https://wikihaj.com/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mo.ali.rezapour 2026-08-12T18:44:34Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.0 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=69027 2026-07-21T19:59:57Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* ترویج تشیع */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه اسماعیل.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =تصویری منسوب به شاه اسماعیل اول<br /> | نام = شاه اسماعیل اول<br /> | لقب =<br /> | تولد = ۸۹۲ق<br /> | مرگ = ۹۳۰ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان = شاه طهماسب<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]]<br /> | سمت = بنیانگذار سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۰۷ق<br /> | پایان حکومت = ۹۳۰ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = تبریز<br /> | اقدامات مهم = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر [[ایران]] حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، [[شیعه|تشیع]] را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ق، پس از فتح [[بغداد]] به زیارت [[عتبات عالیات]] رفت. همچنین در این سفر او به اقدامات زیادی برای توسعه و مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] انجام داد.<br /> <br /> == معرفی ==<br /> شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.&lt;ref&gt;تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۲۸.&lt;/ref&gt; وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.&lt;ref&gt;ایران در عصر صفوی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شکل‌گیری و استمرار حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرت‌نمایی نظامیان قزلباش تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطه‌ای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل اول مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوب‌زده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.&lt;ref&gt;''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ص۲۱، ۲۳.&lt;/ref&gt; شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص می‌کرد.&lt;ref&gt;''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش در [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;شاه اسماعیل اول، ص۶۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه اسماعیل اول، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام و خود را انتخاب شده از سوی [[امام زمان(عج)]] معرفی می‌کرد.&lt;ref&gt;«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن [[اهل تسنن]] بودند، گاه به خشونت‌هایی نیز دست می‌زد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تَبرائیان انجام می‌گرفت.&lt;ref&gt;''عالم‌آرای صفوی''، ص۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۸۶؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۴۰۹.&lt;/ref&gt; وی همچنین برای نشر تشیع، عالمان ایرانی و عالمان جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتاب‌های فقه جعفری دعوت کرد.&lt;ref&gt;ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ص۱۲۶؛ ''روزگاران''، ص۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۷۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه اسماعیل به ساخت بناهای یادبود و بازسازی بناهای مذهبی علاقه‌مند بود؛&lt;ref&gt;''شاه اسماعیل اول''، ص۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ص۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴.&lt;/ref&gt; مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزاده‌ها در شهرهای ایران، و طرح آب‌رسانی از فرات به نجف از کارهای عمرانی اوست.&lt;ref&gt;''جهانگشای خاقان''، ص۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالم‌آرای صفوی''، ص۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ص۵۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وضعیت حج در عصر شاه اسماعیل ==<br /> به دلیل تسلط حکومت عثمانی بر حجاز و جنگ های ایران و عثمانی، امکان سفر مستقیم شاه به مکه و مدینه میسر نبود؛ و او از طریق نمایندگان یا حاکمان محلی عراق ارتباطی با حرمین داشت؛ با اینکه تمرکز او بر عتبات عالیات بود.<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه اسماعیل ==<br /> شاه اسماعیل اول توجه زیادی به [[زیارت]] مقابر ائمه(ع) داشت. وی پس از پیروزی بر ازبک‌ها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگ‌ترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد رفت.&lt;ref&gt;عالم آرای شاه اسماعیل، ص۳۴۶ و ۳۴۷؛ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ص۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه اسماعیل اول پس از فتح بغداد در سال ۹۱۴ق،&lt;ref&gt;«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.&lt;/ref&gt; ابتدا به [[کربلا]] و زیارت مرقد [[امام حسین(ع)]] و شهدای کربلا رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار(ع) آشکارا ابراز نمود.&lt;ref&gt;''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج۴، ص۴۹۵.&lt;/ref&gt; وی یک شب در [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم مطهر امام حسین(ع)]] به شب زنده‌داری مشغول بود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; او شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گران‌قیمت و نذورات به مجاوران و خادمان و زوار به [[نجف]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۰ و ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و با پای پیاده و سر برهنه به طرف [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم حضرت علی(ع)]] حرکت کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای شاه اسماعیل، ص۱۶۶ و ۱۶۷؛ ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.&lt;/ref&gt; او «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازه ورود به هیچ‌کس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل حرم بود.&lt;ref&gt;تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴ و ۴۹۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه اسماعیل پس از زیارت کربلا و نجف، به [[کاظمین]] رفت.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.&lt;/ref&gt; او پس از زیارت و پس آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرا رفت&lt;ref&gt;منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.&lt;/ref&gt; و پس از زیارت حرم [[امام هادی(ع)]] و [[امام حسن عسکری(ع)]] و مدتی تفرج و شکار در [[بغداد]] و اطراف [[دجله]] و [[فرات]]، به ایران بازگشت.&lt;ref&gt;تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات و مشهد را در گسترش فرهنگ زیارت و تامین امنیت مناطق زیارتی تاثیرگذار دانسته‌اند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات ==<br /> با ورود شاه اسماعیل اول به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه [[عتبات عالیات]] آغاز شد.&lt;ref&gt;«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.&lt;/ref&gt; شاه‌اسماعیل اول پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرم‌های مطهر تقدیم کرد.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۶؛ ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج۱، ص۳۴.&lt;/ref&gt; این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمه اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌اسماعیل برای تزیین و مرمت عتبات، بسیاری از نجارها، مهندسان خاتم‌بند و هنرمندان را برای این کار در بغداد جمع کرد&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.&lt;/ref&gt; و دستور ساخت شش [[صندوق]] چوبی خاتم و منبت‌کاری نفیس را صادر کرد تا بر قبرهای امامان مدفون در [[عراق]] نصب شود.&lt;ref&gt;''تکملة الاخبار''، ص۲۱.&lt;/ref&gt; همچنین به دستور وی دور هر یک از عتبه نقاره‌خانه ساختند و در آن نقاره‌خانه‌ها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم می‌پرداختند.&lt;ref&gt;''تکملة الاخبار''، ص۲۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه‌اسماعیل برای آسایش زوار و مردم [[نجف]] و همچنین برای این باور عامه که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد،&lt;ref&gt;''تکملة الاخبار''، ص۲۱۱ و ۲۱۲.&lt;/ref&gt; آب رودخانه [[فرات]] را به چهارفرسخی نجف اشرف رساند.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ص۶۲ و ۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بازسازی و توسعه این اماکن مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهه مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای [[صفویان|صفوی]] را به دنبال داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازسازی حرم کاظمین ===<br /> گسترده‌ترین اقدامات عمرانی شاه‌اسماعیل مشمول [[آستان مقدس کاظمین]] شد؛ زیرا حرم کاظمین بر اثر طغیان [[رود دجله]] و غفلت‌های زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقه‌ای ویران شده بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''،ص۶۲ و ص۶۳.&lt;/ref&gt; از سوی دیگر شاهان صفوی به سبب اینکه خود را از نوادگان [[امام موسی کاظم(ع)]] معرفی می‌کردند،&lt;ref&gt;ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص۱۲۶؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴.&lt;/ref&gt; به این عتبه توجه خاصی داشتند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.&lt;/ref&gt; شاه‌اسماعیل در ۲۵ جمادی‌الثانی ۹۱۴ قمری آستانه کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عده‌ای از مهندسان و معماران را از شهرهای [[اصفهان]]، [[قزوین]] و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیش‌طراحی‌شده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان [[شاه‌طهماسب اول]] در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. بنای بازسازی شده توسعه یافت و دو گنبد جداگانه و دو گلدسته داشت و سنگ‌های تزیینی و فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا <br /> <br /> داشت و این موارد را شامل می‌شد: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعه حرم، کاشی‌کاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواق‌ها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا و نقره، ساخت دو گلدسته و برداشتن صندوق‌های قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتم‌کاری به جای آنها.&lt;ref&gt;''خلاصة التواریخ''، ج۱، ص۵۹۷ و ۵۹۸؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)'''، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش.<br /> * '''«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»'''، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.<br /> * '''ایران در عصر صفوی'''، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بی‌جا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.<br /> * '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.<br /> * '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاض‌الاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران، ۱۳۷۳ش<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، بی‌جا، کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ حبیب السیر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.<br /> * '''تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)'''، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تکملة الاخبار'''، عبدی‌بیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»'''، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.<br /> * '''''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)'''، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۳۶۴ش.<br /> * '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.<br /> * '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.<br /> * '''''روزگاران'' (روزگاران ایران)'''، زرین‌کوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش.<br /> * '''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''''شاه اسماعیل اول'''''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''''عالم‌آرای صفوی'''''، به‌کوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.<br /> * '''''گلشن مراد'''''، مستوفی، ابوالحسن، به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.<br /> * '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=69026 2026-07-21T19:29:07Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* سفرهای زیارتی شاه اسماعیل */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه اسماعیل.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =تصویری منسوب به شاه اسماعیل اول<br /> | نام = شاه اسماعیل اول<br /> | لقب =<br /> | تولد = ۸۹۲ق<br /> | مرگ = ۹۳۰ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان = شاه طهماسب<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]]<br /> | سمت = بنیانگذار سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۰۷ق<br /> | پایان حکومت = ۹۳۰ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = تبریز<br /> | اقدامات مهم = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر [[ایران]] حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، [[شیعه|تشیع]] را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ق، پس از فتح [[بغداد]] به زیارت [[عتبات عالیات]] رفت. همچنین در این سفر او به اقدامات زیادی برای توسعه و مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] انجام داد.<br /> <br /> == معرفی ==<br /> شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.&lt;ref&gt;تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۲۸.&lt;/ref&gt; وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.&lt;ref&gt;ایران در عصر صفوی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شکل‌گیری و استمرار حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرت‌نمایی نظامیان قزلباش تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطه‌ای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل اول مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوب‌زده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.&lt;ref&gt;''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ص۲۱، ۲۳.&lt;/ref&gt; شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص می‌کرد.&lt;ref&gt;''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش در [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;شاه اسماعیل اول، ص۶۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه اسماعیل اول، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام و خود را انتخاب شده از سوی [[امام زمان(عج)]] معرفی می‌کرد.&lt;ref&gt;«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن [[اهل تسنن]] بودند، گاه به خشونت‌هایی نیز دست می‌زد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تَبرائیان انجام می‌گرفت.&lt;ref&gt;''عالم‌آرای صفوی''، ص۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۸۶؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۴۰۹.&lt;/ref&gt; وی همچنین برای نشر تشیع، عالمان ایرانی و عالمان جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتاب‌های فقه جعفری دعوت کرد.&lt;ref&gt;ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ص۱۲۶؛ ''روزگاران''، ص۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۷۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه اسماعیل به ساخت بناهای یادبود و بازسازی بناهای مذهبی علاقه‌مند بود؛&lt;ref&gt;''شاه اسماعیل اول''، ص۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ص۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴.&lt;/ref&gt; مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزاده‌ها در شهرهای ایران، و طرح آب‌رسانی از فرات به نجف از کارهای عمرانی اوست.&lt;ref&gt;''جهانگشای خاقان''، ص۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالم‌آرای صفوی''، ص۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ص۵۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه اسماعیل ==<br /> شاه اسماعیل اول توجه زیادی به [[زیارت]] مقابر ائمه(ع) داشت. وی پس از پیروزی بر ازبک‌ها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگ‌ترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد رفت.&lt;ref&gt;عالم آرای شاه اسماعیل، ص۳۴۶ و ۳۴۷؛ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ص۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه اسماعیل اول پس از فتح بغداد در سال ۹۱۴ق،&lt;ref&gt;«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.&lt;/ref&gt; ابتدا به [[کربلا]] و زیارت مرقد [[امام حسین(ع)]] و شهدای کربلا رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار(ع) آشکارا ابراز نمود.&lt;ref&gt;''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج۴، ص۴۹۵.&lt;/ref&gt; وی یک شب در [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم مطهر امام حسین(ع)]] به شب زنده‌داری مشغول بود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; او شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گران‌قیمت و نذورات به مجاوران و خادمان و زوار به [[نجف]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۰ و ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و با پای پیاده و سر برهنه به طرف [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم حضرت علی(ع)]] حرکت کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای شاه اسماعیل، ص۱۶۶ و ۱۶۷؛ ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.&lt;/ref&gt; او «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازه ورود به هیچ‌کس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل حرم بود.&lt;ref&gt;تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴ و ۴۹۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه اسماعیل پس از زیارت کربلا و نجف، به [[کاظمین]] رفت.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.&lt;/ref&gt; او پس از زیارت و پس آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرا رفت&lt;ref&gt;منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.&lt;/ref&gt; و پس از زیارت حرم [[امام هادی(ع)]] و [[امام حسن عسکری(ع)]] و مدتی تفرج و شکار در [[بغداد]] و اطراف [[دجله]] و [[فرات]]، به ایران بازگشت.&lt;ref&gt;تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات و مشهد را در گسترش فرهنگ زیارت و تامین امنیت مناطق زیارتی تاثیرگذار دانسته‌اند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات ==<br /> با ورود شاه اسماعیل اول به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه [[عتبات عالیات]] آغاز شد.&lt;ref&gt;«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.&lt;/ref&gt; شاه‌اسماعیل اول پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرم‌های مطهر تقدیم کرد.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۶؛ ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج۱، ص۳۴.&lt;/ref&gt; این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمه اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌اسماعیل برای تزیین و مرمت عتبات، بسیاری از نجارها، مهندسان خاتم‌بند و هنرمندان را برای این کار در بغداد جمع کرد&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.&lt;/ref&gt; و دستور ساخت شش [[صندوق]] چوبی خاتم و منبت‌کاری نفیس را صادر کرد تا بر قبرهای امامان مدفون در [[عراق]] نصب شود.&lt;ref&gt;''تکملة الاخبار''، ص۲۱.&lt;/ref&gt; همچنین به دستور وی دور هر یک از عتبه نقاره‌خانه ساختند و در آن نقاره‌خانه‌ها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم می‌پرداختند.&lt;ref&gt;''تکملة الاخبار''، ص۲۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه‌اسماعیل برای آسایش زوار و مردم [[نجف]] و همچنین برای این باور عامه که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد،&lt;ref&gt;''تکملة الاخبار''، ص۲۱۱ و ۲۱۲.&lt;/ref&gt; آب رودخانه [[فرات]] را به چهارفرسخی نجف اشرف رساند.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ص۶۲ و ۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بازسازی و توسعه این اماکن مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهه مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای [[صفویان|صفوی]] را به دنبال داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازسازی حرم کاظمین ===<br /> گسترده‌ترین اقدامات عمرانی شاه‌اسماعیل مشمول [[آستان مقدس کاظمین]] شد؛ زیرا حرم کاظمین بر اثر طغیان [[رود دجله]] و غفلت‌های زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقه‌ای ویران شده بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''،ص۶۲ و ص۶۳.&lt;/ref&gt; از سوی دیگر شاهان صفوی به سبب اینکه خود را از نوادگان [[امام موسی کاظم(ع)]] معرفی می‌کردند،&lt;ref&gt;ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص۱۲۶؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴.&lt;/ref&gt; به این عتبه توجه خاصی داشتند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.&lt;/ref&gt; شاه‌اسماعیل در ۲۵ جمادی‌الثانی ۹۱۴ قمری آستانه کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عده‌ای از مهندسان و معماران را از شهرهای [[اصفهان]]، [[قزوین]] و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیش‌طراحی‌شده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان [[شاه‌طهماسب اول]] در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. بنای بازسازی شده توسعه یافت و دو گنبد جداگانه و دو گلدسته داشت و سنگ‌های تزیینی و فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا <br /> <br /> داشت و این موارد را شامل می‌شد: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعه حرم، کاشی‌کاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواق‌ها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا و نقره، ساخت دو گلدسته و برداشتن صندوق‌های قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتم‌کاری به جای آنها.&lt;ref&gt;''خلاصة التواریخ''، ج۱، ص۵۹۷ و ۵۹۸؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)'''، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش.<br /> * '''«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»'''، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.<br /> * '''ایران در عصر صفوی'''، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بی‌جا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.<br /> * '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.<br /> * '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاض‌الاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران، ۱۳۷۳ش<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، بی‌جا، کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ حبیب السیر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.<br /> * '''تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)'''، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تکملة الاخبار'''، عبدی‌بیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»'''، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.<br /> * '''''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)'''، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۳۶۴ش.<br /> * '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.<br /> * '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.<br /> * '''''روزگاران'' (روزگاران ایران)'''، زرین‌کوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش.<br /> * '''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''''شاه اسماعیل اول'''''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''''عالم‌آرای صفوی'''''، به‌کوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.<br /> * '''''گلشن مراد'''''، مستوفی، ابوالحسن، به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.<br /> * '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69025 2026-07-21T19:23:22Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* موقوفات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه‌ ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موقوفات ==<br /> در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال [[شاه عباس اول|شاه عباس]] در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جشن‌های مذهبی ==<br /> بخشی از آیین‌های دوره صفوی مربوط به مراسم شادمانه‌های دینی و مذهبی بود. جشن‌های عمومی مسلمانان مانند [[عید فطر]] و [[عید قربان]]، به شکل فراگیر و با حضور مستقیم شاه برگزار می‌شد. به نظر می‌رسد، وجود رقابت‌های سیاسی و دینی صفویه با عثمانی‌ها نیز عامل مؤثری بود بر اینکه شاهان صفوی با تبلیغات فراوان و با سروصدای زیاد، این جشن‌ها را برگزار نمایند. گفته شده شاهان صفوی توجه ویژه‌ای بر این جشن‌ها داشتند. در کنار آن، جشن‌های خاص مذهبی نظیر [[عید غدیر|غدیر خم]] و ولادت امامان شیعه با برگزاری مولودی و آیین‌های شادمانه در بستر اجتماع، حضور قابل توجهی داشته‌اند و به نظر می‌رسد، خود شاهان نیز بر برگزاری این گونه از جشن‌ها اصرار داشته‌اند.&lt;ref&gt;«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»، ص۲۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»'''، متولی، عبدالله، بیگی، محمدحسن، صبوری‌فر، فرهاد، تاریخ اسلام، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> *'''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69024 2026-07-21T19:20:44Z

<p>Mo.ali.rezapour: ابرابزار، اصلاح نویسه‌های عربی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه‌ ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موقوفات ==<br /> در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جشن‌های مذهبی ==<br /> بخشی از آیین‌های دوره صفوی مربوط به مراسم شادمانه‌های دینی و مذهبی بود. جشن‌های عمومی مسلمانان مانند عید فطر و قربان، به شکل فراگیر و با حضور مستقیم شاه برگزار می‌شد. به نظر می‌رسد، وجود رقابت‌های سیاسی و دینی صفویه با عثمانی‌ها نیز عامل مؤثری بود بر اینکه شاهان صفوی با تبلیغات فراوان و با سروصدای زیاد، این جشنها را برگزار نمایند. گفته شده شاهان صفوی توجه ویژه ای بر این جشن‌ها داشتند. در کنار آن، جشن‌های خاص مذهبی نظیر غدیر خم و ولادت امامان شیعه با برگزاری مولودی و آیینهای شادمانه در بستر اجتماع، حضور قابل توجهی داشته‌اند و به نظر می‌رسد، خود شاهان نیز بر برگزاری این گونه از جشن‌ها اصرار داشته‌اند.&lt;ref&gt;«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»، ص۲۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»'''، متولی، عبدالله، بیگی، محمدحسن، صبوری‌فر، فرهاد، تاریخ اسلام، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> *'''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69023 2026-07-21T19:17:32Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه‌ ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موقوفات ==<br /> در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جشن‌های مذهبی ==<br /> بخشي از آیین‌های دوره صفوی مربوط به مراسم شادمانه‌های دینی و مذهبی بود. جشن‌هاي عمومي مسلمانان مانند عید فطر و قربان، به شکل فراگیر و با حضور مستقیم شاه برگزار مي‌شد. به نظر مي‌رسد، وجود رقابت‌هاي سیاسي و دیني صفویه با عثماني‌ها نیز عامل مؤثری بود بر اینکه شاهان صفوی با تبلیغات فراوان و با سروصداي زیاد، این جشنها را برگزار نمایند. گفته شده شاهان صفوي توجه ویژه ای بر این جشن‌ها داشتند. در کنار آن، جشن‌های خاص مذهبی نظیر غدیر خم و ولادت امامان شیعه با برگزاری مولودی و آیینهای شادمانه در بستر اجتماع، حضور قابل توجهی داشته‌اند و به نظر مي‌رسد، خود شاهان نیز بر برگزاری این گونه از جشن‌ها اصرار داشته‌اند.&lt;ref&gt;«جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»، ص۲۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> *'''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69021 2026-07-21T19:09:24Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موقوفات ==<br /> در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> *'''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69020 2026-07-21T19:08:41Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* رابطه صفویان با حاکمان مکه */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == موقوفات ==<br /> در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> <br /> ** '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69018 2026-07-21T18:56:30Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* معرفی و جایگاه */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69017 2026-07-21T18:54:32Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* معرفی و جایگاه */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلاف‌های سیاسی [[ایران]] و [[عثمانی]] تأثیر زیادی بر حج [[ایرانیان]] داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از [[مکه]] اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با [[اشراف حسینی|شرفای شیعه مدینه]]، به‌ویژه خاندان [[بنو شدقم]]، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه شلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که [[شاه عباس اول|شاه عباس صفوی]] برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه ==<br /> اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان [[شاه اسماعیل اول|شاه اسماعیل]] آغاز شد، در دوره [[شاه عباس اول]] به اوج رسید. &lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]] پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt;مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل [[آستان مقدس کاظمین|حرم کاظمین]] بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوره [[شاه طهماسب اول]]، [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از [[فرات]] به سوی [[کربلا]] حفر گردید.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در زمان [[شاه عباس اول]] بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به [[امام علی(ع)]]، بنای اصلی [[نجف]] به دست وی پایه‌گذاری شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AD%D8%AC:%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84_%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2&diff=68943 2026-07-14T16:11:34Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>== مقاله زیارت امین الله==<br /> * تعریف کلی زیارت با استفاده از کتاب درسنامه مزارها و زیارتنامه ها - ماثور بودن. مطلقه بودن و غیره اشاره شود<br /> * منبع شناسی زیارت با استفاده از مقاله جستاری در اعتبار سنجی زیارت امین الله مقاله http://noo.rs/q2KHZ<br /> * بحث درباره اعتبار سند زیارت با استفاده از این مقاله جستاری در اعتبار سنجی زیارت امین الله مقاله http://noo.rs/q2KHZ<br /> * خلاصه ای از مضامین کلی زیارت هم در این مقاله جستاری در اعتبار سنجی زیارت امین الله مقاله و هم در مقالات دیگر هست<br /> * کتابشناسی تفسیرهای زیارت امین الله - اشاره به تفسیرهای سیاسی از زیارت با نگاهی به این مقاله سیاست و زیارت http://noo.rs/uWhcq<br /> * متن زیارتنامه و ترجمه آن<br /> '''در حال نگارش توسط رضاپور'''<br /> <br /> ==مدخل زیارت آل یاسین==<br /> * معرفی اولیه با نگاهی به کتاب درسنامه مزارها و زیارتنامه ها<br /> * منابع زیارت و گونه های روایت شده با کمک این مقاله: https://www.entizar.ir/article_73973_8f87d4b94113d31b79513839ae5dbc3f.pdf<br /> * سند شناسی و اعتبار سندی با استفاده از مقالات مانند این https://ensani.ir/file/download/article/1738473449-679effe95f391-10154-23-2.pdf<br /> * واژه شناسی آل یاسین و معنای آن<br /> * اشاره به مضامین اصلی. مثلا با استفاده از این مقاله http://noo.rs/AXw7x فقط در حد گزارش تیترهای اصلی - و این مقاله http://noo.rs/DW5Gs<br /> * آموزه های مهدویت و قیامت در زیارت آل یاسین با نگاهی به این مقالات: http://noo.rs/ujGZh / فقط در حد اشاره که برخی هم این مفاهیم را در این دعا بررسی کرده اند و نهایتا یک خط توضیح.<br /> * کتاب شناسی شرح ها<br /> * متن زیارت و ترجمه آن<br /> '''در حال نگارش توسط رضاپور'''<br /> <br /> ==مدخل زمان های انجام اعمال حج==<br /> این مدخل اشاره به زمان های انجام هر کدام از اعمال حج دارد<br /> متنی خلاصه برای رساندن منظور از ایجاد این مدخل:<br /> [[حاجیان]] از ظهر روز نهم ذی‌الحجه تا غروب آفتاب در [[صحرای عرفات]]، [[وقوف در عرفات|اقامت]] می‌کند. پس از آن، شب دهم ذی‌الحجه را در [[مشعر]]، [[بیتوته]] کرده و از اذان صبح روز دهم ذی‌الحجه ([[عید قربان]]) تا طلوع آفتاب در [[مشعر]]، [[وقوف در مشعر|وقوف]] می‌کند. سپس، روز دهم ذی‌الحجه در [[منا]] آیین‌های [[رمی|رمی جمره عقبه]]، [[قربانی]] و [[حلق و تقصیر|حلق یا تقصیر]] را انجام می‌دهد.<br /> <br /> بعد از اتمام اعمال منا، حج‌گزار به مکه می‌رود و [[اعمال مکه]] را انجام می‌دهد. سپس مجدد به منا باز می‌گردد و شب یازدهم و دوازدهم (و برای برخی، شب سیزدهم) را در منا [[بیتوته]] می‌کند. در روز‌های یازدهم و دوازدهم نیز [[جمرات|جمرات سه‌گانه]] را [[رمی]] می‌کند. با خروج از منا در بعد از ظهر روز دوازدهم، [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] به پایان می‌رسد.<br /> <br /> ==محرمات حج==<br /> بعد از ساخت میتواند در صفحه ابهام زدایی [[تروک حج (ابهام‌زدایی)|تروک حج]] اضافه شود.<br /> <br /> ==مبطلات حج==<br /> ==مکروهات حج==</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AD%D8%AC:%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84_%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2&diff=68942 2026-07-14T16:11:09Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* مقاله زیارت امین الله */</p> <hr /> <div>== مقاله زیارت امین الله==<br /> * تعریف کلی زیارت با استفاده از کتاب درسنامه مزارها و زیارتنامه ها - ماثور بودن. مطلقه بودن و غیره اشاره شود<br /> * منبع شناسی زیارت با استفاده از مقاله جستاری در اعتبار سنجی زیارت امین الله مقاله http://noo.rs/q2KHZ<br /> * بحث درباره اعتبار سند زیارت با استفاده از این مقاله جستاری در اعتبار سنجی زیارت امین الله مقاله http://noo.rs/q2KHZ<br /> * خلاصه ای از مضامین کلی زیارت هم در این مقاله جستاری در اعتبار سنجی زیارت امین الله مقاله و هم در مقالات دیگر هست<br /> * کتابشناسی تفسیرهای زیارت امین الله - اشاره به تفسیرهای سیاسی از زیارت با نگاهی به این مقاله سیاست و زیارت http://noo.rs/uWhcq<br /> * متن زیارتنامه و ترجمه آن<br /> '''در حال نگارش توسط رضاپور'''<br /> <br /> ==مدخل زیارت آل یاسین==<br /> * معرفی اولیه با نگاهی به کتاب درسنامه مزارها و زیارتنامه ها<br /> * منابع زیارت و گونه های روایت شده با کمک این مقاله: https://www.entizar.ir/article_73973_8f87d4b94113d31b79513839ae5dbc3f.pdf<br /> * سند شناسی و اعتبار سندی با استفاده از مقالات مانند این https://ensani.ir/file/download/article/1738473449-679effe95f391-10154-23-2.pdf<br /> * واژه شناسی آل یاسین و معنای آن<br /> * اشاره به مضامین اصلی. مثلا با استفاده از این مقاله http://noo.rs/AXw7x فقط در حد گزارش تیترهای اصلی - و این مقاله http://noo.rs/DW5Gs<br /> * آموزه های مهدویت و قیامت در زیارت آل یاسین با نگاهی به این مقالات: http://noo.rs/ujGZh / فقط در حد اشاره که برخی هم این مفاهیم را در این دعا بررسی کرده اند و نهایتا یک خط توضیح.<br /> * کتاب شناسی شرح ها<br /> * متن زیارت و ترجمه آن<br /> <br /> ==مدخل زمان های انجام اعمال حج==<br /> این مدخل اشاره به زمان های انجام هر کدام از اعمال حج دارد<br /> متنی خلاصه برای رساندن منظور از ایجاد این مدخل:<br /> [[حاجیان]] از ظهر روز نهم ذی‌الحجه تا غروب آفتاب در [[صحرای عرفات]]، [[وقوف در عرفات|اقامت]] می‌کند. پس از آن، شب دهم ذی‌الحجه را در [[مشعر]]، [[بیتوته]] کرده و از اذان صبح روز دهم ذی‌الحجه ([[عید قربان]]) تا طلوع آفتاب در [[مشعر]]، [[وقوف در مشعر|وقوف]] می‌کند. سپس، روز دهم ذی‌الحجه در [[منا]] آیین‌های [[رمی|رمی جمره عقبه]]، [[قربانی]] و [[حلق و تقصیر|حلق یا تقصیر]] را انجام می‌دهد.<br /> <br /> بعد از اتمام اعمال منا، حج‌گزار به مکه می‌رود و [[اعمال مکه]] را انجام می‌دهد. سپس مجدد به منا باز می‌گردد و شب یازدهم و دوازدهم (و برای برخی، شب سیزدهم) را در منا [[بیتوته]] می‌کند. در روز‌های یازدهم و دوازدهم نیز [[جمرات|جمرات سه‌گانه]] را [[رمی]] می‌کند. با خروج از منا در بعد از ظهر روز دوازدهم، [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] به پایان می‌رسد.<br /> <br /> ==محرمات حج==<br /> بعد از ساخت میتواند در صفحه ابهام زدایی [[تروک حج (ابهام‌زدایی)|تروک حج]] اضافه شود.<br /> <br /> ==مبطلات حج==<br /> ==مکروهات حج==</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A8%D8%AD%D8%AB:%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68757 2026-06-26T07:52:24Z

<p>Mo.ali.rezapour: شد</p> <hr /> <div>{{پب|Mo.ali.rezapour}}با سلام <br /> *پایتخت ایران کجا بوده که به اصفهان منتقل شده؟.<br /> *به ارتباط و رفت‌وآمد اشراف حسینی مدینه به اصفهان در زمان شاه عباس اشاره شود؛ مثلاً به دستور شاه عباس موقوفاتی در اصفهان به نام اشراف حسینی ثبت شده است.<br /> *برخی کلمات معادل فارسی دارند مثل لیالی قدر، بیوتات، زوار.<br /> *«دستور ایجاد بیوتات...»؛ بیوتات به چه معناست؟.<br /> *«در طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، در مرکز شهر قرار گرفت»؛ کجا؟ چی؟.<br /> *در بخش بازسازی عتبات، دو پاراگراف نوشته شده اما مشخص نیست کجاست؟ درباره بازسازی چه حرمی است؟! کربلا است یا نجف؟.<br /> *تصویر قبر شاه عباس در کاشان به مقاله اضافه شود.<br /> --[[کاربر:Salar|Salar]] ([[بحث کاربر:Salar|بحث]]) ‏۲۳ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۰۴ (+0330)<br /> {{پب|Salar}} با عرض سلام. بیشتر نکاتی که فرمودید انجام شد. برخی نکاتی که فرمودید مربوط به ویرایش دوستان است. مثلا دو پاراگراف در بازسازی عتبات کاملا اشاره شده بود که درباره حرم امام علی است. اما در ویرایش دوستان حذف شده بود....<br /> :{{شد}} [[کاربر:Mo.ali.rezapour|Mo.ali.rezapour]] ([[بحث کاربر:Mo.ali.rezapour|بحث]]) ‏۲۶ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۲ (+0330)</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68756 2026-06-26T07:45:57Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* بازسازی عتبات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام ([[شیعه]])<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = [[صفویان|صفویه]]<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = [[حکومت عثمانی]]<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه [[صفویان|سلسلهٔ صفوی]]، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] تلاش کرد. بیشترین کارهای عمرانی او در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی ==<br /> شاه عباس اول، پنجمین پادشاه [[سلسله صفوی]]، در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را از قزوین به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تجارت داخلی و خارجی را گسترش داد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; دوران او را عصر شکوه سلسله صفوی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر امروزی در مازندران) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تشیع ===<br /> برخی اقدامات شاه عباس از جمله سفرهای زیارتی و رسیدگی به مزار امامان(ع) را از نشانه‌های پایبندی او به مذهب [[شیعه|تشیع]] دانسته‌اند.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود نیز در این جلسات شرکت می‌کرد.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; او در نوشته و فرمان‌ها خود را کَلْب (سگ) آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحولی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> شاه عباس به زیارت اماکن مذهبی پایبندی داشت و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; او دیگران را نیز به زیارت تشویق می‌کرد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی او در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ساخت خانه‌هایی برای زائران، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و گفته شده هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله [[شب‌های قدر]] در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==== زیارت حضرت معصومه(س) ====<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;[[پرونده:قبر شاه عباس.jpg|بندانگشتی|مقبره شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان|356x356پیکسل]]<br /> ==== ممنوعیت سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> گفته شده از آنجا که [[مکه]] و [[مدینه]] و مسیر سفر به آن‌ها در قلمرو دولت عثمانی، دشمن اصلی صفویان، قرار داشت، شاه عباس تلاش می‌کرد به دلایل اقتصادی با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; بنابر گزارش‌هایی شاه عباس اعلام کرد هر کس قصد [[حج|سفر حج]] دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> == زیارت و بازسازی عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; سپس به [[نجف]] رفت و نرسیده به حرم، از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم رفت.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی ده روز در آنجا توقف کرد&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; پس از اقامت ده روزه، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین نجف تا کربلا را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با [[ماه رجب]] و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب [[زیارت امام حسین(ع)]] در این ماه، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامرا رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> === بازسازی عتبات ===<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود سرعت گرفت. در طرح بازسازی [[حرم امام علی(ع)]] که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم در مرکز شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده [[ذراع]] و اطراف آن رواق، حجره‌هایی ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره بلند نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن [[زائر|زائران]] و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن؛ اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا (درمانگاه) و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل، یاقوت، فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق [[آستان مقدس امام علی(ع)|آرامگاه حضرت علی(ع)]] به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68755 2026-06-26T07:44:58Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام ([[شیعه]])<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = [[صفویان|صفویه]]<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = [[حکومت عثمانی]]<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه [[صفویان|سلسلهٔ صفوی]]، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] تلاش کرد. بیشترین کارهای عمرانی او در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی ==<br /> شاه عباس اول، پنجمین پادشاه [[سلسله صفوی]]، در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را از قزوین به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تجارت داخلی و خارجی را گسترش داد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; دوران او را عصر شکوه سلسله صفوی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر امروزی در مازندران) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تشیع ===<br /> برخی اقدامات شاه عباس از جمله سفرهای زیارتی و رسیدگی به مزار امامان(ع) را از نشانه‌های پایبندی او به مذهب [[شیعه|تشیع]] دانسته‌اند.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود نیز در این جلسات شرکت می‌کرد.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; او در نوشته و فرمان‌ها خود را کَلْب (سگ) آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحولی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> شاه عباس به زیارت اماکن مذهبی پایبندی داشت و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; او دیگران را نیز به زیارت تشویق می‌کرد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی او در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ساخت خانه‌هایی برای زائران، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و گفته شده هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله [[شب‌های قدر]] در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==== زیارت حضرت معصومه(س) ====<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ممنوعیت سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> گفته شده از آنجا که [[مکه]] و [[مدینه]] و مسیر سفر به آن‌ها در قلمرو دولت عثمانی، دشمن اصلی صفویان، قرار داشت، شاه عباس تلاش می‌کرد به دلایل اقتصادی با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; بنابر گزارش‌هایی شاه عباس اعلام کرد هر کس قصد [[حج|سفر حج]] دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> == زیارت و بازسازی عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; سپس به [[نجف]] رفت و نرسیده به حرم، از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم رفت.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی ده روز در آنجا توقف کرد&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; پس از اقامت ده روزه، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین نجف تا کربلا را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با [[ماه رجب]] و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب [[زیارت امام حسین(ع)]] در این ماه، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامرا رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> [[پرونده:قبر شاه عباس.jpg|بندانگشتی|مقبره شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان]]<br /> === بازسازی عتبات ===<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود سرعت گرفت. در طرح بازسازی [[حرم امام علی(ع)]] که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم در مرکز شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده [[ذراع]] و اطراف آن رواق، حجره‌هایی ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره بلند نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن [[زائر|زائران]] و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن؛ اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا (درمانگاه) و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل، یاقوت، فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق [[آستان مقدس امام علی(ع)|آرامگاه حضرت علی(ع)]] به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%82%D8%A8%D8%B1_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3.jpg&diff=68754 2026-06-26T07:43:41Z

<p>Mo.ali.rezapour: https://fararu.com/fa/news/426467/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87</p> <hr /> <div>== خلاصه ==<br /> https://fararu.com/fa/news/426467/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68753 2026-06-26T07:40:05Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام ([[شیعه]])<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = [[صفویان|صفویه]]<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = [[حکومت عثمانی]]<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه [[صفویان|سلسلهٔ صفوی]]، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] تلاش کرد. بیشترین کارهای عمرانی او در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی ==<br /> شاه عباس اول، پنجمین پادشاه [[سلسله صفوی]]، در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را از قزوین به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تجارت داخلی و خارجی را گسترش داد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; دوران او را عصر شکوه سلسله صفوی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر امروزی در مازندران) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تشیع ===<br /> برخی اقدامات شاه عباس از جمله سفرهای زیارتی و رسیدگی به مزار امامان(ع) را از نشانه‌های پایبندی او به مذهب [[شیعه|تشیع]] دانسته‌اند.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود نیز در این جلسات شرکت می‌کرد.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; او در نوشته و فرمان‌ها خود را کَلْب (سگ) آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحولی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> شاه عباس به زیارت اماکن مذهبی پایبندی داشت و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; او دیگران را نیز به زیارت تشویق می‌کرد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی او در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ساخت خانه‌هایی برای زائران، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و گفته شده هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله [[شب‌های قدر]] در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==== زیارت حضرت معصومه(س) ====<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ممنوعیت سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> گفته شده از آنجا که [[مکه]] و [[مدینه]] و مسیر سفر به آن‌ها در قلمرو دولت عثمانی، دشمن اصلی صفویان، قرار داشت، شاه عباس تلاش می‌کرد به دلایل اقتصادی با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; بنابر گزارش‌هایی شاه عباس اعلام کرد هر کس قصد [[حج|سفر حج]] دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> == زیارت و بازسازی عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; سپس به [[نجف]] رفت و نرسیده به حرم، از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم رفت.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی ده روز در آنجا توقف کرد&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; پس از اقامت ده روزه، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین نجف تا کربلا را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با [[ماه رجب]] و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب [[زیارت امام حسین(ع)]] در این ماه، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامرا رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازسازی عتبات ===<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود سرعت گرفت. در طرح بازسازی [[حرم امام علی(ع)]] که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم در مرکز شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده [[ذراع]] و اطراف آن رواق، حجره‌هایی ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره بلند نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن [[زائر|زائران]] و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن؛ اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا (درمانگاه) و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل، یاقوت، فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق [[آستان مقدس امام علی(ع)|آرامگاه حضرت علی(ع)]] به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68752 2026-06-26T07:34:51Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* بازسازی عتبات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام ([[شیعه]])<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = [[صفویان|صفویه]]<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = [[حکومت عثمانی]]<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه [[صفویان|سلسلهٔ صفوی]]، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] تلاش کرد. بیشترین کارهای عمرانی او در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی ==<br /> شاه عباس اول، پنجمین پادشاه [[سلسله صفوی]]، در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را از قزوین به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تجارت داخلی و خارجی را گسترش داد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; دوران او را عصر شکوه سلسله صفوی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر امروزی در مازندران) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تشیع ===<br /> برخی اقدامات شاه عباس از جمله سفرهای زیارتی و رسیدگی به مزار امامان(ع) را از نشانه‌های پایبندی او به مذهب [[شیعه|تشیع]] دانسته‌اند.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود نیز در این جلسات شرکت می‌کرد.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; او در نوشته و فرمان‌ها خود را کَلْب (سگ) آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحولی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> شاه عباس به زیارت اماکن مذهبی پایبندی داشت و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; او دیگران را نیز به زیارت تشویق می‌کرد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی او در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و گفته شده هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله شب‌های قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==== زیارت حضرت معصومه(س) ====<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ممنوعیت سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> گفته شده از آنجا که [[مکه]] و [[مدینه]] و مسیر سفر به آن‌ها در قلمرو دولت عثمانی، دشمن اصلی صفویان، قرار داشت، شاه عباس تلاش می‌کرد به دلایل اقتصادی با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; بنابر گزارش‌هایی شاه عباس اعلام کرد هر کس قصد [[حج|سفر حج]] دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> == زیارت و بازسازی عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; سپس به [[نجف]] رفت و نرسیده به حرم، از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم رفت.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی ده روز در آنجا تقوف کرد&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; پس از اقامت ده روزه، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین نجف تا کربلا را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با [[ماه رجب]] و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب [[زیارت امام حسین(ع)]] در این ماه، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامرا رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازسازی عتبات ===<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود سرعت گرفت. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم در مرکز شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده [[ذراع]] و اطراف آن رواق، حجره‌هایی ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره بلند نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن [[زائر|زائران]] و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن؛ اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا (درمانگاه) و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل، یاقوت، فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق [[آستان مقدس امام علی(ع)|آرامگاه حضرت علی(ع)]] به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=68680 2026-06-22T07:34:30Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات خاندان<br /> | نام = صفویه<br /> | تصویر = <br /> | اندازه تصویر =<br /> | نام کامل = سلسله صفویان<br /> | نسب =<br /> | محل حکومت = [[ایران]]<br /> | مدت حکومت = ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق<br /> | مکان قبیله =<br /> | سرسلسله = [[شاه اسماعیل اول]]<br /> | اشخاص مهم = [[شاه اسماعیل اول]] . [[شاه طهماسب]] . [[شاه عباس اول]] . [[شاه سلطان حسین]]<br /> | جمعیت =<br /> | جنگ‌ها =<br /> | شاخه‌ای از =<br /> | زیرشاخه‌ها =<br /> | مهم‌ترین اقدامات = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور، <br /> | مناصب مهم =<br /> | مذهب = شیعه<br /> }}<br /> '''صفویه'''، دودمانی [[شیعه|شیعه‌مذهب]]، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر [[ایران]] حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.<br /> <br /> اختلافات صفویه با [[حکومت عثمانی]] در آن دوره سبب شد حج‌گزاری ایرانیان در آن سالها با مشکل روبه‌رو شود. مسیر حج ایرانیان از سرزمین‌های زیر نظر دولت عثمانی می‌گذشت و سفر آنان به قلمرو دشمن، به ویژه هنگامی که آتش نبرد میان دو دولت برافروخته بود، با مشکلاتی روبه‌رو می‌شد. گزارش‌ها حاکی از تعطیلی حج به دلایل سیاسی در برخی سال‌ها بوده است.<br /> <br /> شاهان صفوی علاقه زیادی به [[عتبات عالیات]] داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند [[شاه اسماعیل اول]] و [[شاه عباس اول]] اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در عراق انجام دادند.<br /> [[پرونده:نقشه ایران اواخر صفوی.jpg|بندانگشتی|نقشه ایران در اواخر دوره صفوی]]<br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت.&lt;ref&gt;تبریز در گذر تاریخ، ص۷۳؛ صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; بنیانگذار این سلسله [[شاه اسماعیل اول]]&lt;ref&gt;صفویه از ظهور، ص۷۰.&lt;/ref&gt; و آخرین پادشاه آن، شاه شلطان حسین بود.&lt;ref&gt;صفویان در گذرگاه تاریخ، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; این سلسله، [[شیعه دوازده امامي|شیعه]] را مذهب رسمی ایران نمودند.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۲۲ و ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۳.&lt;/ref&gt; گفته شده دوره صفویه نقطه قوت تاریخ ایران به شمار می‌آید؛ چرا که پس از تثبیت، تحولی عمیق در ایران آغاز و سبب شکوفایی همه‌جانبه شد. آبادی ایران از لحاظ اقتصادی، ساخت و بازساخت آثار تاریخی، مدارس بی‌شمار، موقوفات فراوان، امکانات علمی گسترده، حفظ میراث مکتوب گذشته، به ویژه میراث مکتوب شیعه، کتابت صدها هزار نسخهٔ خطی، ایجاد مساجد بزرگ و بسیاری از امور دیگر، نشان می‌دهد که ایران دورهٔ صفوی، دوره‌ای درخشان در تاریخ ایران اسلامی بوده است.&lt;ref&gt;صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۱۴ و ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حکومت صفویه، حکومتی مذهبی، بر پایه شاخص‌های دینی موجود در جامعه بود. حاکمان صفویه توانستند با اتکا بر دین، روند شکل‌گیری قدرت خود را تسریع بخشند. از این جهت نقش دین و مذهب در شکل‌گیری، رسمی‌شدن، تداوم و استمرار و سرانجام فروپاشی دولت صفویه نمایان است.&lt;ref&gt;«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»، ص۳۹.&lt;/ref&gt; در اواخر دوران صفوی، عوامل متعددی از جمله خرافه‌گرایی، تضعیف ساختار حکومتی و نفوذ عناصر غیرعقلانی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی، به سقوط این سلسله منجر شد.&lt;ref&gt;«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان ==<br /> در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی، در حج‌گزاری ایرانیان اثر فراوان داشت. مسیر حج ایرانیان از سرزمین‌های زیر نظر دولت عثمانی می‌گذشت و سفر آنان به قلمرو دشمن، به ویژه هنگامی که آتش نبرد میان دو دولت برافروخته بود، با موانع و مشکلاتی روبه‌رو می‌شد.&lt;ref&gt;اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۰۱۵ تا ۱۰۳۸، ص۲۹؛ شاه طهماسب صفوی، ص۲۰۳ تا ص۲۰۷؛ از شیخ صفی تا شاه صفی، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; گزارش‌ها حاکی از تعطیلی حج به دلایل سیاسی در برخی سال‌ها بوده است؛ از جمله به سال۱۰۴۷ق؛ که نبرد صفوی با عثمانی جریان داشت، ایرانیان به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم (حک: ۱۰۳۲–۱۰۴۹ق) از مکه اخراج و برای چند سال از حج‌گزاری بازداشته شدند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۴، ص۱۸۱ و ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; همچنین [[شاه عباس صفوی]] که حج‌گزاری ایرانیان را عامل سرازیر شدن پول بسیار به کشور دشمن می‌دید، سفر حج را مدتی ممنوع کرد.&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص25؛ تاریخ منتظم ناصری، ج2، ص1037.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هنگامی که دولت ایران و عثمانی در صلح به سر می‌بردند، حج‌گزاری ایرانیان با آزادی و گستردگی بیشتر انجام می‌شده است. گزارش‌هایی از سفر پر شمار ایرانیان در برخی سال‌ها و نیز سفر افراد، به ویژه بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعی و [[مجاوران ایرانی در مدینه و مکه|سکونت شماری از آنان در مکه و مدینه]]، در دوران صفویه در دست است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۶ و ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رابطه صفویان با حاکمان مکه ==<br /> درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلان جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است.&lt;ref&gt;نیل المنی، ج۲، ص۵۸۲ و ص۶۰۹.&lt;/ref&gt; اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۰ و ص۷۱.&lt;/ref&gt; نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج۵، ص۲۵۵ و ص۲۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === صفویان و خاندان شرفای مدینه ===<br /> دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها [[اشراف بنو شدقم]] بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان [[اصفهان]] بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.&lt;ref&gt;مقالات تاریخی، دفتر۱۱، ص۷۶ و ص۷۷؛ مهاجران آل ابوطالب، ص۱۴۶، ص۶۴۶ و ص۶۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === احساسات ضد ایرانی در مکه ===<br /> احساسات ضد ایرانی در میان مردم و علمای حجاز در آن دوران بیشتر بود و همین به کشته شدن برخی ایرانیان در [[مکه]] انجامید. نویسندگان کتاب‌های تاریخ مکه نیز در این دوران از این‌گونه احساسات دور نماندند و در آثار خود، اشارات فراوان به نبردهای دولت عثمانی با ایرانیان کردند و داستان‌های دروغین درباره صفویان نقل نمودند و به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی دامن زدند.&lt;ref&gt;الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص۲۷۷ تا ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; در همین فضای ضد صفوی بود که [[میر ویس افغانی]] در اواخر دوران صفویان توانست از علمای مکه بر ضد صفویان شیعه فتوا بگیرد و به حمله خود به اصفهان مشروعیت بخشد.&lt;ref&gt;تاریخ جهانگشای نادری، ص۴۴۷ و ص۴۴۸؛ تاریخ منتظم ناصری، ج۲، ص۱۰۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاهان صفوی ==<br /> بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت [[حرم امام رضا(ع)]] بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از:&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار سلسله صفوی، به دنبال سفرهای نظامی خود به عراق در سال ۹۱۴ قمری به این اماکن مشرف شد. شاه طهماسب صفوی نیز به زیارت عتبات رفته بود. [[شاه عباس اول]] از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران احیا و رایج کرد و بارها با خضوع و خشوع به زیارت عتبات رفت.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴ و ۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌صفی، چهارمین و آخرین پادشاه صفوی است که موفق به زیارت عتبات شد. وی در سال ۱۰۴۸ قمری تن به عهدنامه‌ای داد که سراسر خاک عراق را از ایران جدا، و به [[امپراتوری عثمانی]] ضمیمه می‌کرد. پس از آن دیگر هیچ‌یک از شاهان صفوی به خاک عراق سفر نکردند و موفق به زیارت اماکن مقدس آن نشدند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶ و ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات ==<br /> هنر و معماری ایرانیان با شروع سلطنت صفویان در ایران و عراق و در همه اماکن مقدس شیعیان در [[نجف]]، [[کربلا]]، [[سامرا]] و [[کاظمین]] به اوج رسید. بعضی از این آثار معماری و اقدامات عمرانی به حدی زیبا و باشکوه است که امروز در ردیف بزرگ‌ترین و زیباترین آثار تاریخی و معماری سرزمین عراق به شمار می‌رود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۱.&lt;/ref&gt; درواقع معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است.&lt;ref&gt;''سفرنامه'' تاورنیه، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آثار معماری و اقدامات عمرانی سلاطین صفوی در بعضی عتبات مقدس عراق مثل کاظمین در عصر شاه‌ اسماعیل اول؛ کاملاً بنیادی بوده و به‌ضرورت اصل معماری بنا را از کف تا آخر دربر گرفته است؛ اما در بعضی دیگر تنها شامل تزئیین و تعمیرات جزئی می‌شود. همچنین اکثر این تعمیرات در زمان شاه‌ اسماعیل اول آغاز شد و در زمان شاه‌‌عباس اول به اوج رسید و پس از آن تکامل یافت.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.&lt;/ref&gt; شاهان صفوی در آبادانی [[عتبات عالیات]] و مراقد منسوب به [[اهل‌بیت(ع)]] بسیار کوشا بودند؛&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۵۰.&lt;/ref&gt; چنان‌که همواره مبالغی را از درآمدهای عمومی و خصوصی بدان اختصاص می‌دادند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[شاه اسماعیل اول]]، بنیانگذار صفویه، پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرم‌های مطهر تقدیم کرد. این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمه اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.&lt;ref&gt;''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.&lt;/ref&gt; بزرگ‌ترین و اساسی‌ترین اقدامات عمرانی شاه‌اسماعیل مشمول آستانه کاظمین شد؛ زیرا عتبه مقدس کاظمین بر اثر طغیان رود دجله و غفلت‌های زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقه‌ای ویران شده بود.&lt;ref&gt;''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سلطنت شاه‌طهماسب اول، بازسازی گسترده‌ای در [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم امام حسین(ع)]] و [[آستان مقدس حضرت عباس(ع)|حرم حضرت عباس(ع)]] انجام شد.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵؛ گنجینه آثار تاریخی اصفهان''، ص۴۲۰.&lt;/ref&gt; شاه‌طهماسب همچنین در جهت بهبود شرایط اقتصادی شیعیان کربلا و آسایش حال زائران به حفر نهری از سوی رودخانه فرات به سمت کربلا و آستانه حسینی دستور داد که به نهر «طهماسیه» معروف شد.&lt;ref&gt;''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم'' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، ص۲۵.&lt;/ref&gt; با ورود [[شاه‌عباس اول]] به عراق عرب بازسازی عتبات بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع) بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص۹۴؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8027<br /> | عنوان = ایران<br /> | نویسنده = کامران محمدحسینی<br /> }}<br /> * '''«آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»'''، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.<br /> * '''از شیخ صفی تا شاه صفی'''، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق'''، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''الاعلام باعلام بیت الله الحرام'''، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.<br /> * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''تاریخ جهانگشای نادری'''، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''تاریخ منتظم ناصری'''، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> * '''تبریز در گذر تاریخ'''، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''''سفرنامه'' تاورنیه'''، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''شاه طهماسب صفوی'''، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.<br /> * '''صفویه از ظهور تا زوال'''، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست'''، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''صفویان در گذرگاه تاریخ'''، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.<br /> * '''عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم''' (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> * '''گنجینه آثار تاریخی اصفهان'''، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.<br /> * '''«مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»'''، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.<br /> * '''مقالات تاریخی'''، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.<br /> * '''منائح الکرم'''، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''مهاجران آل ابوطالب'''، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''نیل المنی بذیل بلوغ القری'''، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.<br /> {{پایان}}<br /> {{خاندان‌ها}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌ها]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر]]<br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B1_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C.jpg&diff=68679 2026-06-22T07:32:49Z

<p>Mo.ali.rezapour: https://fa.nody.ir/%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87/</p> <hr /> <div>== خلاصه ==<br /> https://fa.nody.ir/%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87/</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68674 2026-06-21T16:51:31Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام (شیعه)<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاش‌های زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، [[زیارت]] مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عباس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب‌بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عباس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏(ع)، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت [[مکه]] و [[مدینه]] از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین شاه عباس سعی کرد که با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، [[نجف|شهر نجف]] و [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم امام علی(ع)]] دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق، حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی(ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:افراد تاثیرگذار بر حرمین]]<br /> [[رده:حاکمان ایران]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1&diff=68673 2026-06-21T16:50:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: تغییرمسیر به شاه عباس اول</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[شاه عباس اول]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68672 2026-06-21T16:50:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: تغییرمسیر به شاه عباس اول</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[شاه عباس اول]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C&diff=68671 2026-06-21T16:50:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: تغییرمسیر به شاه عباس اول</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[شاه عباس اول]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C&diff=68670 2026-06-21T16:50:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: تغییرمسیر به شاه عباس اول</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[شاه عباس اول]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3&diff=68669 2026-06-21T16:50:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: تغییرمسیر به شاه عباس اول</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[شاه عباس اول]]</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68668 2026-06-21T16:50:16Z

<p>Mo.ali.rezapour: صفحه را خالی کرد</p> <hr /> <div></div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=68667 2026-06-21T16:48:52Z

<p>Mo.ali.rezapour: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات حاکم | عنوان = | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی | نام = شاه عباس اول | لقب =شاه عباس کبیر | تولد = ۹۷۸ق | مرگ = ۱۰۳۸ق | پدر = | مادر = | فرز...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضا عباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام (شیعه)<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاش‌های زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، [[زیارت]] مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عباس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب‌بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عباس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏(ع)، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت [[مکه]] و [[مدینه]] از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین شاه عباس سعی کرد که با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، [[نجف|شهر نجف]] و [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم امام علی(ع)]] دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق، حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی(ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68666 2026-06-21T16:47:19Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضاعباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام (شیعه)<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاش‌های زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹؛ «رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر [[چهارده معصوم(ع)]] وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶؛ سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زُوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف [[پیامبر اسلام(ص)]] کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است؛ از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به [[آستانه عبدالعظیم(ع)]] می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، [[زیارت]] مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عباس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و [[غازی سلطان تربتی]] را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب‌بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عباس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏(ع)، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت [[مکه]] و [[مدینه]] از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین شاه عباس سعی کرد که با ترویج زیارت امام رضا(ع) وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکه و مدینه، روانه مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; وی در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، [[نجف|شهر نجف]] و [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم امام علی(ع)]] دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق، حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم نیز سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی(ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68665 2026-06-21T14:00:54Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* منابع */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضاعباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام (شیعه)<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاش‌های زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68664 2026-06-21T13:33:59Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =شاه عباس صفوی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =نگاره‌ای از شاه عباس اول اثر رضاعباسی<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام (شیعه)<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاش‌های زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C.jpg&diff=68663 2026-06-21T13:32:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF#/media/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Shah_Abbas_I_Safavid.jpg</p> <hr /> <div>== خلاصه ==<br /> https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF#/media/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Shah_Abbas_I_Safavid.jpg</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68662 2026-06-21T13:26:30Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای او است. وی تلاش‌های زیادی برای ترویج تشیع در ایران داشت و همچنین املاک و اموال زیادی را وقف [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]] کرد. <br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت. بیشترین اقدام عمرانی وی در عتبات مربوط به نجف و [[آستان مقدس امام علی(ع)|آستان امام علی(ع)]] است که سبب تغییرات زیادی در آنجا شد. شاه عباس اول در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] مدفون است.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68661 2026-06-21T13:20:35Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت عتبات عالیات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۷؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;''بابک خرم‌الدین''، ص۳۲ و ۳۳. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۰۵؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۱۰۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;روضة الصفویه، ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص۶۰ و ۶۱؛ «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ص۱۱۰.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;''شهریار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، ص۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68660 2026-06-21T13:15:29Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;تاریخ جهان آرای عباسی، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;زندگی شاه عباس اول، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;سیاست و اقتصاد عصر صفوی، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۲۳۸ و ص۲۳۹؛ عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;نقاوة الآثار، ص۳۱۳ و ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۷۱ و ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲؛ تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;سفرنامه کروسینسکی، ص۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر اردبیل بازمی‌گشت، به [[شهر قم]] رفت و سه روز به زیارت [[آستان حضرت معصومه(س)]] مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸؛ عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ص۱۱۳۷ و ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68659 2026-06-21T13:07:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* بازسازی و توسعه عتبات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363. ص25.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه(س) مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * '''تاریخ جهان آرای عباسی'''، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * '''تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال'''، منجّم یزدی، ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.<br /> * '''تاریخ صفویه'''، تاجبخش، احمد، تهران، انتشارات نوید، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار؛ سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی، شماره ۳۴، بهمن ۱۳۹۸ش.<br /> * '''روضة الصفویه'''، جنابذی، میرزا بیگ، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی'''، کروسینسکی، تادوزیودا، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> * '''سیاست و اقتصاد عصر صفوی'''، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * '''«شاه عباس»'''، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.<br /> * '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، بی‌جا، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، شماره۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> * '''نقاوة الآثار'''، افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68657 2026-06-21T09:56:33Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* بازسازی و توسعه عتبات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363. ص25.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه(س) مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امام علی(ع)، شهر نجف و حرم امام علی دستخوش تغییرات زیادی شد. در طرح بازسازی که توسط [[شیخ بهایی]] به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل شهر قرار گرفت. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبه حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو مناره عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفاده زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس دستور داد جواهرات زیادی از قبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از [[صندوق|صندوق‌های]] ساخته‌شده زمان [[شاه‌اسماعیل اول]] در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری [[آستان مقدس امام حسین(ع)]] را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7&diff=68656 2026-06-21T09:48:48Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* سال ۱۴۰۵ش: */</p> <hr /> <div>== سال ۱۴۰۴ش: ==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> '''فروردین ۱۴۱۴'''<br /> * [[امام علی(ع)]]<br /> * [[نماز تحیت]]<br /> * [[عایشه]]<br /> '''اردیبهشت ۱۴۱۴'''<br /> * [[عمر بن عبدالعزیز]]<br /> * [[عثمان بن عفان]]<br /> * [[سازمان حج و زیارت]]<br /> * [[الإشارات إلی معرفة الزیارات (کتاب)]]<br /> * [[هفته حج]]<br /> * [[غزوه خیبر]]<br /> * [[خیبر]]<br /> '''خرداد ۱۴۰۴:'''<br /> *[[عمر بن خطاب]]<br /> *[[زیارت‌نامه]]<br /> *[[بنی هاشم]] (بازنویسی)<br /> *[[نام‌های مکه]]<br /> *[[نام‌های کعبه]]<br /> '''تیر ۱۴۰۴:'''<br /> *[[حلیمه]]<br /> *[[عید قربان]]<br /> *[[سکینه بنت الحسین]]<br /> '''مرداد ۱۴۰۴:'''<br /> *[[روزه]]<br /> * [[رمل]]<br /> '''شهریور ۱۴۰۴:'''<br /> * [[شق الصدر]]<br /> * [[اسماعیل]]<br /> '''مهر ۱۴۰۴:'''<br /> *[[سفرنامه ناصرخسرو]]<br /> *[[جامی]]<br /> '''آبان ۱۴۰۴:'''<br /> *[[مدرسه سردار حسن خان در کربلا]]<br /> *[[اماکن منسوب به امام علی(ع) در عراق]]<br /> '''آذر ۱۴۰۴:'''<br /> *[[نماز]]<br /> {{پایان}}<br /> <br /> == سال ۱۴۰۵ش: ==<br /> '''خرداد:'''<br /> <br /> * [[حضرت فاطمه زهرا(س)]]<br /> * [[امام سجاد(ع)]]<br /> * [[هاجر]]<br /> * [[زیارت حضرت عباس(ع)]]<br /> * [[صفویان]]<br /> * [[شاه اسماعیل اول]]<br /> * [[شاه عباس اول]]<br /> '''تیر:'''<br /> *...</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68655 2026-06-21T09:37:10Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت عتبات عالیات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== سفر پیاده از اصفهان به مشهد ====<br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363. ص25.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه(س) مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و در تعظیم و تکریم عتبات بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد [[کاظمین]] و [[سامرا]] می‌رفت و هدایای زیادی به خدمه و مجاورین و خود حرم تقدیم می‌نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به [[نجف]] رفت و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العاده خود به [[امام علی(ع)]] را در تمام مسیر به نمایش گذاشت؛ شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به امام را آشکار می‌نمود&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به [[کربلا]] رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به عراق سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیثی درباره ثواب عظیم زیارت امام حسین(ع) در [[ماه رجب]]، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به سامراء رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمتی به حرم‌های ائمه اطهار(ع) اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68654 2026-06-21T08:42:25Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت حرم امام رضا (ع) */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا(ع) ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; از این جهت که هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت مکّه و مدینه از خاک حکومت عثمانی عبور می‌کردند و به همین سبب سکه‌های طلای زیادی از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت دولت عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عباس سعی کرد با ترویج زیارت امام رضا(ع)، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; شاه عباس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازه سفر به وی داده شود،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363. ص25.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه(س) ===<br /> شاه عباس اول در سال ۱۰۱۶ق، که از سفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه(س) مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68653 2026-06-21T08:12:12Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت حرم امام رضا (ع) */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار به قصد سفر زیارتی به [[شهر مشهد]] رفت.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عباس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم امام رضا(ع) رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عباس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی [[آستان قدس رضوی]] تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا(ع) از اسب پیاده شد و بقیه راه را پیاده رفت و مدت ۶۵ روز در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسله سادات و دادن مقام تقدس به شاه عباس گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68652 2026-06-21T07:56:45Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* سفرهای زیارتی شاه عباس */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عباس اول، زیارت مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عباس زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازه خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعه شیعی ایران رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ ساله خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68651 2026-06-21T07:52:58Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* مروج تشیع */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ترویج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به [[اهل بیت پیامبر|ائمه(ع)]]، رسیدگی و توسعه مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; شاه عباس همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم [[ماه رمضان]] به مناسبت شهادت [[حضرت علی(ع)]] و در ده روز اول محرم به علت شهادت [[امام حسین(ع)]] مجالس روضه‌خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی(ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد [[وقف]] رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۸۶–۱۹۶.&lt;/ref&gt;وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ به آستانه عبدالعظیم(ع) می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68650 2026-06-21T07:38:01Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که سفرهای زیارتی زیادی به [[شهر مشهد|مشهد]] و [[عتبات عالیات]] داشت. سفر پیاده او از [[اصفهان]] به مشهد برای زیارت [[امام رضا(ع)]] از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس اول همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به [[اصفهان]] منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران شناخته می‌شود که دوران حکومت او به عصر عظمت و قدرت ایران مشهور می‌باشد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او است؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگی‌های متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مروج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار (ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار (ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه (ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وی همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی (ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت حضرت امام حسین (ع) مجالس روضه خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی (ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در رأس همه آن‌ها خود شاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده معصوم وقف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم (ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‌ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۹۳–۹۶.&lt;/ref&gt; وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‌های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‌هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۲۴۹–۱۲۵۲/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۱، ص۱۸۶–۱۹۶)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68613 2026-06-20T14:35:13Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* بازسازی و توسعه عتبات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا (ع) از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران می‌باشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجدداً به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مروج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار (ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار (ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه (ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وی همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی (ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت حضرت امام حسین (ع) مجالس روضه خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی (ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در رأس همه آن‌ها خود شاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده معصوم وقف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم (ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‌ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۹۳–۹۶.&lt;/ref&gt; وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‌های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‌هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۲۴۹–۱۲۵۲/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۱، ص۱۸۶–۱۹۶)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات که از زمان آغاز صفویه شروع شده بود بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68612 2026-06-20T14:23:40Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت عتبات عالیات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا (ع) از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران می‌باشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجدداً به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مروج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار (ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار (ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه (ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وی همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی (ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت حضرت امام حسین (ع) مجالس روضه خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی (ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در رأس همه آن‌ها خود شاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده معصوم وقف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم (ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‌ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۹۳–۹۶.&lt;/ref&gt; وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‌های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‌هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۲۴۹–۱۲۵۲/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۱، ص۱۸۶–۱۹۶)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق بازسازی عتبات بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقه شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt; او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین(ع) را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68611 2026-06-20T13:55:14Z

<p>Mo.ali.rezapour: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا (ع) از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران می‌باشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجدداً به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مروج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار (ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار (ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه (ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وی همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی (ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت حضرت امام حسین (ع) مجالس روضه خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی (ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در رأس همه آن‌ها خود شاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده معصوم وقف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم (ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‌ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۹۳–۹۶.&lt;/ref&gt; وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‌های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‌هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۲۴۹–۱۲۵۲/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۱، ص۱۸۶–۱۹۶)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; وی سعی می‌کرد از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع شد.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حضرت معصومه ===<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود.&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; د.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین و سامرا میرفت و هدایای زیادی به خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین می داد و همچنین هدایای گرانبهایی مانند فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن به حرم تقدیم می نمود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس پس از زیارت سامرا و کاظمین به نجف رفت. و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و با پای پیاده به حرم مشرف شد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار می‌نمود.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt; و به زیارت و دعا و جاروکشی حرم اشتغال داشت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶).&lt;/ref&gt; شاه عباس پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق عرب بازسازی عتبات بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین۷ را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68610 2026-06-20T13:34:05Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت عتبات عالیات */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا (ع) از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران می‌باشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجدداً به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مروج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار (ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار (ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه (ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وی همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی (ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت حضرت امام حسین (ع) مجالس روضه خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی (ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در رأس همه آن‌ها خود شاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده معصوم وقف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم (ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> وی از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود از آستان مقدس امام رضا در شمال شرق ایران و هم‌جوار با مرزهای ازبکان سنی‌مذهب و همچنین اماکن مقدس عراق و هم‌جوار با دولت عثمانی بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt; می‌توان گفت سفرهای زیارتی شاهان صفوی که با تأسیس این سلسله آغاز شده بود، در نتیجة پویایی و تحرک فوق‌العادة شاه‌عباس اول به اوج رسید. شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس ایران به‌ویژه عتبة مطهر امام رضا۷ می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع، بهبود وضع عالمان دینی، رونق اقتصادی و تجاری شهرهای مذهبی، گسترش سنت وقف، بهبود راه‌ها و ساخت کاروانسرا شد. سفرهای زیارتی او با پای پیاده به حرم امام رضا۷ مشهور است. بیشتر سفرهای زیارتی وی در غرب و شرق هرچند به انگیزه‌های نظامی و برای دفع معاندان ترک و ازبک در این مناطق بوده، جلوه و شکوه مذهبی یافته بود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> <br /> <br /> همواره به سعادت زیارت مراقد متبرّکه کاظمین فایز گشته، خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین آن روضه خلد آئین را به صلات و صدقات نوازش فرمودند و به فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن و غیرها زینت افزودند و بعد از انجام ضروریة بغداد، روی توجه به خاک پاک نجف اشرف آورده، در یک منزلی آستان ملایک پاسبان سلطان سریر ولایت، شاهنشاه کشور خلافت و امامت، امام المشارق و المغارب، اسدالله الغالب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیهماالسلام) با جهان جهان شوق و عالم عالم اخلاص، پیاده قدم در راه نهاده، در کمال ذوق و وفوق شوق، طی مسافت نموده، به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علّیه مشرّف گشته و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام به خدمت جاروب کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغول داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیض آثار قیام نمودند. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸)<br /> <br /> شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۸۷، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶) و پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد و سپس به زیارت سامرّاء رفت و مال زیادی را به سادات مجاور حرم سامرّاء بخشید. (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ص۸۸۸)<br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال «سیچقان ئیل» ترکی، مطابق ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰)<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‌ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد. (شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt;۱۳۷۱، ص۹۳–۹۶)<br /> <br /> وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‌های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‌هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۲۴۹–۱۲۵۲/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۱، ص۱۸۶–۱۹۶)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی عتبات ==<br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد. ،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378. ص۸۸۷.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۶۵۵–۱۶۵۸.&lt;/ref&gt; د.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt; و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین می‌رفت و به زیارت سامرا نیز مستعد شد؛ یک ماه پس از آن به زیارت نجف اشرف روی آورد و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین۷ را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و «با جهان شوق و عالم با اخلاص پیاده قدم در راه نهاد و در کمال ذوق و وفور شوق طی مسافت نمود و به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبه‌کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضی‌آثار قیام نمود…».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار و «جمیع خدمه و مجاورین روضة مقدس و کل مستحفظین و عورات و ضعف خطة نجف را علی قدر مراتبهم با درارت و نذور و تصرفات نوازش فرموده و از آنجا احرام حریم ارض مقدس کربلا حایر مطهر حضرت شاه شهید اثاث ائمةالهدی خامس آل عبا بسته، متوجه طواف آن روضه ملائکه مطاف شدند».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول در این سفرها از هیچ چیز در این زمینه فروگذار نکرد و پس از گذراندن نوروز سال ۱۰۳۲ قمری در آستانة امام حسین در کربلا بار دیگر به نجف رفت و سپس برای زیارت امام حسین در ماه رجب به کربلا بازگشت.&lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت حضرت معصومه ==<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود. (منجّم یزدی،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; ۱۳۶۶، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴/ ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰)<br /> <br /> == توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق عرب بازسازی عتبات بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین۷ را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68609 2026-06-20T11:42:16Z

<p>Mo.ali.rezapour: ابرابزار، اصلاح نویسه‌های عربی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان =<br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم =<br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸–۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا (ع) از مشهورترین سفرهای اوست.<br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت.<br /> <br /> == معرفی و جایگاه ==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتهٔ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران می‌باشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجدداً به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل‌عام ده‌هاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندهٔ روی دیگر چهرهٔ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصهٔ خداوند معرفی شود. دادن رتبهٔ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدهٔ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مروج تشیع ==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را می‌توان در حوزه‌های مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار (ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار (ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه (ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; وی همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت علی (ع) و در ده روز اول محرم به علت شهادت حضرت امام حسین (ع) مجالس روضه خوانی دایر می‌کرد و خود در این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به حضرت علی (ع) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان‌ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت می‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شاه عباس اول تحول خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در رأس همه آن‌ها خود شاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ۱۰۱۶ه. ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده معصوم وقف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴.&lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقف کرد. شاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خود را وقف پیغمبر اسلام (ص) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس حوزه‌های علمیه نموده است. از جملهٔ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم (ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می‌باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‌رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‌دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا (ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت ۴۲ سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال ۹۹۶–۹۹۷ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال ۱۰۰۷ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر ۱۰۰۸ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت ۶۵ روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۰۹ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‌قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‌های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‌داد،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‌برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‌کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‌ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‌کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‌رفتند، می‌بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‌های طلا استفاده کنند. اما سکّه‌های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‌شد؛ بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‌های خود، به‌ویژه سکّه‌های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; ۱۳۶۳، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> شاه عبّاس برای آنکه محدودیت‌های سفر زیارتی ایرانیان به عتبات عالیات جنوب بین‌النهرین برداشته شود و با توجه به اختلافات عمیق اعتقادی و سیاسی با امپراتوری عثمانی و نشان دادن تعهد و تقیّد مذهبی خود نسبت به مقابر مطهّر ائمّة اطهار، نظر به آنکه بین‌النهرین را به دلیل اشغال توسط شاه اسماعیل جزئی از قلمرو دولت صفوی تلقّی می‌کرد، در سال ۱۰۳۲ق، با لشکریان خود به این منطقه حمله کرد و پس از دو ماه جنگ و محاصره، جنوب بین‌النهرین را تصرّف نمود و قوای عثمانی را بیرون راند (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt;۱۳۷۸، ص۸۸۷/ ترکمان، ۱۳۷۸،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ص۱۶۵۵–۱۶۵۸) و به مدت یک ماه به منظور رسیدگی به امور مناطق تازه فتح شده در عراق ساکن شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همواره به سعادت زیارت مراقد متبرّکه کاظمین فایز گشته، خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین آن روضه خلد آئین را به صلات و صدقات نوازش فرمودند و به فرش‌ها ملوّن و صندوق‌پوش‌های مزیّن و غیرها زینت افزودند و بعد از انجام ضروریة بغداد، روی توجه به خاک پاک نجف اشرف آورده، در یک منزلی آستان ملایک پاسبان سلطان سریر ولایت، شاهنشاه کشور خلافت و امامت، امام المشارق و المغارب، اسدالله الغالب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیهماالسلام) با جهان جهان شوق و عالم عالم اخلاص، پیاده قدم در راه نهاده، در کمال ذوق و وفوق شوق، طی مسافت نموده، به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علّیه مشرّف گشته و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام به خدمت جاروب کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغول داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیض آثار قیام نمودند. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ص۱۶۶۷–۱۶۶۸)<br /> <br /> شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۸۷، ص۱۰۰۵–۱۰۰۶) و پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد و سپس به زیارت سامرّاء رفت و مال زیادی را به سادات مجاور حرم سامرّاء بخشید. (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ص۸۸۸)<br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‌النهرین، در نوروز سال «سیچقان ئیل» ترکی، مطابق ۱۰۳۳ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‌های ائمّة اطهار اهدا کرد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۳، ص۱۶۷۹–۱۶۸۰)<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‌ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد. (شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt;۱۳۷۱، ص۹۳–۹۶)<br /> <br /> وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‌های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‌هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۲۴۹–۱۲۵۲/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۱، ص۱۸۶–۱۹۶)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی عتبات ==<br /> شاه‌عباس اول در سال ۱۰۳۲ قمری فاتحانه وارد عراق شد و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشید. شیعیان تحت محبت و عنایت شاه بزرگ قرار داشتند؛ چنان‌که در ماه مبارک رمضان کل شیعیان ممالک از تکالیف دیوانی معاف شدند.&lt;ref&gt;نفیسی، ''بابک خرم‌الدین''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از شاه‌طهماسب سلطنت به شاه‌عباس اول (۹۹۶–۱۰۳۸ق) بزرگ‌ترین، نامدارترین و قدرتمندترین پادشاه صفوی رسید. شاه عباس علاوه بر سیاست تمرکزگرایی و تفکر حاکمیتی و در کنار کلیه اقداماتی که تحت عنوان اصلاحات انجام داد، خدمات سیاسی و اجتماعی زیادی را برای گسترش تشیع انجام داد که از جمله آنها فرونشاندن فتنه‌های داخلی، اخراج اوزبکان از بخش‌های مهم خراسان و پس گرفتن سرزمین‌های از دست رفته ایران و تجدید نظر در روابط خویش با دولت عثمانی و مجهز نمودن قشون نظامی و حاکمیت بر سرزمین‌های آزاد شده بود.&lt;ref&gt;لوئی بلان، زندگی شاه عباس اول، ترجمه ولی‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وی از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود از آستان مقدس امام رضا۷ در شمال شرق ایران و هم‌جوار با مرزهای ازبکان سنی‌مذهب و همچنین اماکن مقدس عراق و هم‌جوار با دولت عثمانی بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> می‌توان گفت سفرهای زیارتی شاهان صفوی که با تأسیس این سلسله آغاز شده بود، در نتیجة پویایی و تحرک فوق‌العادة شاه‌عباس اول به اوج رسید. شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس ایران به‌ویژه عتبة مطهر امام رضا۷ می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق می‌کرد و درواقع از کسانی بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعی ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع، بهبود وضع عالمان دینی، رونق اقتصادی و تجاری شهرهای مذهبی، گسترش سنت وقف، بهبود راه‌ها و ساخت کاروانسرا شد. سفرهای زیارتی او با پای پیاده به حرم امام رضا۷ مشهور است. بیشتر سفرهای زیارتی وی در غرب و شرق هرچند به انگیزه‌های نظامی و برای دفع معاندان ترک و ازبک در این مناطق بوده، جلوه و شکوه مذهبی یافته بود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول در آغاز سال ۱۰۳۳ قمری نیت زیارت آستانة حضرت علی۷ در نجف را بهانة فتح عراق عرب قرار داد و موفق شد آن را فتح کند. او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین می‌رفت و به زیارت سامرا نیز مستعد شد؛ یک ماه پس از آن به زیارت نجف اشرف روی آورد و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به امیرالمؤمنین۷ را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و «با جهان شوق و عالم با اخلاص پیاده قدم در راه نهاد و در کمال ذوق و وفور شوق طی مسافت نمود و به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبه‌کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضی‌آثار قیام نمود…».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص1005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار و «جمیع خدمه و مجاورین روضة مقدس و کل مستحفظین و عورات و ضعف خطة نجف را علی قدر مراتبهم با درارت و نذور و تصرفات نوازش فرموده و از آنجا احرام حریم ارض مقدس کربلا حایر مطهر حضرت شاه شهید اثاث ائمةالهدی خامس آل عبا بسته، متوجه طواف آن روضه ملائکه مطاف شدند».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص10۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زیارت شاه‌عباس از این اماکن مقدس یادآور زیارت جد او شاه‌اسماعیل اول است. شاه‌عباس اول در این سفرها از هیچ چیز در این زمینه فروگذار نکرد و پس از گذراندن نوروز سال ۱۰۳۲ قمری در آستانة امام حسین۷ در کربلا بار دیگر به نجف رفت و سپس برای زیارت امام حسین۷ در ماه رجب به کربلا بازگشت.&lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آرای عباسی''، تصحیح ایرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت حضرت معصومه ==<br /> شاه عبّاس در سال ۱۰۱۶ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‌گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود. (منجّم یزدی،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; ۱۳۶۶، ص۳۲۶، ۳۶۷، ۳۶۸، ۴۲۳ و ۴۲۴/ ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ۱۳۷۸، ج۲، ص۸۲۲، ۱۱۳۷، ۱۱۵۸، ۱۲۴۴، ۱۲۴۶، ۱۳۹۹، ۱۴۳۵؛ ج۳، ص۱۵۲۰)<br /> <br /> == توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق عرب بازسازی عتبات بار دیگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ می‌توان دید. در این طرح بازسازی که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌ای بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسیدعبدالله، ''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمی، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاریخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نیز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدین‌شاه، ''شهریار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او دستور داد جواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صندوق آرامگاه حضرت علی (ع) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخاقانی، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنین دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نیز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین۷ را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی''، تصحیح سهیلی خوانساری، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * '''بابک خرم‌الدین'''، نفیسی، سعید، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظیم حسنی (ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶.<br /> * تاجبخش، احمد (۱۳۷۲)، تاریخ صفویه، تهران، انتشارات نوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگی شاه عباس اول'''، لوئی بلان، لوسین، ترجمه ولی‌الله شادروان، تهران، ساطیر، ۱۳۷۵ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸.<br /> * '''ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی'''، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم‌زاده، افتخار، سلیمانی، میثم؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن ۱۳۹۸ - شماره ۳۴،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، ۱۳۷۸.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، ۱۳۶۳.<br /> * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۴۸)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهریار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۲ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱.<br /> * '''لؤلؤ صدف فی التاریخ النجف'''، آقاسیدعبدالله، [بی‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمی، مریم، نامه تاریخ‌پژوهان، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68608 2026-06-20T11:41:53Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* زیارت حرم امام رضا(ع) */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان = <br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم = <br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸ ـ ۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلۀ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا(ع) از مشهورترین سفرهای اوست. <br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت. <br /> <br /> ==معرفی و جایگاه==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج‌۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتۀ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران میباشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجددا به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل عام ده‌ها‌هزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندۀ روی دیگر چهرۀ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصۀ خداوند معرفی شود. دادن رتبۀ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدۀ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مروج تشیع==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را میتوان در حوزههای مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار(ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه(ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; وی همه‌ ساله‌ از‌ روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به‌ مناسبت‌ شهادت حضرت عـلی (ع ) و در ده روز اول محرم به علت شـهادت حـضرت امام حسین (ع ) مجالس روضه خوانی دایر میکرد‌ و خود‌ در‌ این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به‌ حضرت‌ علی (ع ) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان ها خود را کلب آستان‌ یا‌ کلب آستان ولایت مـی‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخـاقانی‌، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شـاه‌ عباس‌ اول تحول‌ خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در‌ رأس‌ همه آن ها خـود شـاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ١٠١٦ه .ق، کل‌ املاک‌ خاصه خـود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده مـعصوم وقـف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، مـحمد ابـراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران : بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴. &lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را‌ نیز‌ برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب‌ علوم‌ دینی وقـف‌ کـرد‌. شـاه‌ عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش‌ جهان‌ و قسمتی از املاک و مستغلات خـود را وقـف پیغمبر اسلام (ص ) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخـاقانی‌، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان های مقدسه و مدارس حوزه های علمیه نموده است. از جملۀ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم(ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظيم حسنى(ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی و یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‏رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‏دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> شاه عباس در دوران حکومت 42 سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص238-239.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۱۳۲۸.&lt;/ref&gt; نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال 996-997ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود.&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383. ص313-314.&lt;/ref&gt; ده سال پس از این سفر، در سال 1007ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‏‌الرضا رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;شاه عبّاس در این سفر دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد.&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366. ص171 و 185.&lt;/ref&gt; شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt; وی بار دیگر در اول صفر 1008ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت 65 روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص۹۶۲.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال 1009ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‏قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض 28 روز، پیاده طی کرد.&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص982-983. &lt;/ref&gt;شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‏های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‏ها و خاموش کردن شمع‏ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‏داد. &lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، ص983-984. &lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371. ج1، ص183-184.&lt;/ref&gt; این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏†، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‏برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‏کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‏ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‏کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‏‏رفتند، می‏بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر و یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‏های طلا استفاده کنند. اما سکّه‏های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‏شد. بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا† و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‏های خود، به‌ویژه سکّه‏های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; 1363، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> شاه عبّاس برای آنکه محدودیت‏های سفر زیارتی ایرانیان به عتبات عالیات جنوب بین‌النهرین برداشته شود و با توجه به اختلافات عمیق اعتقادی و سیاسی با امپراتوری عثمانی و نشان دادن تعهد و تقیّد مذهبی خود نسبت به مقابر مطهّر ائمّة اطهار‰، نظر به آنکه بین‏النهرین را به دلیل اشغال توسط شاه اسماعیل جزئی از قلمرو دولت صفوی تلقّی می‏کرد، در سال 1032ق، با لشکریان خود به این منطقه حمله کرد و پس از دو ماه جنگ و محاصره، جنوب بین‏النهرین را تصرّف نمود و قوای عثمانی را بیرون راند (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt;1378، ص887/ ترکمان، 1378،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ص1655-1658) و به مدت یک ماه به منظور رسیدگی به امور مناطق تازه فتح شده در عراق ساکن شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همواره به سعادت زیارت مراقد متبرّکه کاظمین فایز گشته، خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین آن روضه خلد آئین را به صلات و صدقات نوازش فرمودند و به فرش‏ها ملوّن و صندوق‌پوش‏های مزیّن و غیرها زینت افزودند و بعد از انجام ضروریة بغداد، روی توجه به خاک پاک نجف اشرف آورده، در یک منزلی آستان ملایک پاسبان سلطان سریر ولایت، شاهنشاه کشور خلافت و امامت، امام المشارق و المغارب، اسدالله الغالب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیهما‌السلام) با جهان جهان شوق و عالم عالم اخلاص، پیاده قدم در راه نهاده، در کمال ذوق و وفوق شوق، طی مسافت نموده، به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علّیه مشرّف گشته و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام به خدمت جاروب کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغول داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیض آثار قیام نمودند. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ص1667-1668)<br /> <br /> شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1387، ص1005-1006) و پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد و سپس به زیارت سامرّاء رفت و مال زیادی را به سادات مجاور حرم سامرّاء بخشید. (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt; 1378، ص888)<br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‏النهرین، در نوروز سال «سیچقان ئیل» ترکی، مطابق 1033ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین† در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین‡ و مقام صاحب الزمان‰ رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‏های ائمّة اطهار‰ اهدا کرد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ج3، ص1679-1680)<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‏ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد. (شاملو، &lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt;1371، ص93-96)<br /> <br /> وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‏های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‏هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ج2، ص1249-1252/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; 1371، ص186-196)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی عتبات ==<br /> شاه‌عباس اول در سال 1032 قمري فاتحانه وارد عراق شد و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشيد. شیعیان تحت محبت و عنایت شاه بزرگ قرار داشتند؛ چنان‌که در ماه مبارک رمضان کل شیعیان ممالک از تکالیف دیوانی معاف شدند.&lt;ref&gt;نفيسي، ''بابک خرم‌الدين''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از شاه‌طهماسب سلطنت به شاه‌عباس اول (996-1038ق) بزرگ‌ترین، نامدارترين و قدرتمندترين پادشاه صفوی رسيد. شاه عباس علاوه بر سياست تمرکزگرايي و تفکر حاکميتي و در کنار کليه اقداماتي که تحت عنوان اصلاحات انجام داد، خدمات سياسي و اجتماعي زيادي را براي گسترش تشيع انجام داد که از جمله آنها فرونشاندن فتنه‌هاي داخلي، اخراج اوزبکان از بخش‌هاي مهم خراسان و پس گرفتن سرزمين‌هاي از دست رفته ايران و تجديد نظر در روابط خويش با دولت عثماني و مجهز نمودن قشون نظامي و حاکميت بر سرزمين‌هاي آزاد شده بود.&lt;ref&gt;لوئي بلان، زندگي شاه عباس اول، ترجمه ولي‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وي از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود از آستان مقدس امام رضا7 در شمال شرق ایران و هم‌جوار با مرزهای ازبکان سنی‌مذهب و همچنین اماکن مقدس عراق و هم‌جوار با دولت عثمانی بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مي‌توان گفت سفرهای زیارتی شاهان صفوی که با تأسیس این سلسله آغاز شده بود، در نتیجة پویایی و تحرک فوق‌العادة شاه‌عباس اول به اوج رسید. شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس ایران به‌ویژه عتبة مطهر امام رضا7 می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق مي‌کرد و درواقع از کساني بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعي ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع، بهبود وضع عالمان دینی، رونق اقتصادی و تجاری شهرهای مذهبی، گسترش سنت وقف، بهبود راه‌ها و ساخت کاروانسرا شد. سفرهای زیارتی او با پای پیاده به حرم امام رضا7 مشهور است. بیشتر سفرهای زیارتی وي در غرب و شرق هرچند به انگیزه‌های نظامی و برای دفع معاندان ترک و ازبک در این مناطق بوده، جلوه و شکوه مذهبی يافته بود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول در آغاز سال 1033 قمري نیت زیارت آستانة حضرت علی7 در نجف را بهانة فتح عراق عرب قرار داد و موفق شد آن را فتح کند. او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین می‌رفت و به زیارت سامرا نیز مستعد شد؛ یک ماه پس از آن به زیارت نجف اشرف روی آورد و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به اميرالمؤمنين7 را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و «با جهان شوق و عالم با اخلاص پیاده قدم در راه نهاد و در کمال ذوق و وفور شوق طی مسافت نمود و به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبه‌کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضی‌آثار قیام نمود...».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص1005.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار و «جمیع خدمه و مجاورین روضة مقدس و کل مستحفظین و عورات و ضعف خطة نجف را علی قدر مراتبهم با درارت و نذور و تصرفات نوازش فرموده و از آنجا احرام حریم ارض مقدس کربلا حایر مطهر حضرت شاه شهید اثاث ائمة‌الهدی خامس آل عبا بسته، متوجه طواف آن روضه ملائکه مطاف شدند».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص10۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زیارت شاه‌عباس از این اماکن مقدس یادآور زیارت جد او شاه‌اسماعیل اول است. شاه‌عباس اول در اين سفرها از هیچ چیز در این زمینه فروگذار نکرد و پس از گذراندن نوروز سال 1032 قمري در آستانة امام حسین7 در کربلا بار دیگر به نجف رفت و سپس برای زیارت امام حسين7 در ماه رجب به کربلا بازگشت.&lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آراي عباسي''، تصحيح ايرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت حضرت معصومه ==<br /> شاه عبّاس در سال 1016ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‏گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومهƒ مشغول بود. (منجّم یزدی،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; 1366، ص326، 367، 368، 423 و 424/ ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ج2، ص822، 1137، 1158، 1244، 1246، 1399، 1435؛ ج3، ص1520)<br /> <br /> == توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق عرب بازسازی عتبات بار ديگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ مي‌توان دید. در اين طرح بازسازي که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌اي بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسيدعبدالله، ''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمي، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نيز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدين‌شاه، ''شهريار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او دسـتور داد‌ جـواهرات‌ زیادی‌ ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا‌ برای‌ صـندوق آرامگاه حضرت علی (ع ) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخـاقانی‌، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنين دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نيز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین7 را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> <br /> * '''بابک خرم‌الدين'''، نفيسي، سعيد، تهران، ثالث، 1387ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظيم حسنى(ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366.<br /> * تاجبخش ، احمد (١٣٧٢)، تاریخ صفویه ، تهران، انتشارات نـوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگي شاه عباس اول'''، لوئي بلان، لوسين، ترجمه ولي‌الله شادروان، تهران، ساطير، 1375ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1378.<br /> * '''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي'''، ترکمان، اسکندربيک، تصحيح سهيلي خوانساري، تهران، اسلاميه، 1371ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم زاده، افتخار، سلیمانی، میثم ؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن 1398 - شماره 34،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.<br /> * باستانی پاریزی، مـحمد ابـراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران : بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهريار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدين شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملي ايران، 1372ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.<br /> * '''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف'''، آقاسيدعبدالله، [بي‌جا]، مهربان، 1379ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمي، مريم، نامه تاريخ‌پژوهان، س6، ش24، 1389ش. <br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Mo.ali.rezapour/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B1&diff=68607 2026-06-20T08:28:29Z

<p>Mo.ali.rezapour: /* معرفی */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات حاکم<br /> | عنوان =<br /> | تصویر =<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح تصویر =<br /> | نام = شاه عباس اول<br /> | لقب =شاه عباس کبیر<br /> | تولد = ۹۷۸ق<br /> | مرگ = ۱۰۳۸ق<br /> | پدر =<br /> | مادر =<br /> | فرزندان = <br /> | همسر =<br /> | دین = اسلام<br /> | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان<br /> | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه<br /> | سلسله = صفویه<br /> | گستره حکمرانی =<br /> | آغاز حکومت = ۹۹۶ق<br /> | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق<br /> | همزمان با = حکومت عثمانی<br /> | مرکز حکومت = اصفهان<br /> | اقدامات مهم = <br /> | آثار برجا مانده =<br /> | پیش از =<br /> | پس از =<br /> }}<br /> '''شاه عباس اول''' (۹۷۸ ـ ۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلۀ صفوی، که ارادت و علاقه خاصی به امامان شیعه داشت. وی سفرهای زیارتی زیادی به مشهد و عتبات داشت. سفر پیاده او از اصفهان به مشهد برای زیارت امام رضا(ع) از مشهورترین سفرهای اوست. <br /> <br /> شاه عباس همچنین تلاش زیادی برای توسعه و مرمت حرهای اهل بیت در عراق داشت. <br /> <br /> ==معرفی و جایگاه==<br /> شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.&lt;ref&gt;تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج‌۲، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; شاه عباس در نخستین سال‌های سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزون‌بر بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفتۀ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچه‌کردن کشور، تجارت را در عرصه‌های داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحران‌زده به ارمغان آورد.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت و قدرت ایران میباشد. او کسی است که سلسله رو به انحطاط صفویه را مجددا به اوج قدرت رسانید.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحب‌اختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرج‌ومرج و خودسری در کشور در نخستین سال‌های حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بی‌حد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عام‌المنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل عام ده‌ها‌هزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان به‌ویژه استفاده از گروهی آدم‌خوار موسوم به چیگین به‌منظور ایجاد رعب در دل مخالفان و ده‌ها برخورد غیرانسانی دیگر، نشان‌دهندۀ روی دیگر چهرۀ او ست؛ ازاین‌رو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصۀ خداوند معرفی شود. دادن رتبۀ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.&lt;ref&gt;«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.&lt;/ref&gt; وی در پنجشنبه ۲۴ جمادی‌الآخر ۱۰۳۸ ق در بلدۀ اشرف (بهشهر) درگذشت.&lt;ref&gt;قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مروج تشیع==<br /> شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را میتوان در حوزههای مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی به ائمه اطهار(ع)، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار(ع) و سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه(ع) در این دوره شاهد بود.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.&lt;/ref&gt; وی همه‌ ساله‌ از‌ روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به‌ مناسبت‌ شهادت حضرت عـلی (ع ) و در ده روز اول محرم به علت شـهادت حـضرت امام حسین (ع ) مجالس روضه خوانی دایر میکرد‌ و خود‌ در‌ این جلسات شرکت می‌نمود.&lt;ref&gt;تاریخ صفویه، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; شاه عباس به‌ حضرت‌ علی (ع ) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان ها خود را کلب آستان‌ یا‌ کلب آستان ولایت مـی‌نامید.&lt;ref&gt;قصص الخـاقانی‌، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وقف‌های شاه عباس ==<br /> در عصر شـاه‌ عباس‌ اول تحول‌ خاصی در نهاد وقف رخ داد.&lt;ref&gt;«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.&lt;/ref&gt; در‌ رأس‌ همه آن ها خـود شـاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ١٠١٦ه .ق، کل‌ املاک‌ خاصه خـود را به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده مـعصوم وقـف نمود، و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.&lt;ref&gt;باستانی پاریزی، مـحمد ابـراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران : بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ص۷۴. &lt;/ref&gt; وی عایدات قسمتی از املاک خود را‌ نیز‌ برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب‌ علوم‌ دینی وقـف‌ کـرد‌. شـاه‌ عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش‌ جهان‌ و قسمتی از املاک و مستغلات خـود را وقـف پیغمبر اسلام (ص ) کرد.&lt;ref&gt;قصص الخـاقانی‌، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین شاه عباس شخصًًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان های مقدسه و مدارس حوزه های علمیه نموده است. از جملۀ آنها وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه عبدالعظیم(ع) و بر مدرسه عتیق آستانه مذکوره می باشد.&lt;ref&gt;«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظيم حسنى(ع)»، ص۶۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == سفرهای زیارتی شاه عباس ==<br /> پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی و یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم می‏رفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم می‏دانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زیارت حرم امام رضا(ع) ===<br /> نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال 996-997ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود. وی در این سفر، علاوه بر زیارت آستان قدس رضوی، مدتی برای مقابله با حملات ازبک‏ها، در خراسان ماند و برای مناطقی که به تصرّف ازبکان در نیامده بود، حاکمانی تعیین نمود. (افوشته‌ای، 1383،&lt;ref&gt;افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383.&lt;/ref&gt; ص313-314) ده سال پس از این سفر، در سال 1007ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسی‏الرضا† رفت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در 25 ذی‌حجه، چون شعشعة نیّر عالم‌افروز گنبد مبارک، که مهبط تجلّیات انوار الهی خورشید مثال است، درخشیدن آغاز نمود، پیاده گردیده و از آنجا با جهان جهان اخلاص و عالم عالم نیازمندی، برهنه پای و گشاده پیشانی طی مسافت فرموده، در کمال شوق به روضة مطهّره رسیده، به لوازم دعا و زیارت پرداخته، آستانة مقدّسه را به غایت بی‏سامان و از قنادیل طلا و نقره خالی یافتند و از حلی و زیور ایّام قزلباش سوای محجر طلا چیزی نمانده بود. (ترکمان، 1378،&lt;ref&gt;ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1378.&lt;/ref&gt; ص911-912)<br /> <br /> با توجه به این وضعیت، شاه عبّاس برای سروسامان دادن به امور، منصب حکومت مشهد را به یوسف‌خان، ولد اغلان چگنی داد و دستور ایجاد بیوتات، شربت‌خانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد. (منجّم یزدی، 1366،&lt;ref&gt;منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366.&lt;/ref&gt; ص171 و 185) شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشی‌گری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد. (ترکمان، 1378، ص962) وی بار دیگر در اول صفر 1008ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا† از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت 65 روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود. (ترکمان، 1378، &lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی&lt;/ref&gt;ص962/ منجم یزدی، 1366،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; ص195)<br /> <br /> در سال 1009ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالی‏قاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض 28 روز، پیاده طی کرد. وی در جریان این سفر، دستور داد هر یک از مقامات و امرای دربار و دولت و خویشاوندان، که مایل به همراهی او در این راه هستند، می‌توانند سواره بیایند؛ زیرا نذر او برای رفتن به زیارت با پای پیاده شامل حال دیگران نمی‌شود. (ترکمان، 1378،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، &lt;/ref&gt; ص982-983)<br /> <br /> شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماه‏های رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرش‏ها و خاموش کردن شمع‏ها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام می‏داد. (ترکمان، &lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی، &lt;/ref&gt;1378، ص983-984) (شاملو،&lt;ref&gt;شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.&lt;/ref&gt; 1371، ج1، ص183-184)<br /> <br /> این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه به دلیل آنکه شاه عبّاس مثل سایر شاهان صفوی، از طرف پدر، خود را از نسل امام هفتم، حضرت موسی بن جعفر†، و از طرف مادر از نسل حضرت علی† می‏دانست، زیارت خویشاوند مقدّس وی، موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم† می‌گردید.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه عبّاس در دوران حکومت 42 سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت؛ از جمله، در 1011ق، از راه کویر و بیابانک که با استقبال حاکم ترشیز و اقامت دوازده روز در حرم رضوی همراه بود. (منجّم یزدی، 1366،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; ص238-239) در سال 1016ق، پس از پیروزی‏های داخلی و خارجی به مشهد رفت (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ص1328) و در جریان همین سفر بود که مقرّر کرد هر کس همراه او می‏آید مایحتاجش در همة منازل مهیّا باشد و هر کس اسبش خسته شد به او یک اسب تازه نفس بدهند، دهکده‏ای را در راه دامغان از مال و خراج معاف و آن را یکسره نذر و وقف زوّار امام رضا† کرد، دو دروازة حرم را نوسازی کرد و تغییر داد و آب چشمه‏ای را برای رفاه حال مردم در حرم جاری ساخت. (منجّم یزدی،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; 1366، ص328-329)<br /> <br /> سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا‏†، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهره‏برداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانی‌ها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== جلوگیری از سفر حج و ترغیب ایرانیان به زیارت امام رضا ====<br /> هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور می‏کردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرت‏ها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول می‏کشید و زوّار ایرانی، به‌ویژه آن‌ها که به سمت مکّه می‏‏رفتند، می‏بایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر و یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّه‏های طلا استفاده کنند. اما سکّه‏های طلا، که از مهم‌ترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان می‏شد. بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آب‌رسانی، ساخت کاروان‌سرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا† و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایه‏های خود، به‌ویژه سکّه‏های طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،&lt;ref&gt;کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.&lt;/ref&gt; 1363، ص25)&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت عتبات عالیات ==<br /> شاه عبّاس برای آنکه محدودیت‏های سفر زیارتی ایرانیان به عتبات عالیات جنوب بین‌النهرین برداشته شود و با توجه به اختلافات عمیق اعتقادی و سیاسی با امپراتوری عثمانی و نشان دادن تعهد و تقیّد مذهبی خود نسبت به مقابر مطهّر ائمّة اطهار‰، نظر به آنکه بین‏النهرین را به دلیل اشغال توسط شاه اسماعیل جزئی از قلمرو دولت صفوی تلقّی می‏کرد، در سال 1032ق، با لشکریان خود به این منطقه حمله کرد و پس از دو ماه جنگ و محاصره، جنوب بین‏النهرین را تصرّف نمود و قوای عثمانی را بیرون راند (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt;1378، ص887/ ترکمان، 1378،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; ص1655-1658) و به مدت یک ماه به منظور رسیدگی به امور مناطق تازه فتح شده در عراق ساکن شد.&lt;ref&gt;«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همواره به سعادت زیارت مراقد متبرّکه کاظمین فایز گشته، خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین آن روضه خلد آئین را به صلات و صدقات نوازش فرمودند و به فرش‏ها ملوّن و صندوق‌پوش‏های مزیّن و غیرها زینت افزودند و بعد از انجام ضروریة بغداد، روی توجه به خاک پاک نجف اشرف آورده، در یک منزلی آستان ملایک پاسبان سلطان سریر ولایت، شاهنشاه کشور خلافت و امامت، امام المشارق و المغارب، اسدالله الغالب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیهما‌السلام) با جهان جهان شوق و عالم عالم اخلاص، پیاده قدم در راه نهاده، در کمال ذوق و وفوق شوق، طی مسافت نموده، به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علّیه مشرّف گشته و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام به خدمت جاروب کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغول داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیض آثار قیام نمودند. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ص1667-1668)<br /> <br /> شاه عبّاس علاوه بر خدمت‌گزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1387، ص1005-1006) و پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد و سپس به زیارت سامرّاء رفت و مال زیادی را به سادات مجاور حرم سامرّاء بخشید. (جنابذی،&lt;ref&gt;جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.&lt;/ref&gt; 1378، ص888)<br /> <br /> شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بین‏النهرین، در نوروز سال «سیچقان ئیل» ترکی، مطابق 1033ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین† در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین‡ و مقام صاحب الزمان‰ رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گران‌قیمت حرم‏های ائمّة اطهار‰ اهدا کرد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ج3، ص1679-1680)<br /> <br /> شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقف‌نامه‏ای جمیع جواهر و مرصّع‌آلات و نقره‌آلات خود را بر نجف وقف کرد. (شاملو، &lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt;1371، ص93-96)<br /> <br /> وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانه‏های بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّام‏هایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقف‌نامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ج2، ص1249-1252/ شاملو،&lt;ref&gt;قصص الخاقانی،&lt;/ref&gt; 1371، ص186-196)<br /> <br /> == زیارت حضرت معصومه ==<br /> شاه عبّاس در سال 1016ق، که ازسفر به اردبیل بازمی‏گشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومهƒ مشغول بود. (منجّم یزدی،&lt;ref&gt;تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،&lt;/ref&gt; 1366، ص326، 367، 368، 423 و 424/ ترکمان،&lt;ref&gt;عالم آرای عبّاسی،&lt;/ref&gt; 1378، ج2، ص822، 1137، 1158، 1244، 1246، 1399، 1435؛ ج3، ص1520)<br /> <br /> == سفرهای زیارتی عتبات ==<br /> شاه‌عباس اول در سال 1032 قمري فاتحانه وارد عراق شد و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشيد. شیعیان تحت محبت و عنایت شاه بزرگ قرار داشتند؛ چنان‌که در ماه مبارک رمضان کل شیعیان ممالک از تکالیف دیوانی معاف شدند.&lt;ref&gt;نفيسي، ''بابک خرم‌الدين''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از شاه‌طهماسب سلطنت به شاه‌عباس اول (996-1038ق) بزرگ‌ترین، نامدارترين و قدرتمندترين پادشاه صفوی رسيد. شاه عباس علاوه بر سياست تمرکزگرايي و تفکر حاکميتي و در کنار کليه اقداماتي که تحت عنوان اصلاحات انجام داد، خدمات سياسي و اجتماعي زيادي را براي گسترش تشيع انجام داد که از جمله آنها فرونشاندن فتنه‌هاي داخلي، اخراج اوزبکان از بخش‌هاي مهم خراسان و پس گرفتن سرزمين‌هاي از دست رفته ايران و تجديد نظر در روابط خويش با دولت عثماني و مجهز نمودن قشون نظامي و حاکميت بر سرزمين‌هاي آزاد شده بود.&lt;ref&gt;لوئي بلان، زندگي شاه عباس اول، ترجمه ولي‌الله شادروان، ص159.&lt;/ref&gt; وي از زیارت‌های مکرر و پرآوازة خود از آستان مقدس امام رضا7 در شمال شرق ایران و هم‌جوار با مرزهای ازبکان سنی‌مذهب و همچنین اماکن مقدس عراق و هم‌جوار با دولت عثمانی بهره‌برداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مي‌توان گفت سفرهای زیارتی شاهان صفوی که با تأسیس این سلسله آغاز شده بود، در نتیجة پویایی و تحرک فوق‌العادة شاه‌عباس اول به اوج رسید. شاه‌عباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس ایران به‌ویژه عتبة مطهر امام رضا7 می‌رفت، سایرین را نیز به این امر تشویق مي‌کرد و درواقع از کساني بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعي ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع، بهبود وضع عالمان دینی، رونق اقتصادی و تجاری شهرهای مذهبی، گسترش سنت وقف، بهبود راه‌ها و ساخت کاروانسرا شد. سفرهای زیارتی او با پای پیاده به حرم امام رضا7 مشهور است. بیشتر سفرهای زیارتی وي در غرب و شرق هرچند به انگیزه‌های نظامی و برای دفع معاندان ترک و ازبک در این مناطق بوده، جلوه و شکوه مذهبی يافته بود.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول در آغاز سال 1033 قمري نیت زیارت آستانة حضرت علی7 در نجف را بهانة فتح عراق عرب قرار داد و موفق شد آن را فتح کند. او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین می‌رفت و به زیارت سامرا نیز مستعد شد؛ یک ماه پس از آن به زیارت نجف اشرف روی آورد و اشتیاق و شیفتگی فوق‌العادة خود به اميرالمؤمنين7 را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداخته‌اند. شاه در یک‌منزلی حرم از اسب پیاده شد و «با جهان شوق و عالم با اخلاص پیاده قدم در راه نهاد و در کمال ذوق و وفور شوق طی مسافت نمود و به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبه‌کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضی‌آثار قیام نمود...».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص1005.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بی‌حد خود به آن حضرت را آشکار و «جمیع خدمه و مجاورین روضة مقدس و کل مستحفظین و عورات و ضعف خطة نجف را علی قدر مراتبهم با درارت و نذور و تصرفات نوازش فرموده و از آنجا احرام حریم ارض مقدس کربلا حایر مطهر حضرت شاه شهید اثاث ائمة‌الهدی خامس آل عبا بسته، متوجه طواف آن روضه ملائکه مطاف شدند».&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص10۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زیارت شاه‌عباس از این اماکن مقدس یادآور زیارت جد او شاه‌اسماعیل اول است. شاه‌عباس اول در اين سفرها از هیچ چیز در این زمینه فروگذار نکرد و پس از گذراندن نوروز سال 1032 قمري در آستانة امام حسین7 در کربلا بار دیگر به نجف رفت و سپس برای زیارت امام حسين7 در ماه رجب به کربلا بازگشت.&lt;ref&gt;ترکمان، ''عالم‌آراي عباسي''، تصحيح ايرج افشار، ص80.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == توسعه عتبات ==<br /> با ورود شاه‌عباس اول به عراق عرب بازسازی عتبات بار ديگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاه‌عباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنان‌که در جای‌جای آن آثار یاد و خاطره‌ای از این شاه بزرگ مي‌توان دید. در اين طرح بازسازي که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتم‌کاری‌شده‌اي بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاه‌نشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.&lt;ref&gt;آقاسيدعبدالله، ''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمي، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص110.&lt;/ref&gt; دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نيز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.&lt;ref&gt;ناصرالدين‌شاه، ''شهريار جاده‌ها''، ص126.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او دسـتور داد‌ جـواهرات‌ زیادی‌ ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا‌ برای‌ صـندوق آرامگاه حضرت علی (ع ) به کار ببرند.&lt;ref&gt;قصص الخـاقانی‌، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول همچنين دستور داد ضریح‌های فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوق‌های ساخته‌شدة زمان شاه‌اسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نيز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین7 را صادر کرد.&lt;ref&gt;ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص94.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> <br /> * '''بابک خرم‌الدين'''، نفيسي، سعيد، تهران، ثالث، 1387ش.<br /> * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظيم حسنى(ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.<br /> * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366.<br /> * تاجبخش ، احمد (١٣٧٢)، تاریخ صفویه ، تهران، انتشارات نـوید.<br /> * افوشته‌ای نطنزی، محمّد بن هدایت‌الله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383.<br /> * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.<br /> * '''زندگي شاه عباس اول'''، لوئي بلان، لوسين، ترجمه ولي‌الله شادروان، تهران، ساطير، 1375ش.<br /> * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1378.<br /> * '''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي'''، ترکمان، اسکندربيک، تصحيح سهيلي خوانساري، تهران، اسلاميه، 1371ش.<br /> * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم زاده، افتخار، سلیمانی، میثم ؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن 1398 - شماره 34،<br /> * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.<br /> * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.<br /> * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.<br /> * باستانی پاریزی، مـحمد ابـراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران : بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه<br /> * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.<br /> * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بی‌تا.<br /> * '''شهريار جاده‌ها'''، سفرنامه ناصرالدين شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملي ايران، 1372ش.<br /> * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.<br /> * '''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف'''، آقاسيدعبدالله، [بي‌جا]، مهربان، 1379ش.<br /> * '''«نجف در عصر شاه‌عباس اول»'''، کاظمي، مريم، نامه تاريخ‌پژوهان، س6، ش24، 1389ش. <br /> {{منابع}}<br /> {{پایان}}</div>

Mo.ali.rezapour