، واژه شطر.</ref> که هر دو معنا ممکن است مراد باشد و بعداً بدان اشاره خواهد شد.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- انتظار نزول وحی:''' تعبیر (تَقَلُّبَ وَجْهِكَ) که خطاب به پیامبر(ص) است بیانگر این است که آن حضرت قبل از نزول آیه قبله با نظری خاص به سوی آسمان خواستار تغییر قبله بود و انتظار داشت تا درباره قبله، وحی نازل شود. خداوند نیز بر اساس تکریمی که به پیامبرش داشت، به خواسته آن حضرت پاسخ مثبت داد و فرمود: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها)'''.'''

'''دو- قبله مرضی پیامبر'''(ص)''':''' قرآن از قبله جدید مسلمانان با تعبیر (قِبْلَةً تَرْضاها) یاد می کند. ظاهر این عبارت مُوهم آن است که پیامبر(ص) از قبله سابق ناراضی بوده، در حالی که رضایت به چیزی مستلزم خشم از مخالف آن نیست؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۵.</ref> به ویژه اینکه پیامبر(ص) چیزی جز اطاعت خدا نمی خواهد. بنابراین تغییر قبله به کعبه تنها برای رهایی از عیب گیری و تفاخر مخالفان بوده است.

'''سه- تشریع و اقدام:''' خداوند به دنبال خواست پیامبر(ص) و امضای خود بر تغییر قبله فرمود: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها)'''.''' در این تعبیر افزون بر تشریع قولی در تغییر قبله، اقدام عملی نیز وجود دارد؛ بدین معنا که جمله (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ) که مرکب از فعل، فاعل و مفعول است، مفید این معناست که تو را به سمت قبله مرضیه گرداندیم. از این رو مفسران با الفاظی چون: فَلَنحوّلنّک، فَلَنصرفَنّک و فَلنَجعلنّک آن را تفسیر کرده اند. بنابر قول مشهور این اقدام عملی در مسجد بنی سلیم مدینه هنگام نماز ظهر روی داد و این مسجد بعدها مسجد قبلتین نامیده شد.<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۷۵؛ المیزان، ج۱، ص۳۳۴.</ref>

'''چهار- کعبه، شطر مسجدالحرام:''' شطر هم به معنای سَمت چیزی است و هم بخشی از چیزی. بسیاری از مفسران معنای نخست را پسندیده اند. اما علامه طباطبایی(رض) معتقد است که معنای دوم مراد است و منظور از شطر مسجدالحرام، کعبه است، که به ازای صخره، که شطر بیت المقدس است، قرار داد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۵.</ref>

'''پنج- توسعه در کمیت قبله:''' هرچند به تصریح قرآن، کعبه یا مسجدالحرام قبله است، اما گستره قبله به نسبت قرب و بُعد از مکه متفاوت است؛ چنان که امام صادق(ع) در روایتی فرمود: '''«الْبَيْتُ قِبْلَةٌ لأَهْلِ الْمَسْجِدِ، وَ الْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لأَهْلِ الْحَرَمِ، وَ الْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِلنَّاسِ جَمِيعاً»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۴، ص۳۰۴.</ref>

'''شش- قبله نمازهای نافله:''' بر اساس (فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ) رعایت قبله در نمازهای واجب، شرط صحت نماز است. اما در نوافل بر اساس روایات، فقره (فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ) نماز خواندن به هر سمت، هرچند پشت به کعبه رواست. در روایتی امام باقر(ع) فرمود: '''«أَنْزَلَ اللهُ هَذِهِ الآيَةَ فِي التَّطَوُّعِ خَاصَّةً،''' (فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَ وَجْهُ اللهِ إِنَّ الله واسِعٌ عَلِيمٌ)'''»'''. سپس حضرت به سیره پیامبر(ص) اشاره می کند: '''«صَلَّى رَسُولُ الله'''ِ(ص) '''إِيمَاءً عَلَى رَاحِلَتِهِ أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ حَيْثُ خَرَجَ إِلَى خَيْبَرَ، وَ حِينَ رَجَعَ مِنْ مَكَّةَ وَ جَعَلَ الْكَعْبَةَ خَلْفَ ظَهْرِهِ»'''.<ref>همان، ص۳۳۳.</ref>

'''هفت- وجه الله یا جهة الله؟''' تعیین قبله از نظر فقهی امری لازم و واجب است؛ اما هرگز به معنای تعیین سمت و جهت برای ذات مقدس الهی نیست؛ بلکه به این معناست که نشان قبله، به عنوان جهت واحد برای نماز گزاردن یا امور دیگر، امری قراردادی است تا همه مسلمین به یک سمت رو کنند.

قواعد

'''یک - نسخ احکام:''' از اینکه نخست بیت المقدس قبله قرار داده شد و سپس به سمت کعبه تغییر کرد، معلوم می شود که نسخ احکام و تغییر آن با شرایط خاص امکان پذیر است.

'''دو- انشا به صورت خبر:''' بعضی مفسران معتقدند که فقره شریفه (ما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ) از قبیل انشا به زبان خبر است؛ معنای این قاعده این است که آیه یادشده هرچند درصدد خبر دادن از عدم پیروی از قبله آنان است، درحقیقت نهی از پیروی آنان است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۶.</ref> فقره شریفه (وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمينَ) مؤید این نظر است.

# اذان

(وَ إِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لايَعْقِلُونَ).<ref>مائده: ۵۸.</ref>

چشم انداز آیه

این آیه شریفه تنها آیه مربوط به اذان است که پس از دو دسته از آیات وارد شده است: دسته اول آیات مربوط به تبرّی از یهود و نصارا است: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمِينَ)<ref>مائده: ۵۱.</ref>.

نیز آیه: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤمِنِينَ)<ref>مائده: ۵۷.</ref>

دسته دوم آیات مربوط به تولّی اولیاء الله است: (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ <sym>٭</sym> وَمَنْ يَتَوَلَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ)<ref>مائده: ۵۵- ۵۶.</ref>.

در این آیات ضمن معرفی یهود و نصارا و کفار به عنوان کسانی که دین اسلام را به سُخره و بازی می گیرند، از طرح دوستی با آنان نهی شده است. در دسته دوم: کسانی که لایق ولایت پذیری هستند معرفی شده و در قالب انشاء به لسان إخبار، امر به تولّی به آنان شده است. در پسِ این امر و نهی، یادآوری می شود که یکی از نشانه های استهزاء دشمنان دین، این است که وقتی ندای نماز داده می شود، نماز و اذان و به تبع آن مؤذن را به تمسخر گرفته و آن را کاری غیرعقلایی می دانند؛ زیرا ضمیر در '''(اتَّخَذُوها)''' یا به صلاة برمی گردد یا به مُنادای مستفاد از نادَیتُم.<ref>طباطبایی، المیزان، ج ۶، ص۲۸.</ref> کلمه نِداء به معنای دعوت و فراخواندن به چیزی است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه ندی.</ref>برخی مفسران کلمه نداء را به صدازدن با صدای بلند معنا کرده اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۳۲۹.</ref> به هر صورت در اینجا، با توجه به تعلق آن به صلاة، به معنای اذان است. واژه هُزء و استهزا به معنای مسخره کردن،<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه هزء.</ref>و لَعِب به معنای سخن یا عملی است که مقصود عقلایی و سودمند نداشته باشد؛ به گونه ای که عاقل رغبتی به انجام آن ندارد.<ref>مصطفوی، التحقیق، کلمه لعب.</ref>

سپس قرآن این موضع گیری و عمل دشمنان را، به بی خردی و دوری از درک حقایق تعلیل می کند. برخی مفسران در تبیین بی خردی دو دیدگاه را بیان داشته اند: یکی درک نکردن اجابت ثواب صلاة و استحقاق عقاب استهزا و دوم نبود عاملی برای جلوگیری از زشتی ها، از جمله استهزا.<ref>طباطبایی، المیزان، ج ۶، ص۲۸.</ref> علامه طباطبایی(رض) درباره سخریه و استهزا می نویسد: «فقره: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لايَعْقِلُونَ) درحقیقت پاسخ به استهزا و لُعبه گرفتن نماز و اذان است؛ بدین معنا که اینان کسانی هستند که حقیقت عبودیت و قرب الهی در این اعمال عبادی و سعادت دنیوی و اخروی آن را درک نمی کنند».<ref>همان.</ref> جالب توجه اینکه وقتی یهود و نصارا و کفار، نماز و اذان را لُعبه، یعنی کار غیرعقلایی دانستند، خداوند عدم تعقل را به خودشان برمی گرداند.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- مطلوبیت اذان:''' از جمله فعلیه و خبریه (وَ إِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ)، که متضمن معنای شرط است، معلوم می شود که قبل از نماز، اذان مطلوب است؛ خواه به صورت فردی برای تکمیل فضیلت نماز یا به صورت اعلان عمومی برای آمادگی یا دارای هر دو ارزش؛ مثل اذان در نماز جماعت.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج ۱، ص۱۱۴.</ref>

'''دو- ارکان اذان:''' قرآن کریم هرچند به اصل اذان اشاره کرده است، از بیان الفاظ آن ساکت است. از این رو باید سراغ سنت و سیره معصومان رفت. طبق روایات الفاظ اذان عبارتند از: تکبیرات، شهادت به توحید و رسالت، به اضافه فضیلت شهادت به ولایت، حی علیٰ های سه گانه صلاة، فلاح و خیر العمل، تکبیر و تهلیل.<ref>امام صادق(ع) فصول أذان را این گونه بیان فرمود: '''«اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، حَیَّ عَلَى الصَّلاةِ، حَیَّ عَلَى الصَّلاةِ، حَیَّ عَلَى الْفَلاحِ، حَیَّ عَلَى الْفَلاحِ، حَیَّ عَلَى خَیْرِالْعَمَلِ، حَیَّ عَلَى خَیْرِالْعَمَلِ، اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ، لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ»''' (حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۴۱۵.</ref>

'''سه- منشأ أذان:''' بر اساس روایات، اذان منشأ وحیانی دارد. امام صادق(ع) می فرماید: '''«لَمَّا هَبَطَ جَبْرَئِيلُ'''(ع) '''بِالأَذَانِ عَلَى رَسُولِ اللهِ'''(ص) '''كَانَ رَأْسُهُ فِي حِجْرِ عَلِيٍّ'''(ع) '''فَأَذَّنَ جَبْرَئِيلُ وَ أَقَامَ، فَلَمَّا انْتَبَهَ رَسُولُ اللهِ'''(ص) '''قَالَ يَا عَلِيُّ سَمِعْتَ؟ قَالَ نَعَمْ: قَالَ حَفِظْتَ؟ قَالَ نَعَمْ: قَالَ ادْعُ بِلالاً، فَعَلِّمْهُ. فَدَعَا عَلِيٌّ'''(ع) '''بِلالاً فَعَلَّمَهُ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۳۶۹.</ref>

'''چهار- استفاده از موقعیت اذان:''' طبق روایات هنگامی که اذان گفته می شود، این زمان از فرصت های طلایی برای استجابت دعا است؛ چنان که امام صادق(ع) از امیرالمؤمنین(ع) نقل می کند که فرمود: '''«اغْتَنِمُوا الدُّعَاءَ عِنْدَ أَرْبَعٍ: عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَعِنْدَ الأَذَانِ وَعِنْدَ نُزُولِ الْغَيْثِ وَعِنْدَ الْتِقَاءِ الصَّفَّيْنِ لِلشَّهَادَةِ»'''.<ref>کلینی، الکافی، ج۲، ص۴۷۷.</ref>

# نماز مسافر

(وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبيناً).<ref>نساء: ۱۰۱.</ref>

چشم انداز آیه

یکی از مسائل مهم، احکام سفر است که برای هر انسان مؤمنی معمولاً رخ می دهد. از این رو قرآن نیز بر اساس احکام غالب بدان پرداخته است. قرآن از مسافرت به دو شکل تعبیر کرده است: یکی با تعبیر (عَلَى سَفَر) که در مسئله غسل<ref>نساء: ۴۳.</ref> و وضو<ref>مائده: ۶.</ref> و روزه<ref>بقره: ۱۸۴.</ref> آمده است و دیگری تعبیر (ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ) که درباره نماز مسافر به کار رفته است. این کاربست برگرفته از ادبیات عرب است که از مسافرت به '''«ضَرب في الأرض»''' تعبیر می کند؛ چراکه مسافر درحقیقت، زمین را با پای خود می زند.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه ضرب.</ref> قرآن با تعبیر نفی جناح به تشریع نماز مسافر پرداخته و با شرط خوف و فتنه اجازه داده که نمازها قصر شود. واژه جناح به گناه معنا شده است.<ref>همان، کلمه جُنح.</ref> مراد این است که اگر در سفر، نماز را به قصر بخوانید، گناهی بر شما نیست. منظور از قصر، کوتاه برابر طولانی است<ref>راغب، المفردات، کلمه قصر.</ref> و مقصود از خوف انتظار ناگواری با نشانه ظنی یا یقینی است.<ref>همان، کلمه خوف.</ref>

در آیه شریفه، قصر، مشروط به وقوع در فتنه شده است. این واژه در اصل به معنای قراردادن طلا در آتش برای مشخص شدن میزان خالصی آن است و سپس در مطلق قرار گرفتن انسان در بلا و گرفتاری به کار رفته است.<ref>المصباح المنیر؛ المفردات، کلمه فتن.</ref> در آیه شریفه نیز همین معنا مراد است.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- مشروعیت قصر در نماز:''' قرآن با تعبیر (أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) اصل قصر و کوتاه کردن نماز در مسافرت را تشریع کرد. شیخ طوسی معتقد است که نماز مسافر از ابتدا با کمیت خاص تشریع شده است.<ref>طوسی، کتاب الخلاف، ج۱، ص۵۷۱.</ref>

'''دو- اشتراط قصر به سفر یا خوف:''' از ظاهر آیه چنین بر می آید که نماز با دو شرط سفر و خوف قصر می شود و سفر به تنهایی نمی تواند موجب قصر شود. اما با قرائن متصله و منفصله می توان گفت این دو، به صورت جمعی شرط قصر نیستند؛ بلکه هرکدام به تنهایی سبب قصرند؛ چنان که درباره روزه نیز آمده است: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّامٍ أُخَرَ).<ref>بقره: ۱۸۵.</ref> این بدان معناست که سفر به تنهایی عامل تخفیف عبادت است و در این مسئله تفاوتی بین نماز و روزه نیست. زراره می گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم که آیا نماز خوف و نماز در سفر موجب قصر است؟ امام فرمود: '''«نَعَم، وَ صَلاةُ الخَوفِ اَحَقُّ اَنْ تُقَصِّرَ مِنْ صَلاةِ السّفَرِ، لاَنّ فِيهَا خَوْفَاً»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۸، ص۴۳۳.</ref> درحقیقت تعبیر آیه بر این مبناست که غالباً در سفرها خوف وجود دارد. درنتیجه نماز در سفر خوفی، به دلالت مطابقی قصر است. ازاین رو نماز در حَضَر امنی، تخصصاً خارج است و قصر نماز در سفر امن و در حضر خوفی از قید غالبی مستفاد است.

'''سه- گستره سفر:''' اطلاق (إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ) شامل هر سفری می شود و سفرهای کوتاه یا طولانی، سفر مباح یا حرام، سفر جهادی یا تجاری، سفر علمی یا عبادی و سفر سیاحتی یا زیارتی را در بر می گیرد اما سفرهای کوتاه و حرام به دلیل روایی استثنا شده است؛ چنان که امام صادق(ع) می فرماید''': «مَنْ سَافَرَ قَصّرَ وَاَفْطَرَ، الاّ اَنْ يَكُونَ رَجُلاً سَفَرُهُ إِلَى صَيْدٍ اَوْ فِي مَعْصِيةِ اللهِ اَوْ رَسُولاً لِمَنْ يَعْصِي اللهَ عَزّوَجلّ، اَوْ فِي طَلَبِ عَدُوٍّ شَحْنَاءَ اَوْ سِعَايةٍ اَو ضَرَرٍ عَلَى قَوْمٍ مِنَ المُسِلِمِينَ'''».<ref>همان، ص۴۷۶.</ref>

'''چهار- استثناء برخی امکنه:''' اطلاق آیه قصر همه مکان ها را در بر می گیرد؛ اما طبق روایات، قصر نماز مسافر در چهار موضع استثنا شده است که عبارتند از: مسجدالحرام در مکه، مسجدالنبی در مدینه، مسجد کوفه و حائر حسینی در کربلا که هرچند مسافر در قصر و اتمام مخیّر است، اما فقها تمام را افضل می دانند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۱۴، ص۳۲۹.</ref> روایات فراوان بر این مسئله دلالت دارد؛ ازجمله روایت امام صادق(ع): '''«مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِ اللهِ الإِتْمَامُ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ؛ حَرَمِ اللهِ، وَحَرَمِ رَسُولِهِ'''(ص)'''، وَحَرَمِ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ'''(ع) '''وَحَرَمِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ'''(ع)'''»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۸، ص۵۲۴.</ref>

'''پنج- قصر در نماز، رخصت یا عزیمت؟''' تعبیر قرآن کریم درباره نماز مسافر (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ) است که ظهور اولی آن رخصت است؛ نه عزیمت؛ زیرا اگر مراد وجوب قصر بود باید گفته می شد: «عَلَیکُم». از این رو بعضی فقهای اسلامی به آن فتوا داده اند.<ref>جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۴۷۱.</ref> اما مفسران و فقهای شیعه معتقدند که قصر در سفر عزیمت است؛<ref>طوسی، كتاب الخلاف، ج۱، ص۵۶۹؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۱۴، ص۲۰۶.</ref> زیرا آیه در مقام تشریع حکم قصر است و در این مقام لازم نیست همه جزئیات را بیان کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج ۵، ص۶۱.</ref>

چنان که در تشریع سعی صفا و مروه نیز همین تعبیر به کار رفته است: (إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما).<ref>بقره: ۱۵۸.</ref> ضمن اینکه امام باقر(ع) در روایتی از پیامبر(ص) می فرماید''': «منْ صَلّى فِي السّفَرِ اَربَعَاً فَأنَاَ إِلَى اللهِ مِنْهُ بَرِئٌ»'''.<ref>وسائل الشیعة، ج۸، ص۵۱۸.</ref>

# نماز جماعت

(وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ).<ref>بقره: ۴۳.</ref>

چشم انداز آیه

این آیه شریفه در ادامه آیات مربوط به اهل کتاب است که قبل از آن بیش از ده دستور مهم در عرصه های مختلف، خطاب به آنها صادر شده است. در عرصه خداشناسی آمده است: (يا بَني إِسْرائيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُم )<ref>بقره: ۴۰.</ref>، در عرصه نبوت فرمود: (وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُم)<ref>بقره: ۴۱.</ref> و در رفتار اجتماعی فرمود: (وَ لاتَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).<ref>بقره: ۴۲.</ref> در اینجا خداوند اهل کتاب را دعوت به عبادت و مأمور به اقامه نماز، ایتاء زکات و انجام رکوع همراه راکعان کرد. رکوع در لغت به معنای انحنا و خضوع،<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ مصطفوی، التحقیق، کلمه رکع.</ref> در شرع به معنای انحنای مخصوص،<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۲۲۰.</ref> و در آیه به معنای جزء مهم و رکنی نماز است.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- معنای اقامه صلاة:''' در این آیه شریفه تعبیر (أَقيمُوا الصَّلاةَ) آمده است. آیا بین اقامه نماز و خواندن آن تفاوت است یا مترادفند؟ اجمالاً می توان گفت خواندن نماز امری مقطعی، ولی اقامه نماز امری مستمر است. برخی گفته اند اقامه به معنای ادامه انجام این فریضه است<ref>همان، ج ۵، ص۲۴۱.</ref> یا اینکه مراد از اقامه، ادای نماز با شرایط صحت و قبول و کمال است. البته ممکن است مراد از اقامه، برپا نگه داشتن نماز باشد؛ نه صرف خواندن. از این رو در زیارت ائمه(ع) می گوییم: «'''قَد أقَمتَ الصّلاةَ»؛ نه «قَد صَلّيتَ»'''.

'''دو- قاعده اولویت تأسیس:''' در معنای (وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ)، برخی آن را کنایه از کل نماز دانسته اند؛ همان گونه که به اعتبار وجود قرائت در نماز آمده است: (قُرْآنَ الْفَجْرِ) یا به اعتبار قیام آمده است: (القائمین) بنابراین مراد از راکعین نیز تأکید همان مصلین در (أَقِيمُوا الصَّلاةَ) است. اما بر اساس قاعده اولویت تأسیس بر تأکید، مراد از راکعین، مصلین با خصیصه رکوع است؛ نه مترادف با مصلین؛ بنابراین نباید راکعین را به مصلین تفسیر کرد. اما چرا از میان اجزای نماز به رکوع اشاره شده است؟ برخی گفته اند به این دلیل است که نماز یهود رکوع ندارد.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج ۱، ص۱۹۴.</ref> ازاین رو با اشاره به جزء اختصاصی، نماز مسلمانان را مأموربه قرار داده است.<ref>طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ج۱۹۵.</ref>

'''سه- اهمیت رکوع:''' رکوع در نماز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از یک سو به عنوان یکی از ارکان نماز است که ترک عمدی و سهوی آن نماز را باطل می کند و از سوی دیگر درک رکعت در نماز به درک رکوع است<ref>جواهرالكلام، ج۱۲، ص۲۸۲.</ref>؛ نه به قیام یا سجود یا ذکر.

'''چهار- مطلوبیت نماز جماعت:''' از آیه (وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ) معلوم می شود که نماز جماعت مطلوب است؛ زیرا در راکعین خصیصه جمعی لحاظ شده است. این جمع به اعتبار مجموع نمازگزاران نیست؛ بلکه به اعتبار جمع نمازگزاران است، یعنی نماز گروهی و جماعت، مراد است. فقهای مفسر نیز این دیدگاه را پسندیده و گفته اند: «اولی این است که آیه حمل بر نماز جماعت شود».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ج۲۱۴؛ كنز العرفان، ج ۱، ص۱۹۴.</ref>

قاعده اشتراک

آیه رکوع و آیات ماقبل و مابعد آن متوجه قوم بنی اسرائیل به ویژه یهود است. این گویای اشتراک کفار با مؤمنان در تکالیف است که از آن به '''«الكُفار مُكلّفون بالفُروع كَما يكلُفون بالأصول»''' تعبیر می شود. این بدان معناست که کفار همان طور که بر اساس کریمه (آمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً)<ref>بقره: ۴۱.</ref> مکلف به ایمان به پیامبر اسلام(ص) هستند، بر اساس کریمه (أَقيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ)<ref>بقره: ۴۳.</ref> موظف به ادای نماز و زکات نیز هستند.

# نماز جمعه

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ).<ref>جمعه: ۹.</ref>

چشم انداز آیه

آیه بالا همراه دو آیه (فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ وَ اذْكُرُوا الله كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ *وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللهُ خَيْرُ الرَّازِقينَ)،<ref>جمعه: ۱۰-۱۱.</ref> که مربوط به نماز جمعه است، در سوره ای به همین نام قرار دارد. در این دسته از آیات به اصل تشریع نماز جمعه و برخی احکام متعلق به آن، از جمله تعطیلی داد و ستد هنگام برپایی نماز جمعه، پرداختن به کسب و کار بعد از ادای نماز جمعه، لزوم حضور نمازگزاران هنگام ایراد خطبه و استماع آن پرداخته شده است.

در شأن نزول این آیات به ویژه آیه (وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيها)، از جابر بن عبدالله روایت شده است: «همراه پیامبر(ص) در حال نماز جمعه بودیم که قافله ای از راه رسید و مردم نماز و پیامبر(ص) را رها کرده، به سوی قافله دویدند و فقط دوازده نفر باقی ماندند که این آیه نازل شد».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۰، ص۴۳۳.</ref>

«نُودی» مشتق از ندا<ref>فرق ندا با نجوا و دعا این است که ندا، صدای آشکار و بلند و نجوا صدای خفی است و دعا ممکن است خفی باشد یا علنی و جهری.</ref>، به معنای فراخواندن با صدای بلند است<ref>راغب، المفردات؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه ندی.</ref> و در آیه شریفه به معنای اعلام نماز یا همان اذان ظهر جمعه است. سعی، نوعی راه رفتن بین دویدن و کندرفتن است.<ref>همان، کلمه سعی.</ref> لهو در لغت به معنای چیزی است که انسان بدون توجه به نتیجه آن، بدان تمایل دارد<ref>همان، کلمه لهی.</ref> یا کار غیر مهمی که انسان را به خود مشغول می کند و او را از امور مهم باز می دارد.<ref>مصطفوی، التحقیق، کلمه لهی.</ref>در این آیات، نماز جمعه را ذکر الهی قلمداد کرده و طبل و شیپور برای کالای تجاری، لغو نامیده شده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۰، ص۴۳۶.</ref>

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- اهتمام نسبت به نماز جمعه:''' تعبیر (اسْعَوْا) به جای «امشوا»، «اذهبوا»، «امضُوا» و امثال آن، اشاره به سرعت و اهتمام در رفتن است و به این معناست که باید برای رفتن به نماز جمعه اهتمام داشت.

'''دو- تعبیر به ذکر به جای نماز جمعه:''' در آیه شریفه فرمود: (فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللهِ)؛ درحالی که باید می گفت: '''«فَاسْعَوْا إِلى صَلوة الجُمُعةِ»'''. راز این تعبیر ممکن است این باشد که حقیقت نماز، همان ذکر و یاد خداست.

'''سه- تعطیلی داد و ستد:''' پس از امر به رفتن به نماز جمعه، خداوند فرمود: (ذَرُوا الْبَيْعَ). این تعبیر گرچه امر به وانهادن معاملات و بیع و خرید و فروش است، درواقع نهی از کسب و کار هنگام نماز است.

'''چهار- ذکر الهی بعد از نماز جمعه:''' در ادامه توصیه های بعد از نماز جمعه می فرماید: (وَ اذْكُرُوا اللهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)، مراد از این ذکر ممکن است اشاره به مطلق ذکر باشد، که هم شامل یاد خدا، یعنی ذکر قلبی می شود و هم ذکر زبانی، یعنی نام خدا را در بر می گیرد؛ ممکن است اشاره به یاد خدا هنگام تجارت و معامله باشد.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۱۷۲.</ref>

'''پنج- بی اعتنایی به پیامبر'''(ص)''':''' جمله (تَركُوكَ قَائماً) اشاره به حال ایراد خطبه است که جمع زیادی از مردم با شنیدن صدای طبل، نماز جمعه را رها کرده و به دنبال آن رفتند. از تعبیر «قائماً» قیام امام جمعه هنگام ایراد خطبه نماز جمعه، استفاده می شود.

'''شش- خطبه های نماز جمعه:''' جمله (تَركُوكَ قَائماً) مفید این معناست که نماز جمعه افزون بر تعداد رکعات نماز، دارای خطبه نیز است. خطبه ای که امام رضا(ع) در فلسفه اش فرمود:

إِنَّمَا جُعِلَتِ الْخُطْبَةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ، لأَنَّ الْجُمُعَةَ مَشْهَدٌ عَامٌّ فَأَرَادَ أَنْ یَکُونَ لِلأَمِیرِ سَبَبٌ إِلَى مَوْعِظَتِهِمْ وَ تَرْغِیبِهِمْ فِی الطَّاعَةِ وَ تَرْهِیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصِیَةِ وَ تَوْقِیفِهِمْ عَلَى مَا أَرَادَ مِنْ مَصْلَحَةِ دِینِهِمْ وَ دُنْیَاهُمْ وَ یُخْبِرُهُمْ بِمَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ الآفَاقِ مِنَ الأَهْوَالِ الَّتِی لَهُمْ فِیهَا الْمَضَرَّةُ وَ الْمَنْفَعَةُ وَ لایَکُونُ الصَّابِرُ فِی الصَّلاةِ مُنْفَصِلاً وَ لَیْسَ بِفَاعِلٍ غَیْرُهُ مِمَّنْ یَؤُمُّ النَّاسَ فِی غَیْرِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَ إِنَّمَا جُعِلَتْ خُطْبَتَیْنِ لِیَکُونَ وَاحِدَةٌ لِلثَّنَاءِ عَلَى اللهِ وَ التَّمْجِیدِ وَ التَّقْدِیسِ للهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الأُخْرَى لِلْحَوَائِجِ وَ الإِعْذَارِ وَ الإِنْذَارِ وَ الدُّعَاءِ وَ لِمَا یُرِیدُ أَنْ یُعَلِّمَهُمْ مِنْ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ مَا فِیهِ الصَّلاحُ وَ الْفَسَادُ».<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۷، ص۳۰۰.</ref>

قواعد

'''یک - توسعه مصداقی:''' گرچه در آیه شریفه فرموده است: (ذَرُوا الْبَيْعَ)، بر اساس مناط و ملاکی که وجود دارد منحصر به آن نیست؛ بلکه هرگونه اشتغال که مانع از ادای نماز جمعه شود را در بر می گیرد، خواه بیع باشد یا کار دیگر. بیان بیع به عنوان مصداق بارز و اظهر است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۲۸۸؛ فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ۱۶۹؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۹، ص۲۷۳.</ref>

'''دو - امر بعد از نهی:''' در آیات مربوط به نماز جمعه، در ادامه آمده است: (فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ).<ref>جمعه: ۱۰.</ref> در این آیه دو امر وجود دارد که یکی بیانگر انتشار و پراکنده شدن بعد از نماز جمعه است و دیگری درباره طلب روزی و دنبال کسب و کار رفتن است. با توجه به اینکه این دو امر بعد از منع و نهی واقع شده اند، تنها مفید اباحه به معنای اخص می باشند و دلالتی بر وجوب ندارند و تنها منع قبل از آن را بر می دارند.

'''سه - تعیین؛ نه تفضیل:''' در انتهای آیه سوم، فقره شریفه (قُلْ ما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ) بدان معنا نیست که لهو و تجارت خوب است و نماز جمعه و خطبه از آن خوب تر است؛ بلکه در امثال این گونه موارد به معنای تعیین است؛ نه تفضیل.

# قرائت قرآن

(فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآن ... فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْه) .<ref>مزمل: ۲۰.</ref>

چشم انداز آیه

طبق آیات نخستین سوره مُزَّمِّل که می فرماید: (قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً <sym>٭</sym> نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً <sym>٭</sym> أَوْ زِدْ عَلَيْه وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً)،<ref>مزمل: ۴-۲.</ref> قیام لیل و تلاوت قرآن بر پیامبر(ص) واجب بود. برخی مؤمنان نیز طبق آخرین آیه این سوره یعنی فقره کریمه (وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذينَ مَعَك)<ref>مزمل: ۲۰.</ref> داوطلبانه در قیام لیل با پیامبر(ص) همراهی داشتند. خداوند با انشاء أمر (فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآن) قرائت قرآن را به قدر میسور، دستور داد؛ یعنی به مخاطبان خود اعلام کرد که به جای نمازهای طولانی در طول شب، قدری قرآن نیز بخوانند. مراد از قرائت قرآن همین تلاوت و خواندن قرآن است: (وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ).<ref>اعراف: ۲۰۴.</ref>

کلمه تَیسّر، از ریشه یسر برابر عُسر، به معنای قلّت و سهولت است؛<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة؛ مصطفوی، التحقیق، کلمه یسر.</ref> چنان که در قرآن نیز به همین معانی آمده است: (ذلِكَ كَيْلٌ يَسيرٌ)<ref>یوسف: ۶۵.</ref> و (فَإِنَّ مَعَ الْعُسْـرِ يُسْـراً)<ref>شرح: ۵.</ref> که در آیه مورد بحث معنای دوم مراد است و درنتیجه منظور از (ما تَيَسَّرَ)، مقدار ممکن است؛ درحقیقت مفاد این دو فقره همانند استیسار در قربانی حج تمتع است: (فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ).<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> جمله (مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) در روایات به کفایت گوسفند تفسیر شده است؛ هرچند شتر و گاو افضل است. درنتیجه شایسته است مؤمنین هر مقدار که میسور است از قرآن قرائت کنند.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- اقتضای فعل امر:''' جمله (اقْرَؤُا) فعل امر است، همانند دیگر خطاب های قرآنی، همه انسان های دارای شرایط تکلیف را مخاطب قرار داده و قرائت را از آنان خواسته است.

'''دو- مراد از قرآن:''' برخی مفسران بر این باورند که مراد از قرآن در اینجا نماز شب است<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۰، ص۵۷۶؛ طباطبایی، المیزان، ج ۲۰، ص۷۴.</ref> اما باید گفت گرچه واژه قرآن در خود قرآن به معنای نماز، مثل کریمه (قُرْآنَ الْفَجْرِ)<ref>اسراء: ۷۸.</ref> یا به معنای قرائت مانند شریفه (إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ )،<ref>قیامت: ۱۷.</ref> آمده است، ولی این به خاطر وجود قرینه است. اما آنجا که قرینه ای نباشد مثل آیه مورد بحث، مراد از قرآن همین مصحف شریف است که به عنوان معجزه خالده نبوی، در مکه و مدینه، بر پیامبر(ص) نازل شده و آن حضرت بر مردم عرضه کرده است.

'''سه- اهتمام به قرائت قرآن:''' امام صادق(ع) می فرماید:

'''عَلَيْكُمْ بِتِلاوَةِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ عَلَى عَدَدِ آيَاتِ الْقُرْآنِ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُقَالُ لِقَارِئِ الْقُرْآنِ، اقْرَأْ وَ ارْقَ فَكُلَّمَا قَرَأَ آيَةً يَرْقَى دَرَجَةً»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۶، ص۱۹۰.</ref>

بر شما باد بر تلاوت قرآن بدرستی که درجات بهشت بر اساس عدد آیات قرآن است . هنگامی که روز قیامت بر پا شود به قاری قرآن گفته می شود بخوان و بالا برو. پس هر زمان که آیه ای را تلاوت کند درجه ای بالا می رود.

'''چهار- مقدار میسور در قرائت:''' با مراجعه به روایات صحیح معلوم می شود که حداقل (ما تَيَسَّـرَ) بر پنجاه آیه تطبیق شده است. امام امیرالمؤمنین(ع) در وصیتش به محمد ابن حنفیه می فرماید:

'''«عَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ الْعَمَلِ بِمَا فِيهِ وَ لُزُومِ فَرَائِضِهِ وَ شَرَائِعِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرَامِهِ وَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ التَّهَجُّدِ بِهِ وَ تِلاوَتِهِ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ، فَإِنَّهُ عَهْدٌ مِنَ اللهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَى خَلْقِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَنْظُرَ كُلَّ يَوْمٍ فِي عَهْدِهِ وَ لَوْ خَمْسِينَ آيَةً»'''.<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص۶۲۸؛ فیض کاشانی، وافی، ج ۹، ص۱۷۰۴.</ref>

بر تو باد به تلاوت قرآن و عمل به آنچه در آن است و لزوم واجبات و شرایع آن و حلال و حرام آن و امر و نهی آن و تهجد به آن و تلاوت آن در شب و روزت. بدرستی که این عهدی است از جانب پروردگار به خلقش. پس بر هر مسلمانی واجب است که هر روز به عهد خود نظر کند اگر چه ۵۰ آیه تلاوت کند.

امام صادق(ع) نیز در روایتی می فرماید: '''«الْقُرْآنُ عَهْدُ اللهِ إِلَى خَلْقِهِ فَقَدْ يَنْبَغِي لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَنْظُرَ فِي عَهْدِهِ وَ أَنْ يَقْرَأَ مِنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ خَمْسِينَ آيَةً»'''.<ref>کلینی، الکافی، ج ۲، ص۶۰۹.</ref>

'''پنج- ارتباط دو فقره:''' در این آیه دو فقره (فَاقْرَؤُا ماتَيَسَّرَ مِنْ القُرآن) و (فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ) وجود دارد. برخی گفته اند مراد از فقره نخست، نماز شب و مراد از قرائت در فقره دوم، قرآن در غیر نماز با حکم استحبابی است،<ref>کاشفی، مواهب علّیه، ص۱۳۱۰.</ref> محتمل است که در فقره اول، قرائت شبانه منظور باشد و در فقره دوم، چون امر مستقلی کنار صلات، زکات و قرض است، قرائت روزانه مد نظر باشد.<ref>صادقی، الفرقان، ج ۲۹، ص۲۲۹.</ref>

'''شش- قرائت بعد از نماز صبح:''' هرچند قرائت روزانه قرآن در هر ساعتی از شبانه روز رواست، طبق برخی روایات قرائت قرآن بعد از نماز صبح به صورت ویژه سفارش شده است؛ چنان که امام رضا(ع) فرمود: '''«يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ إِذَا أَصْبَحَ أَنْ يَقْرَأَ بَعْدَ التَّعْقِيبِ خَمْسِينَ آيَةً»'''.<ref>طوسی، التبیان، ج۲، ص۱۳۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۶، ص۱۹۶.</ref> نظر صریح برخی مفسران نیز پنجاه آیه است.<ref>سبزواری، الجدید، ج ۷، ص۲۶۲.</ref>

# صلوات

(ِإنَّ اللهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْليماً).<ref>احزاب: ۵۶.</ref>

چشم انداز آیه

آیه شریفه صلوات از جمله غرر آیات قرآن کریم است که کنار دیگر آیات سوره احزاب، به جایگاه بی بدیل پیامبر(ص) و وظیفه مؤمنان در قبال آن جایگاه رفیع پرداخته است. در این آیه کریمه دو امر مهم صادر شده است: یکی صلوات بر پیامبر که فعل مشترک خدا، فرشتگان و انسان هاست و دیگری فعل اختصاصی مؤمنان که تسلیم بودن در برابر اوامر و اراده نبوی(ص) است.

صلوات در زبان عرب جمع صلات و به معنای ادعیه متعدده است. البته واژۀ صلوات در آیه شریفه (لَوْ لا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فيهَا اسْمُ اللهِ كَثيراً)<ref>حج: ۴۰.</ref> به معنای معابد و کنیسه های یهود است؛ چنان که صومعه معبد نصارا و بیع به کسر باء از آنِ هر دو است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۷، ص۳۰۰.</ref> برخی اهل لغت معتقدند صلات در زبان عرب در اصل به معنای دعاست.<ref>فراهیدی، کتاب العین، کلمه صلو و بیع.</ref> این واژه بعداً در معنای عبادت مخصوص، که ترکیبی از قرائت، رکوع، سجود و دیگر اجزاست، به کار رفت؛ به نحوی که در صلات مشهور، یعنی نماز، حقیقت شرعیه شد و صلات به معنای دعا به معنای مجازی تبدیل شد. به هر صورت در قرآن کریم کاربست هر دو معنا را شاهدیم. خداوند در صلات به معنای دعا می فرماید: (صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ)<ref>توبه: ۱۰۳.</ref> و در صلات به معنای عبادت مخصوص می فرماید: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ)<ref>مائده: ۷.</ref>. بعضی نیز ابراز داشته اند که صلات مشترک بین دعا، تعظیم، رحمت و برکت است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه صلو.</ref> برخی از لغت پژوهان قرآنی بر این باورند که واژه صلات در زبان عرب به معنای ثنای جمیل و جامعی است که هر نوع تحیت را در بر می گیرد.<ref>مصطفوی، التحقیق، کلمه صلی.</ref>

علامه طباطبایی(رض) نیز معتقد است که کلمه صلات در قرآن معنای جامعی دارد و کاربرد آن به اختلاف موارد متفاوت است؛ بدین معنا که صلات از جانب خدا به معنای رحمت خاصه به مؤمنان است، از سوی فرشتگان به معنی استغفار و از مردم به معنای دعاست.<ref>طباطبایی، المیزان، ج ۱۶، ص۳۲۹.</ref>

به نظر می رسد آنچه قطعی است آن است که در قرآن واژه صلات در معانی مختلفی آمده است:

الف) صلات مشترک خدا و فرشتگان: (هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ كانَ بِالْمُؤْمِنينَ رَحيماً)<ref>احزاب: ۴۳.</ref>، که صلات مناسب برای برون رفت از ظلمات، رحمت خاصه به مؤمنان است؛

ب) صلات پیامبر(ص) بر مردم: (وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ )<ref>توبه: ۱۰۳.</ref> که دعای آن حضرت برای مردم است؛

ج) صلات خدا بر مردم: (أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ)؛<ref>بقره: ۱۵۷.</ref> که صلات خدا بر صابرین به معنای، مغفرت یا برکت است؛

د) صلات مشترک ماسوی الله اعم از فرشته، انسان، جن، حیوان، نبات و جماد: (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الله يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبيحَهُ)<ref>نور: ۴۱.</ref> که یا صلات تکوینی مراد است یا تشریعی و یا افزون بر صلات همگانی موجودات، صلات ویژه انسانی نیز باشد؛

ھ ) صلات مردم بر پیامبر(ص): (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ). که این صلوات تنها صلواتی است که به صورت انشا بیان شده است.

در بخش پایانی آیه آمده است: (وَسَلِّمُوا تَسْليماً). واژه تسلیم از ریشه سلام به معنای سلامتی است. وقتی گفته شود: '''«السَّلامُ عَلَيْكُمْ»''' یعنی '''«السَّلامَةُ من الله عليكم»'''.<ref>فراهیدی، كتاب العین، کلمه سلم.</ref> اما در این آیه شریفه ممکن است به معنای تسلیم و انقیاد یا به معنای سلام قولی باشد که به صورت «السَلامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ الله» آمده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۵۷۹.</ref> به نظر می رسد دیدگاه نخست صحیح تر باشد؛ زیرا در چند آیه قبل، بعد از مشاهده صدق وعده الهی و نبوی به مفهوم تسلیم اشاره کرده و فرموده است: (وَ ما زادَهُمْ إِلاَّ إيماناً وَ تَسْليماً)<ref>احزاب: ۲۲.</ref>. چنان که در جای دیگر، تسلیم را نشانه ایمان واقعی دانسته و فرموده است: (ثُمَّ لايَجِدُوا في أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْليماً)<ref>نساء: ۶۵.</ref>. روایات نیز مؤید این سخن است؛ چنان که امام صادق(ع) می فرماید: '''«أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَ ''' (وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً) '''فَإِنَّهُ يَعْنِي التَّسْلِيمَ لَهُ فِي مَا وَرَدَ عَنْه ».'''<ref>شیخ صدوق، معانی الأخبار، ص۳۶۸.</ref>

نکات تفسیری و فقهی

'''یک - جایگاه پیامبر'''(ص)''':''' آیه صلوات به نوعی می تواند بیان علت و سرّ فرستادن درود بر پیامبر(ص) باشد؛ زیرا خداوند در آیات پیشین از همین سوره با تعبیر (النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِم )<ref>احزاب: ۶.</ref> ولایت پیامبر(ص) را بر مؤمنان اعلام کرد. در آیه دیگر ایشان را اسوه نامید: (قَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَة)<ref>احزاب: ۲۱.</ref> و در ادامه ایشان را به رسول خاتم مُلقب فرمود: (لكِنْ رَسُولَ اللهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ)<ref>احزاب: ۴۰.</ref>. خدا با ترسیم این جایگاه امر می کند که مؤمنان باید بر چنین کسی درود بفرستند.

'''دو - وظایف مردم برابر پیامبر'''(ص)''':''' قرآن در همین سوره احزاب، افزون بر تصویر جایگاه پیامبر(ص)، وظایفی را برای مؤمنان بیان کرده است. ابتدا در قبال حکم نبوی از مؤمنان سلب اختیار کرد و فرمود: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلامُؤْمِنَةٍ إِذا قَضىى اللهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِم) <ref>احزاب: ۳۶.</ref> درباره رعایت ادب ورود بر پیامبر(ص) فرمود: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرينَ إِناه )<ref>احزاب: ۵۳.</ref> و بالأخره مؤمنان را از آزار آن حضرت نهی کرد: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَكُونُوا كَالَّذينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللهُ مِمَّا قالُوا وَ كانَ عِنْدَ اللهِ وَجيهاً).<ref>احزاب: ۶۹.</ref> نهایتاً در آیه صلوات اعلام کرد کنار وظائف مذکور، فرستادن درود نیز یکی از تکالیف است.

'''سه - سلام بر انبیا و صلوات بر محمد'''(ص)''':''' قرآن بر انبیا عموماً سلام می فرستد: (سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلينَ)<ref>صافات: ۱۸۱.</ref> و بر برخی از انبیا خصوصاً سلام فرستاده است؛ سلام بر یحیی<ref>مریم: ۱۵.</ref>، سلام بر ابراهیم<ref>صافات: ۱۰۹.</ref>، سلام بر نوح<ref>صافات: ۷۹.</ref>، سلام بر موسی و هارون:<ref>صافات: ۱۲۰.</ref>؛ اما در مورد پیامبر اسلام(ص) به جای سلام، به مؤمنان دستور می دهد همانند خدا و فرشتگان بر او صلوات بفرستند. سلام، دعای سلامتی است؛ اما صلوات ارسال رحمت و مغفرت و برکت است.

'''چهار - تفسیر روایی صلوات سه گانه:''' در روایتی از امام صادق(ع) می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود: '''«الصلاة مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ رَحْمَةٌ، وَمِنَ الْمَلائِكَةِ تَزْكِيَةٌ، وَ مِنَ النَّاسِ دُعَاءٌ».''' <ref>شیخ صدوق، معانی الأخبار، ص۳۶۸.</ref>

'''پنج - استمرار صلوات:''' کاربست فعل مضارع در ('''إنَّ الله وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ''') بیانگر این است که فعل خدا و ملائکه همواره ادامه دارد. أمر (صَلُّوا عَلَيْهِ) در فقره دوم آیه که از باب قضیه حقیقته است درواقع همه مؤمنان از گذشته تا آینده را شامل می شود.

'''شش - وجوب یا استحباب صلوات:''' بر اساس قواعد اصولی، (صَلُّوا) در فقره (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ) فعل امر است و ظهور در وجوب دارد؛ مگر قرینه ای بر خلاف آن وجود داشته باشد. حکم این مسئله سه صورت دارد:

الف) بنابر فقه شیعه صلوات در تشهد نماز واجب است؛

ب) برای امتثال امر الهی، حداقل یک بار برای هر مؤمنی در غیر نماز واجب است؛ هرچند روح حاکم بر اوامر الهی بیش از این حد است؛

ج) هنگام گفتن یا شنیدن نام آن حضرت صلوات واجب است؛ چراکه قرآن می فرماید: (لاتَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْض)<ref>نور: ۶۳.</ref>. به این بیان که یکسان انگاری نام حضرت با دیگر نام ها منهی است؛<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۱۳۳.</ref>

د) فرستادن صلوات در غیرنماز مطلقاً حتی بدون بردن نام حضرت مستحب مؤکد است؛ چون آثار عظیمی دارد؛ چنان که امام رضا(ع) فرمود: '''«مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى مَا يُكَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ، فَلْيُكْثِرْ مِنَ الصَّلَوَاتِ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْماً»''' و نیز فرمود: '''«الصلاة عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ تَعْدِلُ عِنْدَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ التَّسْبِيحَ وَ التَّهْلِيلَ وَ التَّكْبِيرَ»'''.<ref>طوسی، الأمالی، ص۷۳.</ref>

'''هفت - الفاظ صلوات مردم بر پیامبر'''(ص)''':''' امام رضا(ع) در مجلس مأمون فرمود: '''«يَقُولُ الله: إِنَّ الله وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ... لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ؛ قِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ: قَدْ عَرَفْنَا التَّسْلِيمَ عَلَيْكَ، فَكَيْفَ الصلاة عَلَيْكَ؟ فَقَالَ تَقُولُونَ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى ابراهيم وَآلِ ابراهيم إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيد»'''.<ref>ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۴۳۳.</ref>

'''هشت - صلاة بتراء یا کامل:''' در فقره مبارکه (صَلُّوا عَلَيْهِ) مرجع ضمیر (النَّبِيِّ) است؛ یعنی طبق بیان لفظی، فرستادن درود تنها بر پیامبر(ص) واجب یا مستحب است. اما بر اساس مفاد روایات فریقین، آل محمد نیز مشمول این فضیلت هستند؛ چنان که در روایت رضوی فرمود این گونه بگویید: '''«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»'''؛ لازم به ذکر است که اگر صلوات مقرون به آل محمد نباشد بتراء، یعنی ناقص، خواهد بود.<ref>مظفر، دلائل الصدق، ج ۲، ص۳۱.</ref> در منابع اهل سنت نیز آمده است که پیامبر(ص) در پاسخ راوی که می پرسد چگونه صلوات بفرستیم فرمود: '''«قُولُوا: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ...».'''<ref>بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۱۴۶.</ref>

'''نه - صلوات دعای مستجاب:''' ممکن است برخی از دعاها به هر دلیلی مستجاب نشود. اما صلوات دعایی است که مستجاب می شود و لذا مناسب است برای اجابت دعاهای دیگر صلوات را به آن ها ضمیمه کرد؛ آن گونه که امام سجاد(ص) بیش از صد بار در صحیفه شریفه خود، صلوات را ضمیمۀ دعاهای دیگر کرده است؛ از باب نمونه می توان به این دعا اشاره کرد: '''«اللَّهُمَ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ سَلامَةَ قُلُوبِنَا فِي ذِكْرِ عَظَمَتِكَ، وَفَرَاغَ أَبْدَانِنَا فِي شُكْرِ نِعْمَتِكَ، وَانْطِلاقَ أَلْسِنَتِنَا فِي وَصْفِ مِنَّتِكَ»'''.<ref>علی بن حسین(ع)، صحیفه سجادیه، دعای پنجم، ص۴۶.</ref>

'''ده - صَلّوا عُلیه و سَلّموا لَه:''' در قرآن کریم واژه صلات زیاد به کار رفته است؛ آنجا که با «عَلَی» آمده است به معنای دعاست و اگر بدون «عَلَی» باشد به معنای خواندن نماز است. در کاربرد واژۀ سلام نیز آنجا که با «عَلَی» باشد به معنای سلام قولی است و اگر بدون «عَلی» یا با «لام» باشد به معنای تسلیم است. در آیه صلوات، (صَلّوا) با «عَلَی» و (سَلّمُوا) بدون «لام» آمده است.

'''یازده - صلوات مخصوص تعقیب:''' طبق روایتی این آیه شریفه و صلوات مخصوص آن از تعقیبات نماز صبح و مغرب با آثار زیاد است. امام صادق(ع) می فرماید: '''«مَن قَالَ بَعْدَ صلاة الْفَجْرِ وَبَعْدَ صلاة الْمَغْرِبِ قَبْلَ أَنْ يَثْنِىَ رِجْلَهُ أَوْ يُكَلِّمَ أَحَداً؛''' (إِنَّ الله وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً)'''، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ النَّبِيِ وَعَلَى ذُرِّيَّتِهِ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً قَضَى اللهُ تَعَالَى لَهُ مِائَةَ حَاجَةٍ سَبْعُونَ مِنْهَا لِلدُّنْيَا وَ ثَلاثُونَ لِلآخِرَةِ»'''.<ref>ابن طاووس، فلاح السائل، ص۲۳۰.</ref>

# روزه

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدى لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَريضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُريدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لايُريدُ بِكُمُ الْعُسْـرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا الله عَلى ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ).<ref>بقره: ۱۸۳-۱۸۵.</ref>

چشم انداز آیه

آیات مربوط به روزه ماه رمضان در قالب این سه آیه در قرآن بیان شده است. آیه نخست با ندای تلطیفی (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) همه مؤمنان را مورد خطاب قرار داده است. معمولاً در قرآن در پس هر ندایی یک دستور قرار دارد که در اینجا با تعبیر (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ) به زبان خبر به بیان امر (انشاء بلسان إخبار) به تشریع روزه پرداخته است. تعلیق صیام به ایمان اشاره به این معناست که ایمان شرط صحت این عبادت است؛ نه شرط وجوب آن. در ادامه آیه برای سهولت در پذیرش، امر به روزه همگونی شرایع پیشین در وجوب و وجود روزه را یادآور شده است: (كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ). در انتها حکمت این حکم الهی را یادآور شده که منافع این عمل عبادی از آن خودتان است: (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ).

واژه صوم به معنای مطلق امساک است؛ اعم از گفتن، خوردن و رفتن.<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه صوم.</ref> همچنین به کارنکردن و خودداری اسب از خوردن علف نیز صوم گفته می شود.<ref>فراهیدی، کتاب العین، کلمه صوم.</ref> در اصطلاح فقهی روزه عبارت است از: «خودداری مخصوص از افراد مخصوص به نحو خاص و در زمان خاص».<ref>علامه حلی، مختلف الشیعة، ج۳، ص۲۲۹.</ref> صاحب جواهر صوم را به خودداری از مفطرات همراه نیت تعریف کرده است.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۱۶، ص۱۸۴.</ref> قید نیت برای بیرون کردن امساک هایی است که بدون نیت قربت یا خارج کردن نیت های غیرالهی صورت می گیرد؛ مثل روزه های سیاسی.

'''احکام صوم:''' در آیه بعدی ابتدا در مقام تسلای مؤمنان یادآور می شود که این تکلیف به ظاهرسخت در همه روزهای سال نیست؛ بلکه تنها چند روز (أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ) است . از سوی دیگر چون ظاهر (كتبَ عَلَيكم) این است که همه مؤمنان مکلف به گرفتن روزه هستند؛ پس از سهولت زمانی، چند طائفه را استثنا کرد و فرمود: (فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ). البته اینان به طور کامل معاف نشدند، بلکه روزه این دو طائفه به زمانی دیگر، یعنی زمان سلامتی و زمان حَضَر، موکول شده است: (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ). از آنجایی که ممکن است گروه سومی نیز باشند که بیمار و مسافر نباشند، اما توان گرفتن روزه را نداشته باشند، مانند، زن باردار، زن شیرده و پیرمرد و پیرزنی که ناتوانند، بنابراین در ادامه آمده است: (وَعَلَى الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ). منظور از '''(يُطِيقُونَهُ)''' این است که طاقتشان به انتها برسد.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۲۰۱.</ref> علامه طباطبایی نیز می نویسد: «اطاقه یعنی به کارگیری همه طاقت و توانایی که مشقت لازمه آن است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۱۱.</ref> درنتیحه معنای آیه این است: آنان که روزه برای آنها طاقت فرساست از انجام آن معافند؛ لیکن باید به ازای آن فدیه بدهند.

در انتهای آیه آمده است: (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ). تطوع از ریشه طوع، به معنای انقیاد و پذیرش است و در باب تفعّل به معنای به جای آوردن کاری بدون درخواست اجر و مزد است.<ref>راغب، المفردات، کلمه طوع.</ref>

در آیه سوم به زمان این وظیفه الهی اشاره شده است: (شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ). قرآن زمان روزه را ماه مبارک رمضان می داند؛ ماهی که ظرف زمانی نزول قرآن، این کتاب هدایت و فرقان است. در این ماه مبارک هرکس حاضر در وطن است باید روزه بگیرد: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ). در ادامه دوباره تأکید شده است که روزه رمضان برای افراد سالم و حاضر است: (وَ مَنْ كانَ مَريضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ).

در پایان این آیه به چند مطلب مهم پرداخته می شود: (يُريدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لايُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ). این عبارت مبین قاعده فقهی نفی عُسر و حرج است قاعده ای کلی که در همه احکام جاری است. از سوی دیگر روزه رمضان نیز نباید ناتمام بماند. ازاین رو با تعبیر (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ)، بر تکمیل روزه ماه رمضان تأکید شده است. درحقیقت بین نفی حرج و نفی بی تفاوتی در انجام روزه رمضان جمع شده است.

نکات تفسیری و فقهی

'''یک- خطاب با''' (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا): این خطاب مُشعر به این است که از یک سو، اهل ایمان باید به این تکلیف عمل کنند و از سوی دیگر اگر کسی بدون هیچ عذری این تکلیف را وانهاد، بیانگر ضعف یا نبود ایمان اوست.

'''دو- مقصود از''' (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)''':''' وقتی خداوند فرمود روزه بگیرید بی تردید دارای مصلحت است؛ پس تعبیر لعّل بیانگر تردید از سوی خدا نیست بلکه گویای این حقیقت است که روزه علت تامه برای تقوا نیست، بلکه کنار آن شرایط دیگر و مشیت خدا نیز دخیل است.

'''سه- تقوا حاصل روزه:''' اثر روزه در فرهنگ قرآن تقواست که به خود روزه دار برمی گردد. بنابر قانون کلی قرآن اثر هر کاری به خود عامل و فاعل برمی گردد: (إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها)<ref>اسراء: ۷.</ref>.

'''چهار- معنای فدیه طعام:''' اگر کسی به دلیل طاقت فرسایی و ناتوانی نتوانست روزه بگیرد، طبق کریمه (فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ) باید فدیه بدهد. مقصود این است که به ازای هر روز، یک مُد طعام، یعنی حدود ۷۵۰ گرم گندم، برنج، خرما، آرد و امثال آن بدهد.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج ۱۷، ص۱۴۴.</ref> در روایات، تفسیر فقهی این آیه بیان شده است؛ امام باقر(ع) می فرماید: '''«اَلشّيْخُ الْكَبِيرُ وَ الّذِي بِهِ العُطَاشُ لاحَرَجَ عَلَيْهِمَا اَنْ يُفْطِرا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ يَتَصَدّقَ كُلّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي كُلّ يَوْمٍ بِمُدٍّ مِنْ طَعَامٍ وَ لاقَضَاءَ عَلَيْهِمَا، وَ اِنْ لَمْ يَقْدِرَا فَلاشَيْئَ عَلَيْهِمَا»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۱۰.</ref> از جمله اخیر امام که فرمود: '''«وَ اِنْ لَمْ يَقْدِرَا فَلاشَيْئَ عَلَيْهِمَا»''' استفاده می شود وجوب فدیه در صورتی است که ناتوان قادر به پرداخت فدیه باشد.

'''پنج- خیریت تطوع و صوم:''' «خیر» در هر دو آیه (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ) و (أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)'''،''' به معنای تعیین است؛ نه افضلیت.

'''شش- فضیلت مسلمین بر دیگر امت ها''': (شَهْرُ رَمَضانَ) بیانگر خصیصه روزه مسلمین و دین اسلام است؛ زیرا تنها روزه مسلمین است که در ماه مبارک رمضان انجام می شود. امام صادق(ع) دراین باره می فرماید: '''«إِنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ لَمْ يَفْرِضِ اللهُ صِيَامَهُ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الأُمَمِ قَبْلَنَا»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۴۰.</ref>

'''هفت- رمضان شهر الله و ماه قرآن:''' رمضان به صراحت قرآن که فرمود: (أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ) ماه نزول قرآن است. طبق روایتی از امام رضا(ع) روزه در ماه رمضان به خاطر نزول قرآن است: '''«اِنمَا جُعِلَ الصّومَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ خَاصّة دُونَ سَائِرِ الشُهُورِ، لاَنّ شَهْرَ رَمَضَانَ هُوَ الشّهْرُ الّذِي اُنْزِلَ فِيِه القُرآنُ»'''؛<ref>همان، ص۲۱۰.</ref> در روایتی دیگر امام صادق(ع) این ماه را افضل، اکرم و اشرف ماه ها و ماه خدا معرفی فرمود: '''«فَغُرَّةُ الشُّهُورِ، شَهْرُ اللهِ عَزَّ ذِكْرُهُ، وَ هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ، وَ قَلْبُ شَهْرِ رَمَضَانَ لَيْلَةُ الْقَدْر»'''.<ref>کلینی، كافی، ج۷، ص۳۷۹.</ref>

'''هشت- نزول دفعی قرآن:''' بنابر نظر علامه طباطبایی(رض) منظور از (أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ) و: (إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرينَ)<ref>دخان: ۳.</ref> و (إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ)<ref>قدر: ۱.</ref> که به قرینه قید زمان و کاربست باب افعالی انزال نزول دفعی قرآن است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۲۴.</ref>

'''نه- شهود شهر رمضان''': خداوند بعد از معرفی رمضان به عنوان ماه روزه فرمود: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ). (شَهِدَ) در اینجا به معنای حضر است و مراد از شاهد شهر بودن آن است که در ماه رمضان، مسافر نباشد.<ref>فیومی، المصباح المنیر، واژه شهد.</ref>

'''ده- تکبیر، تکمیل فلسفه روزه:''' در انتهای آیه سوم آمده است: (وَ لِتُكَبِّرُوا اللهَ عَلى ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ). گرچه برخی مفسران این تکبیر را اشاره به تکبیر عید فطر دانسته اند، اما بنا به نظر علامه طباطبایی(رض) این تکبیر و شکر، فلسفه اصلی روزه است؛ <ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۲۴.</ref> نه عید فطر. درحقیقت سه غایت برای روزه بیان شده است: حصول تقوا، تعظیم الهی و شکر خدا بر نعمت هدایت.

قاعده نفی عسر و حرج

چنانکه سابق بر این گذشت فقره کریمه (يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لايُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْـرَ)، کنار موارد دیگر، که نافی عسر و حرج است، ازجمله وضو و غسل: (ما يُرِيدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) و جهاد: (لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لايَجدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ)<ref>انفال: ۹۱.</ref>، بیانگر این است که خداوند رحمان و رحیم، برای تسهیل و تیسیر امر بندگان، از یک سو تبدیل تکالیف اولیه و عمل به مراتب اسهل را در مواردی تشریع و از سوی دیگر وضع هرگونه قانون حرجی و مشقت آور را نفی کرده است، که از آن به قاعده نفی عسر و حرج یاد می شود.

# اعتکاف

(أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لاتُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ).<ref>بقره: ۱۸۷.</ref>

چشم انداز آیه

این آیه شریفه در ادامه آیات روزه است. ازاین رو ابتدا به احکام شب های روزه پرداخته ، اموری چون امور زناشویی، خوردن و آشامیدن را مجاز اعلام می کند و درحقیقت محدودیت تمتعات شبانه روز در ماه صیام را از زمان عشا تا مغرب به فجر تا مغرب کاهش می دهد. پس از آن برای اینکه تصور نشود شب های اعتکاف با شب های روزه یکسان است، در ادامه آیه آمده است هنگامی که در مساجد معتکف هستید از مباشرت با زنان خودداری کنید.

قرآن با عبارت (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ) رَفَث را در شب های روزه حلال فرمود. رَفث، بر وزن رقم، در لغت به معنای امور ناروا یا تصریح کردن امور کنایی است. درواقع رفث کنایه از جماع است<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ طریحی، مجمع البحرین، کلمه رفث.</ref> و آیه با این بیان جواز آمیزش شب های روزه را صادر کرده است؛ چنان که در خلال همین آیه با صراحت بیشتر آمده است: (فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ)'''.'''

همچنین در جواز خوردن و آشامیدن تا طلوع فجر آمده است: (كُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ من الفَجر)؛ واژه خیط در لغت به معنای نخی است که با آن دو قطعه را به هم می دوزند. و مراد از (خیط أبیض) در آیه شریفه طلوع فجر است.<ref>المصباح المنیر؛ راغب، المفردات، کلمه خیط.</ref> فجر به معنای شکافتن وسیع است و از آنجا که نور صبح، تاریکی شب را می شکافد، از آن تعبیر به فجر شده است. فجر دو گونه است: فجر کاذب، که به صورت عمودی در سمت مشرق ظاهر می شود، و فجر صادق که به صورت افقی آشکار می شود.<ref>همان، کلمه فجر.</ref>

اعتکاف، از ریشه عُکُوف بر وزن وُقُوف، به معنای ملازم چیزی بودن است.<ref>المصباح المنیر، کلمه عکف.</ref> برخی نیز می نویسند: «عَکْف بر وزن عکس، به معنای حبس کردن چیزی است؛ به گونه ای که چشم از آن برداشته نشود».<ref>فراهیدی، کتاب العین؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه عکف.</ref> از کاربست مشتقات این واژه در قرآن مثل (يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُم)<ref>اعراف: ۱۳۸.</ref>، (سَواءً الْعاكِفُ فيه)<ref>حج: ۲۵.</ref>، (الْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه )<ref>فتح: ۲۵.</ref> و آیه یادشده: (أَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)، می توان گفت این واژه به معنای اقامت گزینی کنار چیزی است.

تعریف فقهی اعتکاف با معانی لغوی آن چندان تفاوتی ندارد؛ مگر با افزودن برخی از قیود. بنابراین فقها در تعریف اعتکاف گفته اند: «ماندن طولانی در مسجد برای عبادت»<ref>محقق حلی، شرائع الإسلام، ج۱، ص۲۱۵.</ref> یا «ماندن در مسجد جامع، مشروط به اینکه با روزه آغاز شود».<ref>موسوی عاملی، مدارك الاحكام، ج۶، ص۳۰۸.</ref> به هر صورت قرآن در این آیه به تشریع اعتکاف پرداخته است: (وَ لاتُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)<ref>بقره: ۱۸۷.</ref> و در جای دیگر می فرماید: (أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ).<ref>بقره: ۱۲۵.</ref> از دو تعبیر (أَنْتُمْ عاكِفُونَ) و (الْعاكِفينَ) به خوبی روشن می شود که شارع مقدس بر آنچه به عنوان اعتکاف در مساجد به ویژه مسجدالحرام صورت می گرفت مهر تأیید زد؛ گرچه به اقتضای تشریع جدید نسبت به شرایط آن تصرفاتی کرده است. در پایان نیز با تعابیری چون: (تِلْكَ حُدُودُ اللهِ)، (فَلا تَقْرَبُوها)، (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ) و (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) اهمیت این عبادت را یادآور شده است.

نکات تفسیری و فقهی

الف) نکات تفسیری و فقهی روزه

'''یک - شأن نزول آیه''': یکی از اصحاب پیامبر(ص) به نام مُطعم بن جُبَیر، که پیر و سالخورده بود، هنگام حفر خندق در جنگ احزاب بی حال شد. از سوی دیگر برخی جوانان با وجود نهی از مباشرت در آن زمان، شبانه با همسرانشان نزدیکی داشتند که خداوند آیه (الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُم) را نازل کرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۰۳؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۱۱۴.</ref> به تعبیر روایت علوی در این وضعیت، پیامبر(ص) از خدا درخواست [حکم دیگری] کرد، که آیه نازل شد.

'''دو - قرآن و روایات مؤید تغییر حکم''': در آیه شریفه آمده است: (عَلِمَ اللهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ)؛ این فقره کریمه بیانگر آن است که برخی بر خلاف حکم موجود برای روزه، شب هنگام مرتکب آمیزش شدند و خداوند بر اساس (فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ) به آنها عنایت کرد و افزون بر عفو از خطا، حکم را به طور کلی تغییر داد. در روایت علوی نیز می خوانیم: '''«إِنَّ الله لَمَّا فَرَضَ الصِّيَامَ، فَرَضَ أَنْ لايَنْكِحَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لا بِاللَّيْلِ وَ لا بِالنَّهَارِ عَلَى مَعْنَى صَوْمِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاة، فَكَانَ ذَلِكَ مُحَرَّماً عَلَى هَذِهِ الأُمَّةِ وَ كَانَ الرَّجُلُ إِذَا نَامَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ حَرُمَ عَلَيْهِ الأَكْلُ بَعْدَ النَّوْمِ أَفْطَرَ أَوْ لَمْ يُفْطِر»'''.<ref>وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۱۱۴.</ref>

'''سه - کنایی بودن رفث:''' قرآن کریم، صنعت کنایه را بسیار به کاربرده است؛ به ویژه در امور زناشویی. واژه رفث کنایه از اموری است که صراحت در آن قباحت دارد و موارد کاربست آن نیز با توجه به اعضای بدن متفاوت است، رفث بالعین، یعنی غَمَز، رفث بالید، یعنی لَمَس. رفث بالکلام، یعنی سخنان قبیح، رَفَث إلی إمراته، یعنی آمیزش.

'''چهار - زن و مرد لباس یکدیگر:''' این تعبیر لطیف قرآن که: (هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ)، درحقیقت استعاره ای است که خداوند درباره زن و شوهر به کار برده است؛ زیرا همان طور که لباس افزون بر پوشش بودن، ابزار نهان کردن عیوب و حفاظت از سرما و گرماست. زن و مرد نیز نسبت به یکدیگر چنینند؛ زیرا هر یک دیگری را از فجور و ناشایستگی محافظت می کنند. به لحاظ فقهی نیز بر زن و شوهر است، که برای یکدیگر این گونه باشند؛ و گرنه از حدود وظایف خود خارج می شوند.

'''پنج - کنایی بودن باشرُوهُنّ:''' تعبیر مباشرت، همانند معاشرت، در فرهنگ قرآن کنایه از آمیزش با زنان است؛ زیرا هنگام مباشرت، تماس با بشره صورت می گیرد.

'''شش - فرزندخواهی''': آیه شریفه با تعبیر (ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُم) به یکی دیگر از مباحات شب های رمضان اشاره دارد. ابتغا به معنای طلب است و مراد از (ما كَتَبَ)، به قرینه قرار گرفتن بعد از (بَاشِرُوهُنَّ)، طلب فرزند است. چنانکه منظور از (ما كَتَبَ) نیز بیان امری تکوینی و حقی طبیعی است که در درون انسان ها قرار داده شد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۴۷.</ref>

'''هفت - مفطرات روزه''': هرچند به صراحت سخنی از مفطرات روزه به میان نیامده است، ولی به دلالت التزامی فقره کریمه (بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ...) که آمیزش، خوردن و آشامیدن را مغیّا به تبین خیط ابیض کرده است، بر مفطر بودن امور مذکور دلالت دارد.

'''هشت - اتمام روزه تا آخر''': در قرآن کریم برای سه عبادت تعبیر (أَتِمُّوا) به کار رفته است؛ درباره حج و عمره: (أَتِمُّوا الْحَجّ وَ الْعُمْرَةَ للهِ) و درباره روزه: (أتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ). مفاد این تعابیر ممکن است این باشد که عبادت باید با تمام اجزا و شرایط به جای آورده شود. برخی از فقها با توجه به این تعابیر بر لزوم اتمام این عبادت های آغازشده استدلال کرده و گفته اند: «حج، عمره و روزه ای که بنا به دلیلی باطل و فاسد شود نیز باید به اتمام برسد و فساد عمل مجوز رها کردن آن نمی باشد، بلکه موجب قضای آن می شود».<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۱۶ و ۲۷۲.</ref>

'''نه - غایت صیام:''' فقره (أتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ) بیانگر مغیّا بودن روزه به لیل است و این بدان معناست که حکم مابعد لیل با ماقبل آن تفاوت دارد. درباره ابتدای لیل، برخی با توجه به مفاد روایت امام صادق(ع): '''«وَقتُ المَغرِبِ اِذَا غَرَبَتِ الشّمسُ فَغَابَ قُرصُهَا»'''<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۷۸.</ref> غروب خورشید را ابتدای شب می دانند؛ بعضی دیگر با استناد به روایتی از امام باقر(ع): '''«حِينَ يَبدُو ثَلاثَةُ اَنجُم»،'''<ref>همان، ج۱۰، ص۱۲۴.</ref> تحقق لیل را بعد از ذهاب حمره مشرقیه می دانند.<ref>از گروه اول: شیخ صدوق، ابن ابی عقیل، سید مرتضی، صاحب مدارک، سبزواری، نراقی، محدث کاشانی، سلار و قاضی و از گروه دوم: علامه حلی، محقق حلی، ابن ادریس، شهید دوم، صاحب ریاض و صاحب جواهر؛ كنزالعرفان، ج۱، ص۲۱۶؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۷، ص۱۰۶ و ۱۰۹.</ref>

'''ده - ممنوعیت روزه وصال''': وجوب صیام در روز و مغیّا بودن آن به لیل، مستلزم ممنوعیت صیام در لیل و صیام وصال است؛ صیام وصال یعنی صائم دو روز را با یک نیت و بدون افطار روزه بگیرد. یا اینکه افطاری خود را سحری قرار دهد.<ref>شهید اول، اللمعة الدمشقیه، ج۲، ص۱۴۱.</ref>

ب) نکات تفسیری و فقهی اعتکاف

'''یک - تشریع اعتکاف''': تشریع اعتکاف از نوع امضایی است؛ زیرا سابق بر این هم بود و در آیه: (وَاَنتُم عَاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)، درحقیقت اصل عُکُوفی که انجام می شده امضا شده و به برخی از جزئیات آن اشاره شده است.

'''دو - اشتراط اعتکاف به روزه''': فقره (وَاَنتُم عَاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ) مطلق است و اعتکاف را مقید به صوم نکرده است؛ اما روایات این اطلاق را قید زده اند. امام صادق(ع) می فرماید: '''«لا اِعتِكَافَ الاّ بصَومٍ».'''<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۵۳۶.</ref> همچنین می فرماید: '''«إِذَا اعْتَكَفَ الْعَبْدُ فَلْيَصُم »'''.<ref>همان، ج۷، ص۹۷.</ref>

'''سه - مكان اعتكاف''': به صراحت فقره شریفه (وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ) اعتکاف باید منحصراً در مساجد باشد. به لحاظ قواعد ادبی، چنانچه «ال» در (المساجد) را عهد بدانیم، تنها شامل مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) می شود؛ ولی اگر آن را جنس و استغراق بدانیم، همه مساجد را شامل می شود. برابر روایت امام صادق(ع) اعتکاف تنها در مسجد الحرام و مسجد النبی و مساجد جامع، صحیح باشد؛ امام می فرماید: '''«لايَصلحُ العُكُوفُ في غَيرِهَا، يَعنِي غَيرِ مَكّة الاّ اَن يَكُونَ في مَسجِدِ رَسُولِ اللهِ اَو مَسجِدٍ مِن مَسَاجِدِ الجَمَاعَةِ»'''.<ref>وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۵۳۹.</ref>

'''چهار - مقدار زمان اعتكاف''': فقره کریمه (وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)، مطلق است و زمان خاصی برای اعتکاف شرط نیست و شامل زمان کوتاه و طولانی می شود. در روایت امام صادق(ع) آمده است: '''«لايَكُونُ الاِعتِكافُ اَقَلّ مِن ثَلاثَةِ اَيّامٍ»'''.<ref>همان، ص۵۴۴.</ref> بر اساس این گونه روایات، فقه شیعه اعتکاف را در کمتر از سه روز محقق نمی داند.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۱۶۶.</ref>

'''پنج - نهی از نزدیکی و جماع در اعتکاف:''' فقره (تِلْكَ حُدُودُ اللهِ) بیانگر آن است که احکام اعتکاف از حدود الهی است و فقره (وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ) و (فَلاتَقْرَبُوها) اشاره به این است که نباید در حال اعتکاف مباشرت کرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۰۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۴۹.</ref>

قواعد

'''یک - نسخ سنت به قرآن''': فقره (أُحِلَّ لَكُمْ) بیانگر این است که پیش تر رفث شبانه حرام بوده و با نزول آیه، حلّیت آن اعلام شده است. آن حرمت، خواه به صورت تأسیسی یا امضایی، در سنت نبوی وجود داشته است و این از سنخ نسخ سنت نبوی به وسیله قرآن است.<ref>المیزان، ج۲، ص۴۶.</ref>

'''دو - امر بعد از حظر''': کاربست چهار فعل امر (بَاشِرُوهُنَّ)، (ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ)، (كُلُوا) و (اشْرَبُوا)'''،''' که بعد از نهی مستفاد از ملازمه (أَحَلَّ) آمده است، تنها دلالت بر اباحه می کند و با اینکه فعل امر است دلالت بر وجوب ندارد.

'''سه - صنعت التفات و راز آن''': از اینکه در انتهای آیه آمده است: (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) و در آن از مؤمنان به ناس و از افعال و ضمائر خطاب به غیاب روی آورد شده: (لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ)، بیانگر آن است که رعایت تقوا نه فقط از مؤمنان، بلکه از همه مردم خواسته شده است.

# خمس

(وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَأَنَّ للهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَديرٌ)<ref>انفال: ۴۱.</ref>.

چشم انداز آیه

بحث ویژه خمس تنها یک بار در قرآن آمده است؛ گرچه در جای دیگر درباره فیء، که مصرف مشترک با خمس دارد، نیز آمده است: (ما أَفاءَ اللهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلّٰهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ كَيْ لايَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الأَغْنِياءِ مِنْكُمْ وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا الله إِنَّ الله شَديدُ الْعِقابِ).<ref>حشر: ۷.</ref> لیکن فیء از غنیمت و خمس جداست؛ زیرا فیء تماماً از آنِ سهم بران ششگانه است؛ درحالی که در خمس یک پنجم غنیمت از آنِ سهم بَران و بقیه از آنِ جنگجویان است.

از سیاق آیه و آیات قبل و بعد به دست می آید که نزول آیه در پی مشاجره و منازعه بر سر تقسیم غنائم جنگ بدر بوده است. برخی مفسران می نویسند: «ارتباط آیات در سوره و تصریح آن به جنگ بدر، کاشف از این است که همه سوره و ازجمله آیه غنیمت درباره واقعه بدر و حوادث پس از آن نازل شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۹.</ref> البته به عقیده علامه طباطبایی(رض) آیه خمس بعد از آیه (فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّبا)<ref>انفال: ۶۹.</ref> نازل شده است. به هر صورت آیه خمس ابتدا با تعبیر (أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ) اعلام می کند که هرآنچه به غنیمت می گیرید، یک پنجم آن باید به عنوان سهام شش گانه تقسیم شود؛ پس از آن سهام بَران خمس را به ترتیب: خدا، پیامبر(ص)، ذو ی القربی، یتیمان، مساکین و ابن السبیل معرفی می کند. سپس انجام این تکلیف را نشانه ایمان به خدا، قرآن و پیامبر(ص) می داند.

بدون تردید فقره (ماغَنِمْتُمْ) درباره جنگ بدر و تقسیم غنائم آن است. ازاین رو غیرشیعه بر این باور است که تنها غنائم جنگی مراد است. ولی شیعه معتقد است غنیمت در این آیه فراتر از غنیمت جنگی است و از این رو ارباح مکاسب و امور دیگری را نیز شامل می شود؛<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۱۶، ص۹.</ref> با این استدلال که در مفهوم واژه «غُنْم»، خصوصیت قتال و حرب لحاظ نشده است، چنان که «مَغانم» نیز، که مشتق از همین کلمه است، منحصر به غنیمت جنگی نیست: (فَعِنْدَ اللهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ)؛<ref>نساء: ۹۴.</ref> زیرا واژه مغانم در ربح و سودهای غیرجنگی و بلکه سودهای اخروی نیز کاربرد دارد.

درباره تقسیم خمس، هرچند آیه شریفه تصریح به مالکان یا مخصوصان به خمس کرده است، در تقسیم و تخصیص سهام خمس، غیرشیعه آرای مختلفی دارد.<ref>ابوحنیفه پیشوای مذهب حنفیه می گوید: خمس به سه قسم تقسیم می شود: یک قسم برای یتیمان، یک قسم برای مساکین و قسم سوم برای ابن السبیل. برای اینکه سهم پیامبر و ذوی القربی با مرگ آن حضرت منتفی است. (قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج ۸، ص۳). فخر رازی از مفسران شافعی معتقد است خدا سهم واقعی ندارد و لذا خمس پنج قسمت می شود، که یک سهم از آنِ پیامبر(ص)، و یک سهم برای اقربای آن حضرت از بنی هاشم، سه سهم نیز برای یتیمان، مساکین و ابناء السبیل. (فخر رازی، تفسیر کبیر، ج۱۵، ص۴۸۵). برخی دیگر معتقدند که پیامبر(ص) اصلاً سهمی ندارد و نام مبارکش مانند نام خدا تشریفی است و لذا خمس چهار قسمت می شود. در مقابل این دیدگاه برخی از اهل تسنن بر این باورند که همه غنیمت در اختیار پیامبر(ص) است، به هر نحو که بخواهد مصرف می کند؛ اگر خواست تقسیم می کند و اگر نخواست تقسیم نمی کند. بعضی دیگر قائل به شش سهم مصرّحند با این تفاوت که سهم خدا باید در امور کعبه هزینه شود. (قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج ۸، ص۳).</ref> شیعه معتقد است خمس شش قسمت می شود: سهم خدا، سهم پیامبر(ص) و سهم ذوی القربی، در اختیار پیامبر(ص) است و سه سهم دیگر، یعنی سهم یتیمان، مساکین و ابن السبیل برای فرزندان عبدالمطّلب است؛<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۲۵۰. مراد از فرزندان عبدالمُطّلب، منسوبان به هاشم بن عبدمنافند. چون بنی هاشم تنها از طریق عبدالمطلب تکثیر شدند، لذا این دو با هم منطبقند. هاشم (عمرو) بن عبد مناف سرسلسله هاشمیون چهار فرزند پسر به نام های شیبه (عبد المطلب)، اسد (پدر فاطمه بنت اسد)، نضله و صیفی داشته است که تنها از عبدالمطلب فرزندان پسر باقی مانده است و عبارتند از: عبدالله، ابوطالب، ابولهب (عبدالعزی)، عباس، حمزه، حارث، ضرار، زبیر، مقوّم، حجل و غیداق. از بین فرزندان عبد المطلب تنها از ابوطالب و عباس فرزند پسر باقی مانده است. (نجفی، جواهر الکلام، ج۱۶، ص۹۰). بنابراین کسانی که سلسله اجدادشان به عباس (عبدالله بن عباس و عبیدالله بن عباس) و ابوطالب (علی، جعفر و عقیل) منتهی شود، هاشمی هستند.</ref> چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«خُمُسُ اللهِ لِلإِمَامِ، وَ خُمُسُ الرَّسُولِ لِلإِمَامِ وَخُمُسُ ذَوِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الرَّسُولِ الإِمَامِ، وَالْيَتَامَى يَتَامَى آلِ الرَّسُولِ وَالْمَسَاكِينُ مِنْهُمْ وَأَبْنَاءُ السَّبِيلِ مِنْهُمْ، فَلايُخْرَجُ مِنْهُمْ إِلَى غَيْرِهِم»'''. <ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۹، ص۵۱۰.</ref> درحقیقت سه سهم برای امام و سه سهم برای سادات است و این مسئله تا به امروز نیز جاری و در دست فقیه جامع الشرایط است.

یتیم در لغت کسی است که پدرش را از دست داده باشد.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه یتم. در مقابل عجّی که به معنی مادر از دست داده است، و اگر هر دوی پدر و مادر از دست داده باشد، به او لطیم گفته می شود.</ref> اما در شرع، فردی است که پدر را از دست داده و به بلوغ و رشد نرسیده باشد؛ چنان که راوی از امام کاظم(ع) می پرسد: '''«مَتَى يَنْقَطِعُ يُتْمُه؟»''' آن حضرت فرمود: '''«اذَا احْتَلَمَ وَ عَرَفَ الأخْذَ و العَطاءَ»'''.<ref>وسائل الشیعة، ج۱، ص۴۴.</ref> مقصود از مسکین، نیازمند است و به وی مسکین گفته می شود؛ زیرا نزد مردم ساکن و بی حرکت است.<ref>المصباح المنیر، کلمه سکن.</ref> مراد از ابن سبیل شخص درراه مانده است و به قرینه تقابل با مسکین، فقر در وطن شرط نیست؛ بلکه نیاز در محل تسلیم کفایت می کند.

نکات تفسیری و فقهی

'''یک- پیوند خمس با ایمان به خدا:''' این آیه شریفه ادای خمس را به ایمان به خدا و قرآن پیوند زده است: (إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ)؛ یعنی اگر خمس اموال را پرداخت کردید، معلوم است که ایمان دارید و اگر در آن سستی کردید، باید در ایمان خود تردید کنید.

'''دو- خمس در عوض زکات:''' در قرآن کریم مکرر از زکات به عنوان کمک مالی به فقرا یاد شده است: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكينِ وَالْعامِلينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمينَ وَفي سَبيلِ اللهِ وَابْنِ السَّبيلِ فَريضَةً مِنَ اللهِ وَاللَّهُ عَليمٌ حَكيمٌ)<ref>توبه: ۶۰.</ref>. در این آیه هشت گروه از نیازمندان ذکر شده اند. به ازای این دستور، خمس برای نیازمندان هاشمی تشریع شده است؛ امام کاظم(ع) می فرماید: '''«انمّا جَعَلَ اللهُ هَذا الخُمسَ خاصةً لهُم يَعني بَني عبدالمطّلب، عَوضَاً لهُم مِن صَدقاتِ النّاسِ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۹، ص۲۷۴.</ref>

بنا بر این هر چند فقره مبارکه (وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامی وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ) به حسب ظاهر عام است ولی به وسیله روایات به هاشمیون تخصیص خورده است.

'''سه- فرق مسكین با فقیر''': فقیر کسی است که بخشی از زندگی اش اداره می شود. اما مسکین یعنی کسی که اصلاً نمی تواند زندگی خود را اداره کند یا اینکه فقیر درخواست نمی کند، ولی مسکین درخواست می کند.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه سکن؛ فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۲۳۵.</ref> ازاین رو می گویند حال فقیر از مسکین بهتر است. از کاربست این دو واژه در قرآن نیز همین معنا مستفاد است؛ مثل (اِنْ يَكُنْ غَنِيّاً اَوْ فَقِيراً)<ref>نساء: ۱۳۵.</ref> و (اِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ)<ref>مائده: ۸۹.</ref>. طبیعی است فقیر کنار غنی به کار رفته و طعام مصرف روزانه است. مؤید تفاوت کاربست عطفی مسکین بر فقیر در این آیه است: (اِنمّا الصّدقَاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَسَاكِينِ).<ref>توبه: ۶۰.</ref> درنتیجه می توان گفت وضع مسکین از فقیر بدتر و نیازش بیشتر است.

# امر به معروف

(وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)<ref>آل عمران: ۱۰۴.</ref>.

چشم انداز آیه

در جای جای قرآن کریم بیش از بیست بار به موضوع امر به معروف و نهی از منکر اشاره شده است و در هرکدام، از زاویه مختلفی به این مسئله توجه شده است. آیه یادشده که در سوره آل عمران، چهارمین سوره نازل شده در مدینه، آمده است میان توصیه های اخلاقی (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا الله حَقَّ تُقاتِهِ وَ لاتَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)<ref>آل عمران: ۱۰۲.</ref> و اجتماعی (وَ لاتَكُونُوا كَالَّذينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ)<ref>آل عمران: ۱۰۵.</ref> واقع شده است. سپس در آیه دیگر امر به معروف و نهی از منکر به عنوان ملاک خیریت امت مطرح شد: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ).<ref>آل عمران: ۱۱۰.</ref> به هر صورت آیه یادشده بیانگر این است که در جامعه اسلامی باید گروهی نُخبه انتخاب شوند تا مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده بگیرند. اصل تکلیف انتخاب گروه یا گروه های منتخب بر عهده کل جامعه ایمانی یا دولت اسلامی است؛ زیرا خداوند می فرماید: (وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ)؛ این خطاب متوجه مؤمنان است؛ ولی به دلیل «من» تبعیضیه گروه انتخابی بخشی از مؤمنانند و همین افراد مأمور به امر به معروف و نهی از منکرند.

واژه امت، از ریشه امم، معانی متعددی چون اَصل، مرجِع، دین و جماعت دارد<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه أمم.</ref> و در اینجا معنای اخیر مراد است. برخی مفسران معنای اصلی این واژه را قصد می دانند و می افزایند که چون جماعت یک مقصد را دنبال می کند، امت نامیده شده است.<ref>طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۵۴۸.</ref> خیر در اصل به معنای عطف و میل است؛ زیرا هر کسی بدان میل دارد<ref>مقاییس اللغة، کلمه خیر.</ref> یا اینکه همگان به آن رغبت دارند؛ مثل عقل، عدل، فضل.<ref>راغب، المفردات، کلمه خیر.</ref> کلمه خیر دو کاربرد تفضیلی و تعیینی دارد. تفضیلی یعنی این از آن بهتر است و تعیینی یعنی خوب.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه خیر.</ref> در این آیه معنای دوم منظور است.

به نظر برخی مفسران، معنای امت، گروه، منظور از خیر، دین، مقصود از معروف، طاعت و مراد از منکر، معصیت است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۸۰۷.</ref> علامه طباطبایی(رض) می نویسد:

هر جامعه صالح که علمی نافع و عملی صالح داشته باشد، تلاش می کند تا آن را با تمام نیرو حفظ کند. اگر افراد آن جامعه فردی را ببینند که از آن علم تخلف می کند، او را به سوی آن علم برمی گردانند و نمی گذارند تا شخصی که از راه خیر و معروف منحرف شده در پرتگاه منکر سقوط کند و در مهلکه شر و فساد بیفتد؛ بلکه هر یک از افراد آن جامعه که به شخص منحرف برخورد کند، او را از انحراف نهی می کند. این همان دعوت به فراگیری و تشخیص معروف از منکر و امر به معروف و نهی از منکر است و همان است که فرمود: (يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ...).<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۸.</ref>

معروف مشتق از عرف و به معنای شناخته شده است<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه عرف.</ref> و در اصطلاح شرع عبارت است از هر کار خوبی که مشتمل بر وصف رجحان باشد و انجام دهنده حُسن آن را بداند.<ref>فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۴۰۴؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۲۱، ص۳۵۶.</ref> منظور از وصف رجحان این است که معروف شامل امور مباح نمی شود؛ هرچند کار خوبی باشد و همچنین شامل مکروه نمی شود؛ هرچند مجاز باشد.

منکَر از ریشه انکار و نُکر، برابر معروف و به معنای ناشناخته است.<ref>المصباح المنیر، کلمه نکر.</ref> منکر به نظر برخی مفسران چیزی است که جامعه اسلامی به دلیل زشتی آن را نمی پسندد؛ مثل برهنگی و کشف عورت در منظر عمومی.<ref>المیزان، ج۱۲، ص۳۳۳.</ref> بنابراین معنای معروف، کارهای خوب و مراد از منکر، کارهای زشت نزد شریعت است.

در پایان آیه آمده است: (أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)؛ (اولئک) ممکن است اشاره به جامعه ایمانی باشد و ممکن است اشاره به گروه آمران به معروف و ناهیان از منکر باشد که به حسب ظاهر دومی اولی است؛ به ویژه اینکه به صورت غیاب آمده است و گرنه می فرمود: '''«أنتم مفلحون»'''.

نکات تفسیری و فقهی

'''یک- تشریع امر به معروف''': این آیه به صراحت، جامعه ایمانی را مأمور می کند تا جمعی را برای انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر تعیین کنند.

'''دو- وجوب كفایی یا عینی؟''' تبعیضیه بودن کلمه «مِنْ» در آیه مشعر به وجوب کفایی فریضه امر به معروف است.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۴۰۶؛ مقدس اردبیلی، زبدة البیان ، ص۴۱۱. و از اهل سنت: زمخشری، تفسیر الكشاف، ج۱، ص۳۹۶؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۴، ۱۶۵.</ref> بنا به نظر بعضی از مفسران اگر «مِنْ» بیانیه هم باشد باز کفایی خواهد بود؛<ref>تفسیر الكشاف، ج۱، ص۳۹۷؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۴، ۱۶۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۷۳.</ref> زیرا طبیعت دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر اقتضای کفایی بودن دارد؛ چراکه غرض اقدام به این امور و حصول آن است و وقتی به وسیله عده ای محقق شد از بقیه ساقط است.<ref>المیزان، ج۳، ص۳۷۳.</ref> روایات نیز مؤید همین معناست؛ چنان که امام صادق(ع) در تفسیر آیه فرمود: '''«فَهَذَا خَاصٌّ غَيْرُ عَام »'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۲۶.</ref>

'''سه- اختلاف موارد فریضه''': درباره امر به معروف و نهی منکر، بر خلاف دیگر احکام، موارد مختلف است؛ بدین معنا که در فضای عمومی و اجتماعی، می توان یا باید به صورت تشکیلاتی عمل کرد. اما در فضای خصوصی حتی در جمع دونفره، اگر کسی مرتکب منکری یا ترک واجبی شود، بر فرد دوم که شاهد منکر است باید اقدام نماید.

'''چهار- حکم مشترک:''' فریضه امر به معروف و نهی از منکر، اختصاصی به دین اسلام ندارد؛ بلکه در جوامع و شرایع دیگر نیز وجود داشته است؛ قرآن در وصایای لقمان می فرماید: (يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ)<ref>لقمان: ۱۷.</ref> و درباره شریعت موسی(ع) نیز می فرماید: (يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ)؛<ref>آل عمران: ۱۱۴.</ref> یعنی آنها چنین می کردند چون از صالحان بودند: (أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحينَ)'''.'''

'''پنج- حکمی فوق فراگیر''': اهمیت مسئله امر به معروف و نهی از منکر به حدی است که خلاف دیگر مسائل و موضوعات فقهی، شامل خودش نیز می شود؛ یعنی اگر کسی امر به معروف و نهی از منکر را ترک کند، می توان او را نسبت به این وظیفه امر یا نهی کرد و درحقیقت امر به معروف و نهی از منکر ضامن بقای همه عقاید و موجب اجرای همه احکام و تحقق همه ارزش های اخلاقی است؛ چنان که امام باقر(ع) می فرماید: '''«إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَام الْفَرَائِض »'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۱۹.</ref>

'''شش- لزوم آگاهی از شرایط و احکام:''' دلالت مطابقی فقره کریمه (وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) انجام دادن امر به معروف و نهی از منکر است. اما به دلالت التزامی، آمر و ناهی باید آگاهی های لازم را در نظر و عمل داشته باشند؛ و گرنه ممکن است خود، مرتکب منکر یا ترک معروف شوند.

'''هفت- تفاوت ارشاد، تبلیغ و امر به معروف:''' این سه مفهوم با همه اشتراکی که در رساندن پیام الهی دارند، در عین حال از یکدیگر متمایزند؛ زیرا از مجموع ادله استفاده می شود که تبلیغ مطلق رساندن پیام الهی به مخاطبان است؛ خواه مخاطب آگاه باشد یا نباشد. چه بسا آیه شریفه (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيكَ مِنْ رَبِّك) <ref>مائده: ۶۷.</ref> بر این امر دلالت کند؛ زیرا در این تبلیغ، مفهوماً و مصداقاً، افرادی از مفاد پیام الهی آگاه بودند، اما ارشاد به معنای آگاهی دادن به افراد جاهل و هشیار کردن غافل نسبت به احکام الهی است. آیاتی از قرآن، ازجمله کریمه (ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)،<ref>نحل: ۲۵.</ref> بر این امر دلالت می کند. اما در امر به معروف، عنصر آگاهی از حقیقت فعل از سوی تارک معروف و مرتکب منکَر و اصرار بر آن شرط است. البته آیه شریفه (وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ)<ref>عصر: ۳.</ref> با معنای وسیع حق، هم شامل ارشاد می شود، هم امر به معروف و نهی از منکر را در بر می گیرد و هم شامل ارشاد جاهل می شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۵۷؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۳۰۲.</ref>

فصل دوم: آیات مناسک حج

در آیات قرآن اهتمام زیادی به بیان مناسک حج شده است؛ به گونه ای که می توان گفت قرآن به همه مناسک اصلی اشاره کرده است و تنها منسکی که آیه خاص ندارد رمی جمرات است. به هر صورت روحانی کاروان حج می تواند در سرزمین وحی، مناسک حج را توأم با آیات الهی بیان کند و در فرصت مناسب به تفسیر آن بپردازد. آیات مناسک حج به ترتیب ادای مناسک عبارت است از:

# مناسک خانه خدا

(وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ للهِ)<ref>بقره: ۱۹۶.</ref>

چشم انداز آیه

این فقره که بخشی از آیه نسبتاً جامع و طولانی حج است، به باور علامه طباطبایی(رض) در مقام تشریع حج تمتع است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج ۲، ص۷۵.</ref> این فقره شریفه به دو موضوع مهم اشاره کرده است: یکی تقسیم مناسک خانه خدا به حج و عمره و دوم لزوم به اتمام رساندن اعمال حج و عمره. باید توجه داشت که مجموع مناسک حج در پنج سوره بقره، آل عمران، حج، فتح و مائده بیان شده است. این آیه، اولین آیه ای است که به مسائل حج پرداخته است.

حج به معنای قصد است.<ref>جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر؛ ابن منظور، لسان العرب، کلمه حج.</ref> این معنا در ابتدا در هر قصدی کاربرد داشته است؛ اما بعد از آن درباره قصد بیت الله الحرام و برای انجام مناسک به کار رفته است.<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه حجّ.</ref> در قرآن نیز در همه کاربست های این واژه، سفر به خانه خدا منظور است.<ref>از جمله: بقره: ۱۵۸، ۱۸۹، ۱۹۷؛ آل عمران: ۹۷؛ توبه: ۳؛ حج: ۲۷.</ref> فقها در تعریف حج گفته اند: «مجموعه مناسکی است که در مشاعر مخصوص انجام می شود».<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۲۲۰.</ref> اما واژه عمره به معنای بقا و امتداد زمان است و عمر انسان نیز از همین معناست.<ref>مقاییس اللغة، واژه عمر.</ref> بعضی معتقدند کلمه عمره برگرفته از اعتمار به معنی زیارت است.<ref>صحاح اللغة؛ المصباح المنیر، کلمه عمر.</ref> به نظر می رسد وجه نامگذاری عمره به زیارت خانه خدا به این جهت باشد که زائر با زیارت خود باعث دوام آبادانی و عمران خانه خدا می شود.

لازم به ذکر است که حج پیش از اسلام نیز وجود داشته و به عنوان بخشی از فرهنگ عرب به شمار می رفته است؛ زیرا این برنامه ریشه در تاریخ ابراهیم و اسماعیل(ع) و تجدید بنای کعبه دارد. البته مناسکی که ابراهیم(ع) برای مردم به جای گذارد، عاری از تغییر ها و بدعت هایی بوده که عرب پیش از اسلام به وجود آورده بود؛ چراکه آنان این عبادت عظیم را با شرک و بت پرستی درآمیخته و برخی مناسک آن را تغییر داده بودند.<ref>خضری بک، تاریخ التشیع الاسلامی، ص۳۶.</ref>

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- امضای حج:''' شارع مقدس، حج را، که از پیش سابقه داشته و جزئی از فرهنگ و آداب عرب بوده است، امضا و تأیید کرده، و به اصلاح موارد انحرافی و تأسیس برخی از جزئیات آن پرداخته است.

'''دو- حج و عمره:''' از عطف عمره بر حج استنباط می شود که حج و عمره هرچند در برخی از مناسک به هم شباهت دارند، اما دو عمل مستقل هستند و هرکدام از احکام خاص خود برخوردارند. افزون بر آیه یادشده در جای دیگر نیز آمده است: (إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ).<ref>بقره: ۱۵۸.</ref> در روایات نیز همین معنا آمده است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«الْحَجُ وَالْعُمْرَةُ سُوقَانِ مِنْ أَسْوَاقِ الآخِرَةِ، وَالْعَامِلُ بِهِمَا فِي جِوَارِ الله»'''.<ref>کلینی، الکافی، ج۸، ص۲۰۲.</ref> در ضمن باید توجه داشت که حج به تمتع و قران و إفراد، و عمره نیز به تمتع و مفرده تفسیم می شود و هرکدام احکام خاص خود را دارد.

'''سه- وجوب اتمام:''' تعبیر (أتمّوا) در آیه فعل امر است و ظهور در وجوب دارد و به عقیده مفسران بدین معناست که باید همه مناسک و حدود حج و عمره به جای آورده شود یا اینکه تا آخر آن باید انجام شود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۰.</ref> اطلاق آیه نیز بدین معناست که هرکدام از حج و عمره وقتی شروع شد باید به اتمام برسد.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۱۶ و ۲۷۲.</ref> همچنین این اطلاق حج و عمره واجب و مستحب را دربرمی گیرد؛ بدین معنا که هرچند ممکن است حج و عمره قبل از احرام واجب نباشد، اما با بستن احرام واجب است به اتمام برسد و تفاوتی میان حج و عمره مستحب نیست.<ref>قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۳۳۵.</ref>

در روایات به بُعد دیگری از اتمام حج و عمره اشاره شده است. امام صادق(ع) در تفسیر این آیه می فرماید: '''«يَعْنِي بِتَمَامِهِمَا أَدَاءَهُمَا وَاتِّقَاءَ مَا يَتَّقِي الْمُحْرِمُ فِيهِمَا»'''.<ref>کلینی، الكافی، ج۸، ص۲۱۲.</ref> در این روایت هم به اتمام ظاهری و هم به اتمام معنوی حج و عمره اشاره شده است. در ظاهر باید آن را ادا کند و در معنا، کسی که محرم شد باید خود را از محرمات حفظ کند. درحقیقت به کمال آن اشاره شده است.

'''چهار- اخلاص در حج:''' تعبیر (لله) بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید با قصد قربت و تنها برای خدا باشد. قرآن کریم درباره عبادات و از جمله حج و عمره می فرماید: (وَما اُمِروُا الاّ لِيَعْبُدوا اللهَ مُخلِصين لَهُ الديِنَ حُنَفاء)؛<ref>بینه: ۵.</ref> یعنی تمام عبادات واجب باید از روی اخلاص انجام شود.

# وجوب حج

(وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ).<ref>آل عمران: ۹۷.</ref>

چشم انداز آیه

قرآن کریم پیش از این آیه فرموده است: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمينَ <sym>٭</sym> فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنا).<ref>آل عمران: ۹۶-۹۷.</ref> در این آیه کریمه پس از معرفی بیت الله الحرام، به عنوان خانه نخستین، خانه مبارک، خانه هدایت، خانه آیات و خانه امن که اشاره شد، به تکالیف و وظائف مردم در قبال آن بنای مکرّم و معظّم پرداخته و می فرماید: (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ) که دربردارنده احکامی ویژه است. در انتهای آیه هشدار می دهد گمان نکنید انجام حج برای خدا سودی دارد؛ زیرا خدا غنی مطلق است و با ترک حج تنها خودتان دچار مشکل می شوید.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- حکم حج:''' تعبیر (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ) مفید معنای ایجاب و الزام مؤکّد و بیانگر حقی برای خدا بر عهده مردم است. این نوع تأکید در ادبیات عرب بالاترین درجه تأکید و بلیغ ترین رتبه بلاغت در الفاظ را می رساند و به خاطر توجه به حج و تعظیم حرمت آن است.<ref>قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۴، ص۱۴۲.</ref> تعبیر (لِلهِ) در حقیقت حق محوری است؛ در مقابل تعبیر «علیکم و علیک» که تکلیف محوری است؛ چنان که فرمود: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لايَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ)<ref>مائده: ۱۰۵.</ref> و نیز فرمود: (إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ).<ref>شوری: ۴۸.</ref> بنابراین حج از یک زاویه حق الله و از زاویه دیگر تکلیف مردم است. افزون بر دلالت آیه یادشده بر وجوب حج، آیه (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ)<ref>حج: ۲۷.</ref> نیز بر وجوب حج دلالت دارد؛ چراکه خداوند به پیامبر(ص) دستور می دهد تا به مردم اعلام کند که به حج بیایند.

'''دو- محل انجام حج:''' انجام عبادت حج، خلاف دیگر عبادات چون وضو، غسل، نماز، روزه و اعتکاف، که رها از قید زمان یا مکان هستند، باید در زمان و مکان خاص صورت گیرد، تعبیر (حِجُّ الْبَیْتِ) بیانگر این است که محل انجام مناسک حج، چه واجب یا مستحب، چه ادا یا قضا و چه اصالت یا نیابت و وصایت، همه باید در محل خاصی به نام بیت الله انجام شود و به هیچ وجه مکان جایگزین ندارد؛ بیتی که در جای دیگر از آن به کعبه یاد شده و فرموده است: (جَعَلَ الله الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ)<ref>مائده: ۹۷.</ref>.

'''سه- شرط استطاعت:''' تعبیر (مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِيلاً) مفید این معناست که وجوب حج مشروط به حصول استطاعت است. استطاعت در لغت به معنای قدرت و طاقت است.<ref>جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه طوع.</ref> مفسران حصول استطاعت را به بدن سالم، باز بودن راه، تأمین بودن توشه راه، مرکب سواری و رجوع به کفایت به وسیله مال، کالا یا شغل تفسیر کرده اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۷۸؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۸، ص۱۶۴.</ref>

آیه شریفه به اصل استطاعت اشاره کرده، اما به جزئیات آن نپرداخته است و تنها در جای دیگر فرموده است: (يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ)؛<ref>حج: ۲۷.</ref> یعنی باید پیاده و سواره، با مرکب لاغر و کندرو یا چابک و تندرو و از راه دور و نزدیک به حج بیایند. ازاین رو برای دسترسی به تفسیر درست استطاعت باید سراغ روایات رفت؛ امام صادق(ع) فرمود: '''«مَن كانَ صَحيِحاً في بَدَنه، مُخلّى سَرَبُه، لَه زادٌ و راحلةٌ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۸، ص۲۳.</ref>

بر اساس روایت فوق استطاعت لازم برای حج در سه مقوله تجلی می یابد:

الف) استطاعت بدنی؛ یعنی بدنی سالم داشته باشد؛ به گونه ای که بتواند اعمال و مناسک حج را به جای آورد؛

ب) استطاعت طریقی؛ یعنی مسیر سفر باز باشد، دشمن یا مأموران حکومت در مبدأ، مسیر یا مقصد مانع از انجام سفر نباشند؛

ج) استطاعت مالی؛ یعنی مال و ثروتش به اندازه ای باشد که بتواند هزینه سفر حج و هزینه های جاری زندگی خانواده در حین سفر و پس از بازگشت را تأمین نماید.

'''چهار- یک بار در عمر:''' برخی از مفسران از اطلاق (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَىهِ سَبِيلاً)، استنتاج کرده اند که حج در طول عمر بیش از یک بار واجب نیست.<ref>مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۶؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۸، ص۱۶۴.</ref> فقها نیز با توجه به اقتضای اطلاق امر در قرآن و سنت همین معنا را استنباط کرده اند.<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۲۲۰.</ref> مؤید این حکم خبر مروی از ابن عباس است که می گوید: «به هنگام اعلام وجوب حج و ابلاغ این آیه توسط پیامبر(ص)، کسی از آن حضرت پرسید: «آیا هر سال حج بر ما واجب است»؟ پیامبر(ص) فرمود: '''«لَو قُلتُها لَوَجبَت، وَلَو وَجَبَت لَم تَعمَلُوا بها، الحجّ مَرة فَمَن زادَ التطوّعُ»'''.<ref>علامه حلی، تذكره الفقها، ج۷، ص۹۰؛ التفسیر الكبیر، ج۸، ص۱۶۴.</ref>

'''پنج- حکم ترک حج:''' (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ). در این فقره با تعبیر کفر به مذمت تارک حج پرداخته است که نشان از اهمیت مسئله حج دارد. کفر به معنای پوشاندن چیزی است.<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ جوهری، الصحاح اللغة، کلمه کفر.</ref> برخی معتقدند معنای اصلی کفر، رد کردن و بی توجهی به چیزی است.<ref>مصطفوی، التحقیق، کلمه کفر.</ref> این معنا مناسب با آیه شریفه است. درباره ارتباط این جمله با موضوع حج باید گفت اطلاق فقره شرطیه مفید این قاعده کلی است که هرکس در هر امری کفر بورزد، سود و زیانی متوجه ذات اقدس اله نخواهد شد. اما با توجه به اقتران آن با برنامه حج، متعلق این کفر تنها حج است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۷۶؛ قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۴، ص۱۵۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۵۵؛ تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۸.</ref>

# فراگیری مناسک حج

(رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ).<ref>بقره: ۱۲۸.</ref>

چشم انداز آیه

یکی از مسائل مهم حج، انجام صحیح اعمال و مناسک آن است. بدیهی است تحقق این مهم در گرو آگاهی کامل بر مناسک است. اهمیت این مسئله تا بدان حد است که ابراهیم(ع) از خداوند تقاضای ارائه مناسک کرد. قرآن از زبان ابراهیم(ع)، در خلال درخواست مقام تسلیم برای خود و فرزندانش و پذیرش توبه و مبعوث کردن پیامبر در میان ذریه اش، عرضه می دارد: (وَ أَرِنا مَناسِكَنا). و طبق روایات، خداوند جبرئیل را برای تعلیم فرستاد.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ج ۱، ص۱۳۷.</ref>

واژه مناسک جمع «مَنسَک» به معنای عبادت است. ازاین رو به ناسک و نُسّاک، عابد و عُبّاد گفته می شود. البته در معنای خاص آن، نَسیکَه به معنای ذبیحَه و نُسُک به معنای قربانی است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه نسک.</ref> در کاربست قرآنی مناسک، سه معنای عام، خاص و خاص الخاص به چشم می خورد: اولی همه آموزه ها و برنامه های دینی است که فرمود: (لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلايُنازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ).<ref>حج: ۶۷.</ref> دوم مجموع اعمال حج از احرام تا نَفر از منا چنان که فرمود: (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً).<ref>بقره: ۲۰۰.</ref> سوم درباره قربانی که فرمود: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ)<ref>حج: ۳۴.</ref>.

به لحاظ تفسیری در آیه مورد بحث معنای دوم مراد است. درباره ارائه مناسک دو دیدگاه وجود دارد: یکی آموزش مناسک حج و<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۱۰؛ ابوالفتوح رازی، رُوح الجنان و روض الجنان، ج۱، ص۲۰۱؛ میبدی، کشف الاسرار، ج۱، ص۳۶۰؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج ۱، ص۴۵۵.</ref> دیگری مشاهده حقیقت اعمال و افعال عبادی؛ چرا که با «أرنَا» خواستند حقیقت اعمال به آنها نشان داده شود؛ چنان که در جای دیگر فرمود: (وَأَوْحَيْنا إِلَيهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ)»،<ref>انبیاء: ۷۳.</ref> که وحی تسدیدی است، یعنی توفیق بر انجام؛ نه وحی تشریعی.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۴. و ج۱۷، ص۳۰۵.</ref> این وجه دوم سخن متینی است؛ اما نافی تعلیم مناسک نیست؛ زیرا ابراهیم(ع) کمیت و کیفیت مناسک را از مبدأ وحی دریافت و حقیقت آن را با عمل خود محقق می کرد.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- تشریع مناسک:''' از تعبیر (أَرِنا مَناسِكَنا)، استفاده می شود، خانه خدا خانه ای معمولی نیست؛ بلکه دارای اعمال مخصوص است که هر واردی به این خانه باید رعایت کند. این خصیصه در زمان انبیای گذشته نیز وجود داشته و در حقیقت از احکام امضایی است.

'''دو- احادیث مبین آیات:''' هرچند قرآن کریم به بیان اصل مناسک حج و عمره اشاره کرده است، ولی در جزئیات آن نیازمند بیان معصوم است؛ چنان که ابن ادریس می نویسد: «حج در قرآن مجمل است و فعل پیامبر(ص) همانند سخنش مبین مجملات است». ازاین رو فرمود: '''«خُذُوا عَنّي مَناسِكَكُم»'''. <ref>ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۶۰۷.</ref> در روایتی امام صادق(ع) نیز فرمود: '''«كَانَتِ الشِّيعَةُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ أَبُوجَعْفَرٍ'''(ع) '''وَهُمْ لايَعْرِفُونَ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَحَلالَـهُمْ وَحَرَامَهُمْ حَتَّى كَانَ أَبُوجَعْفَرٍ'''(ع) '''فَفَتَحَ لَهُمْ وَبَيَّنَ لَهُمْ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَحَلالَهـُمْ وَحَرَامَهُمْ»'''.<ref>کلینی، الكافی، ج۳، ص۵۹.</ref>

# گونه های حج

(وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمسجِدِالحَرامِ وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ شَديدُ الْعِقابِ).<ref>بقره: ۱۹۶.</ref>

چشم انداز آیه

آیه مبارکه پس از امر به لزوم تمام کردن حج، به مهم ترین مباحث حج می پردازد. با توجه به ضرورت به اتمام رساندن مناسک حج پس از بستن احرام، ممکن است حاجی در مسیر رسیدن به مواقف حج یا حین انجام مناسک به مشکل برخورد کند. از این رو ابتدا به بیان راهکار حَصر - ممنوع شدن از سفر به خاطر دشمن -، و صَدّ - وجود مانع درونی چون بیماری-<ref>جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه حصر.</ref> و مسائل آن دو از جمله هَدی و فدیه می پردازد. هَدْی به معنی هدیه مخصوص خانه خدا<ref>صحاح اللغة؛ ابن منظور، لسان العرب؛ راغب، المفردات، کلمه هدی.</ref> و فدیه به معنی پرداخت بَدل رهایی اسیر و نیز جریمه مکلف به خاطر تقصیر و قصور در عبادت است.<ref>المصباح المنیر؛ لسان العرب؛ المفردات، کلمه فدی.</ref> پس از آن به بیان حج تمتع برای اشخاص دور از مکه، و حج قِران و إفراد برای ساکنان مکه، و لزوم قربانی در حج تمتع به میزان استیسار و بَدل از آن می پردازد. استیسار و یسر، به معنای آسانی و قدر امکان است.<ref>جوهری، صحاح اللغة؛ راغب، المفردات؛ ابن منظور، لسان العرب، کلمه یسر.</ref> در انتهای آیه به ضرورت لزوم تقوا اشاره کرده و به شدت عذاب الهی هشدار می دهد.

هرچند اهل لغت حَصر را به ممنوعیت به خاطر دشمن و مانعیت بیماری معنا کرده اند، طبق روایت امام صادق(ع) که فرمود: '''«المحصُورُ غَيرُ المَصدُودِ، المَحصُورُ هُوَ المَرِيضُ، وَ المَصدُودُ هُوَ الّذيِ يَرُدُّهُ المُشرِكُونَ'''»،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۱۷۷.</ref> معلوم می شود که مراد از حصر مانع درونی، یعنی مریضی، و مقصود از صدّ، مانع بیرونی یعنی دشمن است. فقیهان شیعه نیز بر اساس همین روایت احصار را مختص بیماری و مصدود را مختص دشمن دانسته اند.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۸۷؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۲۰، ص۱۱۱.</ref>

نکات فقهی و تفسیری

این آیه شریفه که طولانی ترین آیه حج به شمار می رود، بیانگر احکام متعدد مناسک حج است:

'''یک- حکم حج در حال امنیت''': عطف جمله (فَإذا أمنتُم)، بر جمله (فَإن اُحصرتُم) که دو شق أمن و حصر را بیان می کند،<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۶؛ قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۳۷۲.</ref> مفید این معناست که مُحرمی که در امنیت و آسایش و بدون هیچ مانع درونی و بیرونی است باید همه اعمال را انجام دهد.

'''دو- حکم مصدود''': محرم اگر با مانع بیرونی، چون دشمن یا راهزن یا مأموران دولت مبدأ یا مقصد، روبروست و قادر نیست اعمال را انجام دهد، مطابق (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْي) وظیفه اش قربانی و برون رفت از احرام است.

'''سه- حکم محصور:''' جمله (فَإن اُحصرتُم) مبین دو وضعیت أمن و حصر در ادای حج است؛<ref>مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۰؛ المیزان، ج۲، ص۷۶؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۶.</ref> یعنی محرمی که در امنیت است باید همه اعمال را انجام دهد و محرمی که با مانع درونی، مثل بیماری روبروست و نمی تواند اعمال را به جای آورد، به حکم اینکه محصور است، طبق فقره (فَمَنْ كانَ مِنْكُم مَرِيضاً) باید برای احلال فدیه بدهد.

'''چهار- محل قربانی مصدود و محصور''': محل قربانی برای شخصی که به وسیله دشمن مصدود شده است، همان محل بروز صدّ است؛ چنان که پیامبر(ص) در حدیبیه چنین عمل کرد. مکان قربانی برای کسی که با بیماری محصور شده است، اگر در عمره باشد مکه و اگر در حج باشد مناست؛ چراکه فرمود'''(ع)''' (حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ)<ref>.طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۰.</ref>. درباره قربانی، تقییدات و شرایطی است که در فقه بیان شده است.

'''پنج- منع تراشیدن سر:''' زائر خانه خدا، بعد از بستن احرام باید اموری را رعایت کند که از جمله آن ها نتراشیدن سر است: (لاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ)؛ نهی (لاتَحلقُوا)، اگر خطاب به مُحرِم باشد، به عنوان یکی از محرمات احرام تا انجام قربانی در منا باید رعایت شود و بعد از انجام قربانی به عنوان یکی از مناسک حج صورت می گیرد. اما اگر خطاب به مُحصَرین یعنی مصدودین و محصورین باشد، معنایش این است که اصل نتراشیدن سر در حال احرام و استثناء آن در زمان بحرانی مفروغ عنه گرفته شده و تنها بیانگر شرایط است.

'''شش- وظیفه مُحرم بیمار:''' گرچه قرآن مُحرِم را از تراشیدن سر منع کرده، اما موارد اضطرار را نیز استثناء کرده است و به بیمار و نیز کسی که دچار مشکلی در ناحیه سر می باشد اجازه داده تا سر را بتراشد. ازاین رو می افزاید: (فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذى مِنْ رَأْسِهِ)'''.'''

'''هفت- فدیه حَلق:''' شخص محرم وقتی دچار مشکل شد، مجاز به تراشیدن سر است؛ اما باید فدیه بدهد که طبق فقره: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) عبارت است از: روزه، صدقه یا قربانی. این امور طبق روایتی از امام صادق(ع) است که فرمود: «'''فَالصِّيَامُ ثَلاثَةُ أَيَّامٍ وَالصَّدَقَةُ عَلَى عَشَرَةِ مَسَاكِينَ يُشْبِعُهُمْ مِنَ الطَّعَامِ وَالنُّسُكُ شَاةٌ يَذْبَحُهَا فَيَأْكُلُ وَيُطْعِمُ'''».<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۱۶۷.</ref> فقهاء نیز گفته اند: «مقدار روزه سه روز، میزان صدقه، اطعام ده مسکین و مراد از نُسک ذبح گوسفند است».<ref>نجفی، جواهرالكلام، ج۲۰، ص۴۰۷.</ref>

'''هشت- حج تمتع:''' تعبیر (فَمَنْ تَمَتَّعَ ) مفید بیان گونه خاصی از حج است که به حج تمتع نامبردار است.<ref>اعمال حج تمتع به ترتیب، عبارت است از: ۱. احرام در مکه. ۲. وقوف در عرفات. ۳. وقوف در مشعر. ۴. رمی جمره عقبه. ۵. قربانی در منا. ۶. حلق یا تقصیر. ۷. طواف. ۸. نماز طواف. ۹. سعی. ۱۰. طواف نساء. ۱۱. نماز طواف نساء. ۱۲. بیتوته در منا در شب های یازدهم و دوازدهم. ۱۳. رمی جمرات سه گانه در روز یازدهم و دوازدهم. (فاظل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۷۵). اعمال عمره تمتع نیز هفت عمل است: ۱. احرام از میقات. ۲. طواف. ۳. نماز طواف. ۴. سعی. ۵.تقصیر. ۶. طواف نساء. ۷. نماز طواف نساء.</ref> در تمتع بعد از انجام مناسک عمره و خروج از احرام، عمدۀ تمتعات قبل از احرام بر حج گزار حلال می شود؛ سپس با فرا رسیدن احرام حج، دوباره در مکه محرم شده و اعمال آن را انجام می دهد.<ref>طوسی، التبیان، ج۲، ص۱۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۱؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۶؛ جواهرالكلام، ج۱۸، ص۳.</ref> برخی در دلیل نامگذاری حج تمتع گفته اند چون شخص حج گزار به جای دو سفر مشقت آور و دو منسک یک سفر صورت می دهد؛<ref>قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۳۹۵.</ref> زیرا به طور طبیعی باید برای هر یک از حج و عمره سفر مستقلی انجام داد. البته وجه اول بهتر و مشهورتر است.

'''نه- قربانی در حج تمتع:''' اینکه آمده: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ)، بیانگر این است که یکی از اعمال حج تمتع انجام قربانی است. در این فقره به اصل لزوم قربانی بسنده شده است و بیان قیود و تخصیص های آن در روایات است.

'''ده- تعیین تمتع بر نائی'''<ref>نائی: یا آفاقی به شخصی که دور از مکه ساکن است گفته می شود. بنابر دیدگاه منسوب به مشهور مقدار مسافت شانزده فرسنگ (چهل و هشت میل) و بنابر دیدگاه دیگر دوازده میل در تحقّق عنوان نائی معتبر است (دوفصلنامه علمی - پژوهشی پژوهشهای فقهی تا اجتهاد، سال۴، شماره ۸، ص۹).</ref>''':''' عبارت (فَمَنْ تَمَتَّعَ) به حسب ظاهر آیه مفید اختیار در حج تمتع است. اما به دلیل روایی که به عنوان قرینه منفصل در تفسیر آیه به شمار می آید، آن را بر نائی افضل، بلکه متعین کرده است.<ref>حرعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۲۴۷.</ref> البته فقره (ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمسجدالحرام) حج تمتع را از ساکنان حرم برداشته است؛ اما در این خصوص که نائی لزوماً باید تمتع را انجام دهد یا مخیر است، ساکت است.

'''یازده- بدل قربانی:''' فقره: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ)؛ یعنی کسانی که قادر به انجام قربانی نیستند، باید به جای قربانی ده روز روزه بگیرند.

'''دوازده- زمان صوم بدل قربانی:''' فقره (فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ)، بیانگر این است که در مسئله روزه جایگزین قربانی، سه روز باید در ایام حج و هفت روز هم پس از بازگشت، در وطن باید روزه بگیرد. ÷

'''سیزده- حج قران و إفراد''': عبارت (ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمسجد الحرام) بیانگر این است که حج اقسامی دارد؛ قسمی برای ساکنان خارج از مکه است که حج تمتع نامیده می شود و قسمی برای ساکنان مکه تا محدوده خاصی است که قِران و إفراد نام دارد. (ذلِكَ) اشاره به حج تمتع است که در آیه آمده است و نتیجه آن این است که حج تمتع مخصوص غیر اهل حرم است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۱؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۶؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۷.</ref> نکته قابل توجه این است که ظاهر آیه دو گونه حج را بیان کرده است. اما از روایات استفاده می شود که حج اهل حرم خود دو نوع است؛ چنان که امام صادق(ع) می فرماید: '''«الحجُّ ثلَاثةُ اَصنافٍ: حَجُّ مُفرَدٍ، و قِرانٍ وَ تَمَتُّعٍ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۲۱۱.</ref>

'''چهارده- تعبیر به''' (لَمْ يَجِدْ): گرچه ظهور در نبود قربانی دارد، لیکن باید توجه داشت که فقدان قربانی بیان یک مصداق است و این تعبیر شامل همه مصادیق، اعم از مصادیق سلبی مثل پیدا نشدن قربانی و مصادیق ایجابی مثل وجود قربانی ولی نبود قدرت بر خرید نیز می شود.<ref>فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۶۹.</ref>

# زمان و مکان حج

(الْحجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِى الأَلْبابِ).<ref>بقره: ۱۹۷.</ref>

در آیه قبلی مهم ترین مسائل حج گفته شد. در این آیه به برخی مسائل جزئی اشاره و سه بار کلمه حج تکرار شده است. به بیان علامه طباطبایی(رض) مراد از حج اول، زمان حج، مراد از حج دوم، عمل حج و مراد از حج سوم، زمان و مکان حج است.<ref>المیزان، ج۲، ص۷۹.</ref> به هر صورت آیه به بیان برخی از مسائل حج، چون زمان، وجوب، گوشه ای از آداب حج و یادآوری تقوا و تأکید بر آن پرداخته است.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- زمان ادای حج:''' برخی عبادات در اسلام، در مطلق مکان و زمان انجام می شود. نماز از جمله عباداتی است که در مطلق زمان و مکان، انجام می شود. روزه هرچند عاری از مکان خاص است، اما زمان خاصی دارد، که ماه مبارک رمضان است. اعتکاف هرچند زمان معین ندارد، اما در مکان خاص، یعنی مسجد جامع صورت می گیرد. میان عبادات، حج هم مکان خاص دارد و هم زمان خاص. فقره (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ) به این مهم اشاره دارد که موسم حج، تنها در ماه های مخصوص حج صورت می گیرد<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۳؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۴۰۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۸؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۷.</ref> و در هیچ زمان دیگری صحیح نیست.

'''دو- ماه های حج:''' همه اعمال و مناسک حج اگر در حالت عادی برگزار شود، از هشتم ذی الحجه تا دوازدهم انجام می شود. اما احرام حج قران و افراد و نیز عمره تمتع قبل از این پنج روز نیز می تواند انجام شود؛ بازه زمانی (أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ) در قرآن با توجه به کاربست ساختار جمعی آن سه ماه است و بر اساس روایات شوال، ذوالقعده و ذوالحجه است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«أَشْهُرَ الْحَجَّ شَوَّالٌ وَ ذُوالْقَعْدَةِ وَ ذُوالْحِجِّة»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص۲۷۰.</ref> بنابراین حج گزار اگر روز عید فطر، که اول شوال است، در مسیر حج و عبور از میقات باشد، باید محرم به احرام حج افراد یا قران یا عمره تمتع شود.

'''سه- فرض حج''': کلمه فرض به معنای قطع، ابرام و إحکام است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه فرض.</ref> بی شک آن کسی که حج را بر انسان واجب می کند، شارع مقدس است. اما در این آیه با تعبیر «فرض»، حجّ واجب شده را به شخص انسان نسبت داده و فرموده است: (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ)؛ معنای این تعبیر این نیست که تکلیف حج به دلخواه انسان باشد که اگر خواست بر خود واجب کند و اگر نخواست نکند؛ بلکه به این معناست که پس از حصول شرایط از جمله استطاعت و حضور در میقات و محرم شدن، که در حقیقت شروع در عملیات حج است،<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۴؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۷۸؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۴۰۶؛ المیزان، ج۲، ص۷۹؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۹.</ref> حج گزار دو وظیفه بر عهده دارد که باید به انجام برساند: یکی به اتمام رساندن آن و دوم رعایت ادب و آداب و احکام حج.

# احرام

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَةُ الأَنْعامِ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ الله يَحْكُمُ ما يُريدُ).<ref>مائده: ۱.</ref>

چشم انداز آیه

آیه ابتدا خطاب به مؤمنان می فرماید: (أَوْفُوا بِالْعُقُود). کلمه عقود، به اصطلاح، دارای الف و لام و مفید عموم است و همه عقود و عهود، اعم از عهدهای انسان با انسان و عهدهای انسان با خدا مبنی بر اطاعت و به ویژه احکام الهی را شامل می شود. یکی از مصادیق این عهد رعایت حرمت و حلیت حیوانات است. حلال بودن حیوانات حلال گوشت در صورتی است که مطابق دستور شرع و در زمان احلال، صید و ذبح شود.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- مُحرم شدن:''' تعبیر قرآن درباره احرام این است که می فرماید: (وَأَنْتُمْ حُرُمٌ). کلمه حُرُم جمع حرام است<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه حرم.</ref> که به اشتراک لفظی از طرفی شامل زمان و ماه های حرام می شود: (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً في كِتابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُم) ،<ref>توبه: ۳۶.</ref> که ذوالقعده و ذوالحجه جزء این چهار ماه است؛ از طرفی شامل مکان حرام چون «المسجدالحرام»: (وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ)<ref>بقره: ۱۹۱.</ref> است. بنابراین مقاتله در مسجدالحرام حتی در غیر حج نیز حرام است؛ چه برسد در حال إحرام؛ یعنی این حکم وضعیت احرام را نیز در بر می گیرد که فرمود: (إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ)'''.'''<ref>مائده: ۱.</ref> بدیهی است محرم بودن فرع بر محرم شدن است که با اعمال خاص، از جمله گفتن تلبیه '''«لَبّيكَ اللّهُمّ لَبّيكَ لَبّيكَ لا شَريكَ لَكَ لَبّيكَ»''' و پوشیدن لباس احرام در مکان و زمان مخصوص انجام می شود. احرام بستن برای انجام مناسک حج، درحقیقت از آداب و مقدمات ورود به حرم و حریم الهی است.

'''دو- محل احرام:''' قرآن به محل احرام اشاره ای نکرده است. اما از برخی تعابیر قرآنی بر می آید که در مکانی قبل از حرم و مسجدالحرام باید احرام بسته شود؛ زیرا از آیه: (وَ لاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ)<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> و آیه (هُمُ الَّذينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِالحرامِ وَ الْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه )<ref>فتح: ۲۵.</ref> معلوم می شود منع و نهی از حلق در مسیر و مکانی بوده که هنوز به مکه و منا نرسیده است.

'''سه- محرمات احرام:''' وقتی سخن از محرمات احرام می شود، بدین معناست که با بستن احرام، اموری بر انسان حرام می شود و درحقیقت مانند تکبیرةالاحرام در نماز است که بعد از آن باید به نماز بپردازد و از اموری پرهیز کند. قرآن کریم به برخی از محرمات اشاره کرده است:

'''الف) امور زناشویی، دروغ و مجادله:''' خداوند در قرآن فرمود: (فَمَنْ فَرَضَ فيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ)<ref>بقره: ۱۹۷.</ref> مراد از رفث مباشرت با زنان است؛ چنان که در آیات صوم فرمود: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ).<ref>بقره: ۱۸۷.</ref> مقدمات نکاح نیز ممنوع است. فسق و فُسوق به معنای خروج از طاعت است<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه فسق.</ref>. از این رو گفته شده تمام معاصی، به صورت عام، مقصود است<ref>قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۴۰۸.</ref>. همچنین کاربستن القاب زشت و ناپسند، به صورت خاص، مقصود است که فرمود: (وَ لاتَنابَزُوا بِالأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الإيمانِ)،<ref>حجرات: ۱۱.</ref> اما مفسران شیعه معتقدند مقصود از فسوق در اینجا به معنای کذب است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۹.</ref> جدال در لغت به معنی منازعه و مغالبه است<ref>المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه طوف.</ref> و منظور از آن در اینجا، قسم خوردن و گفتن «لا والله» و «بلی والله» است.<ref>المیزان، ج۲، ص۷۹.</ref> این تفسیر برگرفته از روایات است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«فَالرّفثُ الجِماعُ، وَالفُسُوقُ الكَذبُ والسبابُ، وَالجدالُ قولُ الرّجلُ لا وَاللهِ وَ بَلىَ والله»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۹، ص۱۰۸.</ref>

'''ب) صید:''' قرآن می فرماید: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُم).<ref>مائده: ۹۵.</ref> طبق این آیه صید در حال احرام حرام است. البته طبق قاعده حمل عام بر خاص مراد صید در خشکی است؛ زیرا در ادامه فرمود: (حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مادُمْتُمْ حُرُماً).<ref>مائده: ۹۶.</ref>

'''ج) حلق یا تراشیدن سر:''' یکی از محرمات احرام که در قرآن به آن تصریح شده تراشیدن سر است؛ چنان که فرمود: (لاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ).<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> البته حالت ضرر و اضطرار یا صد و حصر استثناست. به هر صورت این ممنوعیت مُغیّا به رسیدن قربانی به قربانگاه است که فرمود: (حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّه''' '''). درحقیقت انجام دادن حلق در روز عید قربان و بعد از انجام قربانی، نه تنها جایز، بلکه به عنوان یکی از مناسک، به نوعی واجب است.

'''چهار- کفاره احرام:''' یکی از مسائل احرام، کفاره ارتکاب محرمات است که قرآن به چند نمونه بارز آن اشاره کرده است؛ از جمله شکار: (وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ).<ref>مائده: ۹۵.</ref> این آیه ضمن آنکه اصل کفاره محرمات را تشریع می کند، به مسائلی چون نوع کفاره، جایگزین کفاره، محل انجام هدی و فلسفه کفاره می پردازد.

'''پنج- کفاره صید:''' در صورتی که محرم عمداً مرتکب صید برّی شود، باید کفاره ای معادل آن از چهارپایان بدهد: (وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ)؛ کفاره ای که دو نفر عادل بر معادل بودن آن شهادت بدهند. این کفاره باید به صورت قربانی به کعبه رسانده شود یا اطعام مستمندان شود و در صورت عذر معادل آن روزه گرفته شود؛ چنان که در جای دیگر فرمود: (فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ بِهِ أَذى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ)<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> که عوامل اضطرار و جریمه نابخشودنی آن بیان شده است.

# وقوف در عرفات و مشعر الحرام

(لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ).<ref>بقره: ۱۹۸.</ref>

چشم انداز آیه

فقره کریمه (تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى) در آیه پیش که متضمن سفارش به تقوا و تحصیل زاد معنوی بود، موهم این معناست که در ایام حج تنها باید به امور معنوی پرداخت و از تلاش برای امور دنیوی پرهیز شود. ازاین رو این آیه برای رفع این شبهه فرمود: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ). درحقیقت ارتباط دو آیه به خوبی روشن است. برخی مفسران نوشته اند مردم مکه در موسم حج، تجارت را نوعی گناه می دانستند و حتی می گفتند در حج باید در خدمت خدا بود؛ درحالی که تجارت در خدمت خود بودن است. آنان به کسی که در حج تجارت می کرد داج می گفتند؛ یعنی کسی که به دنبال جمع کردن دانه است؛<ref>فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۸۶؛ میبدی، كشف الاسرار، ج۱، ص۵۳۲.</ref> تاجر در حج داج است؛ نه حاج. از سوی دیگر بعضی معتقد بودند کسانی که مَرکب خود را کرایه می دهند یا افرادی که در موسم حج کار می کنند حجشان درست نیست. خداوند با نزول این آیه، خط بطلان بر این عقاید غلط کشید و صراحتاً اجازه تجارت و کارکردن در ایام حج را صادر فرمود. <ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۲، ص۵۲۷.</ref>

ابتغاء به معنای جست وجو و طلب<ref>ابن منظور، لسان العرب، کلمه بغی.</ref> و فضل به معنای فزونی است.<ref>ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه فضل.</ref> فضل در این آیه به معنای خرید و فروش، تجارت و کار است؛ چنان که در جای دیگر فرمود: (فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ).<ref>جمعه: ۱۰.</ref> افاضه به معنای زیاد شدن آب در ظرف و سرریز شدن آن است<ref>جوهری، صحاح اللغة، ریشه فیض.</ref> و در این جا به معنای خروج دفعی و جمعی از عرفات است؛ گویا ظرف زمانی عرفه و ظرف مکانی عرفات از جمعیت موجود پر و سرریز شده و حج گزاران به مکان دیگر می روند؛ همان گونه که قرآن درباره چشمان پر از اشک می فرماید: (تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَق) <ref>مائده: ۸۳.</ref>.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- جواز داد و ستد در حج:''' آیه (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ) بیانگر اصل جواز تجارت در موسم حج است. تعبیر (لاجناح) درحقیقت در مقام رفع حظری است که در ذهن مخاطب بوده است و هیچ دلالتی بر وجوب یا استحباب ندارد.

'''دو- وقوف در عرفات:''' وقوف در عرفات رکن حج است؛ افاضه مستفاد از (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ)، مستلزم حضور شخص در عرفات است؛ یعنی حج گزار باید در عرفات باشد تا بتواند از آنجا کوچ کند. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: '''«الْوُقُوفُ بِالْمَشْعَرِ فَرِيضَةٌ وَ الْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ سُنَّةٌ»'''.<ref>حرعاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۳، ص۵۵۲.</ref> این سخن به معنای مستحب بودن وقوف در عرفات نیست؛ بلکه بدین معناست که وجوب وقوف در مشعر مستند به قرآن است، اما وجوب وقوف در عرفات مستند به سنت است.

'''سه- افاضه از عرفات''': همان گونه که وقوف در عرفات واجب است، افاضه از عرفات نیز واجب است. بنابراین محور فقره (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ) کوچ از آن مکان است.

'''چهار- کیفیت افاضه''': در آیه بعدی آمده است: (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ). مفسران در شأن نزول این آیه می نویسند: قریش در عرفات وقوف نمی کردند و تنها وقوف در مشعر داشتند؛ با این استدلال که ما اهل حرمیم و نباید از حرم خارج شویم. ولی دیگران در عرفات وقوف می کردند و از آنجا به سوی مشعر افاضه می کردند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۶؛ میبدی، كشف الاسرار، ج۱، ص۵۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۸۰.</ref> قرآن با این برتری طلبی مبارزه کرده و به قریش و هم پیمانان آنان دستور داد همانند دیگران از عرفات افاضه نمایند. منظور از ناس در اینجا کسانی هستند که از بیرون از حرم، ازجمله سرزمین یمن، برای حج می آمدند. طبعاً خطاب قرآن متوجه کسانی است که خلاف عموم تنها وقوف در مشعر داشتند. این احتمال نیز هست که منظور از ناس، ابراهیم و اسماعیل(ع) است که از عرفات افاضه کردند یا خطاب به همه حجاج است.<ref>طوسی، التبیان، ج۲، ص۱۶۸؛ مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۶؛ قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۴۲۷.</ref>

'''پنج- منتهی الیه افاضه''': از فقره شریفه (فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) چنین استنباط می شود که افاضه از عرفات آغاز و به مشعرالحرام ختم می شود تا حج گزار در آنجا به ادای منسکی دیگر بپردازد.

'''شش- استغفار در عرفات:''' یکی از مسائل وقوف در عرفات استغفار است که قرآن بدان اشاره کرد و فرمود: (وَاسْتَغْفِرُوا الله إِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ). بعضی مفسران معتقدند منظور، استغفار با زبان و توبه قلبی و پشیمانی از همه ذنوب و تقصیرات است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۶؛ میبدی، كشف الاسرار، ج۱، ص۵۳۵؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۶۷.</ref> برخی دیگر می گویند امر به استغفار برای ترغیب به توبه در آن مواقف شریفه است؛ چراکه خداوند سبحان این اماکن را برای اجابت قرار داده است.<ref>التبیان، ج۲، ص۱۶۹.</ref>

'''هفت- مشعر یا مزدلفه؟''' در آیه شریفه، نام این موقف (الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) است. اما در روایات از آن به مزدلفه نیز یاد شده است؛ چنان که امام صادق(ع) در روایتی می فرماید: '''«إِنَّ''' '''ابراهيم أَتَاهُ جَبْرَئِيلُ... ثُمَّ أَفَاضَ بِهِ إِلَى الْمَشْعَرِ فَقَالَ يَا ابراهيم ازْدَلِفْ إِلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فَسُمِّيَتِ الْمُزْدَلِفَةَ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲، ص۲۳۷.</ref> درنتیجه باید گفت که این موقف دو نام دارد: نام قرآنی مشعر و نام روایی و عرفی مزدلفه.

'''هشت- وقوف در مشعر:''' در ادامه آیه آمده است: (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ). با این بیان به خوبی روشن می شود که مقصد افاضه از عرفات، موقف مشعرالحرام است؛ زیرا کلمه «عند» تصریح بر حضور در مشعر دارد.

'''نه- ذكر در مشعر:''' در آیه یادشده دو بار امر به ذکر خدا شده است؛ نخست فرمود: (فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) و دوباره فرمود: (وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ)؛ منظور از این ذکر چیست؟ برخی گفته اند: مراد تهلیل، تکبیر، ثنا، دعا و نماز است<ref>مقدس اردبیلی، زبدة البیان، ص۳۵۱؛ زمخشری، الكشاف، ج۱، ص۲۴۶.</ref> که درحقیقت ذکر زبانی مراد است. اما ذکر دوم ممکن است تأکیدی بر امر اول باشد. این احتمال نیز وجود دارد که با توجه به جمله (كَما هَداكُمْ) ذکر مخصوصی چون شکر مد نظر باشد که به ازای هدایت الهی صورت می گیرد.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۰۴؛ مقدس اردبیلی، زبدة البیان، ص۳۵۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۸؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۳.</ref>

# قربانی

(فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ).<ref>بقره: ۱۹۶.</ref>

چشم انداز آیه

فقره فوق بخشی از آیه مربوط به حج تمتع است که به تفصیل به مسائل و مناسک مهم حج تمتع و ازجمله قربانی پرداخته است. اهمیت منسک قربانی، که به آن اضحیه نیز گفته می شود، تا حدی است که روز ادای آن به عید قربان و یا عیدالأضحی نامگذاری شده است. آیه بالا به این منسک مهم در حج تمتع اشاره دارد.

افزون بر این آیه، آیات دیگری نیز، مستقیم یا غیرمستقیم، به مسئله قربانی پرداخته اند؛ از جمله: (يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ في أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقيرَ)<ref>حج: ۲۸.</ref> و (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ).<ref>حج: ۳۶.</ref> اما آیه ای که با صراحت به تشریع قربانی پرداخته، همان فقره (مَن تَمَتَّعَ...) است.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- وجوب قربانی''': فقره (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) بیانگر وجوب قربانی در حج تمتع است. البته در حج قِران نیز در صورتی که حج گزار هنگام احرام، به عنوان إشعار، شتر قربانی نشان دار یا تقلید، گاو و گوسفند علامت گذاری شده، همراه داشته باشد واجب است قربانی کند. بر حج گزار مُفرد و قارن نیز مستحب است که قربانی کند.<ref>محقق حلی، شرائع الإسلام، ج ۱، ص۲۱۵.</ref>

'''دو- جنس قربانی:''' طبق أوامر قرآن، حیوان قربانی منحصر به انعام است: (عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ).<ref>حج: ۲۸.</ref> منظور از انعام، شتر، گاو، گوسفند و بز در دو جنس نر و ماده است: (ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ)<ref>انعام: ۱۴۳.</ref>» و نیز: (وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْن)<ref>انعام: ۱۴۴.</ref>. در آیه دیگر، با توجه به اهمیت بزرگترین قربانی آمده است: (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ).<ref>حج: ۳۶.</ref>

'''سه- زمان قربانی''': ظرف زمان ادای منسک قربانی، دهم ذی الحجه است. در قرآن دو تعبیر (أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ) <ref>بقره: ۲۰۳.</ref> و (أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ)<ref>حج: ۲۸.</ref> وجود دارد که به طور غیرمستقیم به این مسئله اشاره کرده است؛ در روایتی از امام صادق(ع)، که درباره ذکر ایام تشریق است، روز دهم، یوم النحر نامیده شده است: '''«التَّكْبِيرُ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ إِلَى صَلاةِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ الثَّالِثِ»'''.<ref>کلینی، الكافی، ج ۹، ص۱۶۶.</ref> فقها نیز همین معنا را بیان کرده اند.<ref>.مقدس اردبیلی، زبدة البیان، ص۲۹۹؛ فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۷۰.</ref>

مفسران نیز معتقدند که مراد از ایام، روز عید اضحی روز دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۰.</ref>

'''چهار- محل قربانی:''' مقصد قربانی طبق آیه (لَكُمْ فيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتيقِ)<ref>حج: ۳۳.</ref> بیت عتیق است. تعبیر (مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ) بیانگر منتهی الیه سیر آن شعائر است؛ یعنی جایی که آن قربانی باید نحر شود؛ چنان که در آیه دیگر آمده است: (هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ).<ref>مائده: ۹۵.</ref> مفسران شیعه با الهام از روایات اهل البیت(ع)، ضمن گذر از مفهوم خاص کعبه، معتقدند که محل قربانگاه در حج، سرزمین منا و در عمره مفرده، مکّه است؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۳؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۸.</ref>چنان که امام باقر(ع) درباره کفاره صید می فرماید: '''«فَعَلَيْهِ أَنْ يَنْحَرَهُ إِنْ كَانَ فِي الْحَجِّ بِمِنًى حَيْثُ يَنْحَرُ النَّاسُ فَإِنْ كَانَ فِي عُمْرَةٍ، نَحَرَهُ بِمَكَّةَ»'''.<ref>الكافی، ج۸، ص۵۰۹.</ref>

'''پنج- لزوم تقوا در قربانی''': موضع قرآن برابر قربانی آن است که می فرماید: (لَنْ يَنالَ الله لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ).<ref>حج: ۳۷.</ref> نکته مهم در این آیه، رعایت تقواست؛ زیرا خداوندی که نه جسم است و نه محتاج، نیازی به گوشت و خون و پوست حیوانات ندارد؛ بلکه تقوا و اخلاص است که نزد خدا ارزش دارد. تضحیه نیز مقوله ای معنوی و وسیله تقرب به خداست،<ref>المیزان، ج ۱۴، ص۳۷۵.</ref> که مؤدی مناسک باید رعایت کند.

'''شش- جواز سودبردن از قربانی:''' مفسران می نویسند: گروهی از مسلمانان عقیده داشتند نباید بر شتر قربانی سوار شد یا از آن شیر نوشید. قرآن این تفکر غلط را زدود و فرمود: (لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى)<ref>حج: ۳۳.</ref>.<ref>فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۲۳، ص۳۳؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۸.</ref> افزون بر این، در آیات دیگری آمده است: (لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ)<ref>حج: ۲۸.</ref> و (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ).<ref>حج: ۳۶.</ref> از این فقرات استنباط می شود که کنار منافع معنوی و اخروی، منافع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ازجمله شیر، بچه، پشم و سواری گرفتن برای قاصدین بیت الله نیز مجاز است. این سودبردن تا زمان محدود و مشخص، یعنی زمان نحر و ذبح است. امام صادق(ع) فرمود: '''«إِنِ احْتَاجَ إِلَى ظَهْرِهَا رَكِبَهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْنُفَ عَلَيْهَا وَ إِنْ كَانَ لَهَا لَبَنٌ حَلَبَهَا حِلاباً لايَنْهَكُهَا»'''؛<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۵۰۴.</ref>یعنی به گونه ای شیر بدوشد که اذیت نشود.

'''هفت- کیفیت نَحر قربانی:''' در آیات مربوط به حج، شرایطی برای قربانی کردن آمده است: (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا...)<ref>حج: ۳۶.</ref>. در این آیه به اموری اشاره شده است ازجمله:

الف) بردن نام خدا؛ بدین معنا که به هنگام نحر شتر یا ذبح گاو و گوسفند باید نام خدا برده شود.

ب) صواف بودن بُدن؛ بُدن به ضم دال، جمع بَدَنَه، بر شتر قربانی به دلیل بزرگی جثه آن اطلاق می شود.<ref>فیومی، المصباح المنیر، واژه بدن.</ref> منظور از صوافّ بودن این است که شتر قربانی هنگام نحر شدن، روی پا ایستاده و یک دست آن بسته باشد.

ج) آرام گرفتن پهلو؛ کنایه از جان دادن. درباره گاو هم می گویند باید چهار دست و پایش بسته و تنها دُم آن آزاد باشد. گوسفند هم باید تنها یک پایش آزاد باشد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۷.</ref>

'''هشت- مصرف قربانی''': آیه (فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ)<ref>حج: ۳۶..</ref> بیانگر این است که گوشت قربانی باید به مصرف برسد و تنها اهراق دم یا ریختن خون هدف نیست. مصرف کنندگان گوشت قربانی، خود حج گزار و فقرای بائس و معترّ هستند. منظور از بائس و بؤس شدت فقر است. منظور از قانع، فقیری است که به اندک قناعت می کند و با وجود نیاز درخواست نمی کند. اما معترّ فقیری است که با اصرار درخواست کمک می کند؛<ref>راغب، المفردات، بئس و قنع و عرّ.</ref>چنان که در روایتی امام صادق(ع) می فرماید: '''«الْقَانِعُ الَّذِي يَقْنَعُ بِمَا أَعْطَيْتَهُ وَ الْمُعْتَرُّ الَّذِي يَعْتَرِيكَ وَ السَّائِلُ الَّذِي يَسْأَلُكَ فِي يَدَيْهِ وَ الْبَائِسُ هُوَ الْفَقِيرُ».'''<ref>کلینی، الكافی، ج۹، ص۱۲۸.</ref>

'''نه- حرمت شعائر:''' (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْر)<ref>حج: ۳۶.</ref> (مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ).<ref>حج: ۳۲.</ref> مراد از شعائر در این آیات نشانه های دین یا علائم مناسک حج است. مقصود از اینکه برای شماست، اعمالی عبادی است که شما انجام می دهید؛ منظور از خیریت این است که سود دنیوی و ثواب اخروی دارد.<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۱۳۷.</ref> البته باید توجه داشت که مبدأ شعائر بودن، هنگامی است که آن حیوان در مسیر حج قرار گیرد؛ اما پیش از آن مانند دیگر حیوانات است.

'''ده- بدل قربانی:''' پیش از این در بحث از آیه (أتمّوا الحَجّ وَ العُمرَة) بیان شد که ممکن است حج گزار متمتع به دلیل نبودن قربانی یا عدم توانایی مالی، قادر به تهیه قربانی نباشد؛ در این صورت تکلیف قربانی به ده روز روزه تبدیل می شود که سه روز آن باید در حج، یعنی هفتم، هشتم (ترویه) و نهم (عرفه) صورت گیرد و هفت روز آن پس از بازگشت به وطن انجام شود.

# حلق و تقصیر

(لَقَدْ صَدَقَ اللهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَ الْمَسجِدَالحَرامَ إِنْ شاءَ اللهُ آمِنينَ مُحَلِّقينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرينَ، لاتَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَريباً).<ref>فتح: ۲۷.</ref>

چشم انداز آیه

یکی از مناسک مهم زیارت بیت الله الحرام حلق و تقصیر است که هرکدام به حسب وظیفه، برای عمره گزار با تعیین در تقصیر و برای حج گزار به صورت تخییر بین حلق و تقصیر انجام می شود. قرآن کریم در دو آیه به این منسک اشاره کرده است: یکی آیه فوق و دیگری آیه: (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ).<ref>حج: ۲۹.</ref>

پیامبر(ص) در مدینه خوابی دید که با یارانش برای انجام مناسک عمره وارد مکه می شوند و این خواب را برای یاران بیان کرد. همگی شاد و خوشحال شدند. اما جمعی تصور می کردند تعبیر و تحقق این خواب در همان سال واقع خواهد شد. هنگامی که مشرکان راه ورود به مکه را در حدیبیه به روی مسلمانان بستند، گرفتار شک و تردید شدند، که مگر رؤیای پیامبر(ص) هم ممکن است نادرست از آب در آید؟ مگر بنا نبود ما به زیارت خانه خدا مشرف شویم؟ پس این وعده چه شد و آن خواب رحمانی کجا رفت؟! پیامبر(ص) در پاسخ این سؤال فرمود: «مگر من به شما گفتم این رؤیا همین امسال تحقق خواهد یافت؟» آیه فوق در همین رابطه در راه بازگشت به مدینه نازل شد و [با قسم در لَتَدْخُلُنَ] تأکید کرد که این رؤیای صادقه بوده و چنین مسئله ای حتمی و قطعی و انجام شدنی است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۹، ص۱۹۰؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۱۰۳.</ref>

در پایان آیه به سه نکته اساسی اشاره شده است: یکی اینکه (لا تَخافُونَ) یعنی هنگام دخول به مسجدالحرام هراسی ندارید. دوم در اینکه (فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا) یعنی در صلح حدیبیه و تأخیر در دخول به مسجدالحرام مصلحتی است که شما نمی دانید. سوم (فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ) یعنی قبل از دخول به مسجدالحرام پیروزی قرار داد تا راه ورود به مسجد هموار شود. برخی آن را صلح حدیبیه<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۱۹۰؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۲۹۱.</ref> و برخی آن را فتح خیبر می دانند.<ref>تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۵۱۰.</ref>

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- حجیت رؤیای پیامبر'''(ص)؛ در آیه شریفه یادشده، سخن از رؤیای نبوی است. بر اساس دلالت عقل و قرآن، آنچه به پیامبر(ص) در بیداری وحی شود و در قالب قول و عمل و تقریر تجلی یابد، برای مردم حجت است؛ از آن طرف تفاوتی بین خواب و بیداری پیامبر(ص) و امام معصوم(ع) نیست؛ چنان که دستور ذبح اسماعیل(ع)، در خواب به حضرت ابراهیم(ع) داده شد: (يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُك) <ref>صافات: ۱۰۲.</ref>. ضمن اینکه در حکم یادشده خداوند سبحان با تقریر رؤیای نبوی، محتوای آن را به حقیقت بدل کرد و فرمود: (لَقَدْ صَدَقَ اللهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ).

'''دو- وجوب حلق و تقصیر:''' مُحَلّق در جمله (مُحَلِّقينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّـرينَ)، از ریشه حَلق و حِلاقه به معنای تراشیدن سر است.<ref>فیومی، المصباح المنیر، کلمه حلق.</ref> تقصیر از ریشه قصر به معنی کوتاه کردن است. مُقصّر در این اصطلاح کسی است که در زیارت خانه خدا عمل تقصیر انجام دهد. این دو تعبیر در آیه گویای این است که واردین به مسجدالحرام، خواه به صورت عمره یا حج، باید منسکی به نام حَلق و تقصیر به جای بیاورند؛ گرچه عبارت قرآن از سنخ جمله خبریه و گزارش از آینده است، درحقیقت خداوند در قالب '''«الإنشاء بلسان الإخبار»''' فرموده است: (لَتَدْخُلُنَ الْمَسجِدَالحَرامَ إِنْ شاءَ اللهُ آمِنينَ مُحَلِّقينَ...). از این عبارت وجوب حلق و تقصیر استنباط می شود؛ همانند: (الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْن) <ref>بقره: ۲۳۳.</ref> که صرف گزارش نیست بلکه حق شیردادن یا تکلیف شیردادن بر مادران است.

'''سه- اختصاص حلق به مردان''': بر اساس قاعده اشتراک تکالیف بین زن و مرد، احکام در قرآن و روایات هرچند با تعابیر مذکر و مردانه باشد، اختصاصی به مردان ندارد؛ بلکه زن و مرد در آن مشترکند؛ مگر قرینه متصل یا منفصلی بر اختصاص به یکی از دو جنس وجود داشته باشد. طبیعتاً حکم حلق و تقصیر نیز باید مشترک باشد. اما بر اساس روایات، حلق اختصاص به مردان و تقصیر مشترک است؛ چنان که در روایتی امام صادق(ع) فرمود: '''«لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ وَ يُجْزِيهِنَّ التَّقْصِير'''».<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص۲۲۷.</ref>

'''چهار- جمع یا تفریق در حلق و تقصیر''': حلق و تقصیر دو عمل است و ظاهر عطف (مُقَصِّرِینَ ) بر (مُحَلِّقِینَ ) نیز همین است. دو صورت دیگر نیز متصور است: یکی تخییر بین حلق یا تقصیر و دوم تفاوت وظایف نسبت به افراد متفاوت؛ بدین معنا که برای حج صَرُورَه و حَجّة الاسلام، یعنی اولین حج حلق، و برای حج مکرر تقصیر باشد. چون آیه تعیین تکلیف نکرده است باید به سراغ روایات رفت. در روایتی امام صادق(ع) می فرماید: '''«عَلَى الصَّرُورَةِ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ وَ لايُقَصِّرَ إِنَّمَا التَّقْصِيرُ لِمَنْ قَدْ حَجَّ حَجَّةَ الإِسْلامِ»'''<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص۲۲۳.</ref>. فقها نیز بر همین اساس فتوا به افضلیت حلق بر صروره داده اند.<ref>محقق حلی، شرائع الإسلام، ج ۱، ص۲۳۹.</ref>

# طواف

(ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ )<ref>حج: ۲۹.</ref>.

چشم انداز آیه

این آیه سه محور دارد: نخست امر به زدودن آلودگی ها و زوائد از بدن: (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ). دوم وجوب وفای به نذر: (وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ ) و سوم امر به طواف: (ولْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ). به طورکلی درباره طواف دو دسته آیات وجود دارد: آیاتی که صریحاً امر به طواف کرده است؛ مثل آیه فوق؛ دسته دوم آیاتی است که غیرمستقیم به طواف پرداخته است، مثل: (أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ)<ref>بقره: ۱۲۵.</ref> و نیز : (طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَالْقائِمينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُود)<ref>حج: ۲۶.</ref> که مستلزم وجود طواف در حج است.

کلمه طواف در اصل به معنای گردش چیزی دور دیگر است.<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ و ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه طوف.</ref> اگر به گروهی از انسان ها نیز طائفه می گویند به این جهت است که گویا این جماعت گرد یکدیگر می چرخند و در این جا مراد گردش خاص به دور خانه خداست.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- وجوب طواف''': فقره مبارکه: (ولْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ) که مشتمل بر فعل امر است و ظهور در وجوب دارد، بیانگر این است که طواف بیت الله الحرام فی الجمله واجب است. ضمناً تعبیر به (ليطّوّفوا) که از باب تفعل است به نوعی معنای مطاوعه و پذیرش دارد. در کتب فقهی از طواف، به دلیل اهمیت آن، به عنوان رکن حج یاد می شود.

'''دو- اقسام طواف:''' هرچند قرآن امر به مطلق طواف کرده است، لیکن طواف خود دارای تقسیماتی است: طواف در عمره، طواف در حج، طواف زیارت، طواف نساء و طواف وداع، و از سوی دیگر طواف واجب و طواف مستحب، و نیز طواف ضمن حج و عمره یا طواف مستقل نیابی و نذری.

'''سه- استقلال طواف''': طواف هرچند به عنوان منسکی از مناسک حج و عمره است، از تعابیری که در آیات مربوط به بیت الله و مسجدالحرام به چشم می خورد، معلوم می شود که طواف کنار نماز، اعتکاف، رکوع و سجده یک عبادت مستقل نیز است که فرمود: (أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ)<ref>بقره: ۱۲۵.</ref> و (طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْقائِمينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُود)؛<ref>حج: ۲۶.</ref> یعنی بیت، برای طواف و نماز و اعتکاف است. به عبارت دیگر بر خلاف سعی که مقید به حج و عمره است: (فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ)، طواف را بدون این قید آورده است و از اینجا استنباط می شود که طواف را جدای از حج یا عمره نیز می توان انجام داد.

'''چهار- محل طواف:''' مراد از مطاف، مکانی است که طواف کننده باید در آن محل بچرخد. تصریح آیه شریفه به بیت عتیق نشان می دهد که طواف باید حول بیت عتیق باشد. که مراد از آن همان کعبه است: (ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتيقِ )<ref>حج: ۳۳.</ref> و (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدى لِلْعالَمينَ <sym>٭</sym> فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبْراهيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنا)<ref>آل عمران: ۹۶-۹۷.</ref>.

'''پنج- مبدأ طواف:''' وقتی طائف به صورت مدوّر گرد یک مسافت مربع شکل حرکت می کند، ظاهر امر این است که از هر نقطه ای شروع شود طواف صدق می کند اما طبق روایات حجرالأسود به عنوان نقطه آغاز طواف معین شده است؛ چنان که امام صادق(ع) درباره کسی که از حجر اسماعیل طواف کرده بود فرمود: '''«فَلْيُعِدْ طَوَافَهُ مِنَ الْحَجَرِ الأَسْوَدِ إِلَى الْحَجَرِ الأَسْوَد»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۳، ص۳۵۷.</ref>

# نماز طواف

(وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى)<ref>بقره: ۱۲۵.</ref>.

چشم انداز آیه

قرآن کریم پیش از آیه بالا درباره ابراهیم(ع) فرمود: (وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ)<ref>بقره: ۱۲۴.</ref> و در آن به گوشه ای از خصائص ابراهیم(ع) چون آزمون سخت، اعطای امامت و تقاضای آن برای فرزندانش اشاره کرد. پس از آن در صدر آیه یادشده، به ویژگی های بیت الله الحرام پرداخته و می فرماید: (وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً). خداوند در این آیه، بیت الله را مثابه و أمن معرفی می کند. مثابه، از ریشه ثوب، به معنای بازگشت و تکرار است<ref>فیومی، المصباح المنیر، ثوب.</ref> و به لحاظ تفسیری ممکن است به معنای محل ثواب باشد؛ زیرا خدا بر انجام حج ثواب می دهد یا بدین معناست که هرساله زیارت بیت الله تکرار می شود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ص۳۸۲.</ref> بر همین اساس برخی آن را دلیل استحباب تکرار حج دانسته اند.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۱۰.</ref> (أَمْناً) یعنی هر کس بدان جا پناه ببرد در امان خواهد بود، حتی اگر خطاکار باشد.<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۳۸۲.</ref> درحقیقت بیت الله به لحاظ تشریعی مأمن است و باید امنیت زائر بیت الله الحرام تأمین شود؛ نه اینکه تکویناً زائر در امان است؛ چون با واقعیت خارجی و تاریخ ناهماهنگ است. به هر صورت پس از بیان مثابه و مأمن بودن بیت، خدای سبحان در ادامه آیه می فرماید: (وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى)؛ یعنی چنین خانه ای با چنین معمار و بنّایی سزاست که مردم پا جای پای او بگذارند و قدمگاهش را معبد خویش قرار دهند.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- مصلای نماز:''' صراحت آیه در اتخاذ مقام ابراهیم(ع) به عنوان مصلاست. در قرآن دوبار به مقام ابراهیم(ع) اشاره شده است؛ یکی در آیه بالا و دیگری در آیه: (فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبْراهيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنا).<ref>آل عمران: ۹۷.</ref> برخی مفسران بر این باورند که مصلا همه حرم است؛ چراکه ابراهیم(ع) درآنجا پا گذاشته است.<ref>قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۴، ص۱۳۹.</ref> فاضل مقداد در آیه دوم با قرطبی هم فکر است، اما در آیه اول معتقد است مراد از مقام ابراهیم(ع) سنگی است که جای پای ابراهیم(ع) در آن مشاهده می شود.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۱۰.</ref> مجموع قرائن متصل و منفصل مؤید این است که مراد همان محل خاص است؛ نه کل حرم.

'''دو- همه مقام یا بخشی از آن:''' مقام ابراهیم(ع) امروزی، یعنی اسطوانه مشتمل بر جای پا، اصلاً قابلیت مصلا را ندارد و در آیه (اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ)، نیز تعبیر (مِنْ) به کار رفته است؛ حال اگر کلمه «من» تبعیضیه باشد، یعنی بخشی از مقام ابراهیم(ع) را مصلا قرار دهید و اگر ابتدائیه یا بیانیه باشد، یعنی ابتدای مقام ابراهیم(ع) را به عنوان مصلا اتخاذ کنید و این ناممکن است. طبق روایاتی که حج را توصیف می کند و در آن تعبیر به «عند مقام» آمده است: '''«وَيُصَلِّي بِالْبَيْتِ رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ»'''، <ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص۲۱۳.</ref> کلمه «عند مقام» بر سمت راست یا چپ مقام نیز صدق می کند.

'''سه- نماز پشت مقام:''' هرچند در خود آیه «من مقام» تعبیر شده است، اما امام صادق(ع) در وصف حج نبوی فرمود: '''«فَلَمَّا طَافَ بِالْبَيْتِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَلْفَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ »'''<ref>همان، ص۲۲۴.</ref>و درباره اعمال عمره فرمود: '''«وَ صَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ خَلْفَ مَقَامِ إِبْرَاهِيم »'''؛<ref>همان، ج۱۴، ص۳۰۶.</ref>یعنی نمازگزار نزد مقام ابراهیم(ع) باید به گونه ای بایستد که مقام بین مصلی و کعبه قرار گیرد.

# سعی

(إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاجُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شاكِرٌ عَلِيمٌ).<ref>بقره: ۱۵۸.</ref>

چشم انداز آیه

صفا و مروه نام دو کوه است که در سمت حجرالاسود به فاصله چندصد متری از یکدیگر قرار دارند و امروزه با توجه به توسعه مسجدالحرام به صورت سالن بزرگی درآمده است. این مکان محل انجام یکی از مناسک مهم حج و عمره است. شعائر، به معنای مناسک، یا به معنای نشانه هاست و نشانه بودن صفا و مروه به این معناست که انسان با دقت در آن می تواند به عظمت خدا پی ببرد.<ref>مصطفوی، التحقیق، کلمه شعر.</ref> همچنین تاریخ زنده ای از مجاهدت اولیای الهی چون ابراهیم، اسماعیل و هاجر(ع) است. قرآن کریم از صفا و مروه، کنار برخی دیگر از نمادهای حج به عنوان شعائر یاد کرده است.<ref>از جمله صید در حال احرام (مائده: ۲)، قربانی، نذر و طواف (حجّ: ۳۲) و شتر قربانی در حج (حجّ: ۳۶).</ref> نشانگی صفا و مروه نه تنها برای مؤمنان عصر نزول شعائر بوده، بلکه امروزه نیز علامت و نشانه عظمت خداست؛ چراکه صفا و مروه یادآور این است که روزگاری بی آب و گیاه بود و روزی دیگر با عنایات الهی آباد شده است. صفا و مروه ای که زمانی بتکده بود، روزی دیگر با اراده الهی به مرکز توحید تبدیل شد.

بعضی از مسلمانان در زمان پیامبر(ص)، به این دلیل که در گذشته بت إساف در صفا، و بت نائله در مروه مستقر بود و مشرکان این دو محل را لمس و مسح می کردند، بر این باور بودند که سعی میان صفا و مروه روا نیست. با نزول آیه این شبهه برطرف شد؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«كان المُسلِمُون يَرَون انّ الصَفا والمَروَة ممّا ابتَدَعَ اهلُ الجاهِلية، فَأنزَلَ اللهُ هَذهِ الآيَة»'''. همچنین از آن حضرت روایت شده است: '''«نَزَلَ آدمُ عَلى الصَفا و نَزلَت حَوّاء عَلى المَرَوة فَسُمّي الصَفا باسم آدم المصطفى، و سُمّيتِ المَروة باسم المرأة»'''.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۴۰، ذیل آیه مورد بحث؛ برای آگاهی از دیگر نظرات رک: قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۱۸۳.</ref>

قرآن کریم پس از معرفی معنوی صفا و مروه، به منسک مربوط به آن اشاره کرده، می فرماید هر کس حج و عمره انجام می دهد، باید بین آن دو سعی و به تعبیر خود قرآن طواف نماید. واژه طواف به معنای گردش چیزی گرد چیز دیگر است<ref>فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه طوف.</ref> که گاهی دورانی است، مثل طواف بیت الله و گاهی به صورت حرکت تکراری به سمت چیزی است، مثل طواف بین صفا و مروه، که به آن سعی نیز گفته می شود و به این جهت به فاصله بین صفا و مروه، مسعی گفته می شود. در پایان آیه با دو وصف (شاکِر) و (عَلِیم) بیان می شود که خدا به اعمال صحیح انسان ها پاداش می دهد. شکر خدا همان پاداش دادن به اعمال است و چون پاداش دادن نیاز به آگاهی دارد شکر با وصف علیم ترکیب شد.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- تشریع سعی:''' این آیه با تعبیر (لا جُناحَ) در مقام تشریع اصل منسک سعی است. درحقیقت حظری که نسبت به سعی بین آن دو استشمام می شد، برداشته شد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج ۱، ص۳۸۶.</ref>

'''دو- وجوب سعی:''' سعی از مناسک واجب و رکنی حج است و با ترک عمدی آن حج باطل می شود. تعبیر (فلا جُناحَ) که به معنای نفی گناه است،<ref>المصباح المنیر؛ مقاییس اللغة، کلمه جنح.</ref> گرچه ظهور در مطلق جواز دارد، اما همانند آیه (وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ)<ref>نساء: ۱۰۱.</ref> است و البته به کمک روایات، مفید حکم وجوبی است.<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۴۳۴.</ref>

'''سه- سعی در ضمن حج و عمره:''' از اینکه فرمود: ('''فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ''') استنباط می شود که عمل سعی تنها در ضمن مراسم حج و عمره مطلوب است و در غیر این دو حالت، سعی، هیچ گونه مطلوبیتی ندارد.

'''چهار- انقیاد در عبادات:''' اینکه خداوند فرمود: (وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شاكِرٌ عَلِيمٌ)، منظور این است که اوامر الهی و عبادت ها، خواه واجب یا مستحب همه جزء خیرات است، و باید از روی طوع و پذیرش باشد؛ نه اکراه.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۸۶.</ref>

'''پنج- ابتدای سعی:''' هرچند در آیه: (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ)، ابتدا از صفا نام برده و بعد نام مروه آمده است، ولی از این ترتیب نمی توان استنباط کرد که سعی باید از محل صفا شروع و به مروه ختم بشود.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۱۲.</ref> البته با کمک روایات و ازجمله این روایت امام صادق(ع): '''«ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ الله بِهِ»'''<ref>طوسی، تهذیب الأحکام، ج۵، ص۱۴۵.</ref> چنین حکمی قابل استنباط است.

# طواف نساء و نماز طواف نساء

(وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ)<ref>حج: ۲۹.</ref>.

چشم انداز آیه

در بحث طواف درباره این آیه سخن گفته شد. در اینجا از زاویه دیگری باید گفت آیه در بدو نظر تنها به مطلق طواف اشاره کرده است و در آن، قرینه ای بر طواف نساء یا نوع خاصی از طواف وجود ندارد. تنها از طریق روایات می توان گفت مراد از طواف در آیه: طواف النساء است؛ چنان که امام کاظم(ع) درباره آیه: (وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ) فرمود: «طَوَافُ الْفَرِيضَةِ، طَوَافُ النِّسَاءِ»<ref>کلینی، الكافی، ج۹، ص۱۵۹.</ref> و امام صادق(ع) درباره تأخیر زیارت [اعمال مکه] تا هنگام نَفْر از منا فرمودند: '''«لا بَأْسَ وَ لايَحِلُّ لَهُ النِّسَاءُ حَتَّى يَزُورَ الْبَيْتَ وَ يَطُوفَ طَوَافَ النِّسَاءِ»'''.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص۲۴۶.</ref>

مطلب مهمی که درباره طواف نساء وجود دارد این است که این منسک از اختصاصات مذهب شیعه است. در میان شیعه و اهل سنت، تعداد طواف ها مشترکند، اما عناوین طواف ها متفاوت است. در فقه شیعه، طبق روایت امام صادق(ع): '''«وَ أَمَّا الْمُتَمَتِّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَعَلَيْهِ ثَلاثَةُ أَطْوَافٍ بِالْبَيْت»''' <ref>همان، ج ۱۱، ص۲۱۲.</ref> سه طواف واجب وجود دارد که عبارتند از: طواف عمره، طواف زیارت و طواف نساء. همچنین در فقه شیعه طواف وداع نیز مستحب است. اما در فقه اهل سنت سه طواف واجب است: طواف عمره، طواف افاضه و طواف وداع،<ref>جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ج۱، ص۶۳۸-۶۸۵ و ۷۱۶.</ref> و سخنی از طواف نساء نیست.

نکته فقهی و تفسیری

'''زمان طواف نساء''': بر اساس آیه کریمه (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ) طواف پس از وقوفین و اعمال روز عید و وفای به نذر - اگر نذری داشته باشد - قرار دارد. اما در اینکه بلافاصله پس از حلق یا تقصیر انجام شود یا پس از اعمال مکه، باید به روایات رجوع شود. در این زمینه طبق روایتی امام کاظم(ع) فرمود: '''«إِنَّمَا طَوَافُ النِّسَاءِ بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنْ مِنى»'''.<ref>وسائل الشیعة، ج ۱۳، ص۴۴۴.</ref> فقها نیز مطابق روایات به این مهم اشاره کرده و نوشته اند: «وقت ادای طواف نساء پس از فارغ شدن از سعی در حج تا آخر ایام تشریق است».<ref>مؤمن قمی، جامع الخلاف والوفاق، ص۲۰۰.</ref>

# بیتوته در منا

(وَ اذْكُرُوا الله في أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ في يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا الله وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيهِ تُحْشَرُونَ)<ref>بقره: ۲۰۳.</ref>.

چشم انداز آیه

خداوند سبحان در آیات پیشین به بیان مهم ترین مسائل حج، مانند تشریع حج، قربانی در تمتع، وقوف در عرفات و افاضه به مشعر پرداخت. در این آیات هم به بیان مناسک انتهایی فریضه حج پرداخته و سه مسئله مهم را بیان فرموده است:

الف) بیتوته در منا؛

ب) ذکر خدا؛

ج) کوچ از منا.

مراد از ایام معدودات، ایام تشریق، یعنی سه روز پس از عید قربان، یا همان روز یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۳۲.</ref> روز یازدهم، یَومُ الْقَرّ، روز دوازدهم یَومُ الصَّدْر و روز سیزدهم یَومُ النَّفْر نامیده شده است.<ref>فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج ۱، ص۳۱۹.</ref>

بیتوته، مَبیت و بیات، از ریشه بیت و بات، به لحاظ ساختاری مصدر و به معنای سکنا گزیدن در شب و کار شبانه است؛ همان طور که ظلّ به کار روزانه اطلاق می شود؛ چنان که قرآن نیز در وصف عبادالرحمان می فرماید: (الَّذينَ يَبيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً).<ref>فرقان: ۶۴.</ref> برخی ارباب لغت گفته اند ازاین جهت که در معنای بیات و بیتوته سکنای شب لحاظ شده است، به خانه نیز که معمولاً مسکن شبانه است بیت اطلاق شده است.<ref>مصطفوی، التحقیق، ج۱، ص۳۵۸، کلمه بات.</ref> معنای بیتوته، در اصطلاح فقهی، تفاوت چندانی با معنای لغوی آن ندارد، اما این گونه هم نیست که هرگونه بیتوته ای مراد باشد؛ بلکه بیتوته افراد خاص، در زمان، مکان و شرایط مخصوص مراد است. چنان که شیخ انصاری در این زمینه نوشته است: «بیتوته یعنی شب به سر بردن در منا در شب یازدهم و دوازدهم».<ref>شیخ انصاری، مناسک حج محشی، ص۱۱۵.</ref>

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- وجوب بیتوته:''' در آیه شریفه به صراحت و به دلالت مطابقی سخن از وجوب بیتوته نیست. از این رو به عالمان و مفسرانی چون شیخ طوسی و طبرسی، نسبت استحباب داده شده است.<ref>فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة، ج ۵، ص۳۹۶.</ref> برخی فقهای قرآن پژوه افزون بر نصوص روایی، به دو مقوله دیگر بر وجوب. تمسک کرده اند: یکی سیره مستمر مسلمین متصل به معصومین(ع) در واجب بودن بیتوته و دیگری وجوب قربانی در صورت ترک این منسک. <ref>همان.</ref>

'''دو- زمان و مکان بیتوته:''' از گفته های پیشین به خوبی معلوم شد که زمان بیتوته، همان ایام معدودات، یعنی شب یازدهم و دوازدهم و سیزدهم است. در اینکه مراد از شب، تمام شب، یا نیمه اول یا نیمه دوم است باید به روایات رجوع کرد.

'''سه- مقدار بیتوته''': در تفسیر فقهی آیه (فَمَنْ تَعَجَّلَ في يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) بیتوته، به صورت ذاتی، برای شب های یازدهم و دوازدهم است؛ زیرا اگر روز دوم بعد از عید از منا کوچ کند، بیتوته بیش از دو شب لازم نیست. اما اگر روز دوازدهم از منا کوچ نکند و شب سیزدهم در منا بماند، بر اساس فقره (وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) باید در آن شب نیز بیتوته کند. افزون بر اینکه اگر حج گزار در حال احرام مرتکب صید و یا عمل زناشویی شده باشد، باید شب سوم نیز بیتوته کند.<ref>نراقی، مستند الشیعة، ج ۱۳، ص۸۰.</ref>

'''چهار- ذکر خدا:''' ذکر خدا یکی از فلسفه های حج است که سراسر این عمل عبادی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را فراگرفته است. خداوند پیش از آیه یادشده فرمود: (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً)<ref>بقره: ۲۰۰.</ref>؛ یعنی حج گزار باید بعد از ادای هر یک از مناسک یا ادای مجموع مناسک به یاد خدا باشد؛ چنان که در ابتدای آیه فرمود: (وَ اذْكُرُوا اللهَ في أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ). ساختار فعل امری (أذْكُرُوا) در هر دو آیه دلالت بر وجوب ذکر دارد؛ چنان که در جای دیگر نیز درباره حج آمده است: (لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ في أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ) <ref>حج: ۲۸.</ref> که به قرینه (عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقيرَ)<ref>حج: ۲۸.</ref> به این معناست که مفاد هر سه آیه لزوم یاد و نام خدا در منا است.

'''پنج- یاد یا نام خدا:''' در فرهنگ و ادب عرب و قرآن کریم، ذکر هم شامل یاد، یعنی ذکر قلبی می شود و هم نام، یعنی ذکر زبانی را در بر می گیرد. ذکر قلبی مانند این آیه: (وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً)<ref>اعراف: ۲۰۵.</ref> و ذکر زبانی مانند این آیه: (وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ) که مراد ذکر زبانی است.

امام صادق(ع) فرمود:

التَّكْبِيرُ أَيَّامَ التَّشـْرِيقِ مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ يَوْمَ النَّحْرِإِلَى صَلاةِ الْعَصْـرِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، إِنْ أَنْتَ أَقَمْتَ بِمِنًى... وَ التَّكْبِيرُ أَنْ تَقُولَ: اللهُ أَكْبَرُ اللهُ أَكْبَرُ، لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ وَ اللهُ أَكْبَرُ، اللهُ أَكْبَرُ وَ للهِ الْحَمْدُ، اللهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا هَدَانَا، اللهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ وَ الْحَمْدُ للهِ عَلَى مَا أَبْلانَا.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۷، ص۴۶۰.</ref>

مفسران نیز بر اساس روایات گفته اند: «ذکری که بدان امر شده است، در تعقیب پانزده نماز از نماز ظهر روز عید تا نماز صبح روز سیزدهم است».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۲، ص۵۳۲.</ref>

قاعده تغلیب

استنباط حکم فقهی بیتوته در شب های منا که مستفاد از آیه فوق و به ویژه تعبیر (أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ) است، متوقف بر تعمیم در معنای ایام است؛ زیرا تبادر از ایام روزهاست؛ اما شب ها، که زمان اصلی بیتوته است، از مفهوم یوم خارج است؛ مگر با غلبه دادن یوم بر لیل؛ یعنی مراد از ایام، روز و شب است که در ادبیات از آن به صنعت تغلیب یاد می شود. آیت الله سبحانی به این تعمیم اشاره کرده است.<ref>سبحانی، الحج فی الشریعة الإسلامیة الغراء، ج ۵، ص۳۵۰.</ref>

# نفر از منا

(فَمَنْ تَعَجَّلَ في يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا الله وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَىهِ تُحْشَـرُونَ).<ref>بقره: ۲۰۳.</ref>

چشم انداز آیه

بعد از آنکه اعمال حج از احرام تا وقوفین و اعمال منا به انجام رسید، چه اعمال مکه در بازه زمانی دو روزه در منا به جا آورده شود یا موکول به بعد از منا شده باشد، روز دوازدهم بعد از رمی جمره عقبه، تا غروب فرصت هست که حج گزار از منا خارج شود، که از آن تعبیر به نَفْر از منا می شود. اگر حج گزار عجله نکند، می تواند تا روز سیزدهم نیز در منا بماند و بعد از آن از منا کوچ کند. در این آیه شریفه به عنوان آخرین عمل منا یا حتی آخرین منسک حج، خروج از منا مطرح شده و در پایان به تقوای الهی و مسئله حشر که مهم ترین عامل تقواست سفارش شده است.

تأخر در قرآن کریم معمولاً برابر تقدّم به کار می رود؛ از جمله در آیه شریفه (لِيَغْفِرَ لَكَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ)،<ref>فتح: ۲.</ref> درحقیقت متکلم زمان سومی را در نظر دارد که پیش از آن را تقدم و پس از آن را تأخّر می داند؛ چنان که در این آیه با محوریت هجرت، قبل و بعد از آن مراد است. در آیه یادشده تأخر برابر تعجل، به کار رفته است که طبق قاعده تقابل به معنای کُندی است. درواقع حج گزار یا زمان نخست را اختیار می کند، که روز دوازدهم است، یا زمان دوم را، که روز سیزدهم است.

نکات فقهی و تفسیری

'''یک- وجوب نفر''': از دو تعبیر (فَمَنْ تَعَجَّلَ) و (مَنْ تَأَخَّرَ) استنباط می شود که حج گزار بعد از انجام مناسک منا باید از آنجا کوچ کند؛ زیرا این مسئله مفروغ عنه بوده و تنها به تعجیل و تأخیر اشاره شده است.

'''دو- تخییر در تعجیل و تأخیر''': عبارت (فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ) بیانگر آغاز نَفْر در روز دوازدهم است و این بدان معناست که قبل از آن روا نیست. اما حج گزار در انتخاب این روز یا تأخیر تا روز بعد مختار است؛ چراکه آمده است: (مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ)'''.'''

'''سه- اصل اولی، تأخیر یا تعجیل؟''' در آیه یادشده، قید (لِمَنِ اتَّقى) آمده است. اگر این قید متعلق به تعجیل در (فَمَنْ تَعَجَّلَ في يَوْمَيْنِ) باشد، بدان معناست که اصل تأخیر است، مگر اینکه حج گزار رعایت تقوا را کرده باشد که در این صورت تعجیل بلامانع است. اما اگر این قید متعلق به حج باشد، یعنی کسی که در حج به طور طبیعی رعایت تقوا کرده و حجی مبرور و مکفّر سیئات به جای آورده است، اصل در تعجیل است؛ مگر اینکه خلاف تقوا مرتکب صید یا امور زناشویی شده باشد که باید در روز سیزدهم کوچ کند. البته اولویت با دیدگاه نخست است؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۹.</ref>زیرا مطابق سیاق آیه و روایات است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۲۵.</ref>

'''چهار- لزوم بیتوته در شب سیزدهم''': بر اساس (مَنْ تَأَخَّرَ) در صورتی که حج گزار موفق نشود یا نخواهد روز دوازدهم از منا کوچ کند، باید شب سیزدهم نیز در منا بیتوته کند و در روز آن نیز رمی جمرات کند.

'''پنج- بیتوته و رمی تنبیهی:''' از مجموع دلالت آیه و مفاد روایات استنباط می شود که بیتوته به صورت ذاتی برای شب های یازدهم و دوازدهم است. اما اگر حج گزار بر اساس فقره (وَ مَنْ تَأَخَّرَ) کوچ را به تأخیر انداخت یا خلاف شرط تقوا در (لِمَنِ اتَّقى) تقوای الهی را ترک کرد و مرتکب صید و امور زناشویی شد، باید شب سیزدهم نیز بیتوته و فردای آن رمی کند.

<br />

==پانویس==
{{پانویس}}

{{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج}}

کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن

2026-08-05T18:32:19Z

Engineer: /* فهرست فصل‌ها */

دیباچه

قرآن کریم کتاب هدایت و اقیانوسی از معارف اسلام در زمینه های مختلف (اعم از احکام، اخلاق، تاریخ و اخبار غیبی) است که بشر برای هدایت نیازمند به آنهاست. هر کس بر اساس معرفت و شناخت خود می تواند در این اقیانوس غور کند و از مرواریدهای ناب آن صید کند.

بخشی از آیات قرآن کریم مربوط به عبادت پر رمز و راز حج است. پژوهندگان معارف قرآن، با تأمل در آیات مربوط به حج، آموزه های سودمندی را در اختیار طالبان آن قرار داده اند. بخشی از آیات حج درباره شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) است؛ کسی که تجدیدکننده بنای کعبه و به جاآورنده حج ابراهیمی است.

آیات تاریخ اسلام و اماکن مکه و مدینه و مشاهد مشرفه، بخش دیگری از آیات مربوط به حج را تشکیل می دهد. آیات احکام به بیان مناسک حج و عمره می پردازد و در بخشی دیگر از آیات حج، به مسئله اخلاق اشاره شده است.

اثر پیش رو با عنوان مکه و مدينه در آينه آيات قرآن، در چهار بخش به بررسی آیات مربوط به حج می پردازد. عناوین بخش ها به ترتیب نویسندگان عبارتنداز:

بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن (حجت الاسلام و المسلمین مهدی رستم نژاد)؛

بخش دوم: تاریخ اسلام، آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام (حجت الاسلام و المسلمین محمدرضا جباری)؛

بخش سوم: آیات احکام و مناسک حج (حجت الاسلام و المسلمین محمد فاکر میبدی)؛

بخش چهارم: مباحث اخلاقی در آیات حج (حجت الاسلام و المسلمین عبدالله حاج علی).

ضمن تشکر و سپاس از نویسندگان بزرگوار که در تألیف این اثر تلاش بسیار کردند و ارزیابان محترم حجت الاسلام و المسلمین سیدصادق فدکی، حجت الاسلام و المسلمین علی نصیری و زنده یاد جناب آقای دکتر سیدمحمود سامانی(رض)، امیدواریم اثر حاضر مورد استفاده جویندگان معارف حج از منظر آیات قرآن کریم قرار گیرد.

'''انه ولی التوفیق'''

'''پژوهشکده حج و زیارت'''

<br />

== فهرست فصل‌ها ==
* [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن|بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن]]
* [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)|تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)]]
* [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسک حج|آیات احکام و مناسک حج]]
* [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج|مباحث اخلاقی در آیات حج]]

رده:مقاله‌های پیشنهادی

2026-07-26T05:56:52Z

Engineer: added Category:مسائل ویرایشی using HotCat

[[رده:مسائل ویرایشی]]

رده:مقاله‌های پیشنهادی

2026-07-26T05:56:01Z

Engineer: ایجاد صفحه خالی

صفحهٔ اصلی

2026-07-26T05:54:41Z

Engineer:

{{الگو:صفحهٔ اصلی/بالا}}
<div class = "portal-container-3" style = "">
{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-2-3
| style = grid-row-end: span 2;
| عنوان = مقاله پیشنهادی
| تصویر =
| محتوا = {{مقاله پیشنهادی}}
| پیوند =
}}
{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-1-3
| style = gr id-row-end: span 2;
| عنوان = درگاه‌ها
| تصویر =
| محتوا =
* [[درگاه مناسک حج]]
* [[درگاه مسجدهای مدینه]]
}}
{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-1-3
| style = grid-row-end: span 2;
| عنوان = مقاله‌های جدید
| تصویر =
| محتوا = {{ستون-شروع|عرض=18em}} <DynamicPageList>category=مقاله‌های تکمیل‌شده
count=15
ordermethod=categoryadd</DynamicPageList></div>
}}

{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-1-3
| style = grid-row-end: span 2; grid-column-start: 3
| عنوان = مقاله‌های پیشنهادی
| تصویر =
| محتوا = {{ستون-شروع|عرض=18em}} <DynamicPageList>category=مقاله‌های پیشنهادی
count=15
ordermethod=categoryadd</DynamicPageList></div>
}}

{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-2-3
| style = grid-row-end: span 3; grid-row-start: 3
| عنوان = تصویر برگزیده
| تصویر =
| محتوا ={{نگاره روز صفحه اصلی}}
}}

{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-2-3
| style = grid-row-end: span 2;
| عنوان = آیا می‌دانستید...
| تصویر =
| محتوا = {{آمیک}}
| پیوند =
}}


{{صفحهٔ اصلی/قاب
| class = portal-column-1-3
| style = grid-column-start: 3;
| عنوان = پایگاه‌های مرتبط
| تصویر =
| محتوا = {{صفحهٔ اصلی/پایگاه‌های مرتبط}}
}}
</div>

{{صفحهٔ اصلی/قاب
| عنوان = درخت‌واره رده‌ها
| style = margin-top: 16px;
| تصویر =
| محتوا = {{ستون-شروع|عرض=15em}}
<categorytree>ویکی‌حج</categorytree>
{{پایان}}

| پیوند =
}}
__NOTOC__

[[en:]]
[[ar:]]

2026-06-12T17:38:08Z

{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع}}

اقتصاد همیشه عاملي مهم و تأثیرگذار در روابط خارجی و سیاسی دولت‌ها بوده است؛ به طوري که، سرزمین‌هایی با موقعیت جغرافیایی ممتاز و شرایط اقتصادی سودآور، همواره در نظر سایر کشورهای قدرتمند اهميت دارند. در دوران صفويان و عثمانيان سرزمین بین‌النهرین به علت شرایط جغرافیایی و آب فراوان و خاک حاصلخیز از اهميت ويژه‌اي برخوردار بود. در این زمان عراق راه ترانزیتی مهم برای پیوند دادن تجارت شرق و غرب و پل ارتباطی مهم بسیاری از نقاط جهان برای سفر به خانة خدا بود. بنابراین هم دولت صفوی و هم دولت عثمانی ناگزیر بودند سیاست اقتصادی خاصی را در عراق در پيش بگيرند تا بقای حکومت خود را در عراق تأمین کنند.

آنچه در این فصل بررسی خواهيم کرد، نقش و جایگاه اقتصادی شهرهای زیارتی و تأثیر آن در تحولات سیاسی ـ اقتصادی دو دولت صفوی و عثمانی در این زمینه است. همچنین سعي کرده‌ايم نقش اقتصادی زائران عتبات و حرمين را، که اکثراً هم ایرانی بودند، در جامعه صفوي و نقش اقتصادی موقوفات را در اماکن مقدس بررسی کنيم.

== ۱. جغرافیای اقتصادی راه‌ها و محصولات تجاری عتبات ==

عراق عرب که قسمتی از خاک ایران بود، سرزمیني کشاورزی به شمار می‌رفت؛ اما درگیری‌های سیاسی بر سر تصاحب آن با سقوط ایلخانان آغاز شد و با روی کار آمدن دولت شیعی صفوی ادامه یافت و با قدرت‌یابی دولت عثمانی و ادعای مالکیت آن به اوج رسید. حاصل این درگیری‌ها جلوگیری از هر گونه رشد و پیشرفت کشاورزي بود. محصولات کشاورزی این منطقه بیشتر خرما و مرکبات بود؛ چنان‌که شهرهای مقدس نجف و کربلا جايگاه ممتازي در کشت خرما داشتند.<ref>. شاو، ''امپراتوري عثماني و ترکيه جديد''، ترجمه محمود رمضان‌زاده، ص۱۷۴.</ref> همچنین عراق به علت قرار گرفتن بر سر راه تجارت شرق و غرب و به عنوان سنگر ایران و به دلیل دسترسی به خلیج فارس و ترانزیت تجارت با هند، آسیای غربی و آسیای صغیر اهمیت خاص جغرافیایی داشت و دولت عثمانی که در اوج قدرت بود، نمی‌توانست از عواید فراوان آن چشم بپوشد. دولت عثمانی در صورت تسلط بر عراق می‌توانست بر دشمن خويش يعني حکومت شیعی صفوی تسلط یابد و علاوه بر آن مانع نفوذ و گسترش شیعی‌گری در غرب و دیگر سرزمین‌های اسلامی شود؛ همچنین از نظر اقتصادی به جهت رفت‌وآمد تجار و زائران می‌توانست درآمد گمرکی کلانی به دست آورد و در خلیج فارس هم نفوذ یابد. به این ترتیب عثمانیان علاوه بر دلایل مذهبی و سیاسی دلایل اقتصادی جدیدی نیز برای حمله به صفویان داشتند؛ زیرا نظارت صفویان بر عراق و ایران مانع تجارت از راه خشکی بین خاور دور و اروپا شده بود. همة راه‌های شرق ـ غرب از طریق آن بخش از خاورمیانه که تحت سلطة عثمانی بود، به‌ويژه به دليل نظارت پرتغالي‌ها بر درياهاي شرق مسدود شده بود<ref>. شرلي، ''سفرنامه برادران شرلي''، ص۸۵.</ref>.

یکی از راه‌های مهم تجاری ایران از همدان به غرب بود. در واقع این راه زمینی بغداد ـ کرمانشاه و بغداد ـ حلب بود که اهمیت تجاری و اقتصادی عراق را نزد ايران و عثماني دوچندان مي‌کرد. ابریشم بيشترين محصول تجاری در اقتصاد هر دو کشور بود که آن را از این راه غربی به اروپا مي‌بردند و در مقابل کالاهای خارجی را از طریق بصره، بغداد و خانقین به داخل ایران حمل مي‌کردند. به همین دلیل است که در ''سفرنامة برادران شرلی'' بغداد یک محل تجاری بزرگ با هندوستان، ارمنستان، ایران و عثمانی معرفي می‌شود.<ref>. دوري، ''بغداد: چند مقاله در تاريخ و جغرافياي تاريخي''، ترجمه اسماعيل دولتشاهي، ص۹۴.</ref> اما بر اثر جنگ و ناامنی و دشمنی سیاسی قطع روابط تجاری ايران و عثماني امری عادی بود.

هنگامی که شاه‌اسماعیل اول در سال ۹۱۴ قمري فاتحانه به خاک عراق قدم نهاد، بسیاری از بازرگانان ایرانی در پی او به بغداد آمدند و امر تجارت در عراق رونق گرفت؛ اما سلطان‌سلیم در اقدامی سیاسی روابط تجاری با ایران را تحریم کرد و نه‌تنها باعث خشم بازرگانان عثمانی شد که بازرگانان ایرانی را نیز ناخشنود، و خسارت جبران‌ناپذيري بر آنها وارد ساخت بعدها با ورود سلطان‌سلیمان به بغداد (۹۴۰ق) باعث از بین رفتن محدودیت‌های تجاری شد؛ چنان‌که بارزگانان اروپایی سفر به بغداد را آغاز کردند.<ref>. نوايي، ''اسناد و مکاتبات ايران از سال''''۱۱۰۵ـ۱۱۳۵ همراه با يادداشت‌هاي تفصيلي''، ص۱۹۰''-''۱۹۲.</ref>

در پادشاهی شاه‌عباس اول و برقراری روابط دوستانة او با دولت عثمانی، روابط بازرگانی دو کشور حفظ شد. سلطان‌عثمان دوم (۱۰۲۷ ـ ۱۰۳۱ق) در نامه‌اي به شاه‌عباس از او می‌خواهد بازرگانانی را که از سوی عثمانی به ایران می‌آیند، با شعارهای مذهبی توهین‌آمیز معذب نسازند و به این طریق زمینة بهبود و گسترش روابط تجاری را فراهم آورند.<ref>. دلاواله، ''سفرنامه''، ترجمه شعاع‌الدين شفا، ص۴۴۱.</ref>

با شدت گرفتن منازعات و تیرگی روابط همچنان پاشای بغداد در حفظ روابط تجاری با ایران می‌کوشید. دلاواله، سیاح ایتالیایی که از نزدیک و هم‌زمان شاهد این وقایع بود، توضیح می‌دهد که چگونه سرانجام با شعله‌ور شدن جنگ و کشیده شدن آتش آن به بغداد «راه تجارت و دادوستد بین دو کشور قطع گردید؛ به طوری که تجار به‌خصوص تجار مسلمان بغداد از ترس دشمن جرئت حرکت نیافتند؛ اما ازآنجا که بغداد نمی‌تواند از آذوقه و مواد خوراکی وارده از ایران چشم بپوشد، پاشا علی‌رغم تلفاتی که متحمل شد، هرگز ممانعتی در راه رفت‌وآمد کاروان‌ها ایجاد نکرده، حتی برعکس به جهت درآمدهای گمرکی سالانة کشور و به خاطر نفعی که هر ساله از این طریق به جیب می‌زند، تا حد امکان تسهیلات بیشتری اعمال مي‌کند؛ حتی از تجار و بارزگانان تقاضا می‌کند به کار خود ادامه دهند و به آنان قول می‌دهد امنیت دلخواهشان را تأمین نماید».<ref>. بياني، ''تاريخ نظامي ايران دوره صفويه''، ص۴''-''۱۴.</ref>

پس از استیلای شاه‌عباس اول بر بغداد تجارت شهر توسعه یافت؛ زیرا بسیاری از تجار ایرانی و غیر ایرانی که دشمن عثمانی بودند، همراه شاه وارد این شهر شدند. بیگلربیگی بغداد در زمان شاه‌عباس اول و شاه‌صفی بیگلربیگی همدان نیز بود که اين امر به امنیت و رونق تجارت مسیر غرب کمک مي‌کرد.<ref>. سلطان‌محمد، ''سفرنامه مکه''، تصحيح علي‌اکبر خداپرست، ص۲۴۴.</ref> در این شرایط نه‌تنها تجارت عراق توسعه یافت، بلکه شهرهای مقدس عراق هم از نظر کشاورزی معمور شد. کوشش شاهان صفوی برای رساندن آب به نجف، کربلا و حله کوششي در جهت احیای کشاورزی و آبادانی این شهرها نیز بود؛ زیرا این امر نه‌تنها سبب توقف بیشتر زائران در این شهرها، بلکه باعث گسترش باغ‌های کشاورزی آن نیز می‌شد. دلیل این ادعا، مشاهدات و توصیفات سیف‌الدوله سلطان‌محمد از باغ‌های نجف در عصر قاجار است که حدود یک قرن و نیم پس از سقوط سلسلة صفوی هنوز نام شاهان بزرگ و خیّر صفوی را بر خود داشته است. او می‌نویسد:

... مزارع زیاد دارند: یکی موسوم به عباسیه است و دیگری طهماسبیه. سکنه و زراعت و نخیلات دارند. در بیابان نجف دُر پیدا می‌شود. مکرر دیده شده همین دُر را تراشیدند و عتیق الوان درآمده، از برکت صاحب ولایت همه چیز در این شهر کوچک یافت می‌شد.<ref>. العزاوي، ''تاريخ العراق بين احتلالين''، ص۱۰۲.</ref>

همچنین اقدام سلطان‌سلیمان عثمانی در بازسازی نهر حسینیه در کربلا به منظور رونق بخشیدن به حیات اقتصادی این شهر بود.<ref>. اعتمادالسلطنه، ''مرآت البلدان:'' ترجمه مترجمان وزارت انطباعات، به کوشش پرتو نوري علا و محمدعلي سپانلو، ص۹۳۲.</ref> با مرگ شاه‌عباس و شروع مجدد منازعات، گویی خشم طبیعت هم شعله‌ور شد. طغیان مکرر رودخانة دجله و بیماری همه‌گیر طاعون در سال ۱۰۴۴ قمري به حیات اقتصادی سرزمین عراق ضربة جبران‌ناپذير زد و باعث کشتار بسیاری از نفوس شد.<ref>. ويلي، ''نهضت اسلامي شيعيان عراق''،‌ ترجمه مهوش غلامي، ص۲۷.</ref> هرچند صلح ذهاب در سال ۱۰۴۹ قمري دورانی از امنیت را برای عراق به ارمغان آورد، سبب بهبود اقتصاد بیمار عراق نشد. سوء ظن عثمانیان به شیعیان موجب طرد آنها از دستگاه‌های اداری و دولتی و امور مهم تجاری شد. دولت عثمانی در بغداد که دورافتاده‌ترین ایالت امپراتوری بود، هیچ‌گونه خدماتی ارائه نمی‌داد و با ضعف روزافزون امپراتوری عثمانی هیچ‌گونه تلاشی در جهت برابر کردن مالیات‌ها، ساختن راه‌ها یا تعمیر سیستم آبیاری نمی‌شد.<ref>. تاورنيه، ''سفرنامه''، ترجمه ابوتراب نوري، ص۲۲۲.</ref>

در مجموع شرایط اقتصادی و تجاری عراق عرب در زمان استیلای حکومت صفوی بهتر از زمان تسلط دولت عثمانی بوده است. «شهر بغداد شهر تجارتی است؛ اما نه آن طوری که در اوقاف مالکیت پادشاه ایران بود؛ زیرا که با ورود ترک‌ها بسیاری از تجار معتبر کشته شدند. با وجود این، جمعیت متصل از اطراف به آنجا می‌آیند، چه برای تجارت و چه محض زیارت...». <ref>. همان، ص۱۶۴.</ref>

تجّاری که قصد عبور از عراق داشتند، باید گمرک سنگینی به دولت عثمانی در عراق می‌پرداختند و در عین حال از خطر دزدان و راهزنان در امان نبودند. بیشترین فشار مالی ناشی از این شرایط بر دوش شیعیان ساکن در شهرهای عراق بود. آنها از سازمان مالی و اداری عثمانی‌ها بیزار بودند.

توصیف تاورنیه از نجف بیانگر شرایط سخت اقتصادی شیعیان این شهر است. او می‌نویسد:

در این آبادی [نجف] غیر از خرما و انگور و بادام که به قیمت گران به ما فروختند، چیز دیگر پیدا نکردیم. وقتی که زوار به آنجا می‌آیند که خیلی به‌ندرت اتفاق می‌افتد و چیزی برای تغذیه پیدا نمی‌کنند، شیخ دستور می‌دهد تا برنج را در آب و نمک جوشانیده، قدری هم روغن روی آن نثار می‌کنند و وقت ظهر میان آنها تقسیم می‌نمایند و چون در حوالی کوفه ابداً مرتعی برای پرورش حشم وجود ندارد، گوشت به‌هیچ‌وجه یافت نمی‌شود و بدتر از همه اینکه چوب برای سوخت به‌هیچ‌وجه به دست نمی‌آید.<ref>. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''''۱۹۰۰-۱۹۵۰''، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۴۱.</ref>

احساسات ضد عثمانی ضد سنی، به‌ویژه در جنوب عراق، بسیار قوی بود و در واقع کربلا در ظاهر تحت بیرق عثمانی بود. پاشاهایی که به حکومت بغداد منصوب می‌شدند، غالباً هیچ تعلق خاطری به این سرزمین نداشتند و محدودة اقدامات اصلاحی‌شان برای کسب ثروت بیشتر بود؛ مثلاً درویش محمد پاشا سرمایه‌گذاری غله و احشام در عراق را اصلاح کرد و از این راه توانست در مقام حکمران سود کلانی به دست آورد. این شرایط اقتصادی در عراق تا پایان حکومت صفویان در ایران ادامه یافت و پس از آن زمینه خودسری و استقلال‌طلبی پاشاهای ترک در عراق را فراهم ساخت.<ref>. تاورنيه، ''سفرنامه''، ترجمه ابوتراب نوري، ص۱۶۴؛ سيوري، ''ايران عصر صفوي''، ترجمه کامبيز عزيزيان، ص۹۷.</ref>

== ۲. نقش اقتصادی زوار عتبات و حرمین شریفین ==

زیارت‌های دسته‌جمعی ایرانی‌ها از نجف، کربلا، سامرا، کاظمین و مکه و مدینه به قدری برای سران دولت عثمانی و همچنین شیعیان و سني‌هاي ساکن عراق و حجاز سودآور بود که حکومت عثمانی با وجود دشمنی با دولت صفوی و ائمة معصوم نمی‌توانست از آن صرف‌نظر کند.

پادشاهان سنی‌مذهب ترک در عراق محدویت‌هايی برای زوار ایرانی قائل بودند؛ اما به دليل تأثير آنها در رونق بازار، ایجاد کسب‌و‌کار، گسترش تجارت، رونق کاروانسراها و راهداری‌ها و رفع بیکاری به‌هیچ‌وجه به قطع روابط اقتصادی خود با دولت صفوی تمايل نداشتند و به هر طریق در حفظ آن می‌کوشیدند.

پس از روی کار آمدن شاه‌عباس اول و صلح با دولت عثمانی و برقراری امنیت در مرزهای غربی و همچنین رشد سریع اقتصاد ایران در کنار اعتقادات قوی مذهبی شاه‌عباس اول انتظار می‌رفت بر حجم سفرهای زیارتی شیعیان ایران به عتبات عالیات و همچنین حرمین شریفین ـ که هر دو تحت تسلط حکومت عثمانی بود ـ افزوده شود؛ اما نه‌تنها این‌گونه نشد، بلکه شاه‌عباس با خروج زوار از کشور به‌شدت مخالفت کرد. او که با خروج ارز از کشور مخالف بود، برای متقاضیان زیارت عتبات و خانة خدا در سرزمین حجاز شرایط سختی قرار داد. زوار برای خروج از کشور باید مبالغ بسیاری به شاه می‌پرداختند و این مسئله نه‌تنها مانع خروج آنها می‌شد، بلکه نارضایتی شیعیان را هم در پي داشت.<ref>. سانسون، ''سفرنامه سانسون: وضع کشور شاهنشاهي ايران در زمان شاه سليمان صفوي''، ۲۰۱ .</ref>

بزرگ‌ترین هدف شاه‌عباس از این سیاست مذهبی جلوگیری از خروج مقادیر زیادی پول از کشور بود. او می‌خواست با تبدیل مشهد به یک مرکز بزرگ زیارتی شیعه در داخل کشور مانع از خروج ارز از کشور شود که تا قبل از این در سایر اماکن مقدس شیعه در عراق ـ تحت تابعیت عثمانی قرار داشت ـ خرج می‌شد و از سوی دیگر سبب رونق تجاری و اقتصادی شمال شرق ایران شود. سانسون که در زمان جانشینان شاه‌عباس اول از ایران دیدن می‌کرد، در سفرنامة خود می‌نویسد:

مشهد زیارتگاه ایرانیان است؛ شهری بسیار غنی می‌باشد. شاه‌عباس چون نمی‌خواست رعایایش پول خود را از مملکت خارج کنند و در قلمرو حکومتی عثمانی خرج نمایند، می‌خواست آنها را از رفتن به مکه منصرف گرداند و به رعایایش عشق و ارادت به امام رضا را که یکی از دوازده امام ایرانیان می‌باشد و در مشهد مدفون است، القا کرد... .<ref>. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ج۳، ص۹۹۸''-''۹۹۹.</ref>

هرچند مطالب سانسون ناشی از ناآگاهی و غفلت او از جایگاه و مقام رفیع علی بن موسی الرضا(ع) نزد شیعیان جهان در طول تاریخ است، از نظر روشن ساختن افکار اقتصادی شاه بزرگ صفوی و جانشینان او درخور توجه است. ظاهراً شاه‌عباس با توجه به نزدیکی و نیاز اقتصادی بغداد و شهرهای مذهبی عراق و حجاز به محصولات ارضی ایران خواهان وارد ساختن فشار اقتصادی بر حاکم ترک بغداد و فراهم ساختن زمینة نارضایتی از او و طغیان عليه او به‌ویژه در میان شیعیان عراق بود. با افزایش منازعات دو امپراتوری صفوی و عثمانی در دورة شاه‌عباس اول رفت‌وآمد زائران عملاً ناممکن شده بود؛ زیرا معدود زائران ثروتمند عتبات نیز به علت ترس از افتادن به اسارت ترکان جرئت رفتن به عراق نداشتند و در تمام این مدت فشار مالی و آسیب‌های اقتصادی بر مردم عراق بسیار بود. سرانجام در سال ۱۰۳۲ قمري شاه‌عباس اول موفق به گشودن بغداد و بیرون راندن عثمانی‌ها از آنجا شد و بدین گونه خیل عظیم زائران، که مدت‌ها بود از رفتن به عتبات محروم شده بودند، به دنبال سپاه صفوی و با تبلیغ و تشویق دولت به راه افتادند.<ref>. برن، ''نظام ايالات در دوره صفويه''، ترجمه کيکاووس جهانداري، ص۱۰۷.</ref>

شاه‌عباس اول برای بازگرداندن رونق و کسب‌وکار به شهرهای مقدس عراق بعد از مدت‌ها جنگ و رکود شدید اقتصادی زائران را به زیارت عتبات تشویق مي‌کرد. به این منظور راه‌ها و کاروانسراها بازسازی، و شغل حکومتی در اين شهرها با سمت تولیت اماکن مقدس در محل ایجاد شد. هدف شاه‌عباس این بود که بتواند در چنین مناطقی رعایت دستورها و قوانین مذهبی را تضمین کند. این روش حکومتی در عراق تا تسلط مجدد ترکان حفظ شد.<ref>. برن، ''نظام ايالات دوره صفويه''، ترجمه کيکاووس جهانداري، ص۱۰۷.</ref>

هرچند ورود پادشاه قدرتمند شیعی نویدبخش دورانی از رشد و توسعة اقتصادی در سرزمین عراق بود، طولانی شدن منازعات و سماجت سلطان سنی‌مذهب عثمانی برای بازپس‌گیری بغداد ویرانی و خطر بسیاری برای زائران داشت. سرانجام ترکان عثمانی با رهبری سلطان‌مراد چهارم یک‌بار دیگر موفق به گشودن بغداد شدند و این بار حکومتی پایدارتر از قبل در عراق تشکیل دادند. شیعیان عراق که به دولت ایران تمایل داشتند، در تصور عثمانی‌ها ستون پنجم بالقوه‌ای بودند که ممکن بود هر لحظه به دامن دشمن سقوط کند.<ref>. لباف، ''عراق و روابط آن با ايران''، ص۲۹''-''۳۰.</ref>

حکام ترک از عمق نارضایتی شیعیان و وابستگی سیاسی، اقتصادی، مذهبی و اجتماعی شهرهای مقدس عراق به دولت ایران آگاهی داشتند. پس برای راضی نگه داشتن آنها و ثبات و دوام بخشیدن به حکومت خود در عراق می‌بایست نیاز مالی و اقتصادی این سرزمین دور از مرکز را تأمین مي‌کردند. در این شرایط، ورود انبوه زوار نوعی صادرات نامرئی به عراق بود که می‌توانست در رفع مشکلات اقتصادی مردم عراق به سران ترک کمک کند. ورود مسافران به عتبات ورود ارز و رونق بازار را به دنبال داشت. بدون تردید مسافران ایرانی که هر سال در یک یا دو نوبت برای زیارت اماکن مقدس به این کشور مي‌رفتند، در درجة اول به آن ارز وارد می‌کردند و به بازرگانی داخلی آن رونق می‌بخشیدند.<ref>. فخرالملک، ''سفرنامه''، تصحيح محمدرضا عباسي، ص۴۳.</ref> این زوار مخصوصاً حاضر بودند برای به‌دست آوردن مقداری از آب و خاک این اماکن مقدس مبلغ درخور توجهی بپردازند. در واقع به علت سرازیر شدن پول ایران به عتبات عالیات و حرمین شریفین بود که مردم آن می‌توانستند تا حد امکان آسوده زندگی کنند.

شاید نظر اغراق‌آمیز ابوالحسن‌خان فخرالملک را، که حدود یک قرن و نیم پس از سقوط صفویان به زیارت عتبات مشرف شد، بتوان به دورة صفوی هم تعمیم داد: «واقعاً اگر دو سال زوار مشرف نشوند، همة این کسبه ورشکست خواهند شد».<ref>. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۴۰۱.</ref> این مطالب نقش اقتصادی شهرهای زیارتی و زوار ایرانی در عراق را به‌خوبی نشان می‌دهد. همچنين وابستگی گستردة اقتصادی‌اي که با تأسیس سلسلة صفوی آغاز شد، همچنان در قرن‌های پس از آن ادامه یافت.

== ۳. حرمین شریفین و درآمد اقتصادی آن ==

سکه‌های دولت صفوی موسوم به پنج‌شاهی یا عباسی در اواخر نیمة دوم سدة هفدهم میلادی در بصره رواج یافت. در این دوره، بصره پلی ارتباطی در مسير صادرات طلای ایران بود. خارج کردن طلای دولت صفوی از ایران باعث کمبود سکه‌های طلا در کشور شد. در چنین وضعی، بحران اقتصادی درازمدتی پیش آمد و دولت ایران تنها اجازه دادوستد با سکه‌های نقره داد و تجارت با سکه‌های طلا را ممنوع کرد.

تاجران ایران بار دیگر در سال ۱۰۷۱قمري تجارت با بصره و معامله با سکه‌های طلا را از سر گرفتند؛ زیرا در بصره چنین محدودیت هایی وجود نداشت. سکة طلا کالایی بود که آن را هدیه مي‌دادند و کسانی که قصد زیارت بیت‌الله و دیگر زیارتگاه‌های شیعی در سرزمین عراق را داشتند،<ref>. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۷۵۴''-''۷۶۵.</ref> آن را بسيار تقاضا مي‌کردند. زیارت سالانة خانة خدا در افزایش تقاضا و قیمت طلا مؤثر بود. افرادی که سفری طولانی به شبه‌جزیرة عربستان و مکه در پیش می‌گرفتند، مقدار زیادی طلا می‌خریدند؛ زیرا طلا تنها پول مناسب برای حمل به نقاط دوردست بود. این مسئله سبب افزایش قیمت طلا می‌شد؛ اما معلوم نیست طلایی که زوار با خود به حرمین شریفین می‌بردند، چه نوع طلایی بوده است: ونیزی یا عثمانی یا هر دو آنها؟

سکة طلا در این سفر برای پرداخت عوارض راه به عثمانی و مصرف خیرات لازم بود. گفته‌اند امیر مکه در اواخر قرن هجدهم میلادی یازده دینار طلا از هر زائر می‌گرفت. بصره و بغداد بر سر اینکه مسافرت از کدام شهر آغاز شود، رقابت مي‌کردند. در این مناطق، زوار شترانی برای سفر مي‌خريدند و هنگام بازگشت آن را به قیمت بسیار نازلی می‌فروختند؛ همچنین مبلغی می‌پرداختند که به‌سلامت عبور کنند. بنابراین می‌توان گفت سختگیری سوداگری سودمندی برای مقامات بصره و عثمانی بود.

از رفت‌وآمد نمایندگان سیاسی عرب به همراه هدایای گرانبها به اصفهان و تقاضای لغو حکم ممنوع بودن زیارت می‌توان به اهمیت حج در این دوران پی برد. شاردن مدعی است طي دوازده سالی که در ایران به سر می‌برد، چهار تن از سفرای عرب را ديد که از عربستان به اصفهان و دربار صفویان آمدند و خواستار رفع ممنوعيت سفر حج بودند.<ref>. Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra matthe'', p .۵۴-۵۵.</ref> لغو حکم تحریم راه بصره به دست سلطان‌سلیمان و نامة شاه‌عباس دوم گواه این امر است.

در اواخر قرن شانزدهم میلادی، دولت عثمانی با مشکلات و مسائل پولی مواجه بود. جریان گردش پول از سال ۹۸۳ قمري دامنگیر دولت عثمانی شد. سیاست به‌گردش‌اندازی جریان برون‌ریزی سکه‌ها از بصره به هند یا ممنوع کردن ضرب سکة محلی نقرة لاری و ممنوع کردن صادرات در سال‌های ۹۸۷ و ۱۰۰۴ قمري موفقیت چندانی به بار نیاورد.<ref>. تاورنيه، ''سفرنامه''، ترجمه ابوتراب نوري، ص۴۰۱.</ref> در این زمان ایران نیز درگیر مشکلات اقتصادی بود. تاورنیه، سیاح فرانسوی، در این باره می‌نویسد:

شاه‌عباس چون دید مملکت ایران از حیث تجارت عقیم، و به این جهت پول در مملکت بسیار کم است، مصمم شد اشخاص را با ابریشم خام به اروپا بفرستد که میزان تجارت و رواج آن را به دست آورده، به این وسیله شاید از خارج پولی داخل مملکت نماید و خواست اختیار ابریشم را خود به دست گیرد؛ یعنی به قیمت مناسبی که خود او معیّن کرده بود و از عدالت هم خارج نبود، از رعیت خریده، به خارج فرستاده، تجارت نماید.<ref>. دوسرسو، ''سقوط شاه سلطان حسين''، ترجمه ولي‌الله شادان، ص۹۳''-''۹۴.</ref>

شاه‌عباس نه‌تنها خود به حرمین شریفین نرفت، بلکه از رفتن مردم به بیت‌الله الحرام جلوگیری ‌کرد. به گفتة دو سرسو احتمال می‌رود این امر دلیل اقتصادی داشته است. یکی از دلایلی که باعث شد شاه‌عباس به جای زیارت کعبه به زیارت قبور ائمه(ع) مانند زیارت امام رضا(ع) اهمیت فوق‌العاده‌ای دهد، علاوه بر ناامنی راه‌ها و قتل حاجیان مسئلة خروج نقد از ایران و ریخته شدن پول ایرانیان به جیب عثمانی‌ها بود. کروسینسکی در این باره می‌نویسد:

«سلطنت صفویه برای اجرای قانون شرع در بلاد عظیم که سبب انتظام دولت است، اهتمام نمی‌کرد. گواه این سخن آن است که در زمان شاه‌عباس ماضی بنا گذاشتند و قدغن کردند که باید ارز نقد از ایران بیرون نرود و به جای زیارت حج به زیارت قبور ائمه و سایر مقابر روند و هر کس آرزوی زیارت کعبه داشت، می‌باید مبلغ خطیر به پادشاه پیشکش کند و اذن حاصل نماید و ضرورتی بیشتر از سفر حج نبوده است».<ref>. کروسينسکي، ''سفرنامه''، ترجمه عبدالرزاق دنبلي، ص۲۵.</ref>

رفتن زائران ایرانی به حرمین شریفین مستلزم خروج سکه‌های طلا از کشور بود و به تقویت قدرت مالی و تجهیز سپاهیان عثمانی کمک می‌کرد. بنابراین شاه‌عباس اول شرایطی پديد آورد که ایرانیان به جای رفتن به مکه روانة مشهد شوند و سکه‌های طلای خود را به جیب عثمانیان نریزند و در داخل خرج کنند. شاه‌عباس به منظور خارج نشدن پول و طلا از کشور و خرج شدن آن داخل مملکت کوشید بر شهرت حرم رضوی بیفزاید. وی پیش‌بینی می‌کرد که پس از مرگ جسدش را جوار قبر<br />
امام رضا(ع) دفن کنند.<ref>. خوانساري، ''تاج التراجم''، ج۲، ۶۱۱.</ref> شاه‌عباس اول افضل بودن زیارت امام رضا(ع) و سایر امامان(ع) را بر فریضة حرمین شریفین طرح کرد؛ زیرا چنان‌که در روایت‌ها آمده، ثواب زیارت امام رضا(ع) بیش از هفتاد حج مستحب است.

{|
|-
| style="text-align: left;"| هفتاد حج نافله یک طواف مرقدش
| بهتر زخلد روضة پاکش هزار بار<ref>. کرزن، ''ايران و قضيه ايران''، ترجمه غلامعلي وحيد مازنداراني، ص۲۸۴.</ref>
|}

تجارت با کاروان حجاج سود فراوانی برای حاکمان بصره و دولت عثمانی به همراه داشت. بنا به گفتة جرج کرزن، برای صفویان ضرورت فراوانی داشت که راه سفر<br />
و خروج سرمایه را از جانب مکه به سوی مشهد برگردانند و آنجا را محل توجه<br />
و زیارتگاه اهل تشیع قرار دهند. به همین سبب شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس بارگاه<br />
امام رضا(ع) را از شکوه و ثروت سرشار کردند.<ref>. پاريزي، ''سياست و اقتصاد عصر صفوي''، ص۲۸۴.</ref>

در این دوران هر سال مبالغ بسياري زر مسکوک از طريق حجاج از ایران خارج می‌شد و اهالی مکه، مدینه و حجاز سود اقتصادی بالایی می‌بردند. دستور شاه‌عباس به عدم خروج سکه از کشور تا پایان دورة صفوی اجرا نشد. لطفعلی‌خان، اعتمادالدوله از دولتمردان شاه‌سلطان‌حسین، هنگامی که محاکمه شد، برای اینکه دشمنان خود را متهم به خیانت کند، گفت:

دشمنان من که بیش از من دخل داشتند، مداخل خود را ذخیره نکرده و در داخل مملکت باقی نگذاشتند و با آنکه دستورالعمل شاه‌عباس بزرگ یک دینار زر مسکوک نباید از داخل به خارج رود، هر سال چند قطار شتر، زر و سیم به اسم نذورات به مکه و مدینه فرستاده می‌شود.<ref>. Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra'', p .۵۶-۵۷.</ref>

گزارش‌های بی‌شماری از حرکت جریان پول از طريق زائران ایرانی در دست است. این امر چنان مهم بود که بین حاکمان بصره بر سر اینکه کدام‌یک از شهرها مکان عزیمت نهایی زائران ایرانی باشد، رقابت شدیدی برقرار بود.<ref>. شاردن، ''سفرنامه''، ترجمه اقبال يغمايي، ص۶۱۶.</ref> بستن راه بصره ضربة اقتصادی شدیدی به عثمانیان مي‌زد. به همین دلیل سلطان عثمانی باید به خواسته‌های بزرگان بصره، که بندر تجاری و استراتژیک بصره را در کنترل خویش داشتند، توجه می‌کرد. امنیت این مسیر چنان مهم بود که وقتي سلامت حجاج در آن به خطر می‌افتاد، دولت‌ها رفت‌وآمد در آن را ممنوع می‌کردند.<ref>. محزون، ''المدينة المنورة في رحلة العياشي''، ص۱۸۷''-''۱۹۱.</ref> عیاشی دربارة امرای مکه و پولی که آنها از زوار ایرانی می‌گرفتند، چنین گزارش می‌کند:

امرا حجاج ایرانی را دوازده روز در مرالظهران نگه داشتند که بقیة پولی را که باید پرداخت کنند، بپردازند و نیز در منطقة بدر یک هفته معطل شدند. حاکم بدر هشت دینار دیگر از آنان گرفت. البته این غیر از پولی است که به اعراب اطراف مدینه پرداخت می‌کنند.<ref>. همان.</ref>

در نیمة صفر سال ۱۰۷۲ قمري کاروان عجم خیلی دیر به مدینه رسيده و به دلایل بسياري ۴۵ روز میان راه مکه و مدینه معطل شده بود. گفته‌اند مشکل آنها پرداخت مالیات به الزام امرا و حاکمان عثمانی بوده است. آنان از زمان حرکت از اصفهان تا زمان رسیدن به مکه نفری بالغ بر پنجاه دینار طلا مي‌پرداختند. حجاج عجم اضافه بر پولی که برای مخارج عمومی به همراه داشتند، هر کدام پنجاه دینار برای مالیات‌ها پرداخت می‌کردند و اگر پول بیشتری از آنها گرفته می‌شد، متضرر مي‌شدند. در سال ۱۰۷۲ قمري حاکم بصره از هر حاجی سی دینار طلا می‌گرفت و دلیلش این بود که عجم‌ها نیروهایی نظامی از سرزمین خود نمی‌آوردند که در برابر حملة اعراب از آنها حفاظت کنند. حاکم بصره هنگامي که آنها به بصره می‌رسیدند، سپاهیانی را مأمور می‌کرد که در طول مسیر رفت و بازگشت به بصره همراه ایشان باشند و در برابر خطرات و بدویان از آنان محافظت کنند. ازآنجاکه عجم‌ها رعیت او نبودند، این پول را برای حمایت و حفاظت از خود پرداخت می‌کردند. در این باره می‌نویسد:

روافض که از آنها چنین مالیات گرفته می‌شود، سزاوارند که بیشتر از این مورد اهانت قرار گیرند؛ چون از نظر اعتقادی فاسق‌اند. با این حال چون نام اسلام بر آنهاست و در سلک حجاج خانة خدا هستند، تا مادامی که در طریق حج‌اند، حرمت آنها محفوظ است و کسانی هم که این پول را می‌گیرند، به دلیل روافض بودنشان نیست که عقیدة آنان را فاسد می‌دانند، بلکه به خاطر سیاست دنیوی و کسروی است که چنین می‌کنند و این مسئله هیچ‌گونه دلیل قرآنی و شرعی ندارد.<ref>. ديانت، ''فرهنگ تاريخي جنبش‌ها و ارزش‌ها''، ۱۶۶.</ref>

در سال ۱۰۷۴ قمري پاشای بغداد در چند نامه پیشنهاد داد تأمین امنیت زائران را تنها با دریافت بیست دوک بر عهده گیرد. دوک از مسکوکات هلندی، و در ونیز متداول بود و هر دوک در دورة شاه‌طهماسب پنج بیستی (بیست‌دیناری) ارزش داشت. تاورنیه ارزش این مسکوک را معادل ۲۶ شاهی به پول ایران می‌داند.<ref>. Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra'',۱۶۰۰-۱۷۰۰, p. ۵۶.</ref> این امر موجب شد بسیاری از زائران به دلیل نپرداختن پانزده دوک بیشتر در بغداد گرد هم آیند.<ref>. همان.</ref> زائران برای هر نفر ۳۵ دینار به پاشای بصره می‌پرداختند تا او دستة سیصدنفری برای محافظت از آنان تا رسیدن به ایران همراهشان بفرستد.<ref>. همان.</ref>

پاشای بصره شترهایی را به هر قیمت که می‌خواست، به زائران ایرانی می‌فروخت، اما این زائران در بازگشت به بصره همان شترها را به قیمت بسیار ارزان می‌فروختند. پاشا تنها اسب‌ها را در بازگشت از سفر حرمین شریفین به قیمت فروش می‌خرید. ازدحام حیوانات در بصره به دلیل سود فراواني که عاید شهرنشینان بصره می‌شد، قابل تصور است.<ref>. دوغان، «راه‌هاي حج در دوره صفويه»، ''ميقات حج''، ش۵۷، ص۱۳۸۵، ص۹۸.</ref> در این شرایط، اولیا چلبی که در سال ۱۰۸۱ قمري از شام عازم سفر حرمین بود، گزارش می‌کند که هزار نفر از حجاج ایرانی در کاروان شام بودند و دولت عثمانی از هر حاجی ایرانی پانزده سکة طلا می‌گرفت.<ref>. همان.</ref>

== ۴. نقش موقوفات در اقتصاد حرمین و عتبات ==

=== الف) موقوفات حرمین شریفین ===

وقف‌نامه‌ای در سال ۹۴۰ قمري در استرآباد نوشته شده که آقاامیرسیدلطیف شاه‌حسینی همة قریة سیدکلاته مشهور به سدن از محال و رستاق استرآباد را با<br />
ملحقات بر زوار و ابناء‌السبیل زوار روضة مقدسة رسول اکرم(ص) وقف کرده<br />
است.<ref>. سبزواري، ''تحفه عباسي''، ص۱۴۴.</ref> شاه‌طهماسب در سال ۹۴۰ قمري هنگامی که خبر آمدن رومیان را شنید،<br />
به سمت عراق حرکت کرد؛ در ميانة راه متوجه مشهد مقدس و مرقد منور امام هشتم شیعیان شد؛ پس شبی را در آن روضة متبرکه بیتوته کرد و در آن شب جذبه‌ای<br />
از جذبات الهی بر وی رسید؛ در آن روضة شریفه رو به درگاه حضرت باری<br />
تعالی آورد و صیغة توبه ادا کرد و امام هشتم(ع) را گواه بر آن ساخت و بر توبة خویش راسخ و ثابت ماند.<ref>. صفت‌گل، ''ساختار نهاد و انديشة ديني در ايران عصر صفوي''، ص۷۴.</ref>

از موقوفات مدرسة سلطانی که صرف عتبات و حرمین شریفین دوازده هزار دینار تبریزی بود.<ref>. قزويني، ص۲۴۲.</ref>

در وقف‌نامة سلطان‌حسین صفوی آمده است:

هر ساله مبلغ چهل تومان تبریزی به سه نفر از شیعیان اثنی‌عشری ظاهرالصلاح به جهت نیابت حج و زیارت به این طریق تسلیم نماید که هر ساله هر یک از این سه نفر را به در دولتخانة مبارکه حاضر سازند تا متولی شرعی خود او را ببیند یا دیگری را مقرر فرماید... .<ref>. واله اصفهاني، ''خلد برين''، تصحيح ميرهاشم محدث، ص۱۷۲.</ref>

=== ب) عتبات عالیات و موقوفات ===

وقف اموال به نام ائمة اطهار(ع) در اماکن مقدس عراق به دست سلاطین، حکام، بزرگان و علمای مذهبی و ثروتمندان همواره در طول تاریخ امری متداول بوده است. این سنت مقدس پس از تأسیس دولت صفوی و گسترش مذهب تشیع در ایران و عراق و در راه حفظ و دوام دین و دولت بیش از پیش گسترش يافت. شاهان شیعه و متعصب صفوی از آغاز حکومت خود نه‌تنها اموال بسیاری را در خراسان و اماکن مقدس نجف، کربلا، کاظمین و سامرا وقف کردند، بلکه دیگران را نیز در این امر حمایت و تشویق کردند.

از دیگر موقوفات شاه‌اسماعیل در عتبات که بسیار نفیس و گرانبهاست، یک جلد قرآن کریم در نجف اشرف متعلق به سال ۹۱۴ قمري است که با سنگ‌های بسیار گرانبها تزئین و جلد شده است. او قندیلی از طلای خالص به نام دوازده امام را که با خود آورده بود، به حرم حضرت ابوالفضل(ع) اهدا کرد و حرم را با فرش‌های ابریشمی بافت اصفهان مفروش ساخت.<ref>. ترکمان، ''عالم‌آراي عباسي''، تصحيح ايرج افشار، ج۲، ص۷۶۰''-''۷۶۴.</ref>

در اين ميان مشهورترین موقوفات شاهان صفوی متعلق به شاه‌عباس اول است. شاه‌عباس اول در بیست‌ویکمین سال سلطنت خود در وقف‌نامه‌ای که شیخ بهایی تهیه و تنظیم کرد، تمامی جواهرات، گله‌های شتر، مواشی و اغنام، ظروف طلا و نقره و تمام دارایی خود را وقف چهارده معصوم(ع) کرد و تولیت اوقاف مزبور را شخص خویش، و سپس به پادشاهان پس از خود اختصاص داد و دستور داد چهارده مهر به اسم چهارده معصوم تهیه کنند.<ref>. منجم يزدي، ''تاريخ عباسي يا روزنامه ملا جلال''، به کوشش سيف‌الله وحيدنيا، ص۳۰۴.</ref>

فهرستی از موقوفات شاه‌عباس که شامل ائمة اطهار مدفون در عراق عرب است، به این ترتیب است:

ـ وقف حضرت علی(ع) که ثواب آن برای شاه‌اسماعیل اول است، از بابت محصولات قزوین، کاشان و بعضی از محال اصفهان ۱۰۰۰ تومان؛

ـ وقف امام حسین(ع) که ثواب آن متعلق به حمزه‌میرزا برادر شاه‌عباس است، از بابت موقوفات محمودآباد، برخوردار و سایر محال اصفهان ۱۰۰۰ تومان؛

ـ وقف امام موسی کاظم(ع) که ثواب آن از سایر اولاد شاه‌صفی است، از بابت حاصل موقوفات اصفهان ۳۷۵ تومان؛

ـ وقف امام محمدتقی(ع) و ثواب آن از اولاد شاه‌صفی از موقوفات اصفهان ۳۷۵ تومان.<ref>. ولي‌قلي‌خان شاملو، ''قصص الخاقاني''، تصحيح سيدحسن سادات‌ناصري، ص۱۹۰''-''۱۹۳.</ref>

مؤلف ''قصص الخاقانی'' وقف‌نامة دیگری از شاه‌عباس مربوط به وقایع سال ۱۰۱۴ قمري را آورده است که از نظر نشان دادن موقوفات این شاه شیعی در عتبات به‌ویژه در نجف و همچنین در اثبات علاقه و احترام خاص او به نجف اهمیت بسیاری دارد. در قسمتی از این وقف‌نامه آمده است:

«آنچه تا حین صدور هذا الوقف و مشروعیه بر حرم اشرف و مرقد ارفع اقدس سید کونین و نبی الثقلین و صاحب مقام قاب قوسین اشرف الانبیاء و المرسلین و افضل الاولین و الآخرین صلی الله علیه و آله اجمعین و بر عتبة علیه و روضة قدسیة سلطان سریر ولایت، دیباچة صحیفة امامت و هدایت المخصوص بتخصیص؛ انما ولیکم الله المنصوص بتنصیص «من کنت مولاه فعلی مولا» امیرالمؤمنین و امام المتقین و ساقی الکوثر فی یوم الدین سلام الله علیه و اولاده المعصومین و آن همگی و تمامی و جملگی کاروانسرای واقع در صدر میدان نقش جهان دارالسلطنة اصفهان و قیصریة متصل بدان و کل بازار دور میدان مذکور و حمام واقع در حوالی آن مشهور به نام شاهی که جمیع آنها احداث کرده، کلب‌ آستان علی بن ابی‌طالب بندگان نواب کامیاب سپهر و کلب علیحضرت واقف است، خلد الله ملکه و اجری فی بحار الخلود ملکه و در بین صیغة وقف شرط فرمودند که اصل اجارة موقوفات مذکوره در وجه وظیفه و ارتزاق و مدد معاش سادات عالی‌درجات بنت حسین، که عاکف مدینة ملیبة مقدسه می‌باشند، صرف نمایند، خواه مرد و خواه زن، به شرط آنکه وظیفه و سُیور نداشته باشند و شیعة امامی اثني‌عشریه باشند...».<ref>. ناصرالدين شاه، ''شهريار جاده‌ها''، ص۱۲۶.</ref>

شاه‌عباس ثواب آنچه وقف امیرالمؤمنین(ع) کرده بود، برای شاه‌اسماعیل اول، و آنچه وقف امام حسین(ع) کرده بود، برای شاهزاده حمزه‌میرزا قرار داد و به این ترتیب کل دارایی و بیوتات خاصة خود را وقف کرد. شاه‌عباس اول فرش‌ها و سجاده‌های ایرانی کمیاب و بی‌نظیری که در عصر صفوی در اصفهان بافته می‌شد و در گوشة آنها نوشته بود، وقف نجف کرد.

ناصرالدین‌شاه قاجار که در سفر خود به عراق عرب از کیفیت و مرغوبیت فرش‌های عصر صفوی شگفت‌زده شده است، می‌نویسد: «فرش‌های ابریشمی قالی که صفوی یعنی شاه‌عباس انداخته است و رقم هم دارد، مثل این است که امروز از کارخانه درآمده است».<ref>. انصاري قمي، «موقوفات ايرانيان در عراق»، ''ميراث جاويدان''، ص۷۷''-''۷۹؛ کاظمي، «نجف در عصر شاه عباس اول»، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص۱۱۲.</ref>

شاه‌عباس در زمینة ساخت مسجد، مدرسه، کاروانسرا، راه و حمام نیز در نجف کوشش کرد. مسجد عمران و مسجدالرأس، که دو مسجد بزرگ نجف بودند، در جهت تحقق اهداف مذهبی و سیاسی شاه‌عباس و به منظور اقامت و آرامش طلاب و علمای مذهب تشیع و همچنین برای شهرت جهانی بخشیدن به نجف ـ که دانشگاه بزرگ اسلامی بودـ بازسازی شد. از سوی دیگر شاه‌عباس بانی مدرسة غرویه در نجف است. این مدرسه که در شمال شرقی صحن مطهر قرار دارد، بخشی از مجموعة آستانة نجف و از مراکز تدریس و سکونت طلاب بوده است؛<ref>. نصرآبادي، ''تذکرة نصرآبادي''، به کوشش محسن ناجي نصرآبادي، ص۱۳۵.</ref> حتی به اعتقاد بعضی نویسندگان و مورخان، شاه‌عباس دهکدة نجف‌آباد را احداث، و آن را وقف نجف اشرف کرد.<ref>. فلسفي، ''تاريخ زندگاني شاه عباس اول،'' ص۸۶''-''۸۸.</ref> او حتی چند قطعه لعل گرانبها را که از خزانة پادشاهان تیموری هند به ایران انتقال یافته بود، وقف آرامگاه حضرت علی(ع) کرد. هرچند او بنا بر درخواست شاه‌سلیم، پادشاه هند، از تصمیم خود منصرف شد و آن جواهرات را برای وي فرستاد، این اقدام به وقف اهمیت آستانة امیرالمؤمنین(ع) را نزد شاه‌عباس آشکار می‌سازد.<ref>. فلسفي، ''تاريخ زندگاني شاه عباس اول''، ص۸۷.</ref> او در جای دیگري سفارش داد صندوقی مرصع به جواهر برای مرقد امیرالمؤمنین(ع) بسازند تا آن را به نجف اشرف بفرستد؛ ولی بعد با اجازة روحانیان نذر خود را تغییر داد و خواست که جواهر گرانبهای آن را بفروشند و در مصارف شرعیة آرامگاه آن حضرت به کار برند.<ref>. منشی القمي، ''خلاصة التواريخ''، تصحيح احسان اشراقي، ص۴۳۰''-''۴۳۱.</ref>

پس از شاه‌عباس، ديگر شاهان صفوي سنت وقف برای اماکن مقدس عراق و چهارده معصوم را ادامه دادند؛ اما هیچ‌يک از موقوفات ايشان شهرت و عظمت موقوفات شاه‌عباس را نداشت. علاوه بر شاهان این سلسله، بسیاری از خیّرین و محبین اهل بیت(ع) برای آنکه سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین کنند و میراثی جاودان بر جای گذارند، همواره وقف عتبات و چهارده معصوم کرده‌اند. در این میان زنان ایرانی به علت داشتن زیورآلات و جواهرات گرانبها نقش مهمي در تاریخ دارند. یکی از زنان، میهن‌بانو کوچک‌ترین دختر شاه‌اسماعیل اول است که در زمان سلطنت برادرش، شاه‌طهماسب اول، نفوذ و ثروت بسیاري داشت.

هر ساله مبلغ‌های کلی که حساب آن را نگاه داشتن قدرت هیچ محاسبی نبود، به وسیلة مولانا عمادالدین به اهل کربلا و نجف و سادات مدینة مشرفه و سایر عتبات عالی و اعراب و جبل‌عامل و جزایر شفقت می‌کردند و مبلغ‌های دیگر نقد و اسباب و یراق به آستان‌های مقدسات و اماکن متبرکات که در ممالک محروسه واقع بود، می‌فرستادند و املاک نفیس که در شروان و ارسبار و تبریز و قزوین و ساوجبلاغ و شهریار و ری و اصفهان و گرمرود و استرآباد به هم رسانیده بودند، واقف بر حضرات عالیات چهارده معصوم صلوات الله علیهم اجمعین فرموده، تولیت آن را به شاه عالمین، و بعد از ایشان به پادشاه زمان منوط گردانیدند.<ref>. انصاري قمي، «موقوفات ايرانيان در عراق»، ''ميراث جاويدان''، ص۶۹.</ref>

با تسلط دولت عثمانی بر عراق، استقبال شيعيان از این سنت پسندیده در عتبات تا حد زیادی کاهش يافت. دولت عثمانی، که وظیفة اصلی خود را غزا و جهاد می‌دانست، هرگز با بودجة خود مدرسه، مسجد، حمام، کاروانسرا و بیمارستان نمی‌ساخت، بلکه تنها چیزهایی می‌ساخت که در جهت اهداف نظامی‌اش باشد؛ مخصوصاً اماکن مقدس شیعیان در عراق که کانون مخالفت با سلاطین ترک بود گرفتار غفلت و بی‌توجهی آنها شد. این شرایط به میزان زیادی از تعداد طلاب و علمای دینی که برای عبادت و تحصیل وارد این شهرها می‌شدند، کاست و سبب تنزل اقتصادی این اماکن شد. در جمع‌بندی‌اي نهایی آشکار می‌شود که این شهرهای زیارتی تا چه اندازه در شرایط اقتصادی مردم عراق و دولت‌ها تأثیرگذار بوده و نقشي مهم و حیاتی داشته‌اند. در حقیقت بسیاری از ساکنان شهرهای زیارتی معيشت و ادارة زندگی خود را مدیون این زوار بودند. همچنين از آنجا که بیشتر این زوار از ایران رهسپار عراق می‌شدند، شرایط اقتصادی حاکم بر عراق بيش از آن که تحت تأثير دولت عثماني درگير جنگ باشد تا حد زیادی تحت تأثیر تصمیم‌گیری‌های دولت صفوی قرار داشت.

== جمع‌بندی و نتیجه‌گیری ==

امپراتوری عثمانی به تشکیل دولت شیعی صفویه در ایران واکنش منفی نشان داد که سبب بروز اختلافات و تنازعاتی بین دو دولت شد. حج و عتبات عالیات عنصری بسیار تأثیرگذار در مناسبات سیاسی دولت‌های صفویه و عثمانی به‌شمار می‌آمد و سیادت بر حجاز و عراق برای هر کدام از دو دولت می‌توانست منشأ پيامدهاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي بسياري باشد. ازاین‌‌رو دولت صفوی هنگام تأسیس سعی کرد عراق عرب و به تبع آن شهرهای زیارتی را تحت استیلا قرار دهد. با توجه به سابقة تاریخی و پیوندهای ارضی دو سرزمین ایران و عراق، استیلای صفویان بر شهرهای زیارتی عراق امری طبیعی به نظر می‌رسید؛ اما این وضعیت چندان دوام نیاورد؛ زیرا دولت صفوی ساختار حکومتی خود را بر ساختار دینی استوار ساخته بود و بر شأن دینی خود بسیار تأکید مي‌کرد و بهره‌برداری از عتبات در جهت تحقق این هدف بود؛ اما همین سیاست مذهبی یکی از مهم‌ترین عللی بود که آنها را در برابر امپراتوری عثمانی قرار داد. این مسئله با اختلاف عمق و غنای بیشتر و مهم‌تر از آن به این منازعات نزد رعایا مشروعیت می‌بخشید و برقراری صلح را ناممکن می‌ساخت؛ زیرا این دو دولت علاوه بر اختلافات مرزی بر سر تصرف عراق و نواحی مرزی در ستیز بودند.

نخستین شاهان صفوی به علت قرار داشتن نخستین پایگاه‌های شیعه در جنوب عراق به حمایت علما و شیعیان در ماهیت و تأیید افکار مذهبی خود نیاز داشتند و از سوی دیگر به علت انتساب به ائمة اطهار(ع) ادعای حکومت و وراثت بر عراق عرب داشتند و می‌کوشیدند در برابر حرمین شریفین در سرزمین حجاز، که در تسلط عثمانی بود، شهرهای زیارتی عراق را در کنترل گيرند و از جذابیت‌های معنوی آن استفاده کنند و حتی می‌کوشیدند از لحاظ نظری عتبات را همتراز حرمین شریفین قرار دهند. این مسئله باعث شد دولت عثمانی ناگزیر واکنش شدید نشان دهد و بر تسلط بر شهرهای زیارتی مخصوصاً نجف اشرف پافشاري کند؛ اما واقعیت این است که دولت صفوی قدرت حفظ عراق عرب و دفاع از آن را در برابر قدرت نظامی عثمانی نداشت و شاه‌عباس اول استثنا بود که او هم در سال‌های آخر حکومت خود موفق به این امر شد؛ زیرا شاه‌عباس این مسئله را بیش از پیش حیثیتی یافته بود و بر حفظ شهرهای زیارتی با چنگ و دندان پافشاری مي‌کرد. سرانجام فوت شاه‌عباس در سال ۱۰۳۸ قمري زمینة پیروزی آسان دولت عثمانی و تسلط آنها بر سراسر عراق عرب را فراهم کرد. شاه‌صفی تنها یک دهه بعد از فوت شاه‌عباس، در برابر به دست آوردن صلحی پایدار و ایجاد آرامش برای پادشاهی خود، عراق عرب را با تمامی اعتاب مقدس آن به سلطان قدرتمند عثمانی تقدیم کرد و با این اقدام همة شیعیان مخصوصاً ساکنان شهرهای زیارتی عراق را از حکومت صفوی ناامید ساخت.

بسیاری از آرمان‌های سیاسی ـ مذهبی صفويان پس از گذشت بیش از یک قرن از حکومت ايشان رنگ باخت؛ اما در تمام مدت حکومت آنها نقش بزرگی در اصلاح و بازسازی عتبات داشت، چه زماني که عراق در دست آنها بود و چه وقتي بر شیعیان سخت مي‌گرفتند و آنها را دستگير مي‌کردند؛ زیرا به دنبال کاهش اهمیت سیاسی عتبات آنچه روزبه‌روز اهمیت یافت، نقش متعالی و معنوی عتبات در حمایت از مذهب و فرهنگ تشیع و گسترش آن و جلب قلوب مسلمانان بود.

بنابراین از بررسي نقش عتبات در روابط ایران و عثمانی در اين پژوهش مي‌توان چنین برداشت کرد:

جنبة سیاسی ـ اقتصادی تسلط بر شهرهای زیارتی عراق بر جنبه‌های اعتقادی آن نزد هر دو دولت صفوی و عثمانی برتری داشت. هرچند سلاطین بزرگ و به‌ظاهر متدین صفوی همچون شاه‌اسماعیل اول، شاه‌طهماسب اول و شاه‌عباس اول اعتقادات و تمایلات دینی داشتند که با رسمیت یافتن مذهب تشیع امري طبیعی می‌نمود، منافع سیاسی ـ اقتصادی آنها نيز در آن دخيل بود. شاهان شیعی صفوی، مخصوصاً شاه‌عباس اول، بیش از آنکه شیعی‌اي متعصب و افراطی باشد، سیاستمداري بزرگ بود و هیچ‌گاه حاضر نبود اهداف سیاسی، نظامی و منافع ملی ـ میهنی کشور را فدای مذهب کند. او بعد از به قدرت رسیدن هنگام قرار گرفتن در موضع ضعف نه‌تنها از سراسر عراق عرب که حتی از شمال غرب ایران چشم پوشید و برای سروسامان دادن به اقتصاد نابسامان کشور برای زائران عتبات و حتی خانة خدا شرایط و محدودیت‌هایی وضع کرد تا سرانجام در پیشبرد سیاست اقتصادی خویش موفق شد؛ اما هنگامی که موفق به بازسازی قشون خود و تجهيز آنها به سلاح آتشین شد، به فکر پیشروی و بازپس‌گیری نواحی غربی ایران افتاد و حتی تا بغداد پیشروی کرد؛ اما برای آرام ساختن باب عالی و غافل ساختن آنها از شرق دور خود يعني عراق عرب چشم پوشید. پس از آنکه شاه‌عباس اول نواحی غرب کشور را بازسازی کرد و حکومت خود را بر آن نواحی مسجل ساخت و سران ترک را همچنان در غفلت و دشمنی‌های داخلی گرفتار دید، دیگر بار به بازپس‌گیری عراق عرب اقدام کرد. بهترین بهانة او برای مشروعیت ‌بخشیدن به این خواسته زیارت بود که در نتیجة آن موفق به بازپس‌گیری عراق عرب شد. این خواسته را همچنین می‌توان نزد سلاطین حنفی‌مذهب عثمانی در حفظ حرمت یا بی‌احترامی به عتبات عالیات با اهداف سیاسی ـ نظامی حاکم بر دو دولت مسلمان شیعی صفوی و حنفی عثمانی مرتبط دانست؛ زیرا این دو دولت مسلمان بر سر تصرف سرزمین عراق اختلاف داشتند؛ چنان‌که دولت صفویه سعی می‌کرد با در اختیار گرفتن شهرهای زیارتی قدرت سیاسی را به چنگ آورد و سبب وحدت شیعیان خود شود و آنها را از سایر گروه‌ها متمایز سازد. مذهب تشیع در عین حال به صفویان در جايگاه رهبر روحانی و اعقاب ائمة اطهار(ع) نفوذ می‌بخشید. عتبات برای آنها در حکم اهرمی در جهت پیشبرد اهداف سیاسی ـ مذهبی و سبب استحکام حکومت جدید ايشان و همچنین برتري در مبارزات بود. در مقابل، دولت عثمانی از جذابیت و معنویت عتبات غافل نبود و به طرق مختلف در جلب یا دفع آن سعي مي‌کرد. تخریب شهرهای زیارتی و بی‌حرمتی به آنها، بازسازی، توسعة قبور بزرگان اهل سنت، پراکندن شیعیان از<br />
اماکن مقدس و توجه به حضرت علی(ع) در مقام یکی از خلفای راشدین و صحابی رسول اکرم(ص) همه در جهت تحقق این هدف بود. در واقع در این سیاست مذهب مبناي تحکيم فرمانروایی و کشورگشایی به شمار می‌رفت.

منازعات دولت صفوي و عثماني یک قرن و نیم (۹۰۷ ـ ۱۰۴۸ق) به طول انجامید و حتی پس از آن در قالب جنگ سرد ادامه یافت. اکثر مردم عراق به صفویان تمايل داشتند و حاضر نبودند دورافتاده‌ترین ایالت امپرتواریِ ترک محسوب شوند، که نه‌تنها از هر گونه توجه و فعالیت اقتصادی و اجتماعی محروم باشند، بلکه حکام نیمه‌مستقل و خودسر ترک، آنها را استثمار کنند.‌ به همين دليل گرایش مردم عراق به دولت صفوی موجه بود؛ زیرا نیمی از جمعیت عراق را شیعیان تشکیل می‌دادند که از يک سو با ورود صفویان از ظلم اهل سنت رهایی یافته و از قدرت برخوردار شده بودند و از سوی ديگر به لحاظ مذهبی و فرهنگی به ایرانیان وابسته و با آنها همدل و همراه بودند و از نظر سیاسی نيز ادعای صفویان به انتساب به اهل بیت را پذیرفته بودند و آنها را از نژاد عرب (نه قومی بیگانه همچون ترک‌ها که ادعای خلافت اسلامی و قصد تصاحب سرزمین آنها را داشتند)، مي‌دانستند. غير از این بیشتر سنی‌مذهبان بغداد و بسیاری از شهرهای دیگر عراق حنبلی بودند؛ در حالی که ترکان عثمانی پیرو مذهب ابوحنیفه بودند. این مسئله خود رقابتي داخلی و پنهانی ایجاد مي‌کرد که در این مبارزه بسیاری از حنبلیان و شافعیان بی‌طرف ماندند. اقلیتی از مردم عراق نیز عیسویان بودند که آنها هم مخالف سیاست سلطان عثمانی و موافق شاه ایران بودند.

شهرهای زیارتی عراق و امواج برخاسته از آن نقش مهم و تأثیرگذاري در گسترش مذهب و فرهنگ شیعه در جهان اسلام و جلب مسلمانان جهان داشت. در واقع عتبات مکمل و پشتیبان شاهان صفوی و روحانیت شیعی در رسمیت بخشیدن و اثبات حقانیت مذهب شیعه بود؛ به‌خصوص که شهرهای مذهبی محل اجتماع مردم و انتقال افکار آنهاست و اقدامات فرهنگی ـ مذهبی دولت صفوی نیز به همین انگیزه بود. این اقدامات از جمله شامل بازسازی و اصلاح عتبات، برپایی جشن غدیر خم، عزاداری عاشورا و به راه انداختن دسته‌های عزاداری که در آن مصیبت وارده بر امامان شیعه نقل می‌شد، بود. در حقیقت در پس هر مناره و ضریح و حتی کاشی‌کاری‌های زیبا و خوش‌رنگ‌ولعاب با آیه‌ها و احادیثی در حقانیت و مظلومیت ائمة اطهار(ع) شکوه و در قرب الهی بودن آنها و حقانیت مذهب جدید صفویان نهفته بود. در نتيجه سنت زیارت محوري مهم در گسترش فرهنگ شیعی محسوب می‌شد.

سرزمین عراق خصوصاً جنوب آن خواسته يا ناخواسته طی حکومت صفوی و پس از آن از نظر اقتصادی کاملاً به دولت ایران وابسته شد، که مهم‌ترین علت آن وجود شهرهای زیارتی در جنوب عراق و بغداد بود. اماکن مقدس عراق منبع مهم اقتصادی برای تجار، کسبه و مردم عراق بود که تنها با حضور سالانة هزاران زائر ایرانی امکان‌پذیر مي‌شد. همچنین بسياري از شیعیان عراق با سمت متولی، خادم، چراغچی‌باشی، کفشدار و غیره در عتبات عالیات خدمت مي‌کردند و از دولت صفوی حقوق و مواجب مي‌گرفتند؛ اما این تنها شیعیان عراق و شهرهای مذهبی آن نبودند که از نظر اقتصادی و براي تأمين مایحتاج خود کاملاً به دولت صفوی وابسته شده بودند، بلکه سایر مسلمانان و پاشاهای سنی‌مذهب ترک حاکم بر عراق نیز منافع حکومتی و بقای قدرت خود را در حفظ روابط دوستی و تجاری با ایران می‌دانستند؛ زیرا نمی‌توانستند به کمک مالی و اقتصادی باب عالی امید داشته باشند و مي‌توانستند از يک سو طي عبور تجار غرب و شرق و همچنین حرکت زوار ایرانی و شرقی به عتبات و حرمین شريفین حق گمرکی درخوري دریافت کنند و از سوی دیگر با رونق بخشیدن به بازار کالاهای کشاورزی و تزئینی، فروش مهر و تسبیح از خاک کربلا و دفن اموات در شهرهای زیارتی حیات اقتصادی عراق را حفظ کنند؛ زیرا شهرهای مقدس عراق نه صنعتی داشت، نه کشاورزی سودآوری. در نتيجه اقتصاد مردم منطقه وابسته به اماکن مقدس و عتبات بود.

علاوه بر مسئلة عتبات، مسئلة حرمین شریفین و زیارت اماکن متبرکه در مدینه و مکه و اختلاف‌های مذهبی ـ فرهنگی دو دولت ایران و عثمانی حرمین را به عرصة اختلاف شیعه و سنی تبدیل کرده بود و سبب جنگ‌های خونین ایران و عثمانی و رفتارهای تعصب‌آمیز دو دولت بود. این امر در چگونگی برگزاری فریضة حج ایرانیان شیعی تأثیر فراوانی داشت. دولت عثمانی به سبب پیامدهای سیاسی از ایرانیان می‌ترسید و به همين دليل آنها بر حجاج ایرانی، به ويژه هنگام درگيري‌هاي نظامي، سختگيري بيشتري روا مي‌داشتند.

علاوه بر این به دلیل مسائل سیاسی، فرهنگی، مذهبی، امنیتی و اقتصادی دو دولت عثمانی و صفوی حج گزاردن ایرانیان شیعی با دشواری‌هایی روبه‌رو بود. در این دوران هر گاه بین دو دولت حسن روابط برقرار بود، سفر به حرمین شریفین و برگزاری آن با دشواری‌های کمتری همراه بود؛ اما با بحرانی شدن روابط، شاهد محدوديت‌هاي شديدي در سفر ايرانيان به حرمین شریفین هستيم.

گاهی دولت‌ها رفتن به حرمین شریفین از مسیر بصره را بر ايرانيان ممنوع مي‌کردند و سال‌ها به تأخیر مي‌انداختند. در اين دوره، بخشی از مشکلات سفر به حرمین به اعراب بدوی و راهزنان مسیر بازمي‌گشت. وجود قبایل بدوی در مسیر بصره دغدغة مهم ایرانیان بود و دولت عثمانی در آن دخالتی نداشت. بنابراین هر دو دولت در رفع آن تلاش می‌کردند.

عثمانیان برای ضربه زدن به صفویان، در مکه به تکفیر روافض می‌پرداختند و به بهانة اینکه ایرانیان به سبب مسائل امنیتی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی از حرمین استقبال نمي‌کردند، ضد آنها موضع می‌گرفتند. روابط غیر حسنة ایران و عثمانی و درگیری‌های متعدد این دولت‌ها دشواری‌هایی در امر سفر به حرمین شریفین ايجاد مي‌کرد که گاهي سبب محدود شدن حج مي‌شد.

==پانویس==
{{پانویس}}

{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع}}

کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان

2026-06-12T17:37:54Z

Engineer: Engineer صفحهٔ کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان را به کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی منتقل کرد

#تغییر_مسیر [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی]]

کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی

2026-06-12T17:37:54Z

{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان}}

هنگامی که شاه‌اسماعیل صفوی (۹۰۷-۹۳۰) حکومت صفویان را بنیاد گذاشت، ضمن وحدت‌بخشی به سرزمین ایران تشیع را در اين کشور رسمی کرد. اقدامات دولت صفوی برای گرایش مردم ایران به تشیع با مخالفت‌های ازبکان در شرق و عثمانی‌ها در غرب مواجه شد. به همین جهت روابط صفویان با امپراتوری عثمانی تیره شد. اهمیت عتبات از دید سیاسی فزونی گرفت و هر یک از دو خصم کوشیدند به گونه‌ای از آن بهره گیرند. شاه‌اسماعیل اول از آغاز قدرت یافتنش برای رسیدن به هدف‌های مذهبی ـ سیاسی خود و استوارکردن حکومتش به عتبات چشم داشت و بهانه و فرصتی مناسب برای تصرف آن می‌جست که سرانجام در ۹۱۴ هجری توانست عتبات را تصرف کند. نفوذ و اعتبار شهرهای مذهبی عراق برای حکومت صفوی وضع خوبی فراهم آورد.<ref>. العزاوي، ''تاريخ العراق بين احتلالين''، ص۲۹؛ لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''''۱۹۰۰- ۱۹۵۰''، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۵۲؛ العلوي، ''شيعه و حکومت در عراق''، ترجمه محمدنبي ابراهيمي، ص۵۰ -۵۱.</ref>

تنها یک دهه پس از درگذشت شاه‌اسماعیل اول سلطان‌سلیمان امپراتور قدرتمند عثمانی موفق شد سراسر عراق عرب را باز پس گیرد. تمسک سلطان‌سلیمان به مذهب از دیگر شاهان صفوی کمتر نبود؛ چنان‌که او پس از رفتن به بغداد (۹۴۱ق) آرامگاه مطهر حضرت علی(ع) را در نجف زیارت کرد. در آن زمان عراق عرب و به دنبال آن همه عتبات تحت حکمراني دولت عثمانی درآمد و عراق در دوره‌اي طولاني بر پایه فرمان‌ها و احکام باب عالی اداره ‌شد.<ref>. احمد ياغي، ''الدولة العثمانية في التاريخ الاسلامي الحديث''، ص۶۵.</ref>

== ۱. ادعای رهبری جهان اسلام به سبب حاکمیت سرزمینی بر حرمین شريفین و عتبات عالیات ==

ادعای رهبری سلطان عثمانی بر امور دینی و دنیوی بر مشروعیت مذهب سنی و دعوی جانشینی آخرین خلیفة عباسی استوار بود. علی‌الظاهر ادعا می‌شد این منصب بعد از لشکرکشی سلطان‌سلیم اول به مصر (۹۲۳ق) از آخرین خلیفة عباسی به او انتقال یافته است. اموري چون ادعای خلافت مراد اول (۷۶۱ ـ ۷۹۱ق) و نام‌گذاری پایتخت دولت عثمانی به دارالخلافه توسط محمد اول در سال ۸۱۶ ـ ۸۲۴ قمري نشان می‌دهد سلاطین عثمانی از نخستین سال‌های تشکیل دولت، خود را جانشین خلافت اسلامی ‌قلمداد می‌کردند.<ref>. درينگيل، «مبارزه با تشيع در عراق در دوران عبدالحميد دوم»، ترجمه نصرالله صالحي، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص۱۳.</ref>

دولت صفوی تنها دولت بزرگ اسلامی بود که این ادعای سلاطین عثمانی را نپذیرفت و به مخالفت با آن پرداخت؛ چنان‌که در قرن شانزدهم و هفدهم با بروز نزاع و کشمکش میان صفویان و عثمانیان، سلطان عثمانی و شاه صفوی هر دو خود را فرمانروای ممالک اسلامی می‌دانستند. کشمکش آن دو دولت در نزاع شیعه و سنی مجال طرح پيدا کرد و مجادله دینی از هر دو سو شدت یافت.<ref>. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰-۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۵۳.</ref>

سلاطین عثمانی با اين ادعا نه تنها سرزمین عراق و حجاز را (با در بر داشتن شهرهایی چون کربلا، نجف، مکه، مدینه و بغداد که سال‌ها پایتخت خلافت اسلامی بود و عنوان دارالسلام داشت) مهم تلقی کردند، بلکه آنها را جزء لاینفک قلمرو خود شمردند تا بدین وسیله ادعای خلافتشان مشروعیت بیشتری یابد.<ref>. درينگيل، «مبارزه با تشيع در عراق در دوران عبدالحميد دوم»، ترجمه نصرالله صالحي، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص۱۴.</ref>

== ۲. جلب وفاداری اتباع مختلف در جغرافیای سرزمینی اعتاب مقدسه ==

با شکل‌گیری دولت صفویه در قرن دهم، عثمانیان نیز قلمرو خود را از آناتولی به سرزمین عراق عرب گسترش دادند و این منطقه یکی از کانون‌های مبارزة دو دولت عثمانی و صفوی شد؛ چنان‌که دولت شیعی صفوی در مناطق مرزی و غیر مرزی معیّن، که اقليت سني و شيعه در آن می‌زیستند، به مبارزه ادامه می‌داد. سرزمین عراق عرب مرز دو دولت تلقی می‌شد و اقوام و گروه‌هایي چون کرد، عرب و ترک با مذاهب و نحله‌های فکری خاص در آن می‌زیستند. جمعیت اعراب سنی در این میان بیش از بقیه گروه‌ها بود که ادعای سلاطین عثمانی مبنی بر جانشینی خلافت را پذیرفته بودند؛ ولی گروه‌های مخالفي چون شیعیان وجود داشتند که دولت عثماني نمي‌توانست آنها را نادیده بگیرد؛ پس در جلب رضایت آنها بسيار تلاش مي‌کرد.<ref>. اينالجيک، ''تاريخ الدولة العثمانية من النشوء الي الانحدار''، ص۱۹۵.</ref>

به غیر از گروه‌های مخالف شیعی، نحله‌های صوفی نیز در این قلمرو می‌زیستند که امیرالمؤمنین(ع) را مراد و مقتدای خود می‌دانستند. طي قرن دهم هجری قزلباش‌ها، که شیعه و طرفدار دولت صفوی بودند، به‌تدریج میان بکتاشیان جای گرفتند و با آنان درآمیختند. در این دوره، طریقة بکتاشیه ظاهراً به تشویق دولت عثمانی واسطة حکومت و طوایف قزلباش ـ که عليه حکومت قيام کرده بودند ـ ، بود.<ref>. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰-۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۵۳.</ref> ازاين‌رو، دولت عثمانی در جلب وفاداری این اتباع تحت قلمرو خود به‌ويژه در شهرهای زیارتی بسيار مي‌کوشيد. به همین دلیل شاه‌عباس (۹۹۶-۱۰۳۸) پس از فتح بغداد به شهرهای زیارتی نجف، کربلا و کاظمین رفت و موقوفات فراواني به شیعیان بخشید؛ چنان‌که سلطان‌سلیمان عثمانی نيز چنين کرد.<ref>. موجاني، ''بازسازي تاريخ فراموش‌شده: عتبات عاليات''، ص۶.</ref>

راه دیگری که دو دولت جهت رضایت این گروه‌ها در مقاطعی برمی‌گزیدند،<br />
این بود که از دخالت آشکار در امور تولیت یا ادارة اماکن مقدس چشم بپوشند یا<br />
میزان اين دخالت را محدود کنند. پس اگرچه ترکان عثمانی به سبب تفاوت مذهب<br />
به وجوه اعتقادی شیعیان در گرامیداشت هویت و قداست سرزمین‌های عراق<br />
پایبند نبودند، اهمیت سیاسی عتبات ایجاب می‌کرد سلاطین عثمانی به این اماکن تعصب ظاهری نداشته باشند. بنابراین باید گفت سیاست دولت عثمانی در شهرهای زیارتی عراق صرفاً جلب رضایت و وفاداری شیعیان و نحله‌های صوفی بود تا با نفوذ میان آنها پایه‌های حکومت خود را در این شهرها نیز مستحکم سازد. در مقابل، دولت صفویه نیز به‌منظور مشروعیت‌بخشی به حکومت اهمیت بسزایی برای عتبات قائل بود؛ همچنین هنگامي که روابط دو کشور حسنه بود، شمار زوار ایرانی حرمین شریفین افزایش می‌یافت؛<ref>. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰- ۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۶۴.</ref>

== ۳. دفع شورش حکام عاصی عراق ==

سرزمین عراق پس از تصرف آن به دست دولت عثماني بخشی از قلمروي آن محسوب می‌شد و زبان اداری رسمی حکومت ترک در آن رواج داشت. با این حال داخل عراق بادیه‌نشینان و قبایل نیمه‌مهاجری وجود داشتند که هیچ‌گونه حکومتی را تحمل نمی‌کردند؛ حتی در مناطقی که قبایل یکجانشین بودند، قبایل مساق (کوچ‌رو) متعددي وجود داشت. در این مناطق، امپراتوری کاملاً بی‌اثر بود و گاه با زورمندان محلی در قدرت مشارکت داشت. همچنين شهرهایی چون موصل، بغداد و بصره به صورت ایالت به حیات خویش ادامه می‌دادند و پاشاهایی از طرف باب عالی به حکومت این ایالت‌ها منصوب می‌شدند. این پاشاها ـ با توجه به اينکه مسافت دور بود و در نتيجه تحت کنترل باب عالي نبودند ـ هنگامي که اوضاع داخلی عثمانی نابسامان مي‌شد، اگر به مخالفت با حکومت مرکزی می‌پرداختند، خطر جدی محسوب می‌شدند.<ref>. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰- ۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۶۷-۷۱.</ref> به‌ويژه واقع شدن دولت شیعة صفوی در همسایگی عراق که به تحولات این سرزمین نمي‌توانست بي‌اعتنا باشد، این خطر را تشدید می‌کرد. اموري چون سرکشی و نافرمانی پاشاهای بصره، همکاری بکرسوباشی با ایرانیان و شورش محمد بن احمد در بغداد همگی سبب شده بود حکومت عثمانی از این خطر بالقوه هراس داشته باشد. همچنين طمع‌ورزی ایران به سرزمین عراق عرب به دليل وجود شهرهای زیارتی (پس از فتح عراق عرب به دست شاه‌اسماعیل، سلاطین صفوی همواره آن را جزء قلمرو خود می‌شمردند و برای در اختیار داشتن آن تلاش بسياري مي‌کردند) سبب شده بود دولت عثمانی به حاکمی که برای این ایالت‌ها انتخاب می‌کرد، با دیده تردید بنگرد.<ref>. خواندمير، ''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب''، ص۱۲۵.</ref>

== ۴. حرمین شریفین و امنیت راه‌های آن ==

یکی از معمول‌ترین مشکلات کاروان‌های حرمین شریفین در مسیرهای بیابانی گرفتاری میان اعراب غارتگر بود که غارت کاروان‌های تجاری و زیارتی را از چندین قرن قبل منبع درآمد زندگی خویش در نظر گرفته بودند و آن را مباح مي‌دانستند.<ref>. Rudi Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra matthe'', p.۵۴- ۵۵</ref>

همچنين ترکان عثمانی قادر به مطیع کردن تعدادی از قبایل عرب نبودند؛ قبايلي کوچ‌نشین که همواره با عیال و احشام خود از نقطه‌ای به نقطة دیگر حرکت می‌کردند. روبه‌رو شدن با این بدویان مستقل و در حال حرکت، که آمادة به کار بردن نیروهای خویش علیه هر نیرویی بودند، کاری بس دشوار بود؛ چراکه آنها می‌توانستند در دفاع از خود به میان باتلاق‌ها و تالاب‌ها عقب‌نشینی کنند و سپاهیان عثمانی هرگز قادر نبودند به ايشان دست یابند.<ref>. نصرآبادي، ''تذکره نصرآبادي''، به کوشش محسن ناجي نصرآبادي، ج۲، ص۶۷۲.</ref>

اعراب هر سال مصیبت‌های فراواني بر زائران ایرانی وارد مي‌آوردند. مؤلف ''تذکرة نصرآبادی'' دربارة دشواری سفر حرمین خویش گزارش می‌کند: «روانة سفر حجاز شدم. از حملات حمله‌دار نجفی که امیدوارم به غضب شاه نجف درآیند، انواع جراحات و دشواری‌ها به من رسید؛ اما طواف مکه معظمه و زیارت تربت رسول‌الله(ص) و بقیة حضرات ائمه مرهمی بر آن جراحات شد».<ref>. خاوري، ''تصوف علمي- آثار ادبي''، ج۱، ص۲۷۴.</ref> همچنین شیخ‌محمدعلی مؤذن خراسانی سبزواری در دورة شاه‌عباس دوم (۱۰۵۲-۱۰۷۷) به همراه چند نفر از شاگردانش به حرمین شریفین رفت که مورد تکريم حاکم بغداد قرار گرفت. مبالغ سفر او را نزدیک به ۱۴۰۰ تومان آن روز نوشته‌اند. او و همراهانش در راه مکه چند بار گرفتار غارت راهزنان شدند که در این ميان کراماتی از شيخ مشاهده شد. او هنگام مراجعت از سفر مکه، به حرم ائمه(ع) مشرف شد و در سال ۱۰۶۲قمري به اصفهان بازگشت.<ref>. جعفريان، ''راه حج''، ج۲، ص۸۴۳.</ref>

در این دوران، تعطیلی حرمین شریفین کمتر به دلیل مخالفت دولت عثمانی بود. مهم‌ترین موانع بر سر راه حجاج حمله اعراب و ناامن بودن راه‌ها بود. البته در مقاطعی زائران شیعه تقيه مي‌کردند.

بانویی از اصفهان در روزگار شاه‌سلطان‌حسین صفوی (۱۱۰۵-۱۱۳۵) میان سال‌های ۱۱۰۰ ـ ۱۱۳۴قمري عازم سفر حج شد و دربارة مشکل راهزنان در حمله کاروان‌ها چنين سرود:

{|
|-
| style="text-align: left;"| در آن وادی هجوم آورد رومی<br />

| style="text-align: left;"| چو بز ویران کند رو خیل تومی<br />

|-
| style="text-align: left;"| هر آن‌کس را که بُد اجناس وافر<br />

| style="text-align: left;"| گرفتند عشور از آن مسافر<br />

|-
| style="text-align: left;"| ز ترس رومیان کینه‌پرداز<br />

| style="text-align: left;"| نکردنی گره از بارها باز<br />

|-
| style="text-align: left;"| ز بیم آن حرامی‌های رهزن<br />

| style="text-align: left;"| سیه بر چشمشان شد روز روشن<ref>. بانوي اصفهاني، ''سفرنامه منظوم''، تصحيح رسول جعفريان، ص۴۷.</ref><br />

|}

علاوه بر بدویان که راهزنان خشکی بودند، راهزنان دریایی نیز در کمین حجاج و زوار مي‌نشستند. بخشی از آنها انگلیسی‌ها بودند که به قصد غارت اموال زائران مکه به سفرهاي دريايي مي‌رفتند.<ref>. تاورنيه، سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوري، ص۴۰۱.</ref> همچنین پرتغالی‌ها از غارت حاجیان که از مسیر دریا عازم سفر حرمین بودند، هیچ ابایی نداشتند.<ref>. فلسفي، ''تاريخ زندگاني شاه عباس اول''، ج۴، ص۱۶۶.</ref> دزدان دريايي بخشي از اموال یکی از امیران فارس به نام امیریوسف‌شاه را در این حادثه به غارت بردند.<ref>. الخليلي، ''موسوعات العتبات المقدسة''، ص۲۱۴.</ref>

== ۵. شاهان صفوی و حرمین شریفین ==

دولت صفوی توانست با اتکا بر نیروی مذهب تشیع سرزمین خود را در برابر حمله‌ها و فشارهای عثمانیان و گورکانیان در هند حفظ کند.<ref>. شاو، ''امپراتوري عثماني و ترکيه جديد''، ترجمه محمود رمضان‌زاده، ص۱۹۷.</ref> این دولت با این روش شیعیان ساکن در قلمرو عثمانی را با خود همراه کرد. در دورة شاه‌اسماعیل، منطقة حجاز زیر نظر امپراتوری عثمانی بود و مسئلة حج‌گزاری ایرانیان به روابط سیاسی دو دولت ارتباط داشت. به همین دلیل در قراردادهایی که بین خود امضا مي‌کردند (مانند قرارداد صلح آماسیه در ۹۶۲ قمري، قرارداد دوم استانبول در ۱۰۲۲ قمري، عهدنامة زهاب در ۱۰۴۹قمري، نامة شاه‌عباس دوم به شریف مکه، نامة سلطان‌حسین به صدر اعظم عثمانی ابراهیم‌پاشا و نامة پاشای بصره به سلطان‌سلیمان صفوی) به مسئلة حرمین شریفین و زیارت عتبات توجه مي‌کردند و اصل و اصولی را به اين امور اختصاص می‌دادند.<ref>. الجزيري، ''درر الفرائد المنظمة في اخبار الحاج''، ج۱، ص۵۷۱.</ref>

سلطان‌سلیمان قانونی در نبرد با شاه‌طهماسب به اهالی مکه فرمان داد برای پيروزي در جنگ و قطع ریشة روافض به قرائت قرآن بپردازند و به دعا و مناجات مشغول شوند. بنابراین شریف ابونمی و فرزندانش همراه با قاضی مکه، امیر جده، علما و فقها برابر باب ام هانی جمع شدند و به قرائت قرآن پرداختند و برای پیروزی سلطان‌سلیمان قانونی دعا کردند.<ref>. سايکس، ''تاريخ ايران''، ترجمه محمدتقي فخر داعي گيلاني، ص۲۵۶-۲۵۷.</ref> همچنین در سال ۹۶۲ قمري سفیری از ایران با نامه‌ای از شاه‌طهماسب به باب عالی در استانبول رفت. در این نامه، شاه‌طهماسب اصرار داشت به شیعیان ایران اجازة زیارت مکان‌های مقدس در مکه و مدینه و آرامگاه‌های امامان شیعه در کربلا و نجف داده شود. سلطان‌سلیمان با این امر موافقت کرد و زيارت حج بيت‌الله را بر عجم مباح دانست و دستور داد آنها را در اجرای قوانین مذهبی خود آزاد گذارند و متعرض ايشان نشوند و از تاریخ ۹۶۲ قمري که صلح بین دو دولت برقرار شده است، تا زمانی که ایرانیان آن را نقض نکنند، صلح برقرار بماند. بنابراین حاکمان ولایات مرزی را تعليم مي‌دادند تا در مسیر حج از حجاج و زائران حرمین شریفین محافظت کنند.<ref>. نوايي، ''روابط سياسي و اقتصادي ايران در دوره صفويه''، ص۱۷- ۱۸.</ref>

جی شاو تاریخ قرارداد آماسیه را سال ۹۶۳ قمري بیان می‌کند و می‌گوید در این قرارداد سلطان‌سلیمان متعهد شد زیارت مکه و مدینه و اماکن مقدس عراق را برای حجاج و زائران ایرانی آزاد کند.<ref>. نوايي، ''روابط سياسي و اقتصادي ايران در دوره صفويه''، ص۱۷- ۱۸.</ref> به دلیل نزاع عثمانی ـ صفوی، ایرانیان نمی‌توانستند مسیر حج را به‌راحتی بپیمایند؛ اما قرارداد صلح آماسیه، که در دوره‌ای نزدیک به بیست سال سبب حسن روابط دو کشور شده بود، فريضة حج‌گزاری ایرانیان را تا حدودی تسهیل می‌کرد. با وجود این، حساسیت به زائران ایرانی ادامه داشت و از آنجا که بغداد برای دولت عثمانی منطقه‌ای حساس تلقی می‌شد، کنترل حجاج در صدر فعالیت‌های اين دولت قرار ‌گرفت. در این باره در حکمی به بیگلربیگی بغداد آمده است:

دو نفر از نمایندگان شاه که از یوکاری جانب آمده‌اند، هدف رفتن در هر راهی را که داشته باشند، بدان سمت فرستاده شوند. به زواری که قصد زیارت مشهد ائمه را دارند و به دو فردی که از جانب شاه صدقه آورده‌اند، تا زمانی که بتوانند صدقات را به مستحقان و فقرای مشهدین شریفین برسانند، اجازت داده شد؛ لیکن در خصوص امارت ایشان و پخت طعام در صبحگاهان و شامگاهان رضایت ندارم. مگر نه آن است که زیارت اماکن مقدسه وقت و زمانی معیّن دارد؟ زائران بیش از حد معیّن در مشهدین نمانده و به وطن خویش بازگردانده شوند.<ref>. دوغان، «راه‌هاي حج در دوره صفويه»، ''ميقات حج''، ص۱۰۸- ۱۰۹.</ref>

بیگلربیگی در برخي مناطق از قلمرو عثماني در دوره سلطان‌سلیمان که مصادف با دورة حکومتی شاه‌طهماسب است، حکم به ممنوع بودن ورود به قلمرو عثمانی در غیر موسم حج و عزیمت حجاج به مکه از طریق مناطق غیر مسکونی نموده و تأکید و سفارش مي‌کند در صورت هدایت حجاج از مناطق مسکونی، تا حد امکان از تماس ایشان با ساکنان منطقه جلوگیری، و زمان حرکت حجاج از قبل تعیین شود تا مأموران عثمانی از رسیدن حجاج آگاه باشند و برای استقبال از ایشان در سرحدات عثمانی آماده شوند.<ref>. هامر پورگشتال، ''تاريخ امپراتوري عثماني''، ترجمه ميرزازکي علي‌آبادي، ج۳، ص۱۷۵۷.</ref>

معاهدة دوم استانبول در سال ۱۰۲۲ قمري میان قاسم‌بیگ به نمایندگی ایران و نصوح پاشا به نمایندگي عثمانی امضا شد. در این معاهده مقرر شد حاجیان ایران از راه حلب و دمشق به زیارت خانه خدا و عتبات عالیات بروند و به دلیل ناامن بودن مسیر بغداد و بصره ـ که به دليل حضور بدویان و اعراب بادیه‌نشین امنیت خود را از دست داده بود ـ در این مسیر حرکت نکنند. <ref>. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص۲۲۳- ۲۲۷.</ref>

همچنین در عهدنامة قصر شیرین در سال ۱۰۴۹ قمري که در دورة سلطان‌مراد چهارم و شاه‌صفی به امضای ساروتقی، اعتمادالدوله ایران و مصطفی‌پاشا صدر اعظم عثمانی، رسیده بود،<ref>. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۱۳.</ref> قید شده بود با تقاضاهای صفویان دربارة کاهش عوارض تحمیلی از حجاج ایرانی به مکه موافقت شود.<ref>. نامه شاه‌عباس دوم به شريف مکه در خصوص مشکلات و مسير بصره، ش۱۱۶۳۹.</ref>

نامة شاه‌عباس دوم به شریف مکه بیانگر دشواری‌های راه بصره به حجاز است. وسعت دشواری‌های این راه سبب شد دولت ایران حج را تعطيل کند؛ زیرا کاروان‌های حج و عمره که از ایران به مکه اعزام می‌شدند، در راه گرفتار بلایای عظیم و صدمات مالی و جسمی فراوانی مي‌شدند؛ به طوری که دزدان دارایی لباس و وسایل آنان را می‌گرفتند و به علت اهمال مباشران در ورود و خروج و تأخیر در حرکت کاروان‌ها در برخی سال‌ها، حج از زائران فوت می‌شد و آنها موقف عرفه و مشعر را درک نمی‌کردند و دست خالی برمی‌گشتند.

در چنین شرایطی که ترس جانی و مالی وجود داشت، استطاعت که شرط وجوب حج است، از بین می‌رفت و به همین دلیل شاه ایران به تعطیلی حج فرمان داد. این کار بر اساس دستور خداوند و برای رعایت حال رعیت بود. از آنجا که حرمین شریفین برای دولت عثمانی منافع تجاری، اقتصادی و سیاسی داشت، حاکم بصره نماینده‌ای نزد شاه‌عباس دوم فرستاد و از وی درخواست کرد که به قافله‌ها رخصت عبور از بصره و سفر به بیت‌الله الحرام دهد. شاه‌عباس برای پذیرش درخواست حاکم بصره شروطی گذاشت و درخواست کرد از حجاج در رفت و برگشت از حرمین شریفین (به غیر از شتردار، آشپز و برید) بیشتر از سی سکة طلا نگیرند و اجازه ندهند اعراب به حجاج آزار و اذیتی برسانند. حاکم بصره همچنین ملزم شد حجاج را روز اول یا دوم ذی‌قعده از بصره حرکت دهد و جز به اندازة ضرورت در بین راه معطل نکند. از آنجا که تصور بر این بود که با قبول همة این شرایط منع حجاج از زیارت خانة خدا پسندیده نیست، شاه ایران به خواستة حاکم بصره پاسخ مثبت داد و به خان‌های اطراف فرمان داد کاروان‌ها و قافله‌های حج را مهیای حرکت از راه بصره کنند و دعوت ابراهیم خلیل را اجابت کنند و در مقابل برای دولت قائمة صفویه دعا کنند. <ref>. نامه شاه‌عباس دوم به شريف مکه در خصوص مشکلات و مسير بصره، ش۱۱۶۳۹.</ref>

شاه‌عباس دوم به شریف مکه نوشت که با عنایت به اينکه خدام بزرگوار عثمانی رعايت حال حجاج و زائران به‌خصوص زوار ايراني را مي‌کنند و از هیچ تلاشی برای حفاظت از جان و مال آنان دریغ نمی‌کنند و اجازه نمی‌دهند احدی به حجاج و زوار ستم روا دارد، فرمان می‌دهد که از هر نفر به‌جز در موارد استثنایی پنج سکة طلا، علاوه بر آن سی سکه بگيرند و بر سبیل نذر و هدیه به شریف مکه بپردازند تا رشته‌های محبت و الفت استوار شود و تسکینی بر مشقتی باشد که شرفا در این خدمت متحمل می‌شوند.

در این نامه همچنین آمده است حاکم بصره بر اساس روش اخلاص و دوستی شرفا با سلسله صفویه مقتضی است در اکرام کردن کاروان‌های ایرانی که از راه بصره می‌آیند، کوتاهی نکند و دست اهل مکه را از تجاوز به آنان بازدارد؛ زیرا آنان میهمان خدا و شرفای مکه‌اند و اکرام در حق میهمان از سنت‌های اسلاف بزرگوار شرف است. همچنین نباید شرفا و دولت عثمانی اجازه دهند که کسی حجاج را مجبور کند از راه دیگری برگردند؛ چون در سال‌های پیش، از این بابت ضررها و خسارت‌های بسياري پديد آمده است.

شاه‌عباس در ادامه افزوده است اگر شرفا و دولت عثمانی بر شروط باقی بمانند، چیزی از آن تغییر ندهند، کاروان‌ها را همان گونه که لازم و متعهد شده‌اند به‌موقع حرکت دهند، آنها را از شر اعراب حفظ کنند و در وقت مناسب از همان راهی که برده‌اند، بازگردانند، در صورتی که حجاج به فیض زیارت بیت‌الله الحرام و پیامبر(ص) و ائمة کرام(ع) نائل شده باشند، مراد حاصل آمده است. طبیعی است در این صورت راه حرمین شریفین در همة سرزمین‌ها و بر همة قافله‌ها از هر نقطه‌ای باز است و هر سال بیشتر و بیشتر خواهد شد.

نامه با این نکته به پایان می‌رسد که این امر عظیم مي‌تواند علاوه بر ثواب اخروی سبب آبادانی آن سرزمین مقدس و ثروتمندی، رفاه حال و فراغ بال ساکنانش، که شاهد رفت‌وآمد مردمان از هر نقطه به آنجا هستند، باشد و اگر دولت عثماني بر شروط خویش استوار نبود، دولت صفویه به لحاظ شرعی به احدی از مردم ایران رخصت حرکت از این مسیر نمی‌دهد و آن نواحی را از همة آن فواید محروم مي‌سازد و به جزای عمل خویش مي‌رساند.<ref>. شاردن، ''سفرنامه''، ترجمه اقبال يغمايي، ج۲، ص۶۱۶.</ref>

در دورة شاه‌سلیمان مدتی از صدور اجازة حرکت زوار به سوی عربستان خودداری شد و این اقدام بیشتر به سبب بدرفتاری‌های مکرر با زوار و حجاج در قلمرو عثمانی بود. حجاج ایرانی در راه بصره متضمن ضررهای مالی و جانی فراواني می‌شدند و مالیات و عوارض سنگینی مي‌پرداختند. بنابراین شاه‌سلیمان راه بصره را تحریم کرد و دستور داد حجاج از راه‌های دیگر به مکه و زیارت بیت‌الله الحرام بروند. این تصمیم ایران مردم عثمانی به‌ویژه بصره را از درآمدهای بسياري محروم کرد و زندگی بیشتر مردم بصره را گرفتار سختی و تنگدستی ساخت. به همین دلیل امیرالحاج عثمانی همراه با فرستادة متشخصی که حامل نامة پاشای بصره بود، به اصفهان رفت. هدف از این سفر این بود که از شاه‌سلیمان بخواهند حکم تحریم راه بصره را باطل کند. امیرالحاج عثمانی در دربار ایران چندان پافشاری کرد که استدعایش پذیرفته شد. او ملزم و متعهد شد از آن پس هیچ یک از حجاج ایرانی از مأموران بصره گله و شکایتی نداشته باشد. همچنین دولت عثمانی متعهد شد کسانی را که سبب آزار و اذیت زائران ایرانی شوند،‌ به‌سختی مجازات کند و اسباب آسایش و رفاه حجاج راه بصره را فراهم آورد تا آنها بدون نگرانی از پرداخت مالیات و عوارض سنگین و دیگر مزاحمت‌ها و آزار و اذیت‌ها با خیال آسوده از این مسیر به مکه بروند. از روز بعد در بازار کهنة اصفهان خیمه‌ای برپا کردند و اعلام کردند هر کس مایل به زیارت خانة خداست، می‌تواند نام‌نویسی کند.<ref>. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۸۰.</ref> بنابراین در اوایل نیمة دوم حکومت شاه‌سلیمان، احیای وجهة ملی زیارت اماکن مقدس در حجاز و سرزمین عربستان آغاز شد.<ref>. نوايي، ''اسناد و مکاتبات ايران از سال''''۱۱۰۵- ۱۱۳۵ همراه با يادداشت‌هاي تفصيلي''، ص۱۷۳- ۱۷۶.</ref>

در روزگار سلطان‌حسین به دستور وی، محمدقلی‌خان، اعتمادالدوله به صدر اعظم سلطان‌احمد سوم، ابراهیم پاشا، نامه‌ای نوشت و همراه سفیر عثمانی به باب عالی فرستاد. نامة اعتمادالدولة ایران بر خلاف نامه‌های شاه که شامل تعارف، مطالب مبهم و کنايي بود، صریح، روشن و حاوی تمام مشکلاتی بود که در دورة صفویه وجود داشت و بر روابط دو کشور سایه انداخته بود. یکی از اين مشکلات مربوط به امور حجاج بیت الله الحرام بود. دولت ایران از امور حاجیان ابراز نارضایتی و شکايت کرد و اعلام کرد اميران و حاکمان مکه، بغداد، بصره، شام و امیران حاج از حجاج ایرانی با عناوین مختلف دورمه، حق‌الشریف و کوشی مبالغی دریافت می‌کنند که بیش از طاقت و توان آنهاست و بر اساس قوانین اسلامی هر دولتی که حاکم بر منطقه است، نه‌تنها حق جلوگیری از زيارت حرمین ندارد، بلکه باید شرایط هر چه راحت‌تر به جاي آوردن این فريضة الهی را فراهم کند. بنابراین از دولت عثمانی که خود را خادم حرمین شریفین می‌داند، بعید است در أخذ مالیات و عوارض با عناوین مختلف این‌گونه بدعت می‌کند. ازاين‌رو باید فرمان‌هايي صادر شود که بدعت‌ها از میان برود و امرای عثمانی موظف شوند بیش از یازده اشرفی که از قدیم مقرر بوده است، مطالبه نکنند و شخصی مطمئن را به عنوان امیرالحاج انتخاب کنند که حجاج را مساعدت کند.<ref>. جعفريان، صفويه در عرصه دين، فرهنگ و سياست، «تعمير حرم اميرمؤمنان۷ با سنگ‌هاي مکشوفه از زير خاک، ص۸۲۸ .</ref>

از متن سلطان‌حسین صفوی به صدر اعظم عثمانی مشخص می‌شود که دولت صفوی در امر حرمین شریفین از دولت عثمانی توقع همکاری داشته است؛ زیرا آنها خود را خادم حرمین شریفین و سرور جهان اسلام می‌خواندند. بنابراین لازم بود راه‌های حرمین را باز گذارند و امنیت جانی و مالی حجاج ايراني را تأمین کنند و از آنها با عنوان‌های مختلف پول و مالیات بیش از اندازه دریافت نکنند.

به هر حال رفت‌وآمد حجاج به مکه، منشأ اختلاف دو دولت بود؛ از جمله کاروان‌های حجاج ايراني هنگام عبور از آناتولی با حجاج آناتولی متحد می‌شدند و<br />
در ذهن دولت عثمانی ظن جاسوسی مي‌افکندند. امپراتوری عثمانی می‌ترسید دولتمردان صفوی مردم ایران را به شورش علیه عثمانی ترغیب کنند. قتل افرادی چون معصوم‌بیگ صفوی و شهید ثانی و درخواست شاه عثمانی مبني بر بازگشت زنان خاندان صفوی و همسر شاه‌طهماسب پس از حج‌گزاری از جمله شواهد وجود ناامنی در این دوران است.<ref>. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۱۳''-''۱۷.</ref>

در دوران صفویه، عوامل سیاسی تنش‌زا روابط ایران و عثمانی را تیره می‌کرد و حج‌گزاری ایرانیان را متأثر مي‌ساخت. بنابراین حجاج گرفتار دشواری‌ها و صدماتي جدی می‌شدند. زمانی شایع بود که عثمانی‌ها با پرداخت پول به صفویان و مرتفع کردن موانع و مشکلات حجاج ایرانی دولت صفوي را آرام کردند و از برقراری روابط مسالمت‌آمیز پایدار مطمئن ساختند. همچنين به نظر می‌رسد عثمانی‌ها برای مقابله با قدرت‌های اروپایی از دولت صفویه درخواست کمک کردند.

در دوران شاه‌عباس اول، با انگيزه‌هاي سياسي و با هدف تقابل با دولت عثماني شاه برای متحد ساختن مردمان و قبایل مختلف ساکن در ایران آستان قدس رضوی را رونق داد و مردم را تشويق کرد مشهد را مرکز زیارتی ملی و افتخار دنیای شیعه بدانند و به جای مکه به زیارت مشهد رضوی بروند.<ref>. جعفريان، ''راه حج''، ص۲۲۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان}}

کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان

2026-06-12T17:37:25Z

Engineer:

'''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات'''

'''در مناسبات صفویان و عثمانیان'''

'''رمضان محمدی'''

'''(عضو هيئت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)'''

'''محمدباقر خزائیلی'''

'''(عضو هيئت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)'''

== فهرست فصل‌ها ==
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/ديباچه|ديباچه]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|مقدمه]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی-اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل دوم: نقش فرهنگی-اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع|فهرست منابع]]

کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان

2026-06-12T16:41:52Z

Engineer: /* فهرست فصل‌ها */

[[File:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان-۰۰۱.jpeg|۲۵۲x۲۶۴px]]

'''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات'''

'''در مناسبات صفویان و عثمانیان'''

'''رمضان محمدی'''

'''(عضو هيئت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)'''

'''محمدباقر خزائیلی'''

'''(عضو هيئت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)'''

= فهرست =

[[#ديباچه|ديباچه ۷]]

[[#مقدمه|مقدمه ۹]]

[[#فصل-اول-نقش-سیاسی-عتبات-و-حرمین-شریفین-در-مناسبات-صفویان-و-عثمانیان|فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان ۱۱]]

[[#ادعای-رهبری-جهان-اسلام-به-سبب-حاکمیت-سرزمینی-بر-حرمین-شريفین-و-عتبات-عالیات|۱. ادعای رهبری جهان اسلام به سبب حاکمیت سرزمینی بر حرمین شريفین و عتبات عالیات ۱۲]]

[[#جلب-وفاداری-اتباع-مختلف-در-جغرافیای-سرزمینی-اعتاب-مقدسه|۲. جلب وفاداری اتباع مختلف در جغرافیای سرزمینی اعتاب مقدسه ۱۳]]

[[#دفع-شورش-حکام-عاصی-عراق|۳. دفع شورش حکام عاصی عراق ۱۴]]

[[#حرمین-شریفین-و-امنیت-راههای-آن|۴. حرمین شریفین و امنیت راه‌های آن ۱۵]]

[[#شاهان-صفوی-و-حرمین-شریفین|۵. شاهان صفوی و حرمین شریفین ۱۷]]

[[#فصل-دوم-نقش-فرهنگی-_-اجتماعی-عتبات-و-حرمین-شریفین-در-مناسبات-صفویان-و-عثمانیان|فصل دوم: نقش فرهنگی -اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان ۲۷]]

[[#نقش-عتبات-عالیات-در-گسترش-مذهب-تشیع|۱. نقش عتبات عالیات در گسترش مذهب تشیع ۲۸]]

[[#سفرهای-زیارتی-شاهان-صفوی-و-عثمانی-به-عتبات|۲. سفرهای زیارتی شاهان صفوی و عثمانی به عتبات ۳۱]]

[[#الف-سفرهای-زیارتی-شاهان-صفوی|الف) سفرهای زیارتی شاهان صفوی ۳۲]]

[[#ب-سلاطین-عثمانی-و-زیارت-عتبات|ب) سلاطین عثمانی و زیارت عتبات ۳۶]]

[[#اقدامات-عمرانی-در-عتبات|۳. اقدامات عمرانی در عتبات ۳۹]]

[[#__RefHeading___Toc۱۱۹۲۳۵۶۰۵|الف) اقدامات عمرانی در نیمة اول حکومت صفویان (۹۰۷ ـ ۱۰۳۷ق) ۴۱]]

[[#ب-اقدامات-عمرانی-در-نیمة-دوم-حکومت-صفویان-۱۰۳۷-ـ-۱۱۳۷ق|ب) اقدامات عمرانی در نیمة دوم حکومت صفویان (۱۰۳۷ ـ ۱۱۳۷ق) ۴۵]]

[[#__RefHeading___Toc۱۱۹۲۳۵۶۰۷|یک . اقدامات عمرانی شاه‌عباس اول ۴۵]]

[[#__RefHeading___Toc۱۱۹۲۳۵۶۰۸|دو . اقدامات عمرانی پس از شاه‌عباس اول ۴۶]]

[[#تألیف-کتب-زیارتی|۴. تألیف کتب زیارتی ۴۹]]

[[#دفن-اموات-در-عتبات-عالیات|۵. دفن اموات در عتبات عالیات ۵۰]]

[[#حرمین-شریفین-و-تنشهای-مذهبی-بین-دو-دولت|۶. حرمین شریفین و تنش‌های مذهبی بین دو دولت ۵۴]]

[[#نقش-امیرالحجاج|۷. نقش امیرالحجاج ۶۵]]

[[#فصل-سوم-نقش-اقتصادی-عتبات-و-حرمين-شريفين-در-مناسبات-صفویان-و-عثمانیان|فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان ۶۹]]

[[#جغرافیای-اقتصادی-راهها-و-محصولات-تجاری-عتبات|۱. جغرافیای اقتصادی راه‌ها و محصولات تجاری عتبات ۶۹]]

[[#نقش-اقتصادی-زوار-عتبات-و-حرمین-شریفین|۲. نقش اقتصادی زوار عتبات و حرمین شریفین ۷۵]]

[[#حرمین-شریفین-و-درآمد-اقتصادی-آن|۳. حرمین شریفین و درآمد اقتصادی آن ۷۸]]

[[#نقش-موقوفات-در-اقتصاد-حرمین-و-عتبات|۴. نقش موقوفات در اقتصاد حرمین و عتبات ۸۴]]

[[#الف-موقوفات-حرمین-شریفین|الف) موقوفات حرمین شریفین ۸۴]]

[[#ب-عتبات-عالیات-و-موقوفات|ب) عتبات عالیات و موقوفات ۸۵]]

[[#جمعبندی-و-نتیجهگیری|جمع‌بندی و نتیجه‌گیری ۹۰]]

[[#فهرست-منابع|منابع ۹۷]]

== فهرست فصل‌ها ==
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/ديباچه|ديباچه]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|مقدمه]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی-اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل دوم: نقش فرهنگی-اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان]]
* [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع|فهرست منابع]]

کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید

2026-06-11T07:36:09Z

Engineer:

{{صفحه|۶}}

== فقه پژوهی ==

{{صفحه|۷}}
{{صفحه|۸}}

== مسائل نوپدید در حج و عمره ==

== متأثر از توسعه ==

'''نويسنده:'''

'''مهدي ساجدي'''

== فهرست فصل‌ها ==
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/ديباچه|ديباچه]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/مقدمه|مقدمه]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل اول: مفاهیم و کلیات|فصل اول: مفاهیم و کلیات]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل دوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه|فصل دوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل سوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام|فصل سوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل چهارم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مشاعر حج|فصل چهارم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مشاعر حج]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/نتایج پژوهش|نتایج پژوهش]]
* [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فهرست منابع|فهرست منابع]]

الگو:صفحه

2026-06-09T19:35:22Z

Engineer:

الگو:صفحه

2026-06-09T19:34:40Z

Engineer: صفحه‌ای تازه حاوی «<div style="border-bottom: 1px grey solid; width: 100%; margin: auto auto">{{{1}}}</div>» ایجاد کرد

خطبه غدیر خم

2026-06-03T08:55:38Z

Engineer: /* متن خطبه غدیر */

{{جعبه اطلاعات زیارت‌نامه|عنوان=خطبه غدیر خم|تصویر=خطبه غدیر1.png|عرض تصویر=|توضیح تصویر=نسخه خطی از خطبه غدیر متعلق به 1313قمری|نام‌های دیگر=حدیث غدیر|موضوع=معرفی امام علی (ع) به عنوان جانشین پیامبر(ص)|مأثور/غیرمأثور=مأثور|صادره از=پیامبر(ص)|راوی=|ساخته شده توسط=|قدمت=|منابع شیعی=|منابع سنی=|مضمون=امامت امام علی(ع)|ثواب=|زمان=|مکان=بین [[مکه]] و [[مدینه]] . [https://wikihaj.com/images/9/9a/%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87_%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%B1.jpg محل ایراد خطبه غدیر]|تک‌نگاری‌ها=|مرتبط=[[امام علی (ع)]] • [[حدیث غدیر]]}}
'''خطبه غدیر خم'''، سخنرانی [[پیامبر اکرم|پیامبر اکرم(ص)]] در بازگشت از [[حجة الوداع]] در سال دهم هجری به همراه بسیاری از مسلمانان، در محل معروفی به نام [[غدیر خم]] است. پیامبر(ص) در این سخنرانی به [[امامت امام علی|ولایت]] و امامت [[امام علی(ع)]] پس از خودشان تصریح کردند.

محتوای اصلی و جمله کلیدی این خطبه یعنی: «من کنت مولاه فعلی مولاه» (هر کس که من مولای او هستم، علی مولای اوست»، در منابع [[شیعه|شیعی]] و [[اهل‌سنت]] به شکل متواتر روایت شده است. این فراز از خطبه با عنوان [[حدیث غدیر]] شناخته می‌شود و از دلایل اصلی بر تعیین جانشینی امام علی(ع) از سوی پیامبر(ص) به شمار می‌رود.

منابع تاریخی و روایی، غیر از جمله اصلی خطبه، درباره دیگر سخنان پیامبر(ص) در سخنرانی غدیر خم اختلاف دارند. برخی منابع شیعی، خطبه‌ای طولانی از پیامبر(ص) را در این روز از زبان [[امام باقر(ع)]] نقل کرده‌اند. در منابع تاریخی و روایی اهل سنت نیز پاره‌های مختلفی از گفتار پیامبر و حاضران در ماجرای غدیر خم نقل شده است.
==زمان و مکان ==
{{اصلی|غدیر خم}}
در سال دهم هجرت، در راه بازگشت از [[حجة الوداع]]، آیه ۶۷ [[سوره مائده]] معروف به [[آیه تبلیغ|آیه ابلاغ]] بر پیامبر نازل شد<ref>تفسیر القرآن المجید، ج1، ص184؛ تفسیر العیاشی، ج1، ص332.</ref> که به موجب آن پیامبر موظف بود بدون تاخیر پیامی را به مسلمانان ابلاغ کند. <ref>الارشاد، ج1،ص176؛ اعلام الوری،ج‏1، ص262.</ref>

آن حضرت فرمان داد تا همه حاجیان در منطقه [[غدیر خم]] توقف کنند و جمع شوند. سپس زیر درختانی که در آنجا بود [[نماز ظهر]] را خواند و برای مسلمانان سخنرانی کرد. به این سخنرانی خطبه غدیر خم گفته می‌شود.<ref>تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112 ؛ سنن ابن ماجه، ج1، ص45؛ سنن ترمذی، ج5، ص297؛ فضائل اصحابه نسائی، ص14؛ الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، النص، ص 429.</ref>

== حدیث غدیر ==
{{اصلی|حدیث غدیر}}
جمله کلیدی خطبه پیامبر در غدیر خم این جمله است: '''«من کنت مولاه فعلی مولاه»''' (هر کس که من مولای او هستم، علی مولای اوست). این عبارت که به [[حدیث غدیر]] معروف است در منابع [[شیعه|شیعی]] <ref>الخصال، ص66؛ الاحتجاج، ج1، ص59-60.</ref> و [[اهل‌سنت]] <ref>اسد الغابه، ج1، ص439؛ تاریخ الیعقوبی، ج2، ص112؛ البدایة و النهایه، ج7، ص348-349.</ref> به شکل متواتر روایت شده است و از مستندات اصلی امامت و جانشینی امام علی(ع) به شمار می‌رود.

==== اعتبار حدیث غدیر ====
برخی از علمای رجال و حدیث‌شناس اهل‌سنت، اسناد [[حدیث غدیر]] را کثیر دانسته و بیشتر آنان اسناد آن را صحیح می‌دانند. <ref>صواعق محرقه، ص 42؛ المستدرک علی الصحیحین ، ج3، ص109؛ صحیح الترمذی، ج2، ص 218.</ref> در میان راویان این حدیث، حدود ۹۰ نفر از [[صحابه]]<ref>الغدیر، ج،1 ص41-144.</ref> و ۸۴ نفر از [[تابعین]]<ref>الغدیر، ج،1 ص145-312.</ref> قرار دارند.

== خطبه غدیر در منابع اهل سنت ==
غیر از عبارت «من کنت مولاه فعلی مولاه» که مشترک بین روایات است، بخش‌های دیگری از سخنان پیامبر(ص) در غدیر خم و پاسخ حاضران، به شکل‌های مختلف در منابع اهل سنت منعکس شده است:
* در برخی، دعای پیامبر(ص) در حق امام علی(ع) نیز آمده است. <ref>مسند احمد، ج1، ص152.</ref>
* برخی گزارش‌ها اشاره دارد که پیامبر ابتدا از مردم در مورد اولویت خود نسبت به امور آنان سوال پرسید و سپس ولایت حضرت علی(ع) را به آنان اعلام نمود. <ref>مسند احمد، ج4، ص347؛ سنن ابن ماجه ،ج1،ص45؛سنن الترمذی،ج5،ص297.</ref>
* در برخی به سوال از مردم و نصب حضرت علی(ع) و دعای برای ایشان اشاره دارد. <ref>مسند أحمد، ج4، ص370؛ مسند ابی یعلی، ج11، ص307؛ المعجم الکبیر، ج5، ص194.</ref>
* در برخی، علاوه بر سوال از مردم، اعلان ولایت علی(ع) و دعای در حق ایشان، به تهنیت عمر بن خطاب به ایشان نیز اشاره شده است. <ref>مسند احمد،ج1،ص118-119 ،331،ج4،ص281؛ المستدرک علی الصحیحین،ج3،ص109-110 ،116، المصنف،ج7، ص495،503.</ref>
* در برخی نیز ابیاتی از [[حسان بن ثابت]] در توصیف این واقعه نقل کرده‌اند. <ref>الامالی، ص670؛ اقسام المولی، ص35.</ref>
==خطبه غدیر در منابع شیعی==
گفته شده که خطبه غدیر در منابع نخستین اسلامی از جمله کتاب سلیم بن قیس هلالی(م76ق.) نقل شده بود. اولین کتاب مستقلی که در موضوع خطبه غدیر تألیف شده کتابی به نام «خطبة النبي ﷺ یوم الغدیر» از خلیل بن احمد فراهیدی (م.۱۷۵ق.) است؛ که خطبه مفصل [[پیامبر(ص)]] در غدیر را در آن آورده است<ref>غدیر در آینه کتاب، ص11 و 12 .</ref>.

متن خطبه غدیر با اندازه‌های مختلفی در منابع نقل شده است. منابع [[قرن چهارم]] قمری از جمله کتاب خصال [[شیخ صدوق]] (م.381ق.) و معجم الکبیر طبرانی (م.360ق.)، خطبه غدیر را با کمتر از 400 واژه نقل کرده‌اند که بدون حمد الهی آغاز می‌شود. برخی منابع روایت بلند‌تری از خطبه را در حدود 700 کلمه نقل کرده‌اند.<ref>سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، ص90.</ref> منابع بعد از قرن پنجم مانند [[روضه الواعظین]] و [[الاحتجاج]]، متن مفصل‌تری (حدود 3500 واژه) از خطبه را آورده‌اند که با حمد مفصل پروردگار شروع و بیشتر فرازهای آن با عبارت "معاشر الناس" آغاز می‌شود.<ref>روضه الواعظین، ص91 ؛ الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج2 ، ص71 ؛ سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، ص90.</ref>

[[ابن طاووس|سید علی بن طاووس]]، متن این خطبه را با سند خود از محمد بن جریر طبری مفسر و مورخ شهیر اهل سنت و صاحب کتاب ''طرق حدیث الغدیر'' و او نیز به اسناد خود از زید بن ارقم نقل کرده است. ابن طاووس این متن را در کتاب دیگرش با اسناد دیگری نیز از رجال اهل سنت از حذیفة بن یمان نقل می‌کند.<ref>التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، ص 578.</ref> برخی پژوهشگران معتقد‌ند که منبع اصلی این روایت از خطبه کتاب دلائل الامامه نوشته محمد بن جریر طبری سوم یا طبری صغیر نویسنده شیعه است.<ref>سند خطبه طولانی غدیر در التحصین، ص ۹۸ - ۹۹</ref>

== محتوای خطبه ==
خلاصه محتوای طولانی‌ترين روایت از خطبه غدير که در منابع شيعي مندرج است را می‌توان به این شکل فهرست کرد:

==== ۱. مقدمه: ====
شامل حمد و بیان صفات نیکوی خداوند ، شهادت به توحید، و ایمان به فرشتگان، کتاب‌های آسمانی و پیامبران.

==== ۲. اعلام ولایت علی (ع): ====

* نزول آیات دربارهٔ ولایت و امامت علی.
* نگرانی پیامبر از توطئهٔ منافقان، اما وعدهٔ الهی برای حفاظت از ایشان.

==== ۳. جایگاه و صفات امام علی (ع): ====
* فرمانبرداری از او بر همگان واجب است (مهاجر، انصار، عرب، عجم، آزاد، برده،...).
* حکمش نافذ، مخالفش ملعون، و تصدیق‌کننده‌اش مورد رحمت است.
* امامت علی و امامان از نسل او تا قیامت.
* علم حلال و حرام از خدا به پیامبر و از پیامبر به علی منتقل شده است.

==== ۴. جایگاه قرآن و اهل‌بیت (ع): ====
* قرآن (ثقل اکبر) و علی و خاندان پاکش (ثقل اصغر) جدایی‌ناپذیرند تا قیامت.
* فقط علی توانایی تفسیر آیات متشابه قرآن را دارد.

==== ۵. معرفی علی با لقب امیرالمؤمنین: ====
* این لقب مختص اوست و دیگری حق امارت بر مؤمنان را ندارد.
* پیامبر، علی را بالای دستان خود برد (تا جای‌که پاهای علی به زانوی پیامبر رسید) و او را برادر، وصی، جانشین، مفسر قرآن، دعوت‌کننده به خدا، مبارز با دشمنان، هدایتگر امت و امیرمؤمنان خواند.

==== ۶. هشدارها و بشارت‌ها: ====
* هرکس امامت علی و فرزندانش را نپذیرد، اعمالش باطل می‌شود.
* علی مصداق آیات رضایت الهی و مدح مؤمنان است (مانند سوره «هل أتی» و «والعصر»).
* حسادت به علی، اعمال را نابود می‌کند.
* خبر از غصب خلافت توسط پادشاهان پس از پیامبر و امتحان امت.
* مژده به ظهور مهدی (ع) از نسل علی، که آخرین امام است.

==== ۷. وظایف امت و احکام: ====
* بیعت عمومی با علی (ع).
* تأکید بر حج خانهٔ خدا و برکات آن.
* احکام اعلام‌شده در این خطبه، پایانی و منسوخ‌نشدنی هستند.
* پیامبر فرصت بیان همهٔ جزئیات احکام را نداشت و آن را به علی و امامان بعدی واگذار کرد.

==== ۸. پایان خطبه: ====
* پیامبر از مردم برای بیعت با علی دعوت کرد. ابوبکر و عمر از نخستین بیعت‌کنندگان بودند. بیعت تا پس از نماز عشاء ادامه یافت.
* دعا برای فرمانبرداران از علی و نفرین برای سرپیچی‌کنندگان.
* سفارش به ابلاغ این خطبه به غایبان و نسل‌های بعد.

== متن خطبه غدیر ==
{{نقل قول دوقلو
| تیتر = متن مفصل و معروف خطبه غدیر
| ارتفاع = 20em

|اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذی عَلا فی تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فی تَفَرُّدِهِ وَجَلَّ فی سُلْطانِهِ وَعَظُمَ فی اَرْکانِهِ، وَاَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلْماً وَ هُوَ فی مَکانِهِ وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ، حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْموداً لایَزالُ (وَ مَجیداً لایَزولُ، وَمُبْدِئاً وَمُعیداً وَ کُلُّ أَمْرٍ إِلَیْهِ یَعُودُ). بارِئُ الْمَسْمُوکاتِ وَداحِی الْمَدْحُوّاتِ وَجَبّارُ الْأَرَضینَ وَ السّماواتِ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ، رَبُّ الْمَلائکَةِ وَالرُّوحِ، مُتَفَضِّلٌ عَلی جَمیعِ مَنْ بَرَأَهُ، مُتَطَوِّلٌ عَلی جَمیعِ مَنْ أَنْشَأَهُ. یَلْحَظُ کُلَّ عَیْنٍ وَالْعُیُونُ لاتَراهُ.|بخش اول: حمد و ثنای الهی
ستایش خدای را سزاست که در یگانگی اش بلند مرتبه و در تنهایی اش به آفریدگان نزدیک است؛ سلطنتش پرجلال و در ارکان آفرینش اش بزرگ است. بی آنکه مکان گیرد و جابه جا شود، بر همه چیز احاطه دارد و بر تمامی آفریدگان به قدرت و برهان خود چیره است.

همواره ستوده بوده و خواهد بود و مجد و بزرگی او را پایانی نیست. آغاز و انجام از او و برگشت تمامی امور به سوی اوست. اوست آفریننده آسمان ها و گستراننده زمین ها و حکمران آن ها. دور و منزه از خصایص آفریده هاست و در منزه بودن خود نیز از تقدیس همگان برتر است. هموست پروردگار فرشتگان و روح؛ افزونی بخش آفریده ها و نعمت ده ایجاد شده هاست. به یک نیم نگاه دیده ها را ببیند و دیده ها هرگز او را نبینند.

|کَریمٌ حَلیمٌ ذُوأَناتٍ، قَدْ وَسِعَ کُلَّ شَیءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَیْهِمْ بِنِعْمَتِهِ. لا یَعْجَلُ بِانْتِقامِهِ، وَلایُبادِرُ إِلَیْهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا مِنْ عَذابِهِ. قَدْفَهِمَ السَّرائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمائِرَ، وَلَمْ تَخْفَ عَلَیْهِ اَلْمَکْنوناتُ ولا اشْتَبَهَتْ عَلَیْهِ الْخَفِیّاتُ. لَهُ الْإِحاطَةُ بِکُلِّ شَیءٍ، والغَلَبَةُ علی کُلِّ شَیءٍ والقُوَّةُ فی کُلِّ شَئٍ والقُدْرَةُ عَلی کُلِّ شَئٍ وَلَیْسَ مِثْلَهُ شَیءٌ. وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّیءِ حینَ لاشَیءَ دائمٌ حَی وَقائمٌ بِالْقِسْطِ، لاإِلاهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزیزُالْحَکیمُ.

جَلَّ عَنْ أَنْ تُدْرِکَهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَاللَّطیفُ الْخَبیرُ. لایَلْحَقُ أَحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعایَنَةٍ، وَلایَجِدُ أَحَدٌ کَیْفَ هُوَمِنْ سِرٍ وَ عَلانِیَةٍ إِلاّ بِمادَلَّ عَزَّوَجَلَّ عَلی نَفْسِهِ.

|کریم و بردبار و شکیباست. رحمت اش جهان شمول و عطایش منّت گذار. در انتقام بی شتاب و در کیفر سزاواران عذاب، صبور و شکیباست. بر نهان ها آگاه و بر درون ها دانا. پوشیده ها بر او آشکار و پنهان ها بر او روشن است. او راست فراگیری و چیرگی بر هر هستی. نیروی آفریدگان از او و توانایی بر هر پدیده ویژه اوست. او را همانندی نیست و هموست ایجادگر هر موجود در تاریکستان لاشیء. جاودانه و زنده و عدل گستر. جز او خداوندی نباشد و اوست ارجمند و حکیم.

دیده ها را بر او راهی نیست و اوست دریابنده دیده ها. بر پنهانی ها آگاه و بر کارها داناست. کسی از دیدن به وصف او نرسد و بر چگونگی او از نهان و آشکار دست نیابد مگر، او - عزّوجلّ - خود، راه نماید و بشناساند.|وَأَشْهَدُ أَنَّهُ الله ألَّذی مَلَأَ الدَّهْرَ قُدْسُهُ، وَالَّذی یَغْشَی الْأَبَدَ نُورُهُ، وَالَّذی یُنْفِذُ أَمْرَهُ بِلامُشاوَرَةِ مُشیرٍ وَلامَعَهُ شَریکٌ فی تَقْدیرِهِ وَلایُعاوَنُ فی تَدْبیرِهِ. صَوَّرَ مَا ابْتَدَعَ عَلی غَیْرِ مِثالٍ، وَ خَلَقَ ما خَلَقَ بِلامَعُونَةٍ مِنْ أَحَدٍ وَلا تَکَلُّفٍ وَلاَ احْتِیالٍ. أَنْشَأَها فَکانَتْ وَ بَرَأَها فَبانَتْ.

فَهُوَالله الَّذی لا إِلاهَ إِلاَّ هُوالمُتْقِنُ الصَّنْعَةَ، اَلْحَسَنُ الصَّنیعَةِ، الْعَدْلُ الَّذی لایَجُوُر، وَالْأَکْرَمُ الَّذی تَرْجِعُ إِلَیْهِ الْأُمُورُ.

وَأَشْهَدُ أَنَّهُ الله الَّذی تَواضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِعَظَمَتِهِ، وَذَلَّ کُلُّ شَیءٍ لِعِزَّتِهِ، وَاسْتَسْلَمَ کُلُّ شَیءٍ لِقُدْرَتِهِ، وَخَضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِهَیْبَتِهِ. مَلِکُ الْاَمْلاکِ وَ مُفَلِّکُ الْأَفْلاکِ وَمُسَخِّرُالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، کُلٌّ یَجْری لاَِجَلٍ مُسَمّی. یُکَوِّرُالَّلیْلَ عَلَی النَّهارِ وَیُکَوِّرُالنَّهارَ عَلَی الَّلیْلِ یَطْلُبُهُ حَثیثاً. قاصِمُ کُلِّ جَبّارٍ عَنیدٍ وَ مُهْلِکُ کُلِّ شَیْطانٍ مَریدٍ.|و گواهی می دهم که او «الله» است. همو که تنزّهش سراسر روزگاران را فراگیر و نورش ابدیت را شامل است. بی مشاور، فرمانش را اجرا، بی شریک تقدیرش را امضا و بی یاور سامان دهی فرماید. صورت آفرینش او را الگویی نبوده و آفریدگان را بدون یاور و رنج و چاره جویی، هستی بخشیده است. جهان با ایجاد او موجود و با آفرینش او پدیدار شده است.

پس اوست «الله» که معبودی به جز او نیست. همو که صُنعش استوار است و ساختمان آفرینشش زیبا. دادگری است که ستم روا نمی دارد و کریمی که کارهابه او بازمی گردد.

و گواهی می دهم که او «الله» است که آفریدگان در برابر بزرگی اش فروتن و در مقابل عزّتش رام و به توانایی اش تسلیم و به هیبت و بزرگی اش فروتن اند. پادشاه هستی ها و چرخاننده سپهرها و رام کننده آفتاب و ماه که هریک تا اَجَل معین جریان یابند. او پردی شب را به روز و پردی روز را - که شتابان در پی شب است - به شب پیچد. اوست شکنندی هر ستمگر سرکش و نابودکنندی هر شیطان رانده شده.|لَمْ یَکُنْ لَهُ ضِدٌّ وَلا مَعَهُ نِدٌّ أَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفْواً أَحَدٌ. إلاهٌ واحِدٌ وَرَبٌّ ماجِدٌ یَشاءُ فَیُمْضی، وَیُریدُ فَیَقْضی، وَیَعْلَمُ فَیُحْصی، وَیُمیتُ وَیُحْیی، وَیُفْقِرُ وَیُغْنی، وَیُضْحِکُ وَیُبْکی، (وَیُدْنی وَ یُقْصی) وَیَمْنَعُ وَ یُعْطی، لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ، بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ.

یُولِجُ الَّلیْلَ فِی النَّهارِ وَیُولِجُ النَّهارَ فی الَّلیْلِ، لاإِلاهَ إِلاّهُوَالْعَزیزُ الْغَفّارُ. مُسْتَجیبُ الدُّعاءِ وَمُجْزِلُ الْعَطاءِ، مُحْصِی الْأَنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَالنّاسِ، الَّذی لایُشْکِلُ عَلَیْهِ شَیءٌ، وَ لایُضجِرُهُ صُراخُ الْمُسْتَصْرِخینَ وَلایُبْرِمُهُ إِلْحاحُ الْمُلِحّینَ.

اَلْعاصِمُ لِلصّالِحینَ، وَالْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحینَ، وَ مَوْلَی الْمُؤْمِنینَ وَرَبُّ الْعالَمینَ. الَّذِی اسْتَحَقَّ مِنْ کُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ یَشْکُرَهُ وَیَحْمَدَهُ (عَلی کُلِّ حالٍ)|نه او را ناسازی باشد و نه برایش انباز و مانندی. یکتا و بی نیاز، نه زاده و نه زاییده شده، او را همتایی نبوده، خداوند یگانه و پروردگار بزرگوار است. بخواهد و به انجام رساند. اراده کند و حکم نماید. بداند و بشمارد. بمیراند و زنده کند. نیازمند و بی نیاز گرداند. بخنداند و بگریاند. نزدیک آورد و دور برد. بازدارد و عطا کند. او راست پادشاهی و ستایش. به دست توانی اوست تمام نیکی. و هموست بر هر چیز توانا.

شب را در روز و روز را در شب فرو برد. معبودی جز او نیست؛ گران مایه و آمرزنده؛ اجابت کنندی دعا و افزایندی عطا، بر شمارندی نفَس ها؛ پروردگار پری و انسان. چیزی بر او مشکل ننماید، فریاد فریادکنندگان او را آزرده نکند و اصرارِ اصرارکنندگان او را به ستوه نیاورد.

نیکوکاران را نگاهدار، رستگاران را یار، مؤمنان را صاحب اختیار و جهانیان را پروردگار است؛ آن که در همه احوال سزاوار سپاس و ستایش آفریدگان است.|أَحْمَدُهُ کَثیراً وَأَشْکُرُهُ دائماً عَلَی السَّرّاءِ والضَّرّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخاءِ، وَأُومِنُ بِهِ و بِمَلائکَتِهِ وکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ. أَسْمَعُ لاَِمْرِهِ وَاُطیعُ وَأُبادِرُ إِلی کُلِّ مایَرْضاهُ وَأَسْتَسْلِمُ لِماقَضاهُ، رَغْبَةً فی طاعَتِهِ وَ خَوْفاً مِنْ عُقُوبَتِهِ، لاَِنَّهُ الله الَّذی لایُؤْمَنُ مَکْرُهُ وَلایُخافُ جَورُهُ.|او را ستایش فراوان و سپاس جاودانه می گویم بر شادی و رنج و بر آسایش و سختی و به او و فرشتگان و نبشته ها و فرستاده هایش ایمان داشته، فرمان او را گردن می گذارم و اطاعت می کنم؛ و به سوی خشنودی او می شتابم و به حکم او تسلیمم؛ چرا که به فرمانبری او شائق و از کیفر او ترسانم. زیرا او خدایی است که کسی از مکرش در امان نبوده و از بی عدالتیش ترسان نباشد (زیرا او را ستمی نیست).|وَأُقِرُّلَهُ عَلی نَفْسی بِالْعُبُودِیَّةِ وَ أَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ، وَأُؤَدّی ما أَوْحی بِهِ إِلَی حَذَراً مِنْ أَنْ لا أَفْعَلَ فَتَحِلَّ بی مِنْهُ قارِعَةٌ لایَدْفَعُها عَنّی أَحَدٌ وَإِنْ عَظُمَتْ حیلَتُهُ وَصَفَتْ خُلَّتُهُ

- لاإِلاهَ إِلاَّهُوَ - لاَِنَّهُ قَدْأَعْلَمَنی أَنِّی إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ ما أَنْزَلَ إِلَی (فی حَقِّ عَلِی) فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَقَدْ ضَمِنَ لی تَبارَکَ وَتَعالَی الْعِصْمَةَ (مِنَ النّاسِ) وَ هُوَالله الْکافِی الْکَریمُ.|بخش دوم: فرمان الهی برای مطلبی مهم
و اکنون به عبودیت خویش و پروردگاری او گواهی می دهم. و وظیفه خود را در آن چه وحی شده انجام می دهم مباد که از سوی او عذابی فرود آید که کسی یاری دورساختن آن از من نباشد. هر چند توانش بسیار و دوستی اش (با من) خالص باشد.- معبودی جز او نیست - چرا که اعلام فرموده که اگر آن چه (درباره ی علی) نازل کرده به مردم نرسانم، وظیفه رسالتش را انجام نداده ام؛ و خداوند تبارک و تعالی امنیت از [آزار] مردم را برایم تضمین کرده و البته که او بسنده و بخشنده است.|فَأَوْحی إِلَی: (بِسْمِ الله الرَّحْمانِ الرَّحیمِ، یا أَیُهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ - فی عَلِی یَعْنی فِی الْخِلاَفَةِ لِعَلِی بْنِ أَبی طالِبٍ - وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَالله یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ).

مَعاشِرَالنّاسِ، ما قَصَّرْتُ فی تَبْلیغِ ما أَنْزَلَ الله تَعالی إِلَی، وَ أَنَا أُبَیِّنُ لَکُمْ سَبَبَ هذِهِ الْآیَةِ: إِنَّ جَبْرئیلَ هَبَطَ إِلَی مِراراً ثَلاثاً یَأْمُرُنی عَنِ السَّلامِ رَبّی - وَ هُوالسَّلامُ - أَنْ أَقُومَ فی هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ کُلَّ أَبْیَضَ وَأَسْوَدَ: أَنَّ عَلِی بْنَ أَبی طالِبٍ أَخی وَ وَصِیّی وَ خَلیفَتی (عَلی أُمَّتی) وَالْإِمامُ مِنْ بَعْدی، الَّذی مَحَلُّهُ مِنّی مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسی إِلاَّ أَنَّهُ لانَبِی بَعْدی وَهُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَالله وَ رَسُولِهِ.

وَقَدْ أَنْزَلَ الله تَبارَکَ وَ تَعالی عَلَی بِذالِکَ آیَةً مِنْ کِتابِهِ (هِی): (إِنَّما وَلِیُّکُمُ الله وَ رَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُواالَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ)، وَ عَلِی بْنُ أَبی طالِبٍ الَّذی أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَهُوَ راکِعٌ یُریدُالله عَزَّوَجَلَّ فی کُلِّ حالٍ.|پس آنگاه خداوند چنین وحی ام فرستاد: «به نام خداوند همه مهرِ مهرورز. ای فرستادی ما! آن چه از سوی پروردگارت درباری علی و خلافت او بر تو فرود آمده بر مردم ابلاغ کن، وگرنه رسالت خداوندی را به انجام نرسانده ای؛ و او تو را از آسیب مردمان نگاه می دارد.»

هان مردمان! آنچه بر من فرود آمده، در تبلیغ آن کوتاهی نکرده ام و حال برایتان سبب نزول آیه را بیان می کنم: همانا جبرئیل سه مرتبه بر من فرود آمد از سوی سلام، پروردگارم - که تنها او سلام است - فرمانی آورد که در این مکان به پا خیزم و به هر سفید و سیاهی اعلام کنم که علی بن ابی طالب برادر، وصی و جانشین من در میان امّت و امام پس از من بوده. جایگاه او نسبت به من به سان هارون نسبت به موسی است، لیکن پیامبری پس از من نخواهد بود او (علی)، صاحب اختیارتان پس از خدا و رسول است؛

و پروردگارم آیه ای بر من نازل فرموده که: «همانا ولی، صاحب اختیار و سرپرست شما، خدا و پیامبر او و ایمانیانی هستند که نماز به پا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند.» و هر آینه علی بن ابی طالب نماز به پا داشته و در رکوع زکات پرداخته و پیوسته خداخواه است.|وَسَأَلْتُ جَبْرَئیلَ أَنْ یَسْتَعْفِی لِی (السَّلامَ) عَنْ تَبْلیغِ ذالِکَ إِلیْکُمْ - أَیُّهَاالنّاسُ - لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ وَکَثْرَةِ الْمُنافِقینَ وَإِدغالِ اللّائمینَ وَ حِیَلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالْإِسْلامِ، الَّذینَ وَصَفَهُمُ الله فی کِتابِهِ بِأَنَّهُمْ یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مالَیْسَ فی قُلوبِهِمْ، وَیَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَالله عَظیمٌ.

وَکَثْرَةِ أَذاهُمْ لی غَیْرَ مَرَّةٍ حَتّی سَمَّونی أُذُناً وَ زَعَمُوا أَنِّی کَذالِکَ لِکَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إِیّی وَ إِقْبالی عَلَیْهِ (وَ هَواهُ وَ قَبُولِهِ مِنِّی) حَتّی أَنْزَلَ الله عَزَّوَجَلَّ فی ذالِکَ (وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذونَ النَّبِی وَ یَقولونَ هُوَ أُذُنٌ، قُلْ أُذُنُ - (عَلَی الَّذینَ یَزْعُمونَ أَنَّهُ أُذُنٌ) - خَیْرٍ لَکُمْ، یُؤْمِنُ بِالله وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ) الآیَةُ.|و من از جبرئیل درخواستم که از خداوند سلام اجازه کند و مرا از این مأموریت معاف فرماید. زیرا کمی پرهیزگاران و فزونی منافقان و دسیسی ملامت گران و مکر مسخره کنندگان اسلام را می دانم؛ همانان که خداوند در کتاب خود در وصفشان فرموده: «به زبان آن را می گویند که در دل هایشان نیست و آن را اندک و آسان می شمارند حال آن که نزد خداوند بس بزرگ است.»

و نیز از آن روی که منافقان بارها مرا آزار رسانیده تا بدانجا که مرا اُذُن [سخن شنو و زودباور ]نامیده اند، به خاطر همراهی افزون علی با من و رویکرد من به او و تمایل و پذیرش او از من، تا بدانجا که خداوند در این موضوع آیه ای فرو فرستاده: « و از آنانند کسانی که پیامبر خدا را می آزارند و می گویند: او سخن شنو و زودباور است. بگو: آری سخن شنو است. - بر علیه آنان که گمان می کنند او تنها سخن می شنود - لیکن به خیر شماست، او (پیامبر صلی الله علیه و آله) به خدا ایمان دارد و مؤمنان را تصدیق می کند و راستگو می انگارد.»|وَلَوْشِئْتُ أَنْ أُسَمِّی الْقائلینَ بِذالِکَ بِأَسْمائهِمْ لَسَمَّیْتُ وَأَنْ أُوْمِئَ إِلَیْهِمْ بِأَعْیانِهِمْ لَأَوْمَأْتُ وَأَنْ أَدُلَّ عَلَیْهِمُ لَدَلَلْتُ، وَلکِنِّی وَالله فی أُمورِهمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ. وَکُلُّ ذالِکَ لایَرْضَی الله مِنّی إِلاّ أَنْ أُبَلِّغَ ما أَنْزَلَ الله إِلَی (فی حَقِّ عَلِی)، ثُمَّ تلا: (یا أَیُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ - فی حَقِّ عَلِی - وَ انْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَالله یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ).|و اگر می خواستم نام گویندگان چنین سخنی را بر زبان آورم و یا به آنان اشارت کنم و یا مردمان را به سویشان هدایت کنم [که آنان را شناسایی کنند] می توانستم. لیکن سوگند به خدا در کارشان کرامت نموده لب فروبستم. با این حال خداوند از من خشنود نخواهد گشت مگر این که آن چه در حق علی عیه السّلام فرو فرستاده به گوش شما برسانم. سپس پیامبر صلّی الله علیه و آله چنین خواند: «ی پیامبر ما! آن چه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده - در حقّ علی - ابلاغ کن؛ وگرنه کار رسالتش را انجام نداده ای. و البته خداوند تو را از آسیب مردمان نگاه می دارد.»|فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ (ذالِکَ فیهِ وَافْهَموهُ وَاعْلَمُوا) أَنَّ الله قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیّاً وَإِماماً فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَی الْمُهاجِرینَ وَالْأَنْصارِ وَ عَلَی التّابِعینَ لَهُمْ بِإِحْسانٍ، وَ عَلَی الْبادی وَالْحاضِرِ، وَ عَلَی الْعَجَمِی وَالْعَرَبی، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلوکِ وَالصَّغیرِ وَالْکَبیرِ، وَ عَلَی الْأَبْیَضِ وَالأَسْوَدِ، وَ عَلی کُلِّ مُوَحِّدٍ.

ماضٍ حُکْمُهُ، جازٍ قَوْلُهُ، نافِذٌ أَمْرُهُ، مَلْعونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَالله لَهُ وَلِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أَطاعَ لَهُ.

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ أَقُومُهُ فی هذا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعوا وَ أَطیعوا وَانْقادوا لاَِمْرِ(الله) رَبِّکُمْ، فَإِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ هُوَ مَوْلاکُمْ وَإِلاهُکُمْ، ثُمَّ مِنْ دونِهِ رَسولُهُ وَنَبِیُهُ الُْمخاطِبُ لَکُمْ، ثُمَّ مِنْ بَعْدی عَلی وَلِیُّکُمْ وَ إِمامُکُمْ بِأَمْرِالله رَبِّکُمْ، ثُمَّ الْإِمامَةُ فی ذُرِّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ إِلی یَوْمٍ تَلْقَوْنَ الله وَرَسولَهُ.|بخش سوم: اعلان رسمی ولایت و امامت دوازده امام علیهم السلام
هان مردمان! بدانید این آیه درباری اوست. ژرفی آن را فهم کنید و بدانید که خداوند او را برایتان صاحب اختیار و امام قرار داده، پیروی او را بر مهاجران و انصار و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می کنند و بر صحرانشینان و شهروندان و بر عجم و عرب و آزاد و برده و بر کوچک و بزرگ و سفید و سیاه و بر هر یکتاپرست لازم شمرده است.

[هشدار که] اجرای فرمان و گفتار او لازم و امرش نافذ است. ناسازگارش رانده، پیرو و باورکننده اش در مهر و شفقت است. هر آینه خداوند، او و شنوایان سخن او و پیروان راهش را آمرزیده است.

هان مردمان! آخرین بار است که در این اجتماع به پا ایستاده ام. پس بشنوید و فرمان حق را گردن گذارید؛ چرا که خداوند عزّوجلّ صاحب اختیار و ولی و معبود شماست؛ و پس از خداوند ولی شما، فرستاده و پیامبر اوست که اکنون در برابر شماست و با شما سخن می گوید. و پس از من به فرمان پروردگار، علی ولی و صاحب اختیار و امام شماست. آن گاه امامت در فرزندان من از نسل علی خواهد بود. این قانون تا برپایی رستاخیز که خدا و رسول او را دیدار کنید دوام دارد.|لاحَلالَ إِلاّ ما أَحَلَّهُ الله وَ رَسُولُهُ وَهُمْ، وَلاحَرامَ إِلاّ ما حَرَّمَهُ الله (عَلَیْکُمْ) وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ، وَالله عَزَّوَجَلَّ عَرَّفَنِی الْحَلالَ وَالْحَرامَ وَأَنَا أَفْضَیْتُ بِما عَلَّمَنی رَبِّی مِنْ کِتابِهِ وَحَلالِهِ وَ حَرامِهِ إِلَیْهِ.

مَعاشِرَالنّاسِ، علی (فَضِّلُوهُ). مامِنْ عِلْمٍ إِلاَّ وَقَدْ أَحْصاهُ الله فِی، وَ کُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَیْتُهُ فی إِمامِ الْمُتَّقینَ، وَما مِنْ عِلْمٍ إِلاّ وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً، وَ هُوَ الْإِمامُ الْمُبینُ (الَّذی ذَکَرَهُ الله فی سُورَةِ یس: (وَ کُلَّ شَیءٍ أَحْصَیْناهُ فی إِمامٍ مُبینٍ).

مَعاشِرَالنَّاسِ، لاتَضِلُّوا عَنْهُ وَلاتَنْفِرُوا مِنْهُ، وَلاتَسْتَنْکِفُوا عَنْ وِلایَتِهِ، فَهُوَالَّذی یَهدی إِلَی الْحَقِّ وَیَعْمَلُ بِهِ، وَیُزْهِقُ الْباطِلَ وَیَنْهی عَنْهُ، وَلاتَأْخُذُهُ فِی الله لَوْمَةُ لائِمٍ. أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِالله وَ رَسُولِهِ (لَمْ یَسْبِقْهُ إِلَی الْایمانِ بی أَحَدٌ)، وَالَّذی فَدی رَسُولَ الله بِنَفْسِهِ، وَالَّذی کانَ مَعَ رَسُولِ الله وَلا أَحَدَ یَعْبُدُالله مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجالِ غَیْرُهُ. (أَوَّلُ النّاسِ صَلاةً وَ أَوَّلُ مَنْ عَبَدَالله مَعی. أَمَرْتُهُ عَنِ الله أَنْ یَنامَ فی مَضْجَعی، فَفَعَلَ فادِیاً لی بِنَفْسِهِ).|روا نیست، مگر آن چه خدا و رسول او و امامان روا دانند؛ و ناروا نیست مگر آن چه آنان ناروا دانند. خداوند عزوجل، هم روا و هم ناروا را برای من بیان فرموده و آن چه پروردگارم از کتاب خویش و حلال و حرامش به من آموخته در اختیار علی نهاده ام.

هان مردمان! او را برتر بدانید. چرا که هیچ دانشی نیست مگر اینکه خداوند آن را در جان من نبشته و من نیز آن را در جان پیشوای پرهیزکاران، علی، ضبط کرده ام. او (علی) پیشوای روشنگر است که خداوند او را در سوری یاسین یاد کرده که: «و دانش هر چیز را در امام روشنگر برشمرده ایم...»

هان مردمان! از علی رو برنتابید. و از امامتش نگریزید. و از سرپرستی اش رو برنگردانید. او [شما را] به درستی و راستی خوانده و [خود نیز] بدان عمل نماید. او نادرستی را نابود کند و از آن بازدارد. در راه خدا نکوهش نکوهش گران او را از کار باز ندارد. او نخستین مؤمن به خدا و رسول اوست و کسی در ایمان، به او سبقت نجسته. و همو جان خود را فدای رسول الله نموده و با او همراه بوده است تنها اوست که همراه رسول خدا عبادت خداوند می کرد و جز او کسی چنین نبود.

اولین نمازگزار و پرستشگر خدا به همراه من است. از سوی خداوند به او فرمان دادم تا [در شب هجرت] در بستر من بیارامد و او نیز فرمان برده، پذیرفت که جان خود را فدای من کند.|مَعاشِرَالنّاسِ، فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ الله، وَاقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ الله. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ إِمامٌ مِنَ الله، وَلَنْ یَتُوبَ الله عَلی أَحَدٍ أَنْکَرَ وِلایَتَهُ وَلَنْ یَغْفِرَ لَهُ، حَتْماً عَلَی الله أَنْ یَفْعَلَ ذالِکَ بِمَنْ خالَفَ أَمْرَهُ وَأَنْ یُعَذِّبَهُ عَذاباً نُکْراً أَبَدَا الْآبادِ وَ دَهْرَ الدُّهورِ. فَاحْذَرُوا أَنْ تُخالِفوهُ. فَتَصْلُوا ناراً وَقودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ.|هان مردمان! او رابرتر دانید، که خداوند او را برگزیده؛ و پیشوایی او را بپذیرید، که خداوند او را برپا کرده است. هان مردمان! او از سوی خدا امام است و هرگز خداوند توبه منکر او را نپذیرد و او را نیامرزد. این است روش قطعی خداوند درباره ناسازگار علی و هرآینه او را به عذاب دردناک پایدار کیفر کند. از مخالفت او بهراسید و گرنه در آتشی درخواهید شد که آتش گیری آن مردمانند؛ و سنگ، که برای حق ستیزان آماده شده است.|مَعاشِرَالنّاسِ، بی - وَالله - بَشَّرَالْأَوَّلُونَ مِنَ النَّبِیِّینَ وَالْمُرْسَلینَ، وَأَنَا - (وَالله) - خاتَمُ الْأَنْبِیاءِ وَالْمُرْسَلینَ والْحُجَّةُ عَلی جَمیعِ الَْمخْلوقینَ مِنْ أَهْلِ السَّماواتِ وَالْأَرَضینَ. فَمَنْ شَکَّ فی ذالِکَ فَقَدْ کَفَرَ کُفْرَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی وَ مَنْ شَکَّ فی شَیءٍ مِنْ قَوْلی هذا فَقَدْ شَکَّ فی کُلِّ ما أُنْزِلَ إِلَی، وَمَنْ شَکَّ فی واحِدٍ مِنَ الْأَئمَّةِ فَقَدْ شَکَّ فِی الْکُلِّ مِنْهُمْ، وَالشَاکُّ فینا فِی النّارِ.

مَعاشِرَالنّاسِ، حَبانِی الله عَزَّوَجَلَّ بِهذِهِ الْفَضیلَةِ مَنّاً مِنْهُ عَلَی وَ إِحْساناً مِنْهُ إِلَی وَلا إِلاهَ إِلاّهُوَ، أَلا لَهُ الْحَمْدُ مِنِّی أَبَدَ الْآبِدینَ وَدَهْرَالدّاهِرینَ وَ عَلی کُلِّ حالٍ.|هان مردمان! به خدا سوگند که پیامبران پیشین به ظهورم مژده داده اند و اکنون من فرجام پیامبران و برهان بر آفریدگان آسمانیان و زمینیانم. آن کس که راستی و درستی مرا باور نکند به کفر جاهلی درآمده و تردید در سخنان امروزم همسنگ تردید در تمامی محتوای رسالت من است، و شک و ناباوری در امامت یکی از امامان، به سان شک و ناباوری در تمامی آنان است. و هرآینه جایگاه ناباوران ما آتش دوزخ خواهد بود.

هان مردمان! خداوند عزّوجلّ از روی منّت و احسان خویش این برتری را به من پیشکش کرد و البته که خدایی جز او نیست. آگاه باشید: تمامی ستایش ها در همه روزگاران و در هر حال و مقام ویژی اوست.|مَعاشِرَالنّاسِ، فَضِّلُوا عَلِیّاً فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدی مِنْ ذَکَرٍ و أُنْثی ما أَنْزَلَ الله الرِّزْقَ وَبَقِی الْخَلْقُ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَی قَوْلی هذا وَلَمْ یُوافِقْهُ.أَلا إِنَّ جَبْرئیلَ خَبَّرنی عَنِ الله تَعالی بِذالِکَ وَیَقُولُ: «مَنْ عادی عَلِیّاً وَلَمْ یَتَوَلَّهُ فَعَلَیْهِ لَعْنَتی وَ غَضَبی»، (وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوالله - أَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - إِنَّ الله خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ).

مَعاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ جَنْبُ الله الَّذی ذَکَرَ فی کِتابِهِ العَزیزِ، فَقالَ تعالی (مُخْبِراً عَمَّنْ یُخالِفُهُ): (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ الله).|هان مردمان! عل را برتر دانید؛ که او برترین مردمان از مرد و زن پس از من است؛ تا آن هنگام که آفریدگان پایدارند و روزی شان فرود آید. دور دورباد از درگاه مهر خداوند و خشم خشم باد بر آن که این گفته را نپذیرد و با من سازگار نباشد!

هان! بدانید جبرئیل از سوی خداوند خبرم داد: «هر آن که با علی بستیزد و بر ولایت او گردن نگذارد، نفرین و خشم من بر او باد!» البته بایست که هر کس بنگرد که برای فردای رستاخیز خود چه پیش فرستاده. [هان!] تقوا پیشه کنید و از ناسازگاری با علی بپرهیزید. مباد که گام هایتان پس از استواری درلغزد. که خداوند بر کردارتان آگاه است.

هان مردمان! همانا او هم جوار و همسایه خداوند است که در نبشته ی عزیز خود او را یاد کرده و درباری ستیزندگان با او فرموده: «تا آنکه مبادا کسی در روز رستخیز بگوید: افسوس که درباری همجوار و همسایه ی خدا کوتاهی کردم...»|مَعاشِرَالنّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیاتِهِ وَانْظُرُوا إِلی مُحْکَماتِهِ وَلاتَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، فَوَالله لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ زواجِرَهُ وَلَنْ یُوضِحَ لَکُمْ تَفْسیرَهُ إِلاَّ الَّذی أَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَمُصْعِدُهُ إِلی وَشائلٌ بِعَضُدِهِ (وَ رافِعُهُ بِیَدَی) وَ مُعْلِمُکُمْ: أَنَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِی مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِی بْنُ أَبی طالِبٍ أَخی وَ وَصِیّی، وَ مُوالاتُهُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ أَنْزَلَها عَلَی.|هان مردمان! در قرآن اندیشه کنید و ژرفی آیات آن را دریابید و بر محکماتش نظر کنید و از متشابهاتش پیروی ننمایید. پس به خدا سوگند که باطن ها و تفسیر آن را آشکار نمی کند مگر همین که دست و بازوی او را گرفته و بالا آورده ام و اعلام می دارم که: هر آن که من سرپرست اویم، این علی سرپرست اوست. و او علی بن ابی طالب است؛ برادر و وصی من که سرپرستی و ولایت او حکمی است از سوی خدا که بر من فرستاده شده است.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ عَلِیّاً وَالطَّیِّبینَ مِنْ وُلْدی (مِنْ صُلْبِهِ) هُمُ الثِّقْلُ الْأَصْغَرُ، وَالْقُرْآنُ الثِّقْلُ الْأَکْبَرُ، فَکُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ، لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَی الْحَوْضَ.

أَلا إِنَّهُمْ أُمَناءُ الله فی خَلْقِهِ وَ حُکّامُهُ فی أَرْضِهِ. أَلاوَقَدْ أَدَّیْتُ. أَلا وَقَدْ بَلَّغْتُ، أَلاوَقَدْ أَسْمَعْتُ، أَلاوَقَدْ أَوْضَحْتُ، أَلا وَ إِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قالَ وَ أَنَا قُلْتُ عَنِ الله عَزَّوَجَلَّ، أَلاإِنَّهُ لا «أَمیرَالْمُؤْمِنینَ» غَیْرَ أَخی هذا، أَلا لاتَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنینَ بَعْدی لاَِحَدٍ غَیْرِهِ.|هان مردمان! همانا علی و پاکان از فرزندانم از نسل او، یادگار گران سنگ کوچک ترند و قرآن یادگار گران سنگ بزرگ تر. هر یک از این دو از دیگر همراه خود خبر می دهد و با آن سازگار است. آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در حوض کوثر بر من وارد شوند.

هان! بدانید که آنان امانتداران خداوند در میان آفریدگان و حاکمان او در زمین اویند. هشدار که من وظیفه ی خود را ادا کردم. هشدار که من آن چه بر عهده ام بود ابلاغ کردم و به گوشتان رساندم و روشن نمودم. بدانید که این سخن خدا بود و من از سوی او سخن گفتم. هشدار که هرگز به جز این برادرم کسی نباید امیرالمؤمنین خوانده شود. هشدار که پس از من امارت مؤمنان بری کسی جز او روا نباشد.|ثم قال: «ایهاالنَّاسُ، مَنْ اَوْلی بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ؟ قالوا: الله و رَسُولُهُ. فَقالَ: اَلا من کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلی مَوْلاهُ، اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ و عادِ مَنْ عاداهُ وَانْصُرْمَنْ نَصَرَهُ واخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.|سپس فرمود: مردمان! کیست سزاوارتر از شما به شما؟ گفتند خداوند و پیامبر او! سپس فرمود آگاه باشید! آن که من سرپرست اویم، پس این علی سرپرست اوست! خداوندا دوست بدار آن را که سرپرستی او را بپذیرد و دشمن بدار هر آن که او را دشمن دارد و یاری کن یار او را؛ و تنها گذار آن را که او را تنها بگذارد.|مَعاشِرَالنّاسِ، هذا عَلِی أخی وَ وَصیی وَ واعی عِلْمی، وَ خَلیفَتی فی اُمَّتی عَلی مَنْ آمَنَ بی وَعَلی تَفْسیرِ کِتابِ الله عَزَّوَجَلَّ وَالدّاعی إِلَیْهِ وَالْعامِلُ بِمایَرْضاهُ وَالُْمحارِبُ لاَِعْدائهِ وَالْمُوالی عَلی طاعَتِهِ وَالنّاهی عَنْ مَعْصِیَتِهِ. إِنَّهُ خَلیفَةُ رَسُولِ الله وَ أَمیرُالْمُؤْمِنینَ وَالْإمامُ الْهادی مِنَ الله، وَ قاتِلُ النّاکِثینَ وَالْقاسِطینَ وَالْمارِقینَ بِأَمْرِالله. یَقُولُ الله: (مایُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَی).

بِأَمْرِکَ یارَبِّ أَقولُ: اَلَّلهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَعادِ مَنْ عاداهُ (وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ) وَالْعَنْ مَنْ أَنْکَرَهُ وَاغْضِبْ عَلی مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ.|بخش چهارم: بلند کردن امیرالمومنین علیه السلام بدست رسول خداصلی الله علیه و آله
هان مردمان! این علی است برادر و وصی و نگاهبان دانش من. و هموست جانشین من در میان امّت و بر گروندگان به من و بر تفسیر کتاب خدا که مردمان را به سوی او بخواند و به آن چه موجب خشنودی اوست عمل کند و با دشمنانش ستیز نماید. او پشتیبان فرمانبرداری خداوند و بازدارنده از نافرمانی او باشد. همانا اوست جانشین رسول الله و فرمانروای ایمانیان و پیشوای هدایتگر از سوی خدا و کسی که به فرمان خدا با پیمان شکنان، رویگردانان از راستی و درستی و به دررفتگان از دین پیکار کند. خداوند فرماید: «فرمان من دگرگون نخواهدشد.»

پروردگارا! اکنون به فرمان تو چنین می گویم: خداوندا! دوستداران او را دوست دار. و دشمنان او را دشمن دار. پشتیبانان او را پشتیبانی کن. یارانش را یاری نما. خودداری کنندگان از یاری اش را به خود رها کن. ناباورانش را از مهرت بران و بر آنان خشم خود را فرود آور.|اللهمَّ إِنَّکَ أَنْزَلْتَ الْآیَةَ فی عَلِی وَلِیِّکَ عِنْدَتَبْیینِ ذالِکَ وَنَصْبِکَ إِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ: (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً)، (وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَالْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ). اللهمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنِّی قَدْ بَلَّغْتُ.|معبودا! تو خود در هنگام برپاداشتن او و بیان ولایتش نازل فرمودی که: «امروز آیین شما را به کمال، و نعمت خود را بر شما به اتمام رساندم، و اسلام را به عنوان دین شما پسندیدم.» «و آن که به جز اسلام دینی را بجوید، از او پذیرفته نبوده، در جهان دیگر در شمار زیانکاران خواهد بود.» خداوندا، تو را گواه می گیرم که پیام تو را به مردمان رساندم.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّما أَکْمَلَ الله عَزَّوَجَلَّ دینَکُمْ بِإِمامَتِهِ. فَمَنْ لَمْ یَأْتَمَّ بِهِ وَبِمَنْ یَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَالْعَرْضِ عَلَی الله عَزَّوَجَلَّ فَأُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ (فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ) وَ فِی النّارِهُمْ خالِدُونَ، (لایُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلاهُمْ یُنْظَرونَ).|بخش پنجم: تاکید بر توجه امت به مسئله امامت

هان مردمان! خداوند عزّوجلّ دین را با امامت علی تکمیل فرمود. اینک آنان که از او و جانشینانش از فرزندان من و از نسل او - تا برپایی رستاخیز و عرضه ی بر خدا - پیروی نکنند، در دو جهان کرده هایشان بیهوده بوده در آتش دوزخ ابدی خواهند بود، به گونه ی که نه از عذابشان کاسته و نه برایشان فرصتی خواهد بود.|مَعاشِرَالنّاسِ، هذا عَلِی، أَنْصَرُکُمْ لی وَأَحَقُّکُمْ بی وَأَقْرَبُکُمْ إِلَی وَأَعَزُّکُمْ عَلَی، وَالله عَزَّوَجَلَّ وَأَنَاعَنْهُ راضِیانِ. وَ مانَزَلَتْ آیَةُ رِضاً (فی الْقُرْآنِ) إِلاّ فیهِ، وَلا خاطَبَ الله الَّذینَ آمَنُوا إِلاّبَدَأ بِهِ، وَلانَزَلَتْ آیَةُ مَدْحٍ فِی الْقُرْآنِ إِلاّ فیهِ، وَلاشَهِدَ الله بِالْجَنَّةِ فی (هَلْ أَتی عَلَی الْاِنْسانِ) إِلاّلَهُ، وَلا أَنْزَلَها فی سِواهُ وَلامَدَحَ بِها غَیْرَهُ.|هان مردمان! این علی یاورترین، سزاوارترین و نزدیک ترین و عزیزترین شما نسبت به من است. خداوند عزّوجلّ و من از او خشنودیم. آیه رضایتی در قرآن نیست مگر این که درباره ی اوست. و خدا هرگاه ایمان آوردگان را خطابی نموده به او آغاز کرده [و او اولین شخص مورد نظر خدی متعال بوده است ] . و آیه ی ستایشی نازل نگشته مگر درباره ی او. و خداوند در سوره ی «هل أتی علی الإنسان» گواهی بر بهشت [رفتن ] نداده مگر بری او، و آن را در حق غیر او نازل نکرده و به آن جز او را نستوده است.|مَعاشِرَالنّاسِ، هُوَ ناصِرُ دینِ الله وَالُْمجادِلُ عَنْ رَسُولِ الله، وَ هُوَالتَّقِی النَّقِی الْهادِی الْمَهْدِی. نَبِیُّکُمْ خَیْرُ نَبی وَ وَصِیُّکُمْ خَیْرُ وَصِی (وَبَنُوهُ خَیْرُالْأَوْصِیاءِ).

مَعاشِرَالنّاسِ، ذُرِّیَّةُ کُلِّ نَبِی مِنْ صُلْبِهِ، وَ ذُرِّیَّتی مِنْ صُلْبِ (أَمیرِالْمُؤْمِنینَ) عَلِی. مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّ إِبْلیسَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلاتَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ أَعْمالُکُمْ وَتَزِلَّ أَقْدامُکُمْ، فَإِنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرضِ بِخَطیئَةٍ واحِدَةٍ، وَهُوَ صَفْوَةُالله عَزَّوَجَلَّ، وَکَیْفَ بِکُمْ وَأَنْتُمْ أَنْتُمْ وَ مِنْکُمْ أَعْداءُالله،أَلا وَ إِنَّهُ لایُبْغِضُ عَلِیّاً إِلاّشَقِی، وَ لایُوالی عَلِیّاً إِلاَّ تَقِی، وَ لایُؤْمِنُ بِهِ إِلاّ مُؤْمِنٌ مُخْلِصٌ.|هان مردمان! او یاور دین خدا و دفاع کننده ی از رسول اوست. او پرهیزکار پاکیزه و رهنمی ارشاد شده [به دست خود خدا] است. پیامبرتان برترین پیامبر، وصی او برترین وصی و فرزندان او برترین اوصیایند.

هان مردمان! فرزندان هرپیامبر از نسل اویند و فرزندان من از صلب و نسل امیرالمؤمنین علی است. هان مردمان! به راستی که شیطانِ اغواگر، آدم را با رشک از بهشت رانده مبادا شما به علی رشک ورزید که کرده هایتان نابود و گام هایتان لغزان خواهدشد. آدم به خاطر یک اشتباه به زمین هبوط کرد و حال آن که برگزیده ی خدی عزّوجلّ بود. پس چگونه خواهید بود شما و حال آن که شما شمایید و دشمنان خدا نیز از میان شمایند. آگاه باشید! که با علی نمی ستیزد مگر بی سعادت. و سرپرستی او را نمی پذیرد مگر رستگار پرهیزگار. و به او نمی گرود مگر ایمان دار بی آلایش.|وَ فی عَلِی - وَالله - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْر: (بِسْمِ الله الرَّحْمانِ الرَّحیمِ، وَالْعَصْرِ، إِنَّ الْإِنْسانَ لَفی خُسْرٍ) (إِلاّ عَلیّاً الّذی آمَنَ وَ رَضِی بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ).

مَعاشِرَالنّاسِ، قَدِ اسْتَشْهَدْتُ الله وَبَلَّغْتُکُمْ رِسالَتی وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّالْبَلاغُ الْمُبینُ. مَعاشِرَالنّاسِ، (إتَّقُوالله حَقَّ تُقاتِهِ وَلاتَموتُنَّ إِلاّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).|و سوگند به خدا که سوره ی والعصر درباره ی اوست: «به نام خداوند همه مهر مهر ورز. قسم به زمان که انسان در زیان است.» مگر علی که ایمان آورده و به درستی و شکیبایی آراسته است.

هان مردمان! خدا را گواه گرفتم و پیام او را به شما رسانیدم. و بر فرستاده وظیفه ی جز بیان و ابلاغ روشن نباشد! هان مردمان! تقوا پیشه کنید همان گونه که بایسته است. و نمیرید جز با شرفِ اسلام.|مَعاشِرَالنّاسِ، (آمِنُوا بِالله وَ رَسُولِهِ وَالنَّورِ الَّذی أُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلی أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ). (بالله ما عَنی بِهذِهِ الْآیَةِ إِلاَّ قَوْماً مِنْ أَصْحابی أَعْرِفُهُمْ بِأَسْمائِهِمْ وَأَنْسابِهِمْ، وَقَدْ أُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ فَلْیَعْمَلْ کُلُّ امْرِئٍ عَلی مایَجِدُ لِعَلِی فی قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَالْبُغْضِ).

مَعاشِرَالنّاسِ، النُّورُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ مَسْلوکٌ فِی ثُمَّ فی عَلِی بْنِ أَبی طالِبٍ، ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ إِلَی الْقائِمِ الْمَهْدِی الَّذی یَأْخُذُ بِحَقِّ الله وَ بِکُلِّ حَقّ هُوَ لَنا، لاَِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَی الْمُقَصِّرینَ وَالْمعُانِدینَ وَالُْمخالِفینَ وَالْخائِنینَ وَالْآثِمینَ وَالّظَالِمینَ وَالْغاصِبینَ مِنْ جَمیعِ الْعالَمینَ.|بخش ششم: اشاره به کارشکنی های منافقین

هان مردمان! «به خدا و رسول و نور همراهش ایمان آورید پیش از آن که چهره ها را تباه و باژگونه کنیم یا چونان اصحاب روز شنبه [یهودیانی که بر خدا نیرنگ آوردند] رانده شوید.«به خدا سوگند که مقصود خداوند از این آیه گروهی از صحابه اند که آنان را با نام و نَسَب می شناسم لیکن به پرده پوشی کارشان مأمورم. آنک هر کس پایه کار خویش را مهر و یا خشم علی در دل قرار دهد [و بداند که ارزش عمل او وابسته به آن است.] .

مردمان! نور از سوی خداوند عزّوجل در جان من، سپس در جان علی بن ابی طالب، آن گاه در نسل او تا قائم مهدی - که حق خدا و ما را می ستاند - جی گرفته. چرا که خداوند عزّوجل ما را بر کوتاهی کنندگان، ستیزه گران، ناسازگاران، خائنان و گنهکاران و ستمکاران و غاصبان از تمامی جهانیان دلیل و راهنما و حجت آورده است.|مَعاشِرَالنّاسِ، أُنْذِرُکُمْ أَنّی رَسُولُ الله قَدْخَلَتْ مِنْ قَبْلِی الرُّسُلُ، أَفَإِنْ مِتُّ أَوْقُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ؟ وَمَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْهان یَضُرَّالله شَیْئاً وَسَیَجْزِی الله الشّاکِرینَ (الصّابِرینَ). أَلاوَإِنَّ عَلِیّاً هُوَالْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَالشُّکْرِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ.

مَعاشِرَالنّاسِ، لاتَمُنُّوا عَلَی بِإِسْلامِکُمْ، بَلْ لاتَمُنُّوا عَلَی الله فَیُحْبِطَ عَمَلَکُمْ وَیَسْخَطَ عَلَیْکُمْ وَ یَبْتَلِیَکُمْ بِشُواظٍ مِنْ نارٍ وَنُحاسٍ، إِنَّ رَبَّکُمْ لَبِا الْمِرْصادِ.|هان مردمان! هشدارتان می دهم: همانا من رسول خدایم. پیش از من نیز رسولانی آمده و سپری گشته اند. آیا اگر من بمیرم یا کشته شوم، به جاهلیت عقب گرد می کنید؟ آن که به قهقرا برگردد، هرگز خدا را زیانی نخواهد رسانید و خداوند سپاسگزاران شکیباگر را پاداش خواهد داد. بدانید که علی و پس از او فرزندان من از نسل او، داری کمال شکیبایی و سپاسگزاری اند.

هان مردمان! اسلامتان را بر من منت نگذارید؛ که اعمال شما را بیهوده و تباه خواهد کرد و خداوند بر شما خشم خواهد گرفت و سپس شما را به شعله ی از آتش و مس گداخته گرفتار خواهد نمود. همانا پروردگار شما در کمین گاه است.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ سَیَکُونُ مِنْ بَعْدی أَئمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی النّارِ وَیَوْمَ الْقِیامَةِ لایُنْصَرونَ. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ الله وَأَنَا بَریئانِ مِنْهُمْ. مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُمْ وَأَنْصارَهُمْ وَأَتْباعَهُمْ وَأَشْیاعَهُمْ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّارِ وَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ. أَلا إِنَّهُمْ أَصْحابُ الصَّحیفَةِ، فَلْیَنْظُرْ أَحَدُکُمْ فی صَحیفَتِهِ!!

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنِّی أَدَعُها إِمامَةً وَ وِراثَةً (فی عَقِبی إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ)، وَقَدْ بَلَّغْتُ ما أُمِرتُ بِتَبْلیغِهِهان حُجَّةً عَلی کُلِّ حاضِرٍ وَغائبٍ وَ عَلی کُلِّ أَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أَوْلَمْ یَشْهَدْ، وُلِدَ أَوْلَمْ یُولَدْ، فَلْیُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَالْوالِدُ الْوَلَدَ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ. وَسَیَجْعَلُونَ الْإِمامَةَ بَعْدی مُلْکاً وَ اغْتِصاباً، (أَلا لَعَنَ الله الْغاصِبینَ الْمُغْتَصبینَ)، وَعِنْدَها سَیَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَا الثَّقَلانِ (مَنْ یَفْرَغُ) وَیُرْسِلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَنُحاسٌ فَلاتَنْتَصِرانِ.|مردمان! به زودی پس از من پیشوایانی خواهند بود که شما را به سوی آتش می خوانند و در روز رستاخیز تنها وبدون یاور خواهند ماند.؛ هان مردمان! خداوند و من از آنان بیزاریم. هان مردمان! آنان و یاران و پیروانشان در بدترین جی جهنم، جایگاه متکبّران خواهند بود. بدانید آنان اصحاب صحیفه اند. اکنون هر کس در صحیفه ی خود نظر کند.

هان مردمان! اینک جانشینی خود را به عنوان امامت و وراثت به امانت به جی می گذارم در نسل خود تا برپایی روز رستاخیز. و حال، مأموریت تبلیغی خود را انجام می دهم تا برهان بر هر شاهد و غایب و بر آنان که زاده شده یا نشده اند و بر تمامی مردمان باشد. پس بایسته است این سخن را حاضران به غایبان و پدران به فرزندان تا برپایی رستاخیز برسانند.

آگاه باشید! به زودی پس از من امامت را با پادشاهی جابه جا نموده. آن را غصب کرده و به تصرف خویش درآورند.؛ هان! نفرین و خشم خدا بر غاصبان و چپاول گران! و البته در آن هنگام خداوند آتش عذاب - شعله هی آتش و مس گداخته - بر سر شما جن و انس خواهد ریخت. آن جاست که دیگر یاری نخواهید شد.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ لَمْ یَکُنْ لِیَذَرَکُمْ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمیزَالْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ، وَ ما کانَ الله لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ.

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّهُ ما مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّ وَالله مُهْلِکُها بِتَکْذیبِها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ مُمَلِّکُهَا الْإِمامَ الْمَهْدِی وَالله مُصَدِّقٌ وَعْدَهُ. مَعاشِرَالنّاسِ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَکُمْ أَکْثَرُالْأَوَّلینَ، وَالله لَقَدْ أَهْلَکَ الْأَوَّلینَ، وَهُوَ مُهْلِکُ الْآخِرینَ.|هان مردمان! هر آینه خداوند عزوجل شما را به حالتان رها نخواهد کرد تا ناپاک را ازپاک جدا کند. و خداوند نمی خواهد شما را بر غیب آگاه گرداند. (اشاره به آیه ی 179 / آل عمران است.)

هان مردمان! هیچ سرزمینی نیست مگر این که خداوند به خاطر تکذیب اهل آن [حق را] ، آنان را پیش از روز رستاخیز نابود خواهد فرمود و به امام مهدی خواهد سپرد. و هر آینه خداوند وعده ی خود را انجام خواهد داد.

هان مردمان! پیش از شما، شمار فزونی از گذشتگان گمراه شدند و خداوند آنان را نابود کرد. و همو نابودکننده ی آیندگان است.|قالَ الله تَعالی: (أَلَمْ نُهْلِکِ الْأَوَّلینَ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرینَ، کذالِکَ نَفْعَلُ بِالُْمجْرِمینَ، وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ). مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ الله قَدْ أَمَرَنی وَنَهانی، وَقَدْ أَمَرْتُ عَلِیّاً وَنَهَیْتُهُ (بِأَمْرِهِ). فَعِلْمُ الْأَمْرِ وَالنَّهُی لَدَیْهِ، فَاسْمَعُوا لاَِمْرِهِ تَسْلَمُوا وَأَطیعُوهُ تَهْتَدُوا وَانْتَهُوا لِنَهْیِهِ تَرشُدُوا، (وَصیرُوا إِلی مُرادِهِ) وَلا تَتَفَرَّقْ بِکُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبیلِهِ.|او خود در کتابش آورده: «آیا پیشینیان را تباه نکردیم و به دنبال آنان آیندگان را گرفتار نساختیم؟ با مجرمان این چنین کنیم. وی بر ناباوران!» هان مردمان! همانا خداوند امر و نهی خود را به من فرموده و من نیز به دستور او دانش آن را نزد علی نهادم. پس فرمان او را بشنوید و گردن نهید و پیرویش نمایید و از آنچه بازتان دارد خودداری کنید تا راه یابید. به سوی هدف او حرکت کنید. راه هی گونه گون شما را از راه او بازندارد!|مَعاشِرَالنّاسِ، أَنَا صِراطُ الله الْمُسْتَقیمُ الَّذی أَمَرَکُمْ بِاتِّباعِهِ، ثُمَّ عَلِی مِنْ بَعْدی. ثُمَّ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ أَئِمَّةُ (الْهُدی)، یَهْدونَ إِلَی الْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلونَ.

ثُمَّ قَرَأَ: «بِسْمِ الله الرَّحْمانِ الرَّحیمِ الْحَمْدُلِلَّهِ رَبِ الْعالَمینَ...» إِلی آخِرِها،|بخش هفتم: پیروان اهل بیت علیهم السلام و دشمنان ایشان

هان مردمان! صراط مستقیم خداوند منم که شما را به پیروی آن امر فرموده. و پس از من علی است و آن گاه فرزندانم از نسل او، پیشوایان راه راستند که به درستی و راستی راهنمایند و به آن حکم و دعوت کنند.
سپس پیامبر صلّی الله علیه و آله قرائت فرمود: «بسم الله الرّحمن الرّحیم الحمدللّه ربّ العالمین الرّحمن الرّحیم» - تا آخر سوره.|وَقالَ: فِی نَزَلَتْ وَفیهِمْ (وَالله) نَزَلَتْ، وَلَهُمْ عَمَّتْ وَإِیَّاهُمْ خَصَّتْ، أُولئکَ أَوْلِیاءُالله الَّذینَ لاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاهُمْ یَحْزَنونَ، أَلا إِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الْغالِبُونَ. أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمْ هُمُ السُّفَهاءُالْغاوُونَ إِخْوانُ الشَّیاطینِ یوحی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُروراً. أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ ذَکَرَهُمُ الله فی کِتابِهِ، فَقالَ عَزَّوَجَلَّ: (لاتَجِدُ قَوْماً یُؤمِنُونَ بِالله وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّالله وَ رَسُولَهُ وَلَوْکانُوا آبائَهُمْ أَوْأَبْنائَهُمْ أَوْإِخْوانَهُمْ أَوْعَشیرَتَهُمْ، أُولئِکَ کَتَبَ فی قُلوبِهِمُ الْإیمانَ) إِلی آخِرالآیَةِ.|هان! به خدا سوگند این سوره درباره ی من نازل شده و شامل امامان می باشد و به آنان اختصاص دارد. آنان اولیی خدایند که ترس و اندوهی برایشان نیست، آگاه باشید: البته حزب خدا چیره و غالب خواهد بود. هشدار که: ستیزندگان با امامان، گمراه و همکاران شیاطین اند. بری گمراهی مردمان، سخنان بیهوده و پوچ را به یکدیگر می رسانند. بدانید که خداوند از دوستان امامان در کتاب خود چنین یاد کرده: «[ی پیامبر ما] نمی یابی ایمانیان به خدا و روز بازپسین، که ستیزه گران خدا و رسول را دوست ندارند، گرچه آنان پدران، برادران و خویشانشان باشند. آنان [که چنین اند] خداوند ایمان را در دل هایشان نبشته است.» - تا آخر آیه.|أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الْمُؤْمِنونَ الَّذینَ وَصَفَهُمُ الله عَزَّوَجَلَّ فَقالَ: (الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدونَ).

(أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَرْتابوا).

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ یدْخُلونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنینَ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِکَةُ بِالتَّسْلیمِ یَقُولونَ: سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلوها خالِدینَ.

أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ یُرْزَقونَ فیها بِغَیْرِ حِسابٍ. أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ یَصْلَونَ سَعیراً.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ یَسْمَعونَ لِجَهَنَّمَ شَهیقاً وَ هِی تَفورُ وَ یَرَوْنَ لَهازَفیراً.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ قالَ الله فیهِمْ: (کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها) الآیة.

أَلا إِنَّ أَعْدائَهُمُ الَّذینَ قالَ الله عَزَّوَجَلَّ: (کُلَّما أُلْقِی فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ یَأتِکُمْ نَذیرٌ، قالوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلنا مانَزَّلَ الله مِنْ شَیءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ) إِلی قَوله: (أَلافَسُحْقاً لاَِصْحابِ السَّعیرِ). أَلا إِنَّ أَوْلِیائَهُمُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ کَبیرٌ.|هان! دوستداران امامان ایمانیان اند که قرآن چنان توصیف فرموده: «آنان که ایمان آورده و باور خود را به شرک نیالوده اند، در امان و در راه راست هستند.»

هشدار! یاران پیشوایان کسانی هستند که به باور رسیده و از تردید و انکار دور خواهند بود.

هشدار! اولیی امامان آنانند که با آرامش و سلام به بهشت درخواهند شد و فرشتگان با سلام آنان را پذیرفته، خواهند گفت: «درود بر شما که پاک شده اید. اینک داخل شوید که در بهشت، جاودانه خواهید بود.»

هان! بهشت پاداش اولیی آنان است و در آن بی حساب روزی داده خواهند شد.

هان! دشمنان آنان آن کسانی اند که در آتش درآیند. و همانا ناله ی افروزش جهنم

را می شنوند در حالی که شعله هی آتش زبانه می کشد و زفیر (صدی بازدم) جهنم را نیز درمی یابند.

هان! خداوند درباره ی ستیزگران با آنان فرموده: «هرگاه امتی داخل جهنم شود همتی خود را نفرین کند.»

هشدار! که دشمنان امامان همانانند که خداوند درباره ی آنان فرموده: «هر گروهی از آنان داخل جهنم شود نگاهبانان می پرسند: مگر برایتان ترساننده ی نیامد؟! می گویند: چرا ترساننده آمد لیکن تکذیب کردیم و گفتیم: خداوند وحی نفرستاده و شما نیستید مگر در گمراهی بزرگ!» تا آن جا که فرماید: «هان! نابود باد دوزخیان!»

هان! یاران امامان در نهان، از پروردگار خویش ترسانند، آمرزش و پاداش بزرگ بری آنان خواهد بود.

هان مردمان! چه بسیارراه است میان آتش و پاداش بزرگ!|مَعاشِرَالنَاسِ، شَتّانَ مابَیْنَ السَّعیرِ وَالْأَجْرِ الْکَبیرِ.

(مَعاشِرَالنّاسِ)، عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ الله وَلَعَنَهُ، وَ وَلِیُّنا (کُلُّ) مَنْ مَدَحَهُ الله وَ أَحَبَّهُ.

مَعاشِرَ النّاسِ، أَلاوَإِنّی (أَنَا) النَّذیرُ و عَلِی الْبَشیرُ.

(مَعاشِرَالنّاسِ)، أَلا وَ إِنِّی مُنْذِرٌ وَ عَلِی هادٍ.

مَعاشِرَ النّاس (أَلا) وَ إِنّی نَبی وَ عَلِی وَصِیّی.

(مَعاشِرَالنّاسِ، أَلاوَإِنِّی رَسولٌ وَ عَلِی الْإِمامُ وَالْوَصِی مِنْ بَعْدی، وَالْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ. أَلاوَإِنّی والِدُهُمْ وَهُمْ یَخْرُجونَ مِنْ صُلْبِهِ).|هان مردمان! خداوند ستیزه جویان ما را ناستوده و نفرین فرموده و دوستان ما را ستوده و دوست دارد.

هان مردمان! بدانید که همانا من انذارگرم و علی مژده دهنده.

هان! که من بیم دهنده ام و علی راهنما.

هان مردمان! بدانید که من پیامبرم و علی وصی من است.

هان مردمان! بدانید که همانا من فرستاده و علی امام و وصی پس از من است. و امامان پس از او فرزندان اویند.

آگاه باشید! من والد آنانم ولی ایشان از نسل علی خواهند بود.|أَلا إِنَّ خاتَمَ الْأَئِمَةِ مِنَّا الْقائِمَ الْمَهْدِی.

أَلا إِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَی الدِّینِ.

أَلا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظّالِمینَ.

أَلا إِنَّهُ فاتِحُ الْحُصُونِ وَهادِمُها.

أَلا إِنَّهُ غالِبُ کُلِّ قَبیلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْکِ وَهادیها.

أَلاإِنَّهُ الْمُدْرِکُ بِکُلِّ ثارٍ لاَِوْلِیاءِالله.

أَلا إِنَّهُ النّاصِرُ لِدینِ الله.

أَلا إِنَّهُ الْغَرّافُ مِنْ بَحْرٍ عَمیقٍ.

أَلا إِنَّهُ یَسِمُ کُلَّ ذی فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَ کُلَّ ذی جَهْلٍ بِجَهْلِهِ.

أَلا إِنَّهُ خِیَرَةُالله وَ مُخْتارُهُ.

أَلا إِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلْمٍ وَالُْمحیطُ بِکُلِّ فَهْمٍ.

أَلا إِنَّهُ الُْمخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ الْمُشَیِّدُ لاَِمْرِ آیاتِهِ.

أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ.

أَلا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیْهِ.

أَلا إِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ مِنَ الْقُرونِ بَیْنَ یَدَیْهِ.

أَلا إِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلاحُجَّةَ بَعْدَهُ وَلا حَقَّ إِلاّ مَعَهُ وَلانُورَ إِلاّعِنْدَهُ.

أَلا إِنَّهُ لاغالِبَ لَهُ وَلامَنْصورَ عَلَیْهِ.

أَلاوَإِنَّهُ وَلِی الله فی أَرْضِهِ، وَحَکَمُهُ فی خَلْقِهِ، وَأَمینُهُ فی سِرِّهِ وَ علانِیَتِهِ.|بخش هشتم: حضرت مهدی عجل الله فرجه الشریف

آگاه باشید! همانا آخرین امام، قائم مهدی از ماست. هان! او بر تمامی ادیان چیره خواهد بود.

هشدار! که اوست انتقام گیرنده از ستمکاران.

هشدار! که اوست فاتح دژها و منهدم کننده ی آنها.

هشدار! که اوست چیره بر تمامی قبایل مشرکان و راهنمی آنان.

هشدار! که او خونخواه تمام اولیی خداست.

آگاه باشید! اوست یاور دین خدا.

هشدار! که از دریایی ژرف پیمانه هایی افزون گیرد.

هشدار! که او به هر ارزشمندی به اندازه ی ارزش او، و به هر نادان و بی ارزشی به اندازه ی نادانی اش نیکی کند.

هشدار! که او نیکو و برگزیده ی خداوند است.

هشدار! که او وارث دانش ها و حاکم بر ادراک هاست.

هان! بدانید که او از سوی پروردگارش سخن می گوید و آیات و نشانه هی او را برپا کند. بدانید همانا اوست بالیده و استوار.

بیدار باشید! هموست که [اختیار امور جهانیان و آیین آنان ] به او واگذار شده است.

آگاه باشید! که تمامی گذشتگان ظهور او را پیشگویی کرده اند.

آگاه باشید! که اوست حجّت پایدار و پس از او حجّتی نخواهد بود.(2) درستی و راستی و نور و روشنایی تنها نزد اوست.

هان! کسی بر او پیروز نخواهد شد و ستیزنده ی او یاری نخواهد گشت.

آگاه باشید که او ولی خدا در زمین، داور او در میان مردم و امانتدار امور آشکار و نهان است.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنّی قَدْبَیَّنْتُ لَکُمْ وَأَفْهَمْتُکُمْ، وَ هذا عَلِی یُفْهِمُکُمْ بَعْدی. أَلاوَإِنِّی عِنْدَ انْقِضاءِ خُطْبَتی أَدْعُوکُمْ إِلی مُصافَقَتی عَلی بَیْعَتِهِ وَ الإِقْرارِبِهِ، ثُمَّ مُصافَقَتِهِ بَعْدی. أَلاوَإِنَّی قَدْ بایَعْتُ الله وَ عَلِی قَدْ بایَعَنی. وَأَنَا آخِذُکُمْ بِالْبَیْعَةِ لَهُ عَنِ الله عَزَّوَجَلَّ. (إِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ الله، یَدُالله فَوْقَ أَیْدیهِمْ. فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ، وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ الله فَسَیُؤْتیهِ أَجْراً عَظیماً).|بخش نهم: مطرح کردن بیعت

هان مردمان! من پیام خدا را برایتان آشکار کرده تفهیم نمودم. و این علی است که پس از من شما را آگاه می کند. اینک شما را می خوانم که پس از پایان خطبه با من و سپس با علی دست دهید تا با او بیعت کرده به امامت او اقرار نمایید. آگاه باشید من با خداوند و علی با من پیمان بسته و من اکنون از سوی خدی عزّوجل بری امامت او پیمان می گیرم. «[ی پیامبر ]آنان که با تو بیعت کنند هر آینه با خدا بیعت کرده اند. دست خدا بالی دستان آنان است. و هر کس بیعت شکند، بر زیان خود شکسته، و آن کس که بر پیمان خداوند استوار و باوفا باشد، خداوند به او پاداش بزرگی خواهد داد.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مِنْ شَعائرِالله، (فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِاعْتَمَرَ فَلاجُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما) الآیَة.

مَعاشِرَالنّاسِ، حُجُّواالْبَیْتَ، فَماوَرَدَهُ أَهْلُ بَیْتٍ إِلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ أُبْشِروا، وَلاتَخَلَّفوا عَنْهُ إِلاّبَتَرُوا وَ افْتَقَرُوا.

مَعاشِرَالنّاسِ، ماوَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ إِلاَّغَفَرَالله لَهُ ماسَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ إِلی وَقْتِهِ ذالِکَ، فَإِذا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتَأْنَفَ عَمَلَهُ.

مَعاشِرَالنَّاسِ، الْحُجّاجُ مُعانُونَ وَ نَفَقاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ عَلَیْهِمْ وَالله لایُضیعُ أَجْرَالُْمحْسِنینَ.

مَعاشِرَالنّاسِ، حُجُّوا الْبَیْتَ بِکَمالِ الدّینِ وَالتَّفَقُّهِ، وَلاتَنْصَرِفُوا عَنِ الْمشَاهِدِإِلاّ بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلاعٍ.

مَعاشِرَالنّاسِ، أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ کَما أَمَرَکُمُ الله عَزَّوَجَلَّ، فَإِنْ طالَ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ فَقَصَّرْتُمْ أَوْنَسِیتُمْ فَعَلِی وَلِیُّکُمْ وَمُبَیِّنٌ لَکُمْ، الَّذی نَصَبَهُ الله عَزَّوَجَلَّ لَکُمْ بَعْدی أَمینَ خَلْقِهِ. إِنَّهُ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ، وَ هُوَ وَ مَنْ تَخْلُفُ مِنْ ذُرِّیَّتی یُخْبِرونَکُمْ بِماتَسْأَلوُنَ عَنْهُ وَیُبَیِّنُونَ لَکُمْ ما لاتَعْلَمُونَ.|بخش دهم: حلال و حرام، واجبات و محرمات

هان مردمان! همانا حج و عمره از شعائر و آداب و رسوم خدایی است. پس زائران خانه ی خدا و عمره کنندگان بر صفا و مروه بسیار طواف کنند.

هان مردمان! در خانه ی خدا حج گزارید؛ که هیچ خاندانی داخل آن نشد مگر بی نیاز شد و مژده گرفت، و کسی از آن روی برنگردانید مگر بی بهره و نیازمند گردید.

هان مردمان! مؤمنی در موقف (عرفات، مشعر، منا) نمانَد مگر این که خدا گناهان گذشته ی او را بیامرزد و بایسته است که پس از پایان اعمال حج [با پرونده ی پاک ] کار خود را از سر گیرد.

هان مردمان! حاجیان دستگیری شده اند و هزینه هی سفرشان جبران می شود و جایگزین آن به آنان خواهد رسید. و البته خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نخواهد کرد.

هان مردمان! خانه ی خدا را با دین کامل و دانش ژرفی آن دیدار کنید و از زیارتگاهها جز با توبه و بازایستادن [از گناهان ] برنگردید.

هان مردمان! نماز را به پا دارید و زکات بپردازید همان سان که خداوند عزّوجل امر فرموده. پس اگر زمان بر شما دراز شد و کوتاهی کردید یا از یاد بردید، علی صاحب اختیار و تبیین کننده ی بر شماست. خداوند عزّوجل او راپس از من امانتدار خویش در میان آفریدگانش نهاده. همانا او از من و من از اویم. و او و فرزندان من از جانشینان او، پرسش هی شما راپاسخ دهند و آن چه را نمی دانید به شما می آموزند.|أَلا إِنَّ الْحَلالَ وَالْحَرامَ أَکْثَرُمِنْ أَنْ أُحصِیَهُما وَأُعَرِّفَهُما فَآمُرَ بِالْحَلالِ وَ اَنهَی عَنِ الْحَرامِ فی مَقامٍ واحِدٍ، فَأُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الْبَیْعَةَ مِنْکُمْ وَالصَّفْقَةَ لَکُمْ بِقَبُولِ ماجِئْتُ بِهِ عَنِ الله عَزَّوَجَلَّ فی عَلِی أمیرِالْمُؤْمِنینَ وَالأَوْصِیاءِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذینَ هُمْ مِنِّی وَمِنْهُ إمامَةٌ فیهِمْ قائِمَةٌ، خاتِمُها الْمَهْدی إِلی یَوْمٍ یَلْقَی الله الَّذی یُقَدِّرُ وَ یَقْضی.

مَعاشِرَالنّاسِ، وَ کُلُّ حَلالٍ دَلَلْتُکُمْ عَلَیْهِ وَکُلُّ حَرامٍ نَهَیْتُکُمْ عَنْهُ فَإِنِّی لَمْ أَرْجِعْ عَنْ ذالِکَ وَ لَمْ أُبَدِّلْ. أَلا فَاذْکُرُوا ذالِکَ وَاحْفَظُوهُ وَ تَواصَوْابِهِ، وَلا تُبَدِّلُوهُ وَلاتُغَیِّرُوهُ. أَلا وَ إِنِّی اُجَدِّدُالْقَوْلَ: أَلا فَأَقیمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّکاةَ وَأْمُرُوا بِالْمَعْروفِ وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ.|هان! روا و ناروا بیش از آن است که من شمارش کنم و بشناسانم و در این جا یکباره به روا فرمان دهم و از ناروا بازدارم. از این روی مأمورم از شما بیعت بگیرم که دست در دست من نهید در مورد پذیرش آن چه از سوی خداوند آورده ام درباری علی امیرالمؤمنین و اوصیای پس از او که آنان از من و اویند. و این امامت به وراثت پایدار است و فرجام امامان، مهدی است و استواری امامت تا روزی است که او با خداوند قدر و قضا دیدار کند.

هان مردمان! شما را به هرگونه روا و ناروا راهنمایی کردم و از آن هرگز برنمی گردم. بدانید و آگاه باشید! آن ها را یاد کنید و نگه دارید و یکدیگر را به آن توصیه نمایید و در آن [احکام خدا] دگرگونی راه ندهید. هشدار که دوباره می گویم: بیدار باشید! نماز را به پا دارید. و زکات بپردازید. و امر به معروف کنید و از منکر بازدارید.|أَلاوَإِنَّ رَأْسَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ أَنْ تَنْتَهُوا إِلی قَوْلی وَتُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ یَحْضُرْ وَ تَأْمُروُهُ بِقَبُولِهِ عَنِّی وَتَنْهَوْهُ عَنْ مُخالَفَتِهِ، فَإِنَّهُ أَمْرٌ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ وَمِنِّی. وَلا أَمْرَ بِمَعْروفٍ وَلا نَهْی عَنْ مُنْکَرٍ إِلاَّمَعَ إِمامٍ مَعْصومٍ.

مَعاشِرَالنّاسِ، الْقُرْآنُ یُعَرِّفُکُمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَعَرَّفْتُکُمْ إِنَّهُمْ مِنِّی وَمِنْهُ، حَیْثُ یَقُولُ الله فی کِتابِهِ: (وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ). وَقُلْتُ: «لَنْ تَضِلُّوا ما إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما&raquo.

مَعاشِرَالنّاسِ، التَّقْوی، التَّقْوی، وَاحْذَرُوا السّاعَةَ کَما قالَ الله عَزَّوَجَلَّ: (إِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیءٌ عَظیمٌ). اُذْکُرُوا الْمَماتَ (وَالْمَعادَ) وَالْحِسابَ وَالْمَوازینَ وَالُْمحاسَبَةَ بَیْنَ یَدَی رَبِّ الْعالَمینَ وَالثَّوابَ وَالْعِقابَ. فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثیبَ عَلَیْها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلَیْسَ لَهُ فِی الجِنانِ نَصیبٌ.|و بدانید که ریشه ی امر به معروف این است که به گفته ی من [درباره ی امامت ] برسید و سخن مرا به دیگران برسانید و غایبان را به پذیرش فرمان من توصیه کنید و آنان را از ناسازگاری سخنان من بازدارید؛ همانا سخن من فرمان خدا و من است و هیچ امر به معروف و نهی از منکری جز با امام معصوم تحقق و کمال نمی یابد.

هان مردمان! قرآن بر شما روشن می کند که امامان پس از علی فرزندان اویند و من به شما شناساندم که آنان از او و از من اند. چرا که خداوند در کتاب خود می گوید: «امامت را فرمانی پایدار در نسل او قرار داد...» و من نیز گفته ام که: «مادام که به قرآن و امامان تمسک کنید، گمراه نخواهید شد.»

هان مردمان! تقوا را، تقوا را رعایت کرده از سختی رستخیز بهراسید همان گونه که خداوند عزّوجل فرمود: «البته زمین لرزه ی روز رستاخیز حادثه ی بزرگ است...»

مرگ، قیامت، و حساب و میزان و محاسبه ی در برابر پروردگار جهانیان و پاداش کیفر را یاد کنید. آن که نیکی آورد، پاداش گیرد. و آن که بدی کرد، بهره ی از بهشت نخواهد برد.|مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّکُمْ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُصافِقُونی بِکَفٍّ واحِدٍ فی وَقْتٍ واحِدٍ، وَقَدْ أَمَرَنِی الله عَزَّوَجَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الْإِقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِی أَمیرِالْمُؤْمنینَ، وَلِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنّی وَ مِنْهُ، عَلی ما أَعْلَمْتُکُمْ أَنَّ ذُرِّیَّتی مِنْ صُلْبِهِ.

فَقُولُوا بِأَجْمَعِکُمْ: «إِنّا سامِعُونَ مُطیعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَرَبِّکَ فی أَمْرِ إِمامِنا عَلِی أَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ. نُبایِعُکَ عَلی ذالِکَ بِقُلوُبِنا وَأَنْفُسِنا وَأَلْسِنَتِنا وَأَیْدینا. علی ذالِکَ نَحْیی وَ عَلَیْهِ نَموتُ وَ عَلَیْهِ نُبْعَثُ. وَلانُغَیِّرُ وَلانُبَدِّلُ، وَلا نَشُکُّ (وَلانَجْحَدُ) وَلانَرْتابُ، وَلا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَلا نَنْقُضُ الْمیثاقَ.|بخش یازدهم: بیعت گرفتن رسمی

هان مردمان! شما بیش از آنید که در یک زمان با یک دست من بیعت نمایید. از این روی خداوند عزّوجل به من دستور داده که از زبان شما اقرار بگیرم و پیمان ولایت علی امیرالمؤمنین را محکم کنم و نیز بر امامان پس از او که از نسل من و اویند؛ همان گونه که اعلام کردم که ذرّیّه من از نسل اوست.

پس همگان بگویید:

«البتّه که سخنان تو را شنیده پیروی می کنیم و از آن ها خشنودیم و بر آن گردن گذار و بر آن چه از سوی پروردگارمان در امامت اماممان علی امیرالمؤمنین و امامان دیگر - از صلب او - به ما ابلاغ کردی، با تو پیمان می بندیم با دل و جان و زبان و دست هایمان. با این پیمان زنده ایم و با آن خواهیم مرد و با آن اعتقاد برانگیخته می شویم. و هرگز آن را دگرگون نکرده شکّ و انکار نخواهیم داشت و از عهد و پیمان خود برنمی گردیم.|وَعَظْتَنا بِوَعْظِ الله فی عَلِی أَمیرِالْمؤْمِنینَ وَالْأَئِمَّةِ الَّذینَ ذَکَرْتَ مِنْ ذُرِّیتِکَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ، الْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ الله بَعْدَهُما. فَالْعَهْدُ وَالْمیثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنَّا، مِنْ قُلُوبِنا وَأَنْفُسِنا وَأَلْسِنَتِنا وَضَمائِرِنا وَأَیْدینا. مَنْ أَدْرَکَها بِیَدِهِ وَ إِلاَّ فَقَدْ أَقَرَّ بِلِسانِهِ، وَلا نَبْتَغی بِذالِکَ بَدَلاً وَلایَرَی الله مِنْ أَنْفُسِنا حِوَلاً. نَحْنُ نُؤَدّی ذالِکَ عَنْکَ الّدانی والقاصی مِنْ اَوْلادِنا واَهالینا، وَ نُشْهِدُالله بِذالِکَ وَ کَفی بِالله شَهیداً وَأَنْتَ عَلَیْنا بِهِ شَهیدٌ

مَعاشِرَالنّاسِ، ماتَقُولونَ؟ فَإِنَّ الله یَعْلَمُ کُلَّ صَوْتٍ وَ خافِیَةَ کُلِّ نَفْسٍ، (فَمَنِ اهْتَدی فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها)، وَمَنْ بایَعَ فَإِنَّما یُبایِعُ الله، (یَدُالله فَوْقَ أَیْدیهِمْ).

مَعاشِرَالنّاسِ، فَبایِعُوا الله وَ بایِعُونی وَبایِعُوا عَلِیّاً أَمیرَالْمُؤْمِنینَ وَالْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ وَالْأَئِمَّةَ (مِنْهُمْ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ) کَلِمَةً باقِیَةً.|[ای رسول خدا] ما را به فرمان خدا پند دادی درباره ی علی امیرالمؤمنین و امامان از نسل خود و او، که حسن و حسین و آنان که خداوند پس از آنان برپا کرده است. پس عهد و پیمان از ما گرفته شد از دل و جان و زبان و روح و دستانمان. هر کس توانست با دست وگرنه با زبان پیمان بست. و هرگز پیمانمان را دگرگون نخواهیم کرد و خداوند از ما شکست عهد نبیند. و نیز فرمان تو را به نزدیک و دور از فرزندان و خویشان خود خواهیم رسانید و خداوند را بر آن گواه خواهیم گرفت. و هر آینه خداوند بر گواهی کافی است و تو نیز بر ما گواه باش.»

هان مردمان! چه می گویید؟ همانا خداوند هر صدایی را می شنود و آن را که از دل ها می گذرد می داند. «هر آن کس هدایت پذیرفت، به خیر خویش پذیرفته. و آن که گمراه شد، به زیان خود رفته.» و هر کس بیعت کند، هر آینه با خداوند پیمان بسته؛ که «دست خدا بالی دستان آن هاست.»

هان مردمان! اینک با خداوند بیعت کنید و با من پیمان بندید و با علی امیرالمؤمنین و حسن و حسین و امامان پس از آنان از نسل آنان که نشانه ی پایدارند در دنیا و آخرت.|یُهْلِکُ الله مَنْ غَدَرَ وَ یَرْحَمُ مَنْ وَ فی، (وَ مَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ الله فَسَیُؤْتیهِ أَجْراً عَظیماً).

مَعاشِرَالنّاسِ، قُولُوا الَّذی قُلْتُ لَکُمْ وَسَلِّمُوا عَلی عَلی بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ، وَقُولُوا: (سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصیرُ)، وَ قُولوا: (اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذی هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهْتَدِی لَوْلا أَنْ هَدانَا الله) الآیة.

مَعاشِرَالنّاسِ، إِنَّ فَضائِلَ عَلی بْنِ أَبی طالِبٍ عِنْدَالله عَزَّوَجَلَّ - وَ قَدْ أَنْزَلَهافِی الْقُرْآنِ - أَکْثَرُ مِنْ أَنْ أُحْصِیَها فی مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ أَنْبَاَکُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ.

مَعاشِرَالنّاسِ، مَنْ یُطِعِ الله وَ رَسُولَهُ وَ عَلِیّاً وَ الْأَئِمَةَ الَّذینَ ذَکرْتُهُمْ فَقَدْ فازَفَوْزاً عَظیماً|خداوند مکّاران را تباه می کند و به باوفایان مهر می ورزد. «هر که پیمان شکند»

جز این نیست که به زیان خود گام برداشته، و هر که بر عهدی که با خدا بسته پابرجا ماند، به زودی خدا او را پاداش بزرگی خواهد داد.»

هان مردمان! آن چه بر شما برگفتم بگویید و به علی با لقب امیرالمؤمنین سلام کنید و بگویید: «شنیدیم و فرمان می بریم پروردگارا، آمرزشت خواهیم و بازگشت به سوی تو است.» و نیز بگویید: «تمام سپاس و ستایش خدایی راست که ما را به این راهنمایی فرمود وگرنه راه نمی یافتیم» - تا آخر آیه.

هان مردمان! هر آینه برتری هی علی بن ابی طالب نزد خداوند عزّوجل - که در قرآن نازل فرموده - بیش از آن است که من یکباره برشمارم. پس هر کس از مقامات او خبر داد و آن ها را شناخت او را تصدیق و تأیید کنید.

هان مردمان! آن کس که از خدا و رسولش و علی و امامانی که نام بردم پیروی کند، به رستگاری بزرگی دست یافته است.|مَعاشِرَ النَّاسِ، السّابِقُونَ إِلی مُبایَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْلیمِ عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ أُولئکَ هُمُ الْفائزُونَ فی جَنّاتِ النَّعیمِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا ما یَرْضَی الله بِهِ عَنْکُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً فَلَنْ یَضُرَّالله شَیْئاً.

اللهمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنینَ (بِما أَدَّیْتُ وَأَمَرْتُ) وَاغْضِبْ عَلَی (الْجاحِدینَ) الْکافِرینَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ.

|هان مردمان! سبقت جویان به بیعت و پیمان و سرپرستی او و سلام بر او با لقب امیرالمؤمنین، رستگارانند و در بهشت هی پربهره خواهند بود.

هان مردمان! آن چه خدا را خشنود کند بگویید. پس اگر شما و تمامی زمینیان کفران ورزند، خدا را زیانی نخواهد رسانید.

پروردگارا، آنان را که به آن چه ادا کردم و فرمان دادم ایمان آوردند، بیامرز. و بر منکران کافر خشم گیر! و الحمدللّه ربّ العالمین.
}}

== جستارهای وابسته ==
* [[حدیث غدیر|حدیث غدیر خم]]
* [[غدیر خم]]
* [[آیه ابلاغ]]
* [[امام علی|امام علی(ع)]]
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
{{برگرفتگی
| پیش از لینک =
| منبع = مدخل خطبه غدیر در جلد هفتم دانشنامه حج و حرمین شریفین
| لینک = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1717136/%d8%ae%d8%b7%d8%a8%d9%87-%d8%ba%d8%af%db%8c%d8%b1
| توضیحات منبع =
}}
* '''الاحتجاج علی اهل اللجاج'''، احمد بن علی الطبرسی (م.۵۲۰ق.)، تحقیق سید محمد باقر موسوی خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
* '''الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد'''، شیخ مفید محمد بن محمد بن النعمان (۳۳۶-۴۱۳ق.)، تحقیق مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
* '''اسد الغابة فی معرفة الصحابه'''، علی بن محمد بن الاثیر (۵۵۵-۶۳۰ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
* '''اعلام الوری باعلام الهدی'''، الفضل بن الحسن الطبرسی (۴۶۸-۵۴۸ق.)، تصحیح مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
* '''اقسام المولی'''، شیخ مفید(م. ۴۱۳ق)، تحقیق مهدی نجف، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
* '''الامالی'''، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، تصحیح قسم الدراسات الاسلامیه مؤسسه البعثه، تهران، انتشارات بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق.
* '''البدایة و النهایة فی التاریخ'''، اسماعیل بن عمر بن کثیر (م. ۷۷۴ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
* '''تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)'''، محمد بن جریر الطبری (م.۳۱۰ق.)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۸ق.
* '''تاریخ الیعقوبی'''، احمد بن ابی یعقوب الیعقوبی (م. ۲۹۲ ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
* '''التحصین لاسرار ما زاد من اخبار کتاب الیقین'''، علی بن الطاووس العلی، تحقیق الانصاری، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، ۱۳۸۶ش.
* '''ترتیب الامالی الخمیسیة للشجری'''، یحیی بن الحسین بن إسماعیل الحسنی الشجری الجرجانی (م. ۴۹۹ ق)، تحقیق'''، محمد حسن محمد حسن إسماعیل، بیروت، دار الکتب العلمیة، - لبنان، ۱۴۲۲ق.
* '''تفسیر العیاشی'''، محمد بن مسعود العیاشی (م.۳۲۰ق.)، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیه، ۱۳۸۰ق.
* '''تفسیر قرآن المجید'''، شیخ مفید(م. ۴۱۳ق)، تحقیق سید علی ایازی، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
* '''الخصال المحمودة و المذمومه'''، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق.
* '''سنن الترمذی (الجامع الصحیح)'''، محمد عیسی الترمذی (م.۲۷۹ق.)، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۲ق.
* '''سند خطبه طولانی غدیر در التحصین'''، محمدعلی موحدی، فصلنامه امامت پژوهی، سال سوم، شماره 10، صص87-115، 1392ش.
* '''السیرة الحلبیة'''، نورالدین علی بن احمد الحلبی (م. ۱۰۴۴ق.)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۰ق.
* '''شذرات الذهب فی اخبار من ذهب'''، عبدالحی بن عماد (م.۱۰۸۹ق.)، تحقیق عبدالقادر الارنووط، بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
* '''صحیح البخاری'''، محمد بن اسماعیل البخاری (م.۲۵۶ق.)، تحقیق عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
* '''الصواعق المحرقه'''، احمد بن حجر الهیتمی (م.۹۷۴ق.)، به کوشش عبدالوهاب، مصر، مکتبة القاهره، ۱۳۸۵ق.
* '''غدیر در آینه کتاب‏'''، محمد انصاری زنجانی خوئینی‏، قم، دلیل ما، 1390ش.
* '''الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب‏'''، عبدالحسین الامینی‏، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۳۸۶ق.
* '''مجموعه مقالات کنگره بین المللی غدیر و انسجام اسلامی'''، مقاله جایگاه غدیر در سقیفه، محمد مسعودی، ساری، ۱۳۸۶ش.
* '''المستدرک علی الصحیحین'''، محمد بن عبدالله الحکام النیسابوری (م.۴۰۵ق.)، تحقیق مرعشلی، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
* '''مسند ابی یعلی'''، احمد بن علی بن المثنی (م.۳۰۷ق.)، به کوشش حسین سلیم، بیروت، دار المأمون للتراث.
* '''مسند الامام احمد بن حنبل'''، أحمد بن محمد بن حنبل الشیبانی (م.۲۴۱ق.)، بیروت، دار الصادر، بی‌تا.
* '''معجم البلدان'''، یاقوت بن عبدالله الحموی (م.۶۲۶.ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.
* '''المعجم الکبیر'''، سلیمان بن احمد الطبرانی (۲۶۰-۳۶۰ق.)، تحقیق حمدی عبدالمجید السلفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
{{پایان}}
[[رده:پیامبر اسلام(ص)]]
[[رده:تاریخ حج پس از اسلام]]

مدیاویکی:Common.js

2026-02-24T09:17:42Z

Engineer:

/* ai chatbot */
mw.loader.load('/ai-chatbot/mediawiki-chatbot.js');

/* اضافه کردن تیتر برای یادداشت ها */
$( function() {
if($('#reflist-notes .reflist').text().length>10) {
$('#reflist-notes').before('<h2>یادداشت‌ها</h2>');
}
});

/* تنظیمات پاپ آپ ها
mw.loader.using( [ 'ext.popups' ], function() { // wait for popups to be loaded

// Time to wait in ms before showing a popup on hover. Default is 500.
mw.popups.render.POPUP_DELAY = 500;

// Time to wait in ms before closing a popup on de-hover. Default is 300.
mw.popups.render.POPUP_CLOSE_DELAY = 300;

// Time to wait in ms before starting the API queries on hover, must be <= POPUP_DELAY. Default is 50.
// Don't change this unless you know what you're doing.
mw.popups.render.API_DELAY = 50;

});

var offset = $(':target').offset();
var scrollto = offset.top - 100; // minus fixed header height
$('html, body').animate({scrollTop:scrollto}, 0);
*/
/* global mw, $ */
// Editing-related javascripts
if (mw.config.get("wgAction") === "edit" || mw.config.get("wgAction") === "submit" || mw.config.get("wgCanonicalSpecialPageName") === "Upload") {
/* scripts specific to editing pages */
importScript("مدیاویکی:Common.js/edit.js");
}
/** Magic editintros ****************************************************
*
* Description: Adds editintros on disambiguation pages and BLP pages.
* Maintainers: [[User:RockMFR]]
*/
function addEditIntro(name) {
$(".mw-editsection, #ca-edit").find("a").each(function(i, el) {
el.href = $(this).attr("href") + "&editintro=" + name;
});
}

if (mw.config.get("wgNamespaceNumber") === 0) {
$(function() {
if (document.getElementById("disambigbox")) {
addEditIntro("Template:Disambig_editintro");
}
});

$(function() {
var cats = mw.config.get("wgCategories");
if (!cats) {
return;
}
if ($.inArray("افراد زنده", cats) !== -1) {
addEditIntro("Template:BLP_editintro");
}
});
}

/**
* @source https://www.mediawiki.org/wiki/Snippets/Load_JS_and_CSS_by_URL
* @revision 2020-04-04
*/
mw.loader.using( ['mediawiki.util'], function () {
var extraCSS = mw.util.getParamValue( 'withCSS' ),
extraJS = mw.util.getParamValue( 'withJS' );

if ( extraCSS ) {
// WARNING: DO NOT REMOVE THIS "IF" - REQUIRED FOR SECURITY (against XSS/CSRF attacks)
if ( /^MediaWiki:[^&<>=%#]*\.css$/.test( extraCSS ) ) {
mw.loader.load( '/w/index.php?title=' + encodeURIComponent( extraCSS ) + '&action=raw&ctype=text/css', 'text/css' );
} else {
mw.notify( 'Only pages from the MediaWiki namespace are allowed.', { title: 'Invalid withCSS value' } );
}
}

if ( extraJS ) {
// WARNING: DO NOT REMOVE THIS "IF" - REQUIRED FOR SECURITY (against XSS/CSRF attacks)
if ( /^MediaWiki:[^&<>=%#]*\.js$/.test( extraJS ) ) {
mw.loader.load( '/w/index.php?title=' + encodeURIComponent( extraJS ) + '&action=raw&ctype=text/javascript' );
} else {
mw.notify( 'Only pages from the MediaWiki namespace are allowed.', { title: 'Invalid withJS value' } );
}
}
});

/**
* Opening preload.js to add interactive training keys
*/
mw.loader.using(["mediawiki.util"], function() {
if (mw.util.getParamValue("preload")) {
importScript("MediaWiki:Preloaded.js");
}
});

/**
* Collapsible tables; reimplemented with mw-collapsible
* Styling is also in place to avoid FOUC
*
* Allows tables to be collapsed, showing only the header. See [[Help:Collapsing]].
* @version 3.0.0 (2018-05-20)
* @source https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki:Gadget-collapsibleTables.js
* @author [[User:R. Koot]]
* @author [[User:Krinkle]]
* @author [[User:TheDJ]]
* @deprecated Since MediaWiki 1.20: Use class="mw-collapsible" instead which
* is supported in MediaWiki core. Shimmable since MediaWiki 1.32
*
* @param {jQuery} $content
*/
function makeCollapsibleMwCollapsible( $content ) {
var $tables = $content
.find( 'table.collapsible:not(.mw-collapsible)' )
.addClass( 'mw-collapsible' );

$.each( $tables, function ( index, table ) {
// mw.log.warn( 'This page is using the deprecated class collapsible. Please replace it with mw-collapsible.');
if ( $( table ).hasClass( 'collapsed' ) ) {
$( table ).addClass( 'mw-collapsed' );
// mw.log.warn( 'This page is using the deprecated class collapsed. Please replace it with mw-collapsed.');
}
} );
if ( $tables.length > 0 ) {
mw.loader.using( 'jquery.makeCollapsible' ).then( function () {
$tables.makeCollapsible();
} );
}
}
mw.hook( 'wikipage.content' ).add( makeCollapsibleMwCollapsible );

/**
* Add support to mw-collapsible for autocollapse, innercollapse and outercollapse
*
* Maintainers: TheDJ
*/
function mwCollapsibleSetup( $collapsibleContent ) {
var $element,
$toggle,
autoCollapseThreshold = 2;
$.each( $collapsibleContent, function ( index, element ) {
$element = $( element );
if ( $element.hasClass( 'collapsible' ) ) {
$element.find( 'tr:first > th:first' ).prepend( $element.find( 'tr:first > * > .mw-collapsible-toggle' ) );
}
if ( $collapsibleContent.length >= autoCollapseThreshold && $element.hasClass( 'autocollapse' ) ) {
$element.data( 'mw-collapsible' ).collapse();
} else if ( $element.hasClass( 'innercollapse' ) ) {
if ( $element.parents( '.outercollapse' ).length > 0 ) {
$element.data( 'mw-collapsible' ).collapse();
}
}
// because of colored backgrounds, style the link in the text color
// to ensure accessible contrast
$toggle = $element.find( '.mw-collapsible-toggle' );
if ( $toggle.length ) {
// Make the toggle inherit text color
if ( $toggle.parent()[ 0 ].style.color ) {
$toggle.find( 'a' ).css( 'color', 'inherit' );
}
}
} );
}

mw.hook( 'wikipage.collapsibleContent' ).add( mwCollapsibleSetup );

/**
* Dynamic Navigation Bars (experimental)
*
* Description: See [[Wikipedia:NavFrame]].
* Maintainers: UNMAINTAINED
*/

var collapseCaption = 'بسته';
var expandCaption = 'باز';

// Set up the words in your language
var navigationBarHide = '[' + collapseCaption + ']';
var navigationBarShow = '[' + expandCaption + ']';

/**
* Shows and hides content and picture (if available) of navigation bars.
*
* @param {number} indexNavigationBar The index of navigation bar to be toggled
* @param {jQuery.Event} event Event object
* @return {boolean}
*/
function toggleNavigationBar( indexNavigationBar, event ) {
var navToggle = document.getElementById( 'NavToggle' + indexNavigationBar );
var navFrame = document.getElementById( 'NavFrame' + indexNavigationBar );
var navChild;

if ( !navFrame || !navToggle ) {
return false;
}

// If shown now
if ( navToggle.firstChild.data === navigationBarHide ) {
for ( navChild = navFrame.firstChild; navChild !== null; navChild = navChild.nextSibling ) {
if ( $( navChild ).hasClass( 'NavContent' ) ) {
navChild.style.display = 'none';
}
}
navToggle.firstChild.data = navigationBarShow;

// If hidden now
} else if ( navToggle.firstChild.data === navigationBarShow ) {
for ( navChild = navFrame.firstChild; navChild !== null; navChild = navChild.nextSibling ) {
if ( $( navChild ).hasClass( 'NavContent' ) ) {
navChild.style.display = 'block';
}
}
navToggle.firstChild.data = navigationBarHide;
}

event.preventDefault();
}

/**
* Adds show/hide-button to navigation bars.
*
* @param {jQuery} $content
*/
function createNavigationBarToggleButton( $content ) {
var j, navChild, navToggle, navToggleText, isCollapsed,
indexNavigationBar = 0;
// Iterate over all < div >-elements
var $divs = $content.find( 'div.NavFrame:not(.mw-collapsible)' );
$divs.each( function ( i, navFrame ) {
indexNavigationBar++;
navToggle = document.createElement( 'a' );
navToggle.className = 'NavToggle';
navToggle.setAttribute( 'id', 'NavToggle' + indexNavigationBar );
navToggle.setAttribute( 'href', '#' );
$( navToggle ).on( 'click', $.proxy( toggleNavigationBar, null, indexNavigationBar ) );

isCollapsed = $( navFrame ).hasClass( 'collapsed' );
/**
* Check if any children are already hidden. This loop is here for backwards compatibility:
* the old way of making NavFrames start out collapsed was to manually add style="display:none"
* to all the NavPic/NavContent elements. Since this was bad for accessibility (no way to make
* the content visible without JavaScript support), the new recommended way is to add the class
* "collapsed" to the NavFrame itself, just like with collapsible tables.
*/
for ( navChild = navFrame.firstChild; navChild !== null && !isCollapsed; navChild = navChild.nextSibling ) {
if ( $( navChild ).hasClass( 'NavPic' ) || $( navChild ).hasClass( 'NavContent' ) ) {
if ( navChild.style.display === 'none' ) {
isCollapsed = true;
}
}
}
if ( isCollapsed ) {
for ( navChild = navFrame.firstChild; navChild !== null; navChild = navChild.nextSibling ) {
if ( $( navChild ).hasClass( 'NavPic' ) || $( navChild ).hasClass( 'NavContent' ) ) {
navChild.style.display = 'none';
}
}
}
navToggleText = document.createTextNode( isCollapsed ? navigationBarShow : navigationBarHide );
navToggle.appendChild( navToggleText );

// Find the NavHead and attach the toggle link (Must be this complicated because Moz's firstChild handling is borked)
for ( j = 0; j < navFrame.childNodes.length; j++ ) {
if ( $( navFrame.childNodes[ j ] ).hasClass( 'NavHead' ) ) {
navToggle.style.color = navFrame.childNodes[ j ].style.color;
navFrame.childNodes[ j ].appendChild( navToggle );
}
}
navFrame.setAttribute( 'id', 'NavFrame' + indexNavigationBar );
} );
}

mw.hook( 'wikipage.content' ).add( createNavigationBarToggleButton );

/** Dynamic Navigation Bars (experimental) *************************************
*
* Description: See [[Wikipedia:NavFrame]].
* Maintainers: UNMAINTAINED
*/

// set up the words in your language
var NavigationBarHide = "[" + collapseCaption + "]";
var NavigationBarShow = "[" + expandCaption + "]";

// shows and hides content and picture (if available) of navigation bars
// Parameters:
// indexNavigationBar: the index of navigation bar to be toggled
window.toggleNavigationBar = function(indexNavigationBar, event) {
var NavToggle = document.getElementById("NavToggle" + indexNavigationBar);
var NavFrame = document.getElementById("NavFrame" + indexNavigationBar);
var NavChild;

if (!NavFrame || !NavToggle) {
return false;
}

/* if shown now */
if (NavToggle.firstChild.data === NavigationBarHide) {
for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) {
if ($(NavChild).hasClass("NavContent") || $(NavChild).hasClass("NavPic")) {
NavChild.style.display = "none";
}
}
NavToggle.firstChild.data = NavigationBarShow;

/* if hidden now */
} else if (NavToggle.firstChild.data === NavigationBarShow) {
for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) {
if ($(NavChild).hasClass("NavContent") || $(NavChild).hasClass("NavPic")) {
NavChild.style.display = "block";
}
}
NavToggle.firstChild.data = NavigationBarHide;
}

event.preventDefault();
};

/* adds show/hide-button to navigation bars */
function createNavigationBarToggleButton() {
var indexNavigationBar = 0;
var NavFrame;
var NavChild;
/* iterate over all < div >-elements */
var divs = document.getElementsByTagName("div");
for (var i = 0;
(NavFrame = divs[i]); i++) {
/* if found a navigation bar */
if ($(NavFrame).hasClass("NavFrame")) {

indexNavigationBar++;
var NavToggle = document.createElement("a");
NavToggle.className = "NavToggle";
NavToggle.setAttribute("id", "NavToggle" + indexNavigationBar);
NavToggle.setAttribute("href", "#");
$(NavToggle).on("click", $.proxy(window.toggleNavigationBar, window, indexNavigationBar));

var isCollapsed = $(NavFrame).hasClass("collapsed");
/**
* Check if any children are already hidden. This loop is here for backwards compatibility:
* the old way of making NavFrames start out collapsed was to manually add style="display:none"
* to all the NavPic/NavContent elements. Since this was bad for accessibility (no way to make
* the content visible without JavaScript support), the new recommended way is to add the class
* "collapsed" to the NavFrame itself, just like with collapsible tables.
*/
for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null && !isCollapsed; NavChild = NavChild.nextSibling) {
if ($(NavChild).hasClass("NavPic") || $(NavChild).hasClass("NavContent")) {
if (NavChild.style.display === "none") {
isCollapsed = true;
}
}
}
if (isCollapsed) {
for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) {
if ($(NavChild).hasClass("NavPic") || $(NavChild).hasClass("NavContent")) {
NavChild.style.display = "none";
}
}
}
var NavToggleText = document.createTextNode(isCollapsed ? NavigationBarShow : NavigationBarHide);
NavToggle.appendChild(NavToggleText);

/* Find the NavHead and attach the toggle link (Must be this complicated because Moz"s firstChild handling is borked) */
for (var j = 0; j < NavFrame.childNodes.length; j++) {
if ($(NavFrame.childNodes[j]).hasClass("NavHead")) {
NavToggle.style.color = NavFrame.childNodes[j].style.color;
NavFrame.childNodes[j].appendChild(NavToggle);
}
}
NavFrame.setAttribute("id", "NavFrame" + indexNavigationBar);
}
}
}

// $(createNavigationBarToggleButton);

/** Main Page layout fixes *********************************************************
*
* Description: Adds an additional link to the complete list of languages available.
* Maintainers: [[User:AzaToth]], [[User:R. Koot]], [[User:Alex Smotrov]]
*/
mw.loader.using(["mediawiki.util"], function() {
/**
* Extract a URL parameter from the current URL
* @deprecated: Use mw.util.getParamValue with proper escaping
*/
mw.log.deprecate( window, 'addPortletLink', mw.util.addPortletLink, 'Use mw.util.addPortletLink instead' );
if (["صفحهٔ_اصلی", "بحث:صفحه_اصلی"].indexOf(mw.config.get("wgPageName")) !== -1) {
$(function() {
mw.util.addPortletLink("p-lang", "//meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias/fa", "فهرست کامل", "interwiki-completelist", "فهرست کامل");
});
}
});

/**
* WikiMiniAtlas
*
* Description: WikiMiniAtlas is a popup click and drag world map.
* This script causes all of our coordinate links to display the WikiMiniAtlas popup button.
* The script itself is located on meta because it is used by many projects.
* See [[Meta:WikiMiniAtlas]] for more information.
* Maintainers: [[User:Dschwen]]
*/
(function() {
var require_wikiminiatlas = false;
var coord_filter = /geohack/;
$(function() {
$("a.external.text").each(function(key, link) {
if (link.href && coord_filter.exec(link.href)) {
require_wikiminiatlas = true;
// break from loop
return false;
}
});
if ($("div.kmldata").length) {
require_wikiminiatlas = true;
}
if (require_wikiminiatlas) {
mw.loader.load("//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wikiminiatlas.js&action=raw&ctype=text/javascript");
}
});
})();

/**
* Source codes pages direction and and pre white-space
*/
mw.loader.using(["mediawiki.util"], function() {
if ([2, 4, 8].indexOf(mw.config.get("wgNamespaceNumber")) !== -1) {
if (/\.(js|css|py)$/.test(mw.config.get("wgPageName"))) {
mw.util.addCSS(".diff-addedline, .diff-deletedline, .diff-context { direction: ltr; } " +
"#wpTextbox1 { direction: ltr; }");
}
}

// Newbies are misusing wikilove instead using talk pages add new section
// hiding WikiLove from not autoconfirmed users or without more than 100 edits
if ($.inArray("autoconfirmed", mw.config.get("wgUserGroups")) === -1 || mw.config.get("wgUserEditCount") < 100) {
mw.util.addCSS("#ca-wikilove { display: none; }");
}
});
/**
* قراردادن فرمول‌های ریاضی در سمت چپ مناسب برای ویکی‌های راست به چپ
*/
$(function() {
$("span.mwe-math-mathml-inline").each(function() {
if ($(this).parent().parent().text().trim() === $(this).parent().text().trim() && $(this).parent().parent().is("p, dd")) {
$(this).parent().parent().css({
direction: "ltr",
padding: "1em 0"
});
}
});
});

// هشدار به کاربرها در مورد عنوان ایمیل
$(function() {
if ( $('#mw-input-wpSubject').parents('tr').length > 0 ) {
$('#mw-input-wpSubject').parents('tr').before('<tr><td></td><td style="color: red; font-weight: bold">لطفاً عبارت Wikipedia e-mail ‌را با یک عنوان مناسب جایگزین کنید!</td><tr>');
}
});

// Make refrence number that you clicked on bold for proper navigation
// Author: User:Ladsgroup
$( 'sup.reference' ).click( function () {
var citeId = $( this ).attr( 'id' );
$( 'sup > a[href="#' + citeId + '"]').css('color', '#2a4b8d').css('font-weight', 'bold');
$( 'sup > a[href="#' + citeId + '"]').click( function() {
$( this ).css('color', '').css('font-weight', '');
} );
} );

// Hide the FileExporter portlet link if the file is not free content
$(function() {
if ($('#ca-fileExporter').length == 1 & $(mw.config.get('wgCategories')).filter(['محتویات غیر آزاد', 'تصویرهای با منبع نامعلوم', 'تصویرهای با پدیدآور نامشخص', 'پرونده‌های بدون مجوز قابل خواندن برای ماشین']).length > 0) {
$('#ca-fileExporter').find('a').css('color', 'grey').attr('title', 'غیرفعال برای محتوای غیر آزاد');
}
});

function updateUserScriptWarning( msg, newMsg ) {
return function () {
var userScript = '/wiki/Special:MyPage/' + mw.config.get('skin') + '.js';
var commonScript = '/wiki/Special:MyPage/common.js';
mw.notify(
$('<div>').html(
// please translate to Farsi
'One of the scripts you are running is broken and using a deprecated function <strong>' + msg + '</strong>. Please check your <a href="' + userScript + '">skin scripts</a> and <a href="' + commonScript + '">common scripts</a>, to update the reference to' + newMsg + 'to restore your script.'
),
{ type: 'error' }
);
};
}

زیارت‌نامه امام حسن مجتبی(ع)

2026-02-17T07:10:05Z

Engineer: Engineer صفحهٔ زیارت‌نامه امام حسن مجتبی(ع) را به زیارت امام حسن مجتبی(ع) که تغییرمسیر بود منتقل کرد

#تغییر_مسیر [[زیارت امام حسن مجتبی(ع)]]

زیارت امام حسن مجتبی(ع)

2026-02-17T07:10:05Z

Engineer: Engineer صفحهٔ زیارت‌نامه امام حسن مجتبی(ع) را به زیارت امام حسن مجتبی(ع) که تغییرمسیر بود منتقل کرد

{{جعبه اطلاعات زیارت‌نامه
| عنوان = زیارت امام حسن مجتبی(ع)
| تصویر = قبور ائمه بقیع ۲.jpg
| عرض تصویر =
| توضیح تصویر = مرقد امام حسن مجتبی در بقیع(اول، از چپ)
| نام‌های دیگر =
| موضوع = زیارت [[امام حسن مجتبی(ع)|امام حسن مجتبی]]
| مأثور/غیرمأثور = مأثور
| صادره از = [[امام صادق(ع)]] و محمد بن حنفیه
| راوی =
| ساخته شده توسط =
| قدمت = ۱۴۰۰ سال
| منابع شیعی = کامل‌الزیارات
| منابع سنی =
| مضمون = اشاره به تبار پاک، مقامات الهی، سجایای اخلاقی، [[توسل|توسل به امام]]
| ثواب = [[شفاعت|شفاعت امام]]، بهشت
| زمان = در همه ایام ولی در روزهای ولادت، خلافت، شهادت، روز مباهله و ۲۵ ذی‌الحجه بهتر است.
| مکان = [[بقیع|مزار امام حسن(ع) در قبرستان بقیع]]
| تک‌نگاری‌ها =
| مرتبط = [[زیارت‌نامه امامان بقیع]]
}}
'''زیارت امام حسن مجتبی(ع)''' از اعمال با فضیلت دانسته شده و زیارت‌نامه‌ای مختص ایشان وجود دارد که زائر به هنگام زیارت قبر [[امام حسن مجتبی(ع)]]، دومین امام [[شیعه|شیعیان]] می‌خواند.

دو زیارت‌نامه برای زیارت امام حسن(ع) در کتاب [[کامل‌ الزیارات]]، از منابع کهن دعا و زیارت، نقل شده است. یکی از زیارت‌نامه‌ها از زبان [[محمد بن حنفیه]] و دیگری از [[امام باقر(ع)]] یا [[امام صادق(ع)]] است. زیارت امام حسن را می‌توان در همه ایام انجام داد و به گفته علامه مجلسی بهتر است که امام در روزهای ولادت، خلافت، شهادت، روز مباهله و ۲۵ ذی‌الحجه زیارت شود.

== امام حسن مجتبی(ع) ==
{{اصلی|امام حسن مجتبی(ع)}}
[[امام حسن مجتبی(ع)|امام حسن مجتبی]] (۳-۵۰ق)، فرزند [[امام علی(ع)|علی بن ابی‌طالب(ع)]] و [[فاطمه زهرا(س)]]،<ref>الارشاد، ج۲، ص۵.</ref> دومین امام شیعیان<ref>الارشاد، ج۲، ص۱۵.</ref> و پنجمین خلیفه مسلمانان است. او را شبیه‌ترین فرد به [[حضرت محمد (ص)|رسول خدا(ص)]]<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۲۶.</ref> و فردی عابد و زاهد دانسته‌اند.<ref>الامالی، ص244.</ref> وی چند بار تمام یا نیمی از اموالش را صدقه داد.<ref>انساب الاشراف، ج۳، ص۹؛ اسد الغابة، ج۱، ص۴۹۰.</ref> آن حضرت بارها با پای پیاده به [[حج]] رفت.<ref>شذرات الذهب، ج1، ص242.</ref> پیکرش را بعد از شهادت، در [[بقیع|قبرستان بقیع]] در کنار [[فاطمه بنت اسد]] دفن کردند.<ref> إعلام الوری بأعلام الهدی، ص۲۱۲.</ref> مکانی که بعدها [[امام سجاد(ع)|امام زین العابدین(ع)]]، [[امام باقر(ع)]] و [[امام صادق(ع)]] نیز در همانجا دفن شدند.<ref> الارشاد، ج۲، ص۱۳۸؛ اعلام الوری، ص۲۵۶.</ref>

روایت شده که [[امام حسین (ع)|امام حسین(ع)]] هر جمعه قبر امام حسن(ع) را زیارت می‌کرد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/628/قرب-الإسناد?sectionNumber=2&pageNumber=139&viewType=pdf&query=عشیه قرب الاسناد، ص139]</ref> امام صادق(ع) در روایتی خبر از زیارت ملائکه از قبر امامان(ع) از جمله قبر امام حسن(ع) داده است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/22415/ثواب-الأعمال?pageNumber=124&viewType=pdf&query=فیطوفون ثواب الاعمال، ص 124]</ref> روایاتی از پیامبر(ص) و امامان(ع) در توصیه به زیارت امام حسن(ع) در منابع آمده؛ ازجمله پیامبر در روایاتی زیارت امام حسن(ع) را موجب نجات در قیامت و رسیدن به بهشت دانسته است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/27006/أمالي-الصدوق?pageNumber=101&viewType=pdf&query=زاره%20 امالی صدوق، ص101]</ref>

== زمان زیارت امام حسن ==
{{زیارت‌نامه‌ها و دعاهای مکه و مدینه}}
علامه مجلسی در کتاب [[تحفة الزائر]] اوقات توصیه شده برای زیارت امام حسن(ع) را به شرح زیر یاد کرده است:<ref>تحفة‌الزائر، ص۸۰.</ref>
* روز ولادت امام حسن مجتبی در [[۱۵ ماه رمضان]]
* روز شهادت امام در هفتم یا [[بیست و هشتم ماه صفر]]
* روزی که نیزه بر ران حضرت زده شد در ۲۳ رجب
* روز [[مباهله]] در ۲۴ ذی‌الحجه
* روز نزول هل أتی یا [[سوره انسان]]، روز ۲۵ ذی‌الحجه؛<ref>تحفة‌الزائر، ص۷۶.</ref> آیه هشتم این سوره معروف به [[آیه اطعام]]، در شأن [[امام علی(ع)|حضرت علی(ع)]]، فاطمه زهرا(س) و حسنین(ع) نازل شده است.<ref>التبیان، ج۱۰، ص۲۱۱؛ مجمع البیان، ج۱۰، ص۶۱۱و۶۱۲.</ref>
* روز خلافت امام، همزمان با روز شهادت امام علی(ع)

== منابع زیارتنامه ==
دو زیارت‌نامه برای زیارت امام حسن(ع) در کتاب [[کامل‌ الزیارات]]، از منابع کهن دعا و زیارت، نقل شده است. یکی از زیارت‌نامه‌ها از زبان [[محمد بن حنفیه]] و دیگری از [[امام باقر(ع)]] یا [[امام صادق(ع)]] است.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/1526/كامل-الزيارات?sectionNumber=2&pageNumber=53&viewType=pdf کامل الزیارات، ص 51]</ref>

همچنین به گفته عالمان شیعه بهترین [[زیارت]] برای زیارت [[امامان شیعه]]، [[زیارت جامعه کبیره]] و [[زیارت امین الله]] است.<ref>راهنمای حرمین شریفین، ج۵، ص۱۵۹، ۱۳۷۰ش.</ref> علامه مجلسی با استناد به روایتی از امام صادق(ع)، بر این باور است که با هر لفظی می‌توان امام را زیارت کرد.<ref>تحفة‌الزائر، ص۸۰.</ref>

=== محمد بن حنفیه و زیارت امام حسن ===
روایت شده که [[محمد بن حنفیه]] هنگام زیارت قبر امام حسن(ع) عبارات زیر را بر زبان می‌آورد<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aكامل_الزيارات_-_جعفر_بن_محمد_بن_قولويه_القمي.pdf&page=117 کامل الزیارات، ص117]</ref> که شامل درود بر امام حسن مجتبی (ع) با القابی چون "فرزند امیرمؤمنان"، "باقیمانده مؤمنان" و "پنجمین [[اهل کساء]]" است و بر نَسَب او، پرورش یافتنش در دامن اسلام و ایمان امام حسن تأکید می‌کند. در پایان نیز با ابراز اندوه از فراق آن حضرت، به برادرش [[امام حسین (ع)|امام حسین(ع)]] نیز درود می‌فرستد.{{نقل قول دوقلو
| تیتر= زیارت امام حسن در کامل الزیارات
| السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ [يَا بَقِيَّةَ الْمُؤْمِنِينَ‏] وَ ابْنَ أَوَّلِ الْمُسْلِمِينَ
| سلام بر تو اى فرزند امير مؤمنان و فرزند اوّلين نفر از مسلمين،
| وَ كَيْفَ لَا تَكُونُ كَذَلِكَ وَ أَنْتَ سَلِيلُ الْهُدَى وَ حَلِيفُ التَّقْوَى وَ خَامِسُ أَهْلِ الْكِسَاءِ
| و چگونه اين طور نباشد و حال آنكه تو فرزند هدايت و هم قسم با تقوى و پنجمين نفر از اصحاب كساء مى ‏باشى،
| غَذَّتْكَ يَدُ الرَّحْمَةِ وَ رُبِّيتَ فِي حَجْرِ الْإِسْلَامِ وَ رَضَعْتَ مِنْ ثَدْيِ الْإِيمَانِ
| دست رحمت خدا تو را پرورش داده، و در دامان اسلام رشد نموده ‏اى و از پستان ايمان شير خورده ‏اى،
| فَطِبْتَ حَيّاً وَ طِبْتَ مَيِّتاً غَيْرَ أَنَّ النَّفْسَ غَيْرُ رَاضِيَةٍ [الْأَنْفُسَ غَيْرُ طَيِّبَةٍ] بِفِرَاقِكَ وَ لَا شَاكَّةٍ فِي حَيَاتِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ
| پس در حال حيات و ممات خوشا به حالت، منتهى نفس از فراق و جدائى تو خشنود نبوده و ترديدى در حيات و زنده بودن تو ندارد.
| ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى الْحُسَيْنِ ع فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنَ فَعَلَى أَبِي مُحَمَّدٍ السَّلَامُ.
| سپس توجّه به امام حسين عليه السّلام نمود و گفت: اى ابا عبد اللَّه بر ابو محمد عليه السّلام رحمت و سلام باد.
}}

=== زیارت‌نامه امام حسن(ع) از زبان امامان(ع) ===

ابن قولویه زیارت‌نامه دیگری را نیز به نقل از یکی از امامان برای زیارت امام حسن(ع) نقل کرده است.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aكامل_الزيارات_-_جعفر_بن_محمد_بن_قولويه_القمي.pdf&page=118 کامل الزیارات، ص118]</ref> این زیارت، نخست با تجلیل از تبار [[امام حسن مجتبی(ع)]] به عنوان فرزند [[حضرت محمد (ص)|پیامبر(ص)]]، [[امام علی(ع)]] و [[فاطمه زهرا (س)]] آغاز می‌شود. سپس مقام ایشان را به عنوان حجت خدا، نور الهی، صراط مستقیم و امین پروردگار برمی‌شمارد که تجلی‌بخش اراده خداوند در زمین است. در ادامه، سجایای اخلاقی آن حضرت شامل پاکی، تقوا، عدالت و علم به قرآن را ترسیم می‌کند.{{نقل قول دوقلو
| تیتر= زیارت امام حسن(ع)
| اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَاابْنَ رَسُولِ رَبِّ الْعالَمِینَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَاابْنَ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَاابْنَ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حَبِیبَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا صَفْوَةَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا أَمِینَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حُجَّةَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا نُورَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا صِراطَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بَیانَ حُکْمِ اللهِ
| سلام بر تو ای پسر رسول خدا، سلام بر تو ای فرستاده پروردگار عالمیان سلام بر تو ای پسر امیر مؤمنان، سلام بر تو ای پسر فاطمه زهرا، سلام بر تو ای حبیب خدا، سلام بر توای برگزیده خدا، سلام بر تو ای امین خدا، سلام بر تو ای حجت خدا، سلام بر تو ای نور خدا، سلام بر تو ای صراط الهی، سلام بر تو ای زبان حکم الهی
| اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا ناصِرَ دِینِ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا السَّیِّدُ الزَّکِیُّ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْبَرُُّ الْوَفِیُّ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْقائِمُ الْاَمِینُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْعالِمُ بِالتَّأْوِیلِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْهادِی الْمَهْدِیُّ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الطّاهِرُ الزَّکِیُّ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُهَا التَّقِیُّ النَّقِیُّ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْحَقُّ الْحَقِیقُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الشَّهِیدُ الصِّدِّیقُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا أَبا مُحَمَّد الْحَسَنِ بْنِ عَلِیّ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ.
| سلام بر تو ای یاور خدا، سلام بر تو ای سرور پاکیزه، سلام بر تو ای نیکوکار متّقی، سلام بر تو ای قائم امین، سلام بر تو دانای بر تنزیل (قرآن) سلام بر تو ای هادی و مهدی، سلام بر تو ای پرهیزکارِ پاکیزه، سلام بر تو ای پاک و پاکیزه، سلام بر تو ای حقیقت اصیل، سلام بر تو ای شهید صدّیق، سلام بر تو ای ابا محمد، حسن بن علی و رحمت و برکات خداوند بر تو باد.
}}

== زیارت‌نامه دیگر ==
[[شیخ مفید]] در مقنعه در آداب زیارت امام حسن(ع) پس از توصیه به غسل و پوشیدن لباس پاک، عبارات زیر را برای زیارت امام حسن در حالی که در برابر قبر آن حضرت ایستاده‌ایم نقل می‌‌کند:<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1564/المقنعة?pageNumber=466&viewType=html المقنعه، ص466]</ref>
{{نقل قول دوقلو
| تیتر= زیارت امام حسن(ع)
|السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ رَسُولِ اللَّهِ‌ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ الْمُؤْمِنِينَ‌1 وَ ابْنَ أَوَّلِ الْمُسْلِمِينَ أَشْهَدُ أَنَّكَ سَبِيلُ الْهُدَى وَ حَلِيفُ التَّقْوَى وَ خَامِسُ أَصْحَابِ الْكِسَاءِ غَذَّتْكَ يَدُ الرَّحْمَةِ وَ تَرَبَّيْتَ فِي حَجْرِ الْإِسْلَامِ‌ وَ رَضَعْتَ مِنْ ثَدْيِ الْإِيمَانِ فَطِبْتَ حَيّاً وَ مَيِّتاً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ أَشْهَدُ أَنَّكَ أَدَّيْتَ صَادِقاً وَ مَضَيْتَ عَلَى يَقِينٍ لَمْ تُوثِرْ عَمًى عَلَى هُدًى وَ لَمْ تَمِلْ مِنْ حَقٍّ إِلَى بَاطِلٍ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ظَلَمَكَ وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ خَذَلَكَ وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ قَتَلَكَ أَنَا إِلَى اللَّهِ مِنْهُمْ بِرَاءٌ ثُمَّ قَبِّلِ الْقَبْرَ وَ ضَعْ خَدَّيْكَ عَلَيْهِ‌. وَ تَحَوَّلْ إِلَى عِنْدِ الرَّأْسِ فَقُلْ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَصِيَّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ أَتَيْتُكَ زَائِراً عَارِفاً بِحَقِّكَ مُوَالِياً لِأَوْلِيَائِكَ مُعَادِياً لِأَعْدَائِكَ فَاشْفَعْ لِي عِنْدَ رَبِّكَ.}}
=== وداع با قبر ===
پس از آن دو رکعت نماز خوانده و در هنگام وداع در برابر قبر می‌ایستیم و می‌گوییم:

{{نقل قول دوقلو
| السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ رَسُولِ اللَّهِ‌ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مَوْلَايَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ أَسْتَوْدِعُكَ اللَّهَ وَ أَسْتَرْعِيكَ وَ أَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ‌ وَ بِمَا جِئْتَ بِهِ وَ دَلَلْتَ عَلَيْهِ اللَّهُمَّ اكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ 1ثُمَّ تَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ لَا يَجْعَلَهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْكَ وَ ادْعُ بِمَا أَحْبَبْتَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌}}

== جستارهای وابسته ==
* [[دعاهای مدینه]]
* [[زیارت‌نامه‌های مکه]]
* [[زیارت‌نامه امامان بقیع]]

==پانویس==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
{{برگرفتگی
| پیش از لینک = کتاب
| منبع = ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی،
| پس از لینک = مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش
| لینک = https://noorlib.ir/book/view/18998
}}
* '''أنساب الأشراف'''، بلاذری، احمد بن یحیی، بیروت‏، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
* '''اسد الغابة'''، ابن‌اثیر، علی بن محمد، بیروت، دار الفكر، ۱۴۰۹ق.
* '''اعلام الورى باعلام الهدی'''، طبرسی، فضل بن حسن، قم، آل البیت‏، ۱۴۱۷ق.
* '''الارشاد'''، شیخ مفید، محمد بن محمد، قم نشر کنگره شیخ مفید، چاپ اول ۱۴۱۳ق.
* '''التبیان فی تفسیر القرآن'''، شیخ طوسی، داراحیاء‌التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
* '''المقنعة'''، مفید، محمد بن محمد، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۰ق–۱۳۶۸ش.
* '''امالی'''، شیخ صدوق، محمد بن علی، قم، بعثت،۱۴۱۷ ق.
* '''تاریخ الیعقوبى'''، یعقوبی، احمد بن أبى یعقوب، بیروت، دار صادر، بى تا.
* '''تحفة‌الزائر'''، مجلسی، محمد باقر، تحقیق: مؤسسه امام هادی، نشر اعتماد، قم، ۱۳۸۶ش.
* '''ترجمه كامل الزيارات'''، ابن قولويه قمی، ترجمه: ذهنی تهرانی، سيد محمدجواد، انتشارات پيام حق‌، تهران‌، چاپ اول‌، ۱۳۷۷ش.
* '''ثواب الأعمال'''، ابن‌بابویه، محمد بن علی، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بیروت، لبنان، ۱۴۱۰ق–۱۹۸۹م.
* '''راهنمای حرمین شریفین'''، غفاری، ابراهیم، انتشارات اسوه، انتشارات صدر، ۱۳۷۰ش.
* '''علل الشرایع'''، شيخ صدوق، منشورات المكتبة الحيدرية، نجف، بی‌تا.
* '''قرب الإسناد'''، حمیری، عبد الله بن جعفر، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، قم، ۱۳۷۱–۱۴۱۳ق.
* '''مجمع البیان فی تفسیر القرآن'''، الشیخ الطبرسی، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1415ق-1995م.
* '''موسوعة زیارات المعصومین'''، مؤسسة الإمام الهادی، اعتماد، قم، ۱۳۸۳ش.
{{پایان}}

{{ناوبری دعاها}}

[[رده:زیارت‌نامه‌های مدینه]]
[[رده:زیارت‌نامه امامان شیعه]]
[[رده:زیارت]]
[[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]
[[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]

زیارت امام حسن مجتبی(ع)

2026-02-16T08:12:53Z

Engineer: Engineer صفحهٔ زیارت امام حسن مجتبی(ع) را به زیارت‌نامه امام حسن مجتبی(ع) منتقل کرد

الگو:جعبه اطلاعات پدیده‌های طبیعی

2026-02-13T08:26:11Z

Engineer:

{{Infobox
|bodyclass = vcard
|bodystyle = background: #f3fff9; border-radius:4px;
|headerstyle = background: #b2dcc7;
|labelstyle = background: #c3e4d4; vertical-align: middle; text-align: left; padding-left: 5px;
|datastyle = vertical-align: middle;

| title = {{{عنوان|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}}
| image = {{#if:{{{image|{{{تصویر|}}}}}}|{{#ifeq:{{padleft:|2|{{{image|{{{تصویر|}}}}}}}}|[[|{{{image|{{{تصویر|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{تصویر|}}}}}}|{{px|{{{image_size|{{{اندازه تصویر|}}}}}}|frameless}}{{#if:{{{alt|{{{پیوند تصویر|}}}}}}|{{!}}alt={{{alt|{{{پیوند تصویر|}}}}}} }} ]] }}}}
| caption = {{#if:{{{تصویر|}}}|{{{توضیح تصویر|}}}}}
| header1 = {{#if: {{{نوع|}}}{{{نام‌های دیگر|}}}{{{وبگاه|}}}|اطلاعات اوليه}}
| label2 = نوع
| data2 = {{{نوع|}}}
| label3 = نام‌های دیگر
| data3 = {{{نام‌های دیگر|}}}
| label4 = وبگاه
| data4 ={{{وبگاه|}}}
| label5 = وضعیت کنونی
| data5 = {{{وضعیت کنونی|}}}

| header8 = {{#اگر: {{{مکان|}}}{{{طول|}}}{{{مساحت|}}}{{{ارتفاع|}}}{{{ژرفا|}}}{{{حجم|}}}{{{کرانه|}}}{{{جزیره‌ها|}}}{{{سرچشمه|}}}{{{رشته کوه|}}}{{{ریزشگاه|}}}{{{گونه|}}}{{{ویژگی‌های جغرافیایی|}}}{{{قدمت|}}}
|اطلاعات جغرافیایی}}

| label9 = مکان
| data9 ={{{مکان|}}}
| label11 = طول
| data11 ={{{طول|}}}
| label12 = مساحت
| data12 ={{{مساحت|}}}
| label13 = ارتفاع
| data13 ={{{ارتفاع|}}}
| label15 = ژرفا
| data15 ={{{ژرفا|}}}
| label20 = حجم
| data20 ={{{حجم|}}}
| label25 = کرانه
| data25 ={{{کرانه|}}}
| label30 = جزیره‌ها
| data30 ={{{جزیره‌ها|}}}
| label35 = سرچشمه
| data35 ={{{سرچشمه|}}}
| label40 = رشته کوه
| data40 ={{{رشته کوه|}}}
| label41 = ریزشگاه
| data41 ={{{ریزشگاه|}}}
| label42 = گونه
| data42 ={{{گونه|}}}
| label43 = ویژگی‌های جغرافیایی
| data43 ={{{ویژگی‌های جغرافیایی|}}}
| label45 = قدمت
| data45 ={{{قدمت|}}}

| header50 = {{#اگر:
{{{بزرگ‌داشته شده نزد|}}}{{{یاد شده در|}}}{{{ویژگی یاد شده در متون مذهبی|}}}{{{باورها|}}}{{{اسطوره‌ها|}}}{{{احکام|}}}{{{آیین‌ها|}}}{{{وقایع تاریخی|}}}{{{توصیه‌های مذهبی|}}}{{{گفته‌های مشهور|}}}{{{بناها|}}}
|باورها و آیین‌ها}}

| label55 = بزرگ‌داشته<br>شده نزد
| data55 ={{{بزرگ‌داشته شده نزد|}}}
| label66 = یاد شده در
| data66 ={{{یاد شده در|}}}
| label67 = ویژگی یاد شده<br>در متون مذهبی
| data67 ={{{ویژگی یاد شده در متون مذهبی|}}}
| label68 = باورها
| data68 ={{{باورها|}}}
| label70 = اسطوره‌ها
| data70 ={{{اسطوره‌ها|}}}
| label76 = احکام
| data76 ={{{احکام|}}}
| label80 = آیین‌ها
| data80 ={{{آیین‌ها|}}}
| label88 = وقایع تاریخی
| data88 ={{{وقایع تاریخی|}}}
| label95 = توصیه‌های مذهبی
| data95 ={{{توصیه‌های مذهبی|}}}
| label96 = گفته‌های مشهور
| data96 ={{{گفته‌های مشهور|}}}
| label100 = بناها
| data100 ={{{بناها|}}}
|below = {{#if: {{{فیلم|}}} | [[file:{{{فیلم|}}}|300px]]<br>}}{{{توضیح فیلم|}}}<br>
{{#if: {{{عرض جغرافیایی|}}}|
{{Mapframe
|lat1 = {{formatnum:{{{عرض جغرافیایی}}}|R}}
|lon1 = {{formatnum:{{{طول جغرافیایی}}}|R}}
|name1 = {{{عنوان|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}}
|symbol1 = village
}} }}

}}<noinclude>
{{توضیحات}}
<templatedata>
{
"params": {
"عنوان": {},
"تصویر": {},
"اندازه تصویر": {},
"پیوند تصویر": {},
"توضیح تصویر": {},
"نوع": {},
"نام‌های دیگر": {},
"وبگاه": {},
"مکان": {},
"طول": {},
"مساحت": {},
"ارتفاع": {},
"ژرفا": {},
"حجم": {},
"کرانه": {},
"جزیره‌ها": {},
"سرچشمه": {},
"رشته کوه": {},
"ریزشگاه": {},
"گونه": {},
"ویژگی‌های جغرافیایی": {},
"قدمت": {},
"بزرگ‌داشته شده نزد": {},
"یاد شده در": {},
"ویژگی یاد شده در متون مذهبی": {},
"باورها": {},
"اسطوره‌ها": {},
"احکام": {},
"آیین‌ها": {},
"وقایع تاریخی": {},
"توصیه‌های مذهبی": {},
"گفته‌های مشهور": {},
"بناها": {},
"عرض جغرافیایی": {},
"طول جغرافیایی": {},
"وضعیت کنونی": {},
"فیلم": {},
"توضیح فیلم": {}
},
"format": "block"
}
</templatedata>
[[رده:جعبه‌های اطلاعات ویکی حج]]
</noinclude>

2025-11-04T05:19:09Z

Engineer: ۱ نسخه واردشده

{{formatnum:{{#expr:


+ (({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) * 365)
+ ((({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) - (({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) mod 4)) / 4) 
- ((({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) - (({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) mod 100)) / 100) 
+ ((({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) - (({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} - 1) mod 400)) / 400) 



+ {{ #ifexpr:  
({{formatnum:{{{month|{{CURRENTMONTH}}}}}|R}} - 1) < 8
| ( ({{formatnum:{{{month|{{CURRENTMONTH}}}}}|R}} - 1) * 30.5 round 0)
| ( ({{formatnum:{{{month|{{CURRENTMONTH}}}}}|R}} - 1) * 30.5 + 0.9 round 0 )
}}
- {{ #ifexpr: ({{formatnum:{{{month|{{CURRENTMONTH}}}}}|R}} <= 2) | 0 |
{{ #ifexpr: 
({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} / 4) = ({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} / 4 round 0) 
and ({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} / 100 != {{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} / 100 round 0) 
| 1 | 2
}}
}}
+ {{ #ifexpr: ({{formatnum:{{{month|{{CURRENTMONTH}}}}}|R}} <= 2) | 0 |
{{ #ifexpr: 
({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} / 400) = ({{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} / 400 round 0)
| 1 | 0
}}
}}
+ {{formatnum:{{{day|{{CURRENTDAY}}}}}|R}}
}}{{#ifexpr: {{formatnum:{{{year|{{CURRENTYEAR}}}}}|R}} < 1 |
{{خطا|نمی‌توان تاریخ‌های پیش از ۱ ژانویه ۱ پیش از میلاد مسیح را محاسبه کرد.}}
}}|R}}<noinclude>{{توضیحات}}</noinclude>

الگو:CURRENTYEARL

2025-11-04T05:19:09Z

Engineer: ۱ نسخه واردشده

{{{{{subst|}}}#switch: "{{{{{subst|}}}CURRENTYEAR}}"
| "۲۰۰۶" = 2006
| "۲۰۰۷" = 2007
| "۲۰۰۸" = 2008
| "۲۰۰۹" = 2009
| "۲۰۱۰" = 2010
| "۲۰۱۱" = 2011
| "۲۰۱۲" = 2012
| "۲۰۱۳" = 2013
| "۲۰۱۴" = 2014
| "۲۰۱۵" = 2015
| "۲۰۱۶" = 2016
| "۲۰۱۷" = 2017
| "۲۰۱۸" = 2018
| "۲۰۱۹" = 2019
| "۲۰۲۰" = 2020
| "۲۰۲۱" = 2021
| "۲۰۲۲" = 2022
| "۲۰۲۳" = 2023
| "۲۰۲۴" = 2024
| "۲۰۲۵" = 2025
| "۲۰۲۶" = 2026
| "۲۰۲۷" = 2027
| "۲۰۲۸" = 2028
| "۲۰۲۹" = 2029
| 2030
}}<noinclude>
{{توضیحات}}
</noinclude>