ویکی حج - مشارکت‌های کاربر [fa]

اخبار المدینه (ابن زباله)

2022-09-05T05:06:00Z

R.rafiei60: ایجاد پیوند

[[پرونده:اخبار المدینه ابن زباله.jpg|بندانگشتی|اخبار المدینه نوشته [[ابن زباله]]]]
'''اَخبار المدینه'''، نخستین کتاب در تاریخ [[مدینه]]، نوشته [[ابن زباله|محمد بن حسن مخزومی]]، معروف به '''ابن زَباله''' (درگذشت حدود۲۰۰ق). ابن زباله [[روایت|راوی]]، نسب‌شناس و تاریخ‌نگاری اهل [[مدینه]] بوده است. [[زبیر بن بکار|زبیر بن بَکّار]] و [[یحیی بن حسن علوی]] از شاگردان نامدار وی بوده‌اند. اخبار المدینه در تاریخ‌نگاری اهمیت بسیار دارد. تاریخ‌نگاری این کتاب که تأثیر زیادی در تاریخ‌نگاران داشته است، تلفیقی از دو دانش تاریخ و جغرافیا است. سیره [[پیامبر اسلام(ص)]] و کارهای او در بناء [[مسجدالنبی]]، چگونگی [[تغییر قبله]]، [[منبر پیامبر|منبر]] و [[حجره پیامبر]] و [[قبرستان بقیع]] از موضوعات مطرح در اخبار المدینه است. امروزه نسخه‌ای از این کتاب در دست نیست؛ اما گفته‌اند وستنفلد خاورشناس آلمانی آن را از کتاب [[وفاء الوفاء]] نوشته [[سمهودی|سَمهودی]] استخراج و تنظیم کرده است.

==نویسنده==
{{اصلی|ابن زباله}}
محمد بن حسن بن ابی‌الحسن قُرَشی مَخزومی با کنیه ابوالحسن یا ابوعبدالله و معروف به ابن زَباله، از تاریخ‌نگاران، راویان و نسب‌شناسان سده دوم قمری در [[مدینه]] است. گفتنی است زباله به فتح یا ضم ‌زاء<ref>معجم ما استعجم، ج۲، ص۶۹۳؛ معجم البلدان، ج۳، ص۱۲۹؛ تقریب التهذیب، ج۲، ص۶۶-۶۷.</ref> از نواحی کهن مدینه بوده است.<ref>وفاء الوفاء، ج۱، ص۳۵۲.</ref> به احتمال، وی در حدود سال ۲۰۰ق درگذشته است.<ref>الاکمال، ج۴، ص۱۷۱؛ تهذیب الکمال، ج۱۶، ص۲۰۲؛ تقریب التهذیب، ج۲، ص۶۷.</ref> بر پایه تصریح [[ابن حجر]]، او از اصحاب [[مالک بن انس]] به شمار می‌آید<ref>لسان المیزان، ج۵، ص۱۳۶؛ تهذیب التهذیب، ج۹، ص۱۰۱؛ وفاء الوفاء، ج۱، ص۶۲.</ref> و از محضر بسیاری از [[حدیث|محدثان]] و دانشوران سده دوم قمری بهره برده است. مِزّی، فهرستی جامع از استادان، شاگردان و [[روایت|راویان]] ابن زباله ترتیب داده است.<ref>تهذیب الکمال، ج۱۶، ص۲۰۲-۲۰۵.</ref> برخی از استادان وی عبارتند از: ابراهیم بن قُدامه مدنی، اسامة بن حَفص مدنی، عبدالله بن محمد بن ابی‌فَروِه و عبدالله بن وَهَب. صلاح عبدالعزیز بن سلامه، محقق کتاب، با کاوش در سلسله اسناد و متون حدیثی، به شناسایی ۱۰۵ تن از مشایخ روایی ابن زباله پرداخته است. از شاگردان نام‌آور وی می‌توان به عمر بن شَبَّه نُمَیری، [[زبیر بن بکار]] و [[یحیی بن حسن علوی]] اشاره کرد. اینان در مدینه‌پژوهی به روش و سبک او توجه کرده، آثاری پدید آورده‌اند که تاکنون جز کتاب ابن شبه نسخه‌ای از آن‌ها یافت نشده است.

[[رجال|رجال‌شناسان]] ابن زباله را به [[جعل حدیث]] و کذب متهم نموده و او را تضعیف کرده‌اند.<ref>الضعفاء الصغیر، ص۱۰۳؛ الجرح و التعدیل، ج۷، ص۲۳۸.</ref> اما [[سمهودی|سَمهودی]] معتقد است در ‌گزارش‌ها و نقل شده‌های مشترک میان ابن زباله و [[یحیی بن حسن علوی]]، باید به ابن زباله اعتماد کرد؛ زیرا یحیی مورد اعتماد است.<ref>وفاء الوفاء، ج۲، ص۶۵.</ref> ‌گزارش‌های سمهودی از کتاب‌های این دو تاریخ‌نگار نشان می‌دهد که آن‌ها در بسیاری از اخبار اشتراک دارند.

===دیگر آثار===
جز اخبار المدینه، دو اثر دیگر به ابن زباله نسبت یافته است<ref>تهذیب التهذیب، ج۹، ص۱۱۷.</ref>: مَثالِبُ الاَنساب، و ازواج النبی. زبیر بن بکار که شاگرد و راوی ابن زباله بوده، گزیده‌ای از ازواج النبی فراهم آورده است.<ref>المنتخب من کتاب ازواج النبی، ص۱۵-۱۶.</ref> [[ابن ندیم]] به آثاری دیگر از وی در شعر و ادب اشاره کرده است.<ref>الفهرست، ص۱۲۱.</ref>

==اهمیت کتاب==
روش ابن زباله در تاریخ‌نگاری از اعتماد و توجه تاریخ‌نگاران برخوردار شده است. مصحح کتاب [[اخبار المدینه (ابن شبه)|اخبار المدینه]] نوشته [[ابن شبه|ابن شَبَّه]]، اثر ابن زباله را نخستین تاریخ مدون [[مدینه]] و پیشتاز در مدینه‌شناسی شمرده و به اهمیت و تأثیر و نفوذ آن در تاریخ‌نگاران بعدی اشاره کرده است.<ref>تاریخ المدینه، مقدمه، صل.</ref>

==روش ابن زباله==
ابن زباله در شناسایی مطالب مربوط به [[مدینه]] و مکان‌ها و رویدادهای آن، از مشاهدات عینی تا فراگیری از دانشوران آن دوران فروگذار نکرده، تلفیقی از تاریخ و جغرافیا را در روش تاریخ‌نگاری خویش به کار گرفته است. گویا روش وی در مدینه‌شناسی، اساس کارهای [[مدائنی]] (م.۲۲۸ق.)، [[ابن شبه|ابن شَبَّه]] (گذشت ۲۶۲ق) و [[یحیی علوی]] (درگذشت ۲۷۷ق) بوده است. به نظر می‌رسد تقسیم مباحث به فضیلت‌ها، چاه‌ها، راه‌ها، [[مسجد|مساجد]]، ساکنان، نام‌ها، و خانه‌های مدینه و دیگر عنوان‌های موضوعی که بعدها رسم شد، از ابن زباله بر جای مانده است.(ص۲۵۱)

دیگر ویژگی کار او توجه به سیر تاریخی تحولات اجتماعی [[مدینه]] و توسعه شهری و ثبت خانه‌ها و ساکنان آن دوران است. وی در هر موضوع به ارائه پژوهشی جامع<ref>موسوعة مکة المکرمه، ج۲، ص۱۹۷.</ref> و گسترده‌ می‌پردازد و همه ‌گزارش‌ها و اخبار را نقل می‌کند. به تعبیر صلاح عبدالعزیز بن سلامه، او به عمران شهری (ص۲۴۷) و تحولات جغرافیایی مدینه توجهی ویژه نشان می‌دهد و وضعیت محلات، قبایل، بازارها، توسعه و تعمیر خانهها و مساجد، و سرنوشت ساکنان محلات را به طور دقیق مشخص می‌کند. نیز در شناسایی نامها، کلمات و نکات ادبی بسیار دقت می‌ورزد. بر پایه روش عمومی تاریخ‌نگاران مدنی، مسائل و نکات ادبی و شعر در ‌گزارش‌های وی نیز بازتاب یافته است. (برای نمونه: ص۱۶۹، ۱۷۱، ۱۷۳، ۱۷۶، ۱۸۱)

از تاریخ‌نگاران کهن‌تر که از کتاب ابن زباله بهره برده‌اند، می‌توان به [[زبیر بن بکار]] اشاره کرد که در شناسایی نام‌های مدینه و دیگر موضوعات به دیدگاه وی استناد کرده است.<ref>التعریف بما آنست الهجره، ص۵۱، ۵۳، ۷۲، ۱۰۱، ۱۱۳، ۱۲۶، ۱۴۴، ۱۴۹.</ref> در المناسک حربی (درگذشت ۲۸۵ق) بازتاب اطلاعات اخبار المدینه ابن زباله را به روشنی می‌توان دید.<ref>المناسک، ص۳۶۰، ۳۶۸، ۳۸۲، ۳۹۶، ۴۲۵، ۶۵۵، ۶۵۶.</ref> همچنین نویسنده [[الدرة الثمینه|الدُرَّة الثَمینه]] بیشتر از طریق زبیر بن بکار، نقل شده‌ها و منصوصات ابن زباله را گسترش داده است. در کتاب [[التعریف بما آنست الهجره]] نوشته [[مطری]]، ‌گزارش‌های تاریخی و جغرافیایی ابن زباله در وصف جای‌ها و مساجد و چاههای مدینه بازتاب یافته است. منابع متأخر مدینه‌شناسی مانند [[بهجة النفوس]] تألیف [[مرجانی]] (درگذشت ۷۶۹ق)، تحقیق النصره مراغی (م.۸۱۶ق.)، [[المغانم المطابه]] نوشته [[فیروزآبادی]] (دگذشت ۸۱۷ق)، ا[[لتحفة اللطیفه]] نوشته [[سخاوی]] (درگذشت ۹۰۲ق) و بیش از همه [[وفاء الوفاء|وفاء الوفا]] نوشته [[سمهودی]] (درگذشت ۹۱۱ق) از ‌گزارش‌ها و آگاهی‌های تاریخی ابن زباله بهره گرفته‌اند.

==محتوا==
[[صلاح عبدالعزیز بن سلامه]] از راه ‌گزارش‌های [[سمهودی]]، [[ابن نجار]]، [[مراغی]]، [[سخاوی]]، [[فیروزآبادی]] و دیگر تاریخ‌نگاران مدینه، اثر گمشده [[ابن زباله]] را به منزله رساله دکترای خویش بازسازی کرده است. این اثر شامل یک مقدمه، چهار فصل و خاتمه است. در مقدمه و فصل یکم و خاتمه، از زندگی، اسلوب تاریخ‌نگاری و ارزش ‌گزارش‌های ابن زباله سخن رفته است. فصول بعد به اصل نقل شده‌ها و نصوص ابن زباله که چکیده‌ای از آن در دو بخش کلی ارائه شده، اختصاص یافته است:
# گزارش‌های ابن زباله درباره [[مسجدالنبی]] و دیگر مساجد [[مدینه]] و توسعه و تعمیر‌ و کیفیت ساختمان وآگاهی‌های پیرامونی. بر پایه این ‌گزارش‌ها، می‌توان نگرشی روشن‌تر به تاریخ مسجد [[پیامبر(ص)]] و نقش [[صحابه]] در ساختن آن یافت. وی با دقت، وضع [[مسجد]] و اندازه<ref>تاریخ المسجد النبوی، ص۱۱۶.</ref> و اطراف آن، خانه‌های پیرامون و افزوده شدن هر بخش را توضیح داده است. معمولاً همین توضیحات در کتب بعدی نیز آمده است.<ref>نک: اتحاف الزائر، ص۱۰۵-۱۰۷.</ref><br /> ابن زباله به سیره پیامبر(ص) و کارهای او در بنای مسجدالنبی و چگونگی [[تغییر قبله]]، [[منبر]] و [[حجره]] شریف، و رفت و آمد به مسجد اشاره کرده است. نیز چند نقل درباره سازنده منبر پیامبر و اندازه و ابعاد آن به دست می‌دهد. هم اندازه اولی منبر پیامبر(ص) و هم وضعیت و اندازه آن در دوران خویش را بیان نموده است. (ص۹۰) در شرح حال ساکنان مدینه، آگاهی‌های گذشته را با دیده‌های خود، بدون تفصیل و حاشیه‌نویسی آمیخته است.<br />از روایت‌های گوناگون [[ابن زباله]]، وضع حجره‌های پیرامون [[مسجدالنبی]]، [[قبر پیامبر(ص)]] و نیز ستون‌های مسجد مشخص می‌شود. او باب‌ها و نیز ستون‌های گوناگون را با نام‌های مخلّقه، قرعه، توبه، وفود، مقام جبرئیل و سریر معرفی کرده است. در مجموع ۲۹۶ ستون که شش مورد آن در دیوار قبر نبوی است، در سخن ابن زباله وصف شده است. (ص۹۳۱۰۳) در وصف درهای مسجد پیامبر، به سه در که [[پیامبر(ص)]] قرار داد و نیز ۲۴ در تا دوران خود، اشاره می‌کند. محقق کتاب میان این ‌گزارش ابن زباله و ‌گزارش‌های تاریخ‌نگاران بعدی که ۲۰ در برای مسجدالنبی معرفی کرده‌اند، منافاتی ندیده؛ زیرا نحوه وصف و دسته‌بندی آن‌ها متفاوت است. بر پایه این ‌گزارش، در دوم مسجد، [[باب علی]] خوانده شده که پشت خانه پیامبر(ص) قرار گرفته و هنگام تعمیر دیوار، بسته شده است. (ص۱۰۴۱۱۳) در گفتار پیرامون تعمیر و توسعه مسجد، از افزوده‌ها و تغییرهای مسجدالنبی هنگام حکمرانی [[خلیفه دوم]] و [[خلیفه سوم|سوم]] و [[ولید بن عبدالملک]] ‌گزارش‌هایی کوتاه و سودمند آمده است. (ص۱۱۳۱۲۲) به گزارش ابن زباله و [[یحیی علوی]]، [[عمر بن عبدالعزیز]] نخستین کسی بود که برای مسجدالنبی [[محراب]] و [[شرفات|شُرُفات]] (کنگره روی دیوار) ساخت، با این توجیه که این‌ها موجب زینت و زیبایی [[مسجد]] هستند. همچنین برای جلوگیری از کسب و کار در مسجد و نگهبانی و مراقبت از آن، کسی را به کار گماشت. (ص۱۲۲۱۲۳) شمار قندیل‌های مسجد در دوران [[ابن زباله]] ۲۹۰ عدد بوده است. وصف ابن زباله از مناره‌ها که نوآوری [[عمر بن عبدالعزیز]] بوده و نحوه [[اذان|اذان‌گفتن]]، فرستادن [[مصحف|مُصحَف‌ها]] به مساجد، [[سقایت]] مسجد، فرش‌های مسجد و برخی از آداب و آیین‌های همسایگی با مسجدالنبی و رفتن به آن و دیگر مساجد، از اهمیت و ارزشی ویژه برخوردار است. (ص۱۲۴۱۳۳)<br />در اخبار المدینه آگاهی‌ها و گزارش‌هایی پرشمار درباره مصلاها و مسجدهای مناطق گوناگون مدینه آمده که [[پیامبر(ص)]] در آن‌ها نماز ‌گزارده است؛ مانند [[مسجد فضیخ|مسجد فَضیخ]]، [[مسجد بنی‌قریظه|مسجد بنی‌قُرَیظه]]، [[مسجد قبا|مسجد قُبا]]، [[مسجد قبلتین|مسجد قِبلَتَین]]، و [[مسجد ذباب|مسجد ذُباب]]. همچنین درباره مساجد مسیر [[مکه]] و [[مدینه]] و جای‌های دیگر که پیامبر(ص) در آن‌ها نماز ‌گزارده، ‌گزارش‌های گوناگون آورده است. (ص۱۳۶۱۶۳)
# آگاهی‌هایی درباره نخستین ساکنان، تاریخ، نام‌ها، فضیلت‌ها و احکام، مقابر، چاه‌ها، وادی‌ها، بقاع، و بازارهای [[مدینه]]. ابن زباله همراه بررسی وضعیت [[انصار]] مدینه و سرگذشت و تاریخ سیاسی آن‌ها (ص۱۶۴۱۸۳)، پاره‌ای از احکام [[فقه|فقهی]] و فضیلت‌های این شهر را بیان می‌کند. (ص۱۸۴۲۰۴) در یادکرد آرامگاه‌های مدینه، از فضیلت سرزمین [[بقیع]] و نیایش شبانه [[پیامبر(ص)]] در آن‌جا خبر می‌دهد و در معرفی قبور و دفن شدگان در بقیع، از مقبره [[ابراهیم فرزند پیامبر(ص)|ابراهیم]] فرزند پیامبر و ع[[ثمان بن مظعون|ثمان بن مَظعون]]، آرامگاه آل [[عمر بن خطاب]]، [[قبر امام حسن(ع)]]، مدفن [[رأس الحسین(ع)]]، و قبرهای [[فاطمه بنت اسد]]، [[عبدالرحمن بن عوف]]، [[صفیه بنت عبدالمطلب]]، [[اطهار المؤمنین|اَطهار المؤمنین]]، [[عثمان بن عفان|عثمان بن عَفّان]]، [[مالک بن سنان|مالک بن سنان خِدْری]] و نیز [[مقبره بنی‌سلمه|مقبره بنی‌سَلَمه]] یاد میکند. (ص۲۰۵۲۱۰) سپس بخشی از سیره اجتماعی را گزارش می‌نماید و به معرفی چاه‌ها و وادی‌ها و صدقات [[پیامبر(ص)]] (ص۲۱۱۲۳۱) و گزارش درباره برخی محلات و مکان‌ها و روستاها و بازارهای مدینه می‌پردازد. در مجموع ۲۱ چاه حفر شده در مدینه به دست پیامبر(ص) و نحوه حفر آن‌ها را معرفی می‌نماید.

==نسخه‌شناسی==
از اخبار المدینه ابن زباله تاکنون نسخه‌ای یافت نشده است. نسخه موجود در کتابخانه [[آستان قدس رضوی]] که احتمال داده‌اند اخبار المدینه ابن زباله باشد،<ref>فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۸، ص۴۷۹.</ref> همان [[المناسک]] نوشته [[ابواسحاق حربی]] (درگذشت ۲۸۵ق) در راه‌شناسی [[حج]] و مناطق و مکان‌های [[مدینه]] است.<ref>المناسک، ص۲۷۱.</ref> [[سخاوی]] در سده نهم قمری اخبار المدینه را دیده و آن را مجلدی پُربرگ خوانده است.<ref>الاعلان، ص۲۷۴.</ref> در همان سده، [[سمهودی|سَمهودی]] با هدف تلخیصِ<ref>لمحات عن تاریخ جزیرة العرب، مج۲۴، ص۲۹۸.</ref> آثار اصلی درباره مدینه، به گزینش اطلاعات و ‌گزارش‌های اخبار المدینه پرداخته است؛ اما گویا این نسخه از کتاب در حریقی در [[مسجدالحرام]]، همراه کتابخانه و کتاب پُربرگ خود سمهودی که [[وفاء الوفاء|وفاء الوفاء]] کنونی تلخیص آن است، از میان رفته باشد.<ref>وفاء الوفاء، ج۲، ص۴۱۵-۴۱۶.</ref> از آن پس نسخه‌ای از اخبار المدینه دیده نشده است؛ اما عمده اطلاعات و ‌گزارش‌های آن با انتقال به متون و منابع مدینه‌شناسی محفوظ مانده است.

==چاپ‌ها==
عُسَیلان به نقل از کتاب [[ذخائر التراث العربی الاسلامی]] از گردآوری و نشر اخبار المدینه به دست فردیناند وستنفلد (درگذشت ۱۸۹۹م)، خاورشناس آلمانی خبر داده که آن را از [[وفاء الوفاء]] سَمهودی استخراج و تنظیم کرده است.<ref>المدینة المنورة فی آثار المؤلفین، ص۳۰؛ نک: تاریخ الادب العربی، ج۲، ص۲۳؛ تاریخ التراث العربی، مج۱، ج۲، ص۲۰۱-۲۰۲.</ref> این تصحیح در سال ۱۸۶۴م با عنوان تاریخ المدینة لابن زباله چاپ شده است.<ref>میقات حج، ش۲۳، ص۱۷۳، «کتاب‌شناسی تاریخ مدینه».</ref> [[بدوی|بَدَوی]] در معرفی آثار وستنفلد، به مشخصات کامل کتاب تاریخ المدینه به عنوان تلخیص وفاءالوفاء [[سمهودی|سَمهودی]] اشاره کرده و نامی از ابن زباله نبرده است.<ref>موسوعة المستشرقین، ص۴۰۱.</ref> در چاپی دیگر، [[صلاح عبدالعزیز بن سلامه]] به بازسازی کتاب پرداخته و آن را به [[دانشگاه ام ‌القری]] در [[مکه]] ارائه کرده که به همت مرکز بحوث و دراسات المدینة المنوره در ۱۴۲۴ق منتشر شده است.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
{{دانشنامه
| آدرس = http://phz.hajj.ir/422/9264
| عنوان = اخبار المدينه ابن زَباله
|نویسنده = علی احمدی میرآقا
}}
*'''اتحاف الزائر''': ابن عساکر (م.۶۱۸ق.)، به کوشش شکری، بیروت،‌دار الارقم.
*''' اخبار المدینه''': ابن زباله (م.۱۹۹ق.)، به کوشش صلاح عبدالعزیز، المدینه، ۱۴۲۴ق.
*''' الاعلان بالتوبیخ''': شمس الدین السخاوی (م.۹۰۲ق.)، به کوشش فرانس روزنتال، بیروت،‌دار الکتب العلمیه.
*''' الاکمال فی رفع الارتیاب''': علی بن هبة الله ابن ماکولا (م.۴۷۵ق.)، بیروت،‌دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
*''' تاریخ الادب العربی''': کارل بروکلمان، قم،‌دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۹ق.
*''' تاریخ التراث العربی''': فؤاد سزگین، ترجمه''': فهمی، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۱۲ق.
*''' تاریخ المدینة المنوره''': ابن شبّه (م.۲۶۲ق.)، به کوشش شلتوت، جده،‌دار الاصفهانی، ۱۴۰۲ق.
*''' تاریخ المسجد النبوی الشریف''': محمد الیاس عبدالغنی.
*''' التعریف بما آنست الهجره''': محمد بن احمد المطری (م.۷۴۱ق.)، به کوشش سعید عبدالفتاح، مکه، مکتبة نزار البانی، ۱۴۱۷ق.
*''' تقریب التهذیب''': ابن حجر العسقلانی (م.۸۵۲ق.)، به کوشش مصطفی، بیروت،‌دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
*''' تهذیب التهذیب''': ابن حجر العسقلانی (م.۸۵۲ق.)، بیروت،‌دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
*''' تهذیب الکمال''': المزی (م.۷۴۲ق)، به کوشش احمد علی و حسن احمد، بیروت،‌دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
*''' فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی(ع)(شماره ۱۳)''': دکتر آصف فکرت، آستان قدس رضوی.
*''' الفهرست''': ابن الندیم (م.۳۸۰ق.)، به کوشش تجدد.
*''' الجرح و التعدیل''': ابن ابی‌حاتم الرازی (م.۳۲۷ق.)، بیروت،‌دار الفکر، ۱۳۷۲ق.
*''' الضعفاء الصغیر''': البخاری (م.۲۵۶ق.)، به کوشش محمود ابراهیم، بیروت،‌دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
*''' لسان المیزان''': ابن حجر العسقلانی (م.۸۵۲ق.)، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت،‌دار الکتاب العلمیه، ۱۴۱۶ق.
*''' لمحات عن تاریخ جزیرة العرب''': حمد الجاسر، العرب.
*''' المدینة المنورة فی آثار المؤلفین''': عبدالله بن عبدالرحیم عسیلان، المدینه، ۱۴۱۸ق.
*''' معجم البلدان''': یاقوت الحموی (م.۶۲۶ق.)، بیروت،‌دار صادر.
*''' معجم ما استعجم''': عبدالله البکری (م.۴۸۷ق.)، به کوشش جمال طلبه، بیروت،‌دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
*''' المناسک و اماکن طرق الحج''': ابواسحاق الحربی (م.۲۸۵ق.)، به کوشش حمد الجاسر، ریاض،‌دار الیمامه، ۱۴۰۱ق.
*''' المنتخب من کتاب ازواج النبی(ص)''': محمد بن حسن بن زباله بروایة الزبیر بن بکار، به کوشش العمری، المدینه، مطبعة الجامعة الاسلامیه، ۱۴۰۱ق.
*''' موسوعة المستشرقین''': عبدالرحمن بدوی، بیروت،‌دار العلم للملایین، ۱۹۹۳م.
*''' موسوعة مکة المکرمة و المدینة المنوره''': احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسة الفرقان، ۱۴۲۸ق.
*''' میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در حج و زیارت.
*''' وفاء الوفاء''': السمهودی (م.۹۱۱ق.)، به کوشش السامرائی، مؤسسة الفرقان، ۱۴۲۲ق.
{{پایان}}
{{کتاب‌های مرتبط با حج}}
<onlyinclude>{{تکمیل مقاله
| شناسه = شد
| جعبه اطلاعات = 
| عنوان‌بندی = شد
| ویرایش = شد
| لینک‌دهی = شد
| عکس = شد
| جعبه نقل قول = 
| پیوند به بیرون = 
| مطالعه بیشتر = 
| پانویس و منابع = شد
| ناوبری = شد
| رده = شد
| تغییر مسیر = شد
}}<onlyinclude>

[[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]
[[رده:کتاب‌های ابن زباله]]
[[رده:کتاب‌های قرن دوم قمری]]
[[رده:کتاب‌های تاریخ مدینه]]

نهرین

2022-09-04T05:30:18Z

R.rafiei60: ایجاد پیوند

'''نهرین'''، نام دو شاخه از رود [[فرات]] است، که یک شاخه آن به [[نینوا]] در نزدیکی [[کربلا]] رسیده و به سمت شمال شرقی ادامه مسیر می‌دهد تا اینکه به یکدیگر می‌رسند. برخی محل شهادت [[امام حسین(ع)]] را کنار نهرین دانسته‌اند. نام نهرین در برخی رویدادهای تاریخی دیگر، مانند فتح [[حیره]] توسط خالد بن ولید و روی کار آمدن قرمطیان آمده است.

==موقعیت==
نهرین، نام دو شاخه از رود [[فرات]] است، که یک شاخه آن به [[نینوا]] در نزدیکی [[کربلا]] رسیده و به سمت شمال شرقی ادامه مسیر می‌دهد تا اینکه به یکدیگر می‌رسند.<ref>نهرهای کربلا در منابع تاریخی، فصلنامه فرهنگ زیارت، شماره ۲۸، ص74؛ رک: مقاتل الطالبین، ص۶۱.</ref>

==در تاریخ==
نام نهرین، در برخی رویدادهای تاریخی ذکر شده، که پاره‌ای از آنها عبارتند از:

*[[ابن شهر آشوب]]، محل شهادت [[امام حسین (ع)|امام حسین]](ع) را در سرزمین کربلا، در منطقه‌ای میان نینوا و [[غاضریه]]، که در کنار نهرین قرار داشته، دانسته است.<ref>مناقب آل ابی‌طالب، ج8 ،ص188.</ref> ابن کثیر نیز، از «محمد بن عمرو بن حسن» نقل کرده که وی در کنار [[امام حسین(ع)]] در نهرین بوده است.<ref>البدایة و النهایة، ج8، ص188.</ref>
*یحیی فرزند [[زید بن علی|زید بن علی(ع)]]، پس از شهادت پدرش، وقتی تنها ده نفر با او باقی مانده بودند، به سوی نهرین گریخت.<ref>الدر النظیم، ج۲، ص۵۹.</ref>
*به گفته طبری، کشاورزان [[حیره]]، پس از فتح سرزمینشان توسط خالد بن ولید، پذیرفتند مالیات زیادی پرداخت کنند. خالد، برای اینکه کسی نسبت به دستوراتش نافرمانی نکند، جاسوسانی را بین مردم پخش کرد و برای تأمین امنیت، ولایت نهرین را به بشر بن خصاصه داد تا او نیز مالیات را به زور از مردم بگیرد.<ref>تاریخ الامم و الملوک، ج4، ص17.</ref>
*طبری، در بیان رویدادهای سال ۲۷۸ق. از تحرکات گروهک‌هایی به نام قرمطی در خاک [[کوفه]] یاد کرده که آغاز فعالیتشان هم‌زمان با ظهور شخصی در جنوب [[ایران|ایران]] و استقرارش در منطقه نهرین بوده است. این شخص، زهد زیادی داشته، لباس پشمین به تن می‌کرده و باورهایی مانند وجوب ۵۱ رکعت نماز در روز داشته است. سرانجام محل سکونت او لو رفته و دستگیر شده است.<ref>تاریخ الامم و الملوک، ج8 ،ص158.</ref>

==پانوشت==
{{پانویس}}
==منابع==
{{منابع}}{{برگرفتگی
| پیش از لینک = مقاله
| منبع = نهرهای کربلا در منابع تاریخی،
| پس از لینک = سید عبدالحسن کلیدار، ترجمه محمدحسین خوشنویس، فصلنامه فرهنگ زیارت، شماره بیست و هشتم، پاییز ۱۳۹۵، ص۷۴
| لینک =
}}
* '''البدایة و النهایة'''، ابن کثیر اسماعیل بن عمر، نشر دارالارقام، ۱۴۰۴ق.
* '''تاریخ الأمم الملوک'''، ابوجعفر محمد بن جریر طبری، بیروت، دارالتراث. ۱۴۱۵ق.
* '''الدرّ النظیم'''، جمال‌الدین شامی، ۱۳۷۲ش.
* '''مناقب آل ابیطالب'''، ابن شهرآشوب ابو جعفر محمد بن علی، داراالضواء، ۱۴۰۰ق.
{{پایان}}

[[رده:رودخانه‌های عراق]]

اهل حل

2022-09-04T05:28:57Z

R.rafiei60: ایجاد پیوند

[[پرونده:مواقیت حج.jpg|300px|بندانگشتی|محدوده حرم مکی]]
'''اهل حِلّ'''؛ به ساکنان میان میقات‌های پنج‌گانه و محدوده [[حرم]] گفته می‌شود. فقهای اسلامی برای ساکنان حل در مورد [[میقات]]، [[طواف وداع]]، انجام [[حج]] و عبور از منازل، احکام خاصی قائل هستند. میقات اهل حل منازل آنهاست البته بهتر است که از [[مواقیت]] [[احرام]] ببندند. مشهور فقیهان امامی بر آنند که انجام [[حج تمتع]] برای ساکنان [[مکه]] و پیرامون آن روا نیست.

==واژه‌شناسی==
اهل حل از دو واژه اهل به معنای ساکنان<ref>العین، ج4، ص89؛ لسان العرب، ج11، ص29، «اهل. </ref> و [[حل]] به معنای منطقه بیرون از حرم<ref>الصحاح، ج4، ص1673؛ تاج العروس، ج14، ص162، «حلل. </ref> ترکیب یافته و در اصطلاح [[فقه اسلامی]] به افرادی که میان میقات‌های پنج‌گانه و محدوده حرم ساکن باشند، اطلاق می‌شود.<ref>بدائع الصنائع، ج2، ص164؛ تبیین الحقائق، ج2، ص74؛ الفقه الاسلامی، ج3، ص502.</ref>
در منابع روایی [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، این تعبیر کمتر به چشم می‌آید. گاه نیز در معنایی متفاوت از معنای اصطلاحی به کار رفته، از جمله در روایتی از [[پیامبر(ص)]] که مقصود از اهل حل در آن، افراد غیر مُحرم هستند.<ref>مستدرک الوسائل، ج9، ص201؛ مسند احمد، ج1، ص100؛ کنز العمال، ج5، ص254.</ref>

فقیهان امامی نیز به پیروی از روایت‌ها، کمتر از این اصطلاح استفاده نموده و بیشتر با تعابیری چون «من منزله بین المیقات و مکه»<ref>فقه الرضا، ص216؛ الدروس، ج1، ص494.</ref> و «من کان منزله دون المیقات»<ref>الجمل و العقود، ص132؛ تحریر الاحکام، ج1، ص94؛ الدروس، ج1، ص341.</ref> از آن یاد کرده‌اند. منابع فقهی اهل سنت افزون بر چنین تعابیری،<ref>کشاف القناع، ج2، ص403؛ مواهب الجلیل، ج4، ص46؛ المحلی، ج7، ص266.</ref> با واژگانی مانند حلّی<ref>حاشیه ابن عابدین، ج2، ص637.</ref> و اهل بستان<ref>المبسوط، ج4، ص168؛ تحفة الفقهاء، ج1، ص397؛ بدائع الصنائع، ج2، ص166.</ref> و بستانی<ref>الهدایه، ج1، ص172؛ بدائع الصنائع، ج2، ص166؛ تحفة الفقهاء، ج1، ص395.</ref> (منسوب به [[بستان بنی‌عامر]] که در این منطقه قرار دارد) این مفهوم را شناسانده‌اند.

==احکام اهل حل==
اهل حل، در برابر اهل حرم و آفاقی، از احکامی ویژه برخوردارند که عبارتند از:

===استطاعت ===
به تصریح شماری از اهل سنت، [[استطاعت مالی]] (زاد و راحله) در وجوب [[حج]] بر اهل حل شرط نیست و حج بر این افراد بدون زاد و راحله نیز واجب است.<ref>المنتقی، ج2، ص269.</ref> برخی [[امامیان]]<ref>تذکرة الفقهاء، ج7، ص51؛ مسالک الافهام، ج2، ص129؛ جواهر الکلام، ج17، ص252.</ref> و [[شافعیان]]<ref>المجموع، ج7، ص89.</ref> وجود راحله (مرکب) برای ساکنان پیرامون [[مکه]] را که امکان پیمودن راه بدون سختی برای آنان فراهم باشد، شرط نمی‌دانند.
===میقات===
به باور همه فقیهان امامی<ref>النهایه، ص211؛ السرائر، ج1، ص529؛ تحریر الاحکام، ج1، ص94.</ref> و تقریبا همه اهل سنت،<ref>بدایة المجتهد، ج1، ص261؛ المجموع، ج7، ص203؛ الشرح الکبیر، ج3، ص209.</ref> [[میقات]] اهل حل منزل خود آنان است و البته [[احرام]] آن‌ها از میقات‌های پنج‌گانه نیز جائز بلکه برتر است.<ref>الدروس، ج1، ص494؛ مواهب الجلیل، ج4، ص49؛ العروة الوثقی، ج4، ص634.</ref> از میان [[تابعین]] و فقیهان پیشین نیز افرادی چون [[طاووس]]، [[شافعی]]، [[مالک]]، [[ابوحنیفه]]، [[احمد]] و [[ابوثور]] نیز میقات اهل حل را منزل آنان دانسته‌اند و تنها [[مجاهد]] محل احرام آنان را مکه دانسته است.<ref>المجموع، ج7، ص203؛ الشرح الکبیر، ج3، ص209.</ref>
پشتوانه نظر امامیان، روایت‌های پرشمار [[امامان معصوم(ع)]] است<ref>المعتبر، ج2، ص804؛ الحدائق، ج14، ص447؛ موسوعة الامام الخوئی، ج28، ص229.</ref> که از آن جمله می‌توان به صحیحه [[معاویة بن عمار]] از [[امام صادق(ع)]]<ref>التهذیب، ج5، ص59.</ref> اشاره نمود: «من کان منزله دون الوقت الی مکة فلیحرم من منزله».

دلیل اهل سنت درباره میقات اهل حلّ نیز حدیث [[ابن عباس]] از پیامبر(ص)<ref>صحیح البخاری، ج2، ص142.</ref> است که بر پایه آن، محل احرام ساکنان محدوده پیش از میقات، از سوی مکه، منزل آنان دانسته شده است:<ref>المجموع، ج7، ص194؛ الشرح الکبیر، ج3، ص209؛ مواهب الجلیل، ج4، ص41.</ref> «فمن کان دونهن فمهله من اهله».

===عبور بدون احرام اهل حل از منازل خود===

امامیان،<ref>المعتبر، ج2، ص804؛ الحدائق، ج14، ص447؛ المعتمد، ج3، ص297-298.</ref> حنبلیان،<ref>المغنی، ج3، ص220؛ کشاف القناع، ج2، ص465-466.</ref> مالکیان<ref>المدونة الکبری، ج1، ص373؛ مواهب الجلیل، ج4، ص41، 46.</ref> و شافعیان<ref>المجموع، ج7، ص203؛ فتح العزیز، ج7، ص84.</ref> به پشتوانه احادیث<ref>صحیح البخاری، ج2، ص142-143؛ التهذیب، ج5، ص59.</ref> عبور بدون احرام اهل حل از منطقه محل سکونت خود به قصد انجام [[مناسک حج]] و [[عمره]] را جایز نمی‌دانند. به تصریح برخی، این کار [[کفاره]] دارد.<ref>المدونة الکبری، ج1، ص373.</ref> البته حنفیان باور دارند که اهل حل برای انجام کارهای خود می‌توانند بدون احرام وارد مکه شوند.<ref>المبسوط، ج4، ص167، 169؛ بدائع الصنائع، ج2، ص166؛ اللباب، ج1، ص180.</ref>

===وظیفه اهل حلّ در انجام حج===

مشهور فقیهان امامی<ref>جواهر الکلام، ج18، ص5؛ العروة الوثقی، ج4، ص599-600.</ref> و حنفیان<ref>الاصل المعروف بالمبسوط، ج2، ص533؛ بدائع الصنائع، ج2، ص169.</ref> بر پایه آیه 196 [[سوره بقره]] بر آنند که انجام [[حج تمتع]] برای ساکنان مکه و پیرامون آن روا نیست. بر پایه برخی روایات<ref>التهذیب، ج5، ص33، 47.</ref> و به گفته حنفیان<ref>المبسوط، ج4، ص169؛ بدائع الصنائع، ج2، ص169.</ref> پیرامون مکه در این حکم به معنای فاصله میان مکه و میقات است. پس وظیفه اهل حل در انجام حج با وظیفه آفاقیان تفاوت دارد. البته امامیان فاصله 48 میل را ملاک این فاصله می‌دانند.<ref>جواهر الکلام، ج18، ص6؛ العروة الوثقی، ج4، ص599-600.</ref>

===طواف وداع===

هر چند بر پایه نظر حنفیان<ref>بدائع الصنائع، ج2، ص142؛ المغنی، ج3، ص486.</ref> و حنبلیان و برخی شافعیان<ref>الحاوی الکبیر، ج4، ص212-213.</ref> [[طواف وداع]] از [[واجبات حج]] است، به تصریح برخی، این طواف بر اهل حل واجب نیست.<ref>الاستذکار، ج4، ص212؛ بدائع الصنائع، ج2، ص142؛ المغنی، ج3، ص486.</ref>

==پیوند به بیرون==
*[http://miqat.hajj.ir/article_37692.html ادنی الحل، فصلنامه علمی ترویجی میقات حج]

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع ==
{{منابع}}
{{دانشنامه
| آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8103
| عنوان = اهل حل
| نویسنده = حمیدرضا خراسانی
}}
* '''الاستذکار''': ابن عبدالبر (م. 463ق.) ، به کوشش سالم عطا و محمد معوض، دار الکتب العلمیه، 2000م
* '''الاصل المعروف بالمبسوط''': محمد بن الحسن الشیبانی (م. 189ق.) ، به کوشش ابوالوفاء، کراتشی، ادارة القرآن و العلوم الاسلامیه
* '''بدایة المجتهد''': ابن رشد القرطبی (م. 595ق.) ، به کوشش العطار، بیروت، دار الفکر، 1415ق
* '''بدائع الصنائع''': علاء الدین الکاسانی (م. 587ق.) ، پاکستان، المکتبة الحبیبیه، 1409ق
* '''تاج العروس''': الزبیدی (م. 1205ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1414ق
* '''تبیین الحقائق''': عثمان بن علی الزیلعی (م. 743ق.) ، قاهره، دار الکتب الاسلامی، 1313ق
* '''تحریر الاحکام الشرعیه''': العلامة الحلی (م. 726ق.) ، مشهد، آل البیت
* '''تحفة الفقهاء''': علاء الدین السمرقندی (م. 535/539ق.) ، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق
* '''تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (م. 726ق.) ، قم، آل البیت، 1414ق
* '''تهذیب الاحکام''': الطوسی (م. 460ق.) ، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365ش
* '''الجمل و العقود فی العبادات''': الطوسی (م. 460ق.) ، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1387ش
* '''جواهر الکلام''': النجفی (م. 1266ق.) ، به کوشش قوچانی و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی
* '''حاشیة رد المحتار''': ابن عابدین (م. 1252ق.) ، بیروت، دار الفکر، 1415ق
* '''الحاوی الکبیر''': الماوردی (م 450ق.) ، به کوشش علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق
* '''الحدائق الناضره''': یوسف البحرانی (م. 1186ق.) ، به کوشش آخوندی، قم، نشر اسلامی، 1363ش
* '''الدروس الشرعیه''': الشهید الاول (م. 786ق.) ، قم، نشر اسلامی، 1412ق
* '''السرائر''': ابن ادریس (م. 598ق.) ، قم، نشر اسلامی، 1411ق
* '''الشرح الکبیر''': عبدالرحمن بن قدامه (م. 682ق.) ، بیروت، دار الکتب العلمیه
* '''الصحاح''': الجوهری (م. 393ق.) ، به کوشش العطار، بیروت، دار العلم للملایین، 1407ق
* '''صحیح البخاری''': البخاری (م. 256ق.) ، بیروت، دار الفکر، 1401ق
* '''العروة الوثقی''': سید محمد کاظم یزدی (م. 1337ق.) ، قم، النشر الاسلامی، 1420ق
* '''العین''': خلیل (م. 175ق.) ، به کوشش مخزومی و السامرائی، دار الهجره، 1409ق
* '''الفقه الاسلامی و ادلته''': وهبة الزحیلی، دمشق، دار الفکر، 1418ق
* '''فقه الرضا (علیه‌السّلام) ''': علی بن بابویه (م. 329ق.) ، مشهد، المؤتمر العالمی للامام الرضا (علیه‌السّلام)، 1406ق
* '''کشاف القناع''': منصور البهوتی (م. 1051ق.) ، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق
* '''کنز العمال''': المتقی الهندی (م. 975ق.) ، به کوشش السقاء، بیروت، الرساله، 1413ق
* '''اللباب فی شرح الکتاب''': عبدالغنی الغنیمی المیدانی (م. 1298ق.) ، به کوشش محمد محیی الدین، بیروت، المکتبة العلمیه
* '''لسان العرب''': ابن منظور (م. 711ق.) ، قم، ادب الحوزه، 1405ق
* '''المبسوط''': السرخسی (م. 483ق.) ، بیروت، دار المعرفه، 1406ق
* '''المجموع شرح المهذب''': النووی (م. 676ق.) ، دار الفکر
* '''المحلی بالآثار''': ابن حزم الاندلسی (م. 456ق.) ، به کوشش احمد شاکر، بیروت، دار الفکر
* '''المدونة الکبری''': مالک بن انس (م. 179ق.) ، مصر، مطبعة السعاده
* '''مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام''': الشهید الثانی (م. 965ق.) ، قم، معارف اسلامی، 1416ق
* '''مستدرک الوسائل''': النوری (م. 1320ق.) ، بیروت، آل البیت، 1408ق
* '''مسند احمد''': احمد بن حنبل (م. 241ق.) ، بیروت، دار صادر
* '''المعتبر''': المحقق الحلی (م. 676ق.) ، مؤسسه سید الشهداء، 1363ش
* '''المعتمد فی شرح المناسک''': محاضرات الخوئی (م. 1413ق.) ، الخلخالی، قم، مدرسة دار العلم، 1410ق
* '''المغنی''': عبدالله بن قدامه (م. 620ق.) ، بیروت، دار الکتب العلمیه
* '''المنتقی شرح الموطّا''': سلیمان بن خلف الباجی (م. 474ق.) ، قاهره، دار الکتاب الاسلامی
* '''مواهب الجلیل''': الحطاب الرعینی (م. 954ق.) ، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1416ق
* '''موسوعة الامام الخوئی (م. 1413ق.) ، قم، احیاء آثار الخوئی
* '''النهایه''': الطوسی (م. 460ق.) ، بیروت، دار الکتاب العربی، 1400ق
* '''الهدایة شرح بدایة المبتدی''': علی بن ابی بکر المرغینانی (م. 593ق.) ، به کوشش طلال یوسف، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1415ق.
{{پایان}}

[[رده:میقات‌های حج]]
[[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]
[[رده:احکام احرام]]
[[رده:اقسام حج‌گزار]]

جعفر بن ابی طالب

2022-09-03T05:36:07Z

R.rafiei60: ویراستاری جزئی

{{جعبه اطلاعات اشخاص
|عنوان = جعفر بن ابی‌طالب
|تصویر =
|عرض تصویر =
|توضیح تصویر =
|نام کامل =
|کنیه = ابوعبدالله
|لقب = طیّار، ذوالجناحین
|نسب = [[بنی‌هاشم]]
|زادروز = بیست سال پس از عام الفیل، حدود سال ۵۹۰م.
|کشور تولد =
|شهر تولد = [[مکه]]
|محل زندگی =
|مهاجر/انصار = انصار
|نام همسر =
|فرزندان = [[عبدالله بن جعفر|عبدالله]]، عون، محمد
|خویشاوندان سرشناس =
|دین = [[اسلام]]
|مذهب =
|پیشه =
|مناصب = فرماندهی لشکر اسلام در [[غزوه مؤته]]
|نحوه درگذشت/شهادت = شهادت در [[غزوه مؤته]]
|تاریخ درگذشت = سال هشت هجری
|شهر درگذشت = 
|کشور درگذشت = 
|آرامگاه = کشور [[اردن]]، استان کَرک، شهرستان المزار

|زمان اسلام آوردن = سال نخست [[بعثت]]
|نحوه اسلام آوردن =
|حضور در جنگ‌ها =
|هجرت به = حبشه
|دلیل شهرت =
|نقش‌های برجسته =
|دیگر فعالیت‌ها =

|نام زیارتگاه =
|سمت =
|خدمت =
|محل اقدام =
|سفر =
|نوشته‌ها =
|موقوفات =
|بناهای ساخته شده =
|مقام علمی =

|پس از =
|پیش از =

|اساتید =
|محل تحصیل =
|اجازه روایت از =
|اجازه اجتهاد از =
|شاگردان =
|اجازه روایت به =
|اجازه اجتهاد به =
|تالیفات =

|فعالیت سیاسی =
|فعالیت اجتماعی =
|فعالیت مذهبی =

|وبگاه رسمی =
|امضا = 
}}
'''جعفر بن ابی‌طالب''' (م.۸ق)، ملقّب به طَیّار، پسر عموی [[حضرت محمد(ص)]] و برادر [[امام علی(ع)]]، سرپرست مهاجران به حبشه و از فرماندهان شهید در [[سریه مؤته]] است. او یکی از نخستین کسانی بود که [[اسلام]] آورد و نخستین کسی بود که اسلام را بیرون از [[جزیرةالعرب|جزیرة‌العرب]] تبلیغ کرد.

حضرت محمد(ص)، [[امامان(ع)]] و [[صحابه]] از فضائل او سخن گفته‌اند و [[شیعه]] و [[اهل سنت]] در ارزش‌های اخلاقی او اتفاق دارند. جعفر، میان فرقه علویان نیز دارای تقدس و محبوبیت بالایی است.

نسل او که به آل جعفر شهرت دارند از فرزند نخستش، [[عبدالله بن جعفر|عبدالله]] ادامه یافته است. برخی از افراد نسل او، مانند اسحاق بن محمد بن یوسف و محمد بن حسین بن معاویه امارت [[حرمین]] را به عهده داشته‌اند.

مزار جعفر، در کشور [[اردن]]، استان کَرک، شهرستان المزار قرار دارد. زیارتگاه دیگری به نام مشهد در همان استان، در روستای مؤته قرار دارد که محل به شهادت رسیدن جعفر است. زیارتگاه‌های پرشمار دیگری در [[سوریه]] در کوهستان‌های لاذقیه منسوب به جعفر وجود دارد.

==تولد و کودکی==
جعفر، مکنّی به ابوعبدالله<ref>الطبقات، ج4، ص25؛ انساب الاشراف، ج1، ص225.</ref> و متولد [[مکه]]<ref>الاستیعاب، ج1، ص242.</ref> فرزند [[ابوطالب]] و [[فاطمه بنت اسد]] است. جد اعلای پدری او و پدربزرگ مادری او «هاشم» است؛ از این رو، از دو طرف [[بنی‌هاشم|هاشمی‌تبار]] است.<ref>المحبر، ص457.</ref> بر پایه قول مشهور، سن جعفر ده سال بزرگ‌تر از برادرش [[امام علی(ع)]] است؛<ref>الطبقات، ج1، ص97؛ الاستیعاب، ج1، ص242.</ref> از این رو، زمان تولد او بیست سال پس از عام الفیل، حدود سال ۵۹۰م. بوده است.

جعفر به دلیل شرایط سخت اقتصادی و عیال‌واری پدرش، به پیشنهاد [[حضرت محمد(ص)]] بخشی از نوجوانی خود را تا زمان [[اسلام]] آوردن، تحت کفالت عمویش عباس<ref>السیرة النبویه، ج1، ص246؛ تاریخ الطبری، ج2، ص313.</ref> و به نقلی، تحت کفالت عمویش [[حمزه]] به سر برد.<ref>الاستغاثه، ج2، ص30؛ مناقب، ج2، ص27؛ بحار الانوار، ج38، ص254، 295.</ref>

==لقب==
به جعفر، لقب‌های طَیّار<ref group="یادداشت">پرواز کننده.</ref> و ذوالجناحین<ref group="یادداشت">دارای دو بال.</ref> داده شده، که برگرفته از سخن حضرت محمد(ص) درباره اوست.<ref>انساب الاشراف، ج2، ص298؛ تاریخ دمشق، ج19، ص368.</ref> به گفته حضرت محمد(ص)، پس از شهادت و قطع شدن دو دست جعفر در [[غزوه مؤته]]، خداوند به جای دو دست دو بال به او داد که با آنها در بهشت هرجا که خواهد پرواز کند.<ref name=":3" /> درباره این لقب وجه تسمیه دیگری نیز ذکر شده است.<ref>تاریخ دمشق، ج54، ص165.</ref>

==اسلام آوردن==
جعفر، هنگام [[بعثت]] [[حضرت محمد(ص)]] حدود بیست سال داشت و از نخستین کسانی بود که [[اسلام]] آورد. برخی وی را سومین مرد مسلمان دانسته‌اند<ref>سیر اعلام النبلاء، ج1، ص216؛ تهذیب الکمال، ج5، ص52.</ref> که پس از [[امام علی(ع)]] و [[زید بن حارثه]] در سال نخست بعثت ایمان آورد.<ref>مقاتل الطالبیین، ص32؛ مناقب، ج2، ص27؛ اسد الغابه، ج1، ص341.</ref> به نقل ابوالفرج، اسلام آوردن جعفر در سال نخست بعثت مورد اتفاق بوده<ref>مقاتل الطالبیین، ص32.</ref> و بر پایه خبری، او اندکی پس از برادرش امام علی(ع) مسلمان شد.<ref>اسد الغابه، ج1، ص341.</ref> بر پایه اخبار دیگری، جعفر در آغاز دعوت علنی و در یوم الانذار<ref>تاریخ یعقوبی، ج2، ص28.</ref> مسلمان شد و بیست و ششمین<ref>الاصابه، ج1، ص592.</ref>یا سی‌امین<ref>تاریخ الاسلام، ج1، ص139.</ref> یا سی و دومین<ref>اسد الغابه، ج1، ص341؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص216؛ الاصابه، ج1، ص592.</ref> مسلمان بود.

بر پایه گزارشی، جعفر به همراه علی(ع) و با اقتدای به حضرت محمد(ص) نخستین نماز جماعت در اسلام را اقامه کرده و در این اقدام، پدرش [[ابوطالب]] مشوق وی بود.<ref>تاریخ دمشق، ج 54، ص165؛ مناقب، ج1، ص301؛ اسد الغابه، ج1، ص341.</ref>

==هجرت به حبشه==

===سرپرستی مهاجران===
جعفر در هجرت دومِ<ref>الطبقات، ج4، ص25؛ انساب الاشراف، ج1، ص225.</ref>مسلمانان به حبشه<ref group="یادداشت">سال چهارم یا پنجم [[بعثت]].</ref> سرپرستی مسلمانان مهاجر را بر عهده داشت.<ref>الطبقات، ج4، ص25؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص206.</ref> بعدها [[حضرت محمد(ص)]] طی نامه‌ای که برای نجاشی پادشاه حبشه فرستاد، از وی خواسته بود تا به اوضاع جعفر و دیگر مسلمانان مهاجر رسیدگی کند.<ref>تاریخ الطبری، ج2، ص652.</ref> در این هجرت، همسر او [[اسماء بنت عمیس]] خثعمی نیز حضور داشت.<ref>الطبقات، ج4، ص25.</ref> برخی مفسران، نزول آیه دهم سوره زمر را<ref group="یادداشت">{{آیه|وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ}} و زمين خدا گسترده است [بر شماست از سرزمينى كه دچار مضيقه دينى هستيد به سرزمينى ديگر مهاجرت كنيد] فقط شكيبايان پاداششان را كامل و بدون حساب دريافت خواهند كرد.</ref> در شأن جعفر و مهاجران حبشه دانسته‌اند.<ref>تفسیر بغوی، ج4، ص74؛ تفسیر قرطبی، ج15، ص240؛ مبهمات القرآن، ج2، ص438.</ref>

===تبیین اسلام برای نجاشی===
نمایندگان قریش، با دادن هدایایی به نجاشی پادشاه حبشه، از او خواستند مسلمانان را به [[مکه]] بازگرداند.<ref>السیرة النبویه، ج1، ص335-336.</ref> به نقل [[عبدالله بن عباس|ابن‌عباس]]، نجاشی از مهاجران مسلمان خواست که آیاتی از قرآن را برای او بخوانند، جعفر<ref>الطبقات، ج4، ص93؛ تفسیر قمی، ج1، ص176-177.</ref> آیاتی از سوره مریم درباره [[حضرت عیسی(ع)]] و مادرش را خواند که موجب گریه نجاشی، کشیشان و راهبان شد. قرآن<ref>سوره مائده (۵)، آیات ۸۲–۸۶؛</ref> نیز به این جریان اشاره کرده است.<ref>تاریخ یعقوبی، ج 2، ص29؛ اسباب النزول، واحدی 205-206؛ تفسیر قرطبی، ج6، ص255.</ref> بر پایه نقلی، نجاشی مسلمانان را حزب [[حضرت ابراهیم(ع)|ابراهیم]] خطاب کرد و با بی‌اعتنایی به اعتراض فرستادگان قریش که خود را حزب ابراهیم دانستند، آنان را با هدایایشان بازگرداند. قرآن<ref group="یادداشت">{{آیه|إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ}}

مسلماً نزديك ترين مردم به ابراهيم [از جهت پيوند و انتساب معنوى] كسانى اند كه [از روى حقيقت] از او پيروى كردند، و اين پيامبر و كسانى كه [به او] ايمان آورده‌اند [از همه به او نزديك‌ترند] و خدا ياور و سرپرست مؤمنان است.</ref><ref>آل عمران (۳)، آیة ۶۸؛ ترجمه قرآن (انصاریان)، ص۵۸.</ref> پس از بیان این جریان، بر ایمان جعفر و دیگر مهاجران گواهی داده است.<ref>اسباب النزول، ص111.</ref>

===فعالیت‌‌های فرهنگی===
بر پایه اخباری، با فعالیت جعفر شماری از حبشیان اسلام آوردند و بعدها به همراه او به [[مدینه]] آمدند.<ref>انساب الاشراف، ج1، ص225؛ الاستیعاب، ج1، ص242.</ref> به باور برخی مفسران، قرآن<ref group="یادداشت">{{آیه|لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ}}

مسلّماً يهوديان و كسانى را كه شرك ورزيده‌اند، دشمن‌ترين مردم نسبت به مؤمنان خواهى يافت؛ و قطعاً كسانى را كه گفتند: «ما نصرانى هستيم»، نزديكترين مردم در دوستى با مؤمنان خواهى يافت، زيرا برخى از آنان دانشمندان و رهبانانى اند كه تكبر نمى‌ورزند.</ref><ref>سوره مائده (۵)، آیه ۸۲؛ ترجمه قرآن (فولادوند)، ص۱۲۱.</ref> به این تازه‌مسلمانان اشاره کرده است.<ref>التبیان، ج3، ص613.</ref> برخی از مفسران، شمار آنها را ۴۰ نفر دانسته و آیه ۱۲۱ سوره بقره را<ref group="یادداشت">{{آیه|الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ}}

كسانى كه كتاب [آسمانى] به آنان داده‌ايم، آن را به طورى كه شايسته آن است [با تدبّر و به قصد عمل كردن] مى‌خوانند.</ref> در شأن آنها دانسته‌اند.<ref>مجمع البیان، ج 1، ص374؛ اسباب النزول، ص43.</ref> برخی نیز آیه‌های ۵۲ تا ۵۵ سوره قصص را در شأن آنها معرفی کرده‌اند.<ref>التبیان، ج8، ص162-163؛ مجمع البیان، ج 9، ص367، تفسیر قرطبی، ج 13، ص296.</ref>
==بازگشت به مدینه==
جعفر در سال هفتم هجرت از حبشه به [[مدینه]] بازگشت.<ref>الطبقات، ج4، ص25؛ تاریخ الطبری، ج11، ص459.</ref> با رسیدن جعفر، [[حضرت محمد(ص)]] پیشانی او را بوسید و چون آمدن جعفر با فتح خیبر همزمان شده بود، فرمود نمی‌دانم به کدامیک از این دو: «آمدن جعفر» یا «پیروزی در خیبر» مسرور شوم.<ref>السیرة النبویه، ج2، ص359؛ الطبقات، ج4، ص25 - 26؛ انساب الاشراف، ج1، ص225.</ref> پیامبر(ص) نماز جعفر طیار را به او آموزش داد<ref>الکافی، ج3، ص465؛ من لایحضره الفقیه، ج1، ص552.</ref> و ضمن اختصاص بخشی از غنایم خیبر به جعفر،<ref>الطبقات، ج4، ص.26</ref> خانه‌ای نزدیک [[مسجد النبی(ص)|مسجد نبوی(ع)]] در اختیارش قرار داد. او جعفر را همانند دیگر مهاجران به حبشه، «صاحب الهجرتین» نامید.<ref>انساب الاشراف، ج2، ص299.</ref>

جعفر در همین سال در [[عمرة القضا]]، از سوی حضرت محمد(ص) مأمور شد تا [[میمونه بنت حارث|میمونه دختر حارث]] بن حزن را برای وی خواستگاری کند.<ref>اتحاف الوری، ج1، ص475.</ref>

==روایت حدیث==
جعفر، راوی حدیث نبوی(ص) بود و از وی فرزندش [[عبدالله بن جعفر|عبدالله]]، ابوموسی اشعری و عمرو عاص روایت نقل کرده‌اند.<ref>اسد الغابه، ج1، ص342-343؛ التحفة اللطیفه، ج1، ص240.</ref>

==سریه مؤته==

===فرماندهی===
جعفر در سال هشتم هجرت، از سوی حضرت محمد(ص) به عنوان یکی از فرماندهان لشکر سه هزار نفری مسلمانان<ref name=":0" /> و یا نخستین فرمانده<ref>تاریخ یعقوبی، ج2، ص65؛ مقاتل الطالبیین، ص29.</ref> در سریه‌ای که به [[مؤته]] شهرت یافت، انتخاب شد تا به انتقام خون سفیر پیامبر(ص)،<ref group="یادداشت">حارث بن عمیر ازدی.</ref> با سپاه روم بجنگد.<ref name=":0" /> وی را نخستین کسی دانسته‌اند که پس از اسلام، مرکب خویش را پی کرد و سپس به نبرد با دشمن پرداخت.<ref>السیرة النبویه، ج2، ص378؛ الطبقات، ج4، ص28؛ تاریخ الطبری، ج3، ص39؛ ج11، ص494.</ref>

===شهادت===
جعفر پس از شهادت [[زید بن حارثه]]،<ref name=":0">السیرة النبویه، ج2، ص373؛ انساب الاشراف، ج1، ص487-488.</ref> پرچم را به دست گرفت و پس از رشادت‌هایی، در حالی که دو دستش قطع شده و زخم‌های بسیاری برداشته بود، به شهادت رسید.<ref>الطبقات، ج4، ص28؛ انساب الاشراف، ج1، ص487؛ الاستیعاب، ج1، ص244-245.</ref> سن او هنگام شهادت حدود ۴۱ سال دانسته‌ شده<ref name=":1">الاستیعاب، ج1، ص245؛ اسد الغابه، ج1، ص344؛ مقاتل الطالبیین، ص25.</ref> که با زمان تولد وی در بیست عام الفیل همخوانی دارد. البته در برخی منابع، سن وی را ۳۳، 34<ref>السیرة النبویه، ج2، ص378؛ مقاتل الطالبیین، ص32.</ref> و39<ref>البدایة و النهایه، ج 4، ص256.</ref> سال نیز ثبت کرده و برخی مورد اخیر را تقویت کرده‌اند.<ref>البدایة و النهایه، ج 4، ص256.</ref> جعفر را نخستین شهید از خاندان [[ابوطالب]] دانسته‌اند.<ref name=":1" />
===گریه پیامبر(ص)===
حضرت محمد(ص)، با آگاه شدن از شهادت جعفر، گریست و ضمن اعلام خبر شهادت او و دیگر شهیدان به دل‌جویی از همسر و فرزندان جعفر پرداخت و برای آنان دعا کرد.<ref>تاریخ دمشق، ج27، ص254-258؛ سبل الهدی، ج11، ص108.</ref> به گفته حضرت محمد(ص)، خداوند به جای دو دست جعفر که در این نبرد مؤته قطع شد، به او دو بال عطا کرد که با آنها در بهشت هرجا که خواهد پرواز کند.<ref name=":3">الطبقات، ج4، ص28 - 29؛ انساب الاشراف، ج1، ص487؛ مقاتل الطالبیین، ص34.</ref> وی مسلمانان را به گریه بر جعفر سفارش کرد<ref>السیرة النبویه، ج2، ص380 - 381؛ الطبقات، ج4، ص29-30؛ انساب الاشراف، ج1، ص488.</ref> و از اطرافیان خود خواست تا غذای خانواده داغ‌دیده جعفر را تهیه کنند که به مدت سه روز تهیه شد.<ref>انساب الاشراف، ج1، ص488؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص66.</ref> بر پایه نقلی، پیامبر(ص) سر فرزندان جعفر را تراشید.<ref>الاستیعاب، ج3، ص1367.</ref>

[[حضرت فاطمه(س)]]، برای شهادت جعفر شیون و زاری کرد.<ref>انساب الاشراف، ج1، ص488؛ الاستیعاب، ج1، ص243؛ اسد الغابه، ج1، ص343.</ref> و [[حسان بن ثابت]] و دیگران نیز در رثای جعفر اشعاری سرودند.<ref>السیرة النبویه، ج2، ص386 - 387؛ مقاتل الطالبیین، ص32 – 33؛ تاریخ دمشق، ج72، ص129 - 130.</ref>

==فضایل و مناقب==

=== در قرآن ===
برخی مفسران ذیل بعضی آیه‌های قرآن، جعفر بن ابی‌طالب را مصداق ویژگی‌های ذکر شده در آن آیات دانسته‌اند. برخی از آن ویژگی‌ها و آیات چنین‌اند:‌

*نام جعفر، هم‌ردیف مؤمنانی مانند [[حمزه]] و [[امام علی(ع)]] و الگویی برای اهل ایمان؛ در آیه‌های ۱۳ بقره،<ref>شواهد التنزیل، ج 1، ص93.</ref> ۵۴ انعام،<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص134؛ شواهد التنزیل، ج1، ص261؛ مجمع البیان، ج 4، ص476.</ref> ۱۹ توبه و ۴۷ حجر<ref>شواهد التنزیل، ج1، ص414؛ البرهان، ج3، ص374.</ref> دانسته شده است.
*جعفر مصداق مؤمنان راستین، در آیه ۱۵ حجرات<ref>شواهد التنزیل، ج 2، ص259.</ref> دانسته شده است.
*او یکی از یاوران [دین] خدا، در آیه ۱۴ صف<ref>تفسیر قرطبی، ج 19، ص89؛ الدر المنثور، ج 6، ص214؛ البرهان، ج 5، ص369.</ref> معرفی شده است.
*وی مصداق پرهیزکاران، در آیه ۳۴ انفال، دانسته شده که مانند امام علی(ع) و حمزه،<ref>شواهد التنزیل، ج 1، ص283.</ref> برخلاف مشرکان، شایستگی سرپرستی و اداره [[مسجدالحرام]] و [[کعبه]] را دارند.<ref>الکافی، ج 8، ص204؛ تفسیر قمی، ج 1، ص284؛ تفسیر عیاشی، ج 2، ص83.</ref>
*جعفر بر پایه روایتی ذیل آیه ۳۳ احزاب، با امام علی(ع)، حمزه و عبیدة بن حارث هم‌پیمان شده که در راه خدا و فرستاده‌اش وفادار بماند و به عهد خود وفا کرده است.<ref>الخصال، ص376؛ مجمع البیان، ج5، ص122؛ التبیان، ج 8، ص329؛ ج5، ص318.</ref>
*مراد از اهل ایمان و عمل نیک در آیة ۲۱ جاثیه، حضرت محمد(ص) و [[اهل بیت]] او و جعفر دانسته شده است.<ref>شواهد التنزیل، ج 2، ص239؛ البرهان، ج5، ص29.</ref>
*بر پایه روایتی، مراد از «شهدا» در آیة ۶۹ نساء، جعفر و حمزه‌اند که در کنار پیامبران، صدیقان و صالحان از نعمت الهی برخوردارند.<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص113؛ التبیان، ج5، ص318؛ شواهد التنزیل، ج1، ص196.</ref>
*بر پایه روایتی از [[امام باقر(ع)]]، آیه ۴۰ حج درباره جعفر، امام علی(ع) و حمزه نازل شده<ref>تفسیر قمی، ج2، ص84؛ الکافی، ج8، ص338؛ شواهد التنزیل، ج1، ص521.</ref> که تنها به جرم استواری در ایمان از خانه و کاشانه خود رانده شدند.
*بر پایه روایتی از [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]]، جعفر یکی از مصداق‌های «رجال» در آیه ۴۶ اعراف است که در روز جزا بر جایگاه‌های اهل بهشت اشراف دارند.<ref>مجمع البیان، ج4، ص652؛ تفسیر قرطبی، ج7، ص212؛ روح المعانی، ج4، ص363.</ref>
*بر پایه روایتی از [[ابوهریره]]، جعفر یکی از مصداق‌های «اولیاء الله» در آیة ۶۲ یونس است که نام او در ردیف حضرت محمد(ص)، امام علی(ع)، حمزه و [[عقیل بن ابی‌طالب|عقیل]] آمده است.<ref>شواهد التنزیل، ج 1، ص354.</ref>

===نزد پیامبر(ص)===
او پس از مسلمان شدن، به دلیل دستگیری از نیازمندان، لقب «ابوالمساکین» به معنای پدر بینوایان یافت.<ref>مقاتل الطالبیین، ص26؛ اسد الغابه، ج1، ص342؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص217.</ref> برخی این لقب را از سوی حضرت محمد(ص) دانسته‌اند.<ref>اسد الغابه، ج1، ص342.</ref> پیامبر(ص) او را از لحاظ جسمی و اخلاقی شبیه خود می‌دانست<ref>الطبقات، ج4، ص26 - 27؛ انساب الاشراف، ج2، ص204؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص117.</ref> و او را در کنار حمزه و [[امام علی(ع)]] بهترین مردم معرفی می‌کرد.<ref>مقاتل الطالبیین، ص34.</ref> وی آفرینش مردمان را از درختان گوناگون، ولی طینت خود و جعفر را یکی دانست.<ref>مقاتل الطالبیین، ص34 - 35؛ تاریخ دمشق، ج19، ص362؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص214.</ref>

بر پایه نقلی، حضرت محمد(ص) در غیاب او، بین جعفر و معاذ بن جبل عقد اخوت بست<ref>السیرة النبویه، ج1، ص505؛ البدایة و النهایه، ج3، ص226.</ref> و سهمی از غنایم [[غزوه بدر|جنگ بدر]] را برای جعفر که در آن زمان در حبشه بود، کنار گذاشت.<ref>سیر اعلام النبلاء، ج1، ص216.</ref>

===نزد امامان(ع)===
[[امام علی(ع)]] فرزندان جعفر را اکرام می‌کرد؛ چنان‌که به نقل عبدالله پسر جعفر، هر گاه وی از عمویش علی(ع) چیزی می‌خواست، او را به حق جعفر قسم می‌داد و او با درخواستش موافق می‌شد.<ref>الاستیعاب، ج1، ص244؛ اسد الغابه، ج1، ص344؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص20.</ref> امام علی(ع) دختر خود، زینب را به ازدواج عبدالله بن جعفر درآورد.<ref>انساب الاشراف، ج2، ص29.</ref> [[امام حسین(ع)]] نیز در عاشورا، به جعفر افتخار کرد.<ref>الارشاد، ج2، ص96-97.</ref>

===نزد اهل سنت و صحابه===
جعفر در منابع [[اهل سنت]]، با توصیف‌هایی مانند خطیب توانا، سرداری برجسته و شجاع، با سخاوت و آگاه به مسائل دینی یاد شده است.<ref>نک: دانشنامه جهان اسلام، ج10، ص407.</ref> [[ابوهریره]] نیز روایاتی از بخشندگی‌های جعفر و فضل و شرافت او نقل کرده است.<ref>الطبقات، ج4، ص31؛ الاستیعاب، ج1، ص244؛ اسد الغابه، ج1، ص342.</ref> برخی اهل سنت، دایره شمول [[اهل بیت]] را، که از نظر [[شیعه]] بر [[معصومان(ع)]] اختصاص دارد گسترش داده و آل جعفر را نیز داخل در آن دانسته‌اند که صدقه بر آنان حرام است.<ref>بهجة النفوس، ج2، ص944؛ امتاع الاسماع، ج5، ص377؛ بحار الانوار، ج23، ص115.</ref> [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] در پاسخ پرسش فردی [[صحابه|صحابی]]، که از اهل بیت پرسیده بود، هفت خصلت برای آنان برشمرد که یکی از آنها افتخارِ داشتن جعفر است که با دو بال در بهشت پرواز می‌کند.<ref>الارشاد، ج1، ص37؛ بحار الانوار، ج37، ص48.</ref>

برخی [[صحابه]]، همانند [[عمر بن خطاب|عمر]] و فرزندش عبدالله، عبدالله بن جعفر را «ابن ذی الجناحین» به معنای «پسر کسی که دارای دو بال است» خطاب می‌کردند.<ref>اسد الغابه، ج1، ص344؛ سیر اعلام النبلاء، ج1، ص215؛ الاصابه، ج1، ص594.</ref>
==فرزندان و نوادگان==

جعفر در حبشه از [[اسماء بنت عمیس]] صاحب سه پسر به نام‌های [[عبدالله بن جعفر|عبدالله]]، محمد و عون شد.<ref>الطبقات، ج8، ص219؛ انساب الاشراف، ج2، ص298؛ تاریخ دمشق، ج27، ص250.</ref> عبدالله نخستین فرزند مسلمانان در حبشه و در میان مسلمانان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. بر پایه گزارشی، محمد و عون در رویداد عاشورا یا در صفین به شهادت رسیدند.<ref>انساب الاشراف، ج2، ص299.</ref> به باور برخی، محمد با [[امام علی(ع)]] به [[کوفه]] رفت و در نبرد صفین شهید شد و آن که در [[کربلا]] حضور داشت محمد بن عبدالله بن جعفر بود.<ref>معجم رجال الحدیث، ج16، ص166.</ref> گفته شده قاسم بن محمد بن جعفر نیز در کربلا شهید شده است.<ref>معجم رجال الحدیث، ج15، ص50.</ref> به نقلی عون و محمد در جریان فتوحات در [[ایران]] در شوشتر به شهادت رسیدند.<ref>الاستیعاب، ج3، ص1247.</ref>

نسل جعفر که به آل جعفر شهرت دارند،<ref name=":2" /> از پسرش عبدالله تداوم یافته و موقوفاتی در [[حرمین]] داشته و در برخی سالها بر سر اداره آنها منازعه داشتند.<ref name=":2">تاریخ ابن خلدون، ج4، ص148.</ref> برخی از آنان در حضرموت ساکن شدند و با تیره‌هایی چون آل کده نزاع‌هایی داشتند.<ref>ادام القوت، ص559، 602- 605.</ref> در اُثیل میان بدر و صفراء؛ فرزندان جعفر چشمه‌ای داشتند.<ref>الاماکن، ص8؛ وفاء الوفاء، ج4، ص8.</ref>
===از اصحاب و روایان امامان(ع)===
برخی از افراد نسل جعفر، از اصحاب و راویان [[امامان(ع)]] بودند. برخی از آنها چنین‌اند:‌

*داود بن قاسم بن اسحاق؛
*اسماعیل بن عبدالله بن جعفر، از [[تابعین]] و اصحاب [[امام سجاد(ع)]]؛
*جعفر بن ابراهیم بن محمد؛
*صالح بن منصور بن عبدالله؛
*ابراهیم بن علی بن عبدالله.<ref>رجال النجاشی، ص110، 156، 175، 216، 225، 271و 352.</ref>

===از امیران حرمین===
برخی از افراد نسل جعفر، به امارت [[حرمین]] رسیدند. برخی از آنها چنین‌اند:

*اسحاق بن محمد بن یوسف جعفری، در سال ۲۷۱ق؛
*موسی بن محمد بن یوسف، پس از درگذشت اسحاق؛
*سلیمان بن محمد بن یوسف، که این سه نفر در [[مدینه]] امارت داشتند؛<ref>نک: تاریخ امراء المدینه، ص197- 198، 215 - 216.</ref>
*محمد بن حسن بن معاویة بن عبدالله، که از سوی [[نفس زکیه]] در سال ۱۴۵ والی [[مکه]] شد.<ref>اتحاف الوری، ج2، ص186-187.</ref>

==اماکن منسوب به او==

===خانه جعفر در مکه===
جعفر در [[مکه]] خانه‌ای داشت که ابن جبیر (‏م.۶۱۴ق) در سده ششم به وجود آن که در نزدیکی اقامتگاهش بوده، اشاره کرده اما جای دقیق آن را مشخص نکرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص83.</ref> همچنین فاسی (۸۳۲ق) تاریخ‌نگار، با اشاره به مکانی در مکه که به محل تولد [[امام صادق(ع)]] شناخته می‌شده، گفته است که این مکان به محل تولد جعفر نیز شناخته می‌شود.<ref>شفاء الغرام، ج1، ص360.</ref>

===خانه جعفر در مدینه===
جعفر در [[مدینه]] نیز خانه‌ای داشت که [[حضرت محمد(ص)]] طرح آن را ریخته بود.<ref>الدرة الثمینه، ص110؛ وفاء الوفاء، ج2، ص76.</ref> گویا این خانه در شرق خانه عباس بن عبدالمطلب و مشرف به ضلع جنوبی [[مسجد النبی(ص)]] قرار داشت.<ref>بیوت الصحابه، ص77.</ref> [[عمر بن خطاب]] برای گسترش مسجد نبوی، نیمی از مساحت آن را به صد هزار<ref group="یادداشت">درهم.</ref> خریداری و به مسجد افزود.<ref>الدرة الثمینه، ص110؛ وفاء الوفاء، ج2، ص76.</ref> این اقدام به [[عثمان بن عفان]] نیز نسبت داده شده است، از این رو به گمانِ سمهودی (م.۹۱۱ق) هر یک از این دو خلیفه، نیمی از آن خانه را خریداری کرده و در توسعه خود به مسجد افزوده است.<ref>وفاء الوفاء، ج2، ص76.</ref> بر پایه روایتی از امام علی(ع) در منابع شیعه، تخریب خانه جعفر و افزودن آن به مسجد، به دست عمر بن خطاب و بدون پرداخت هیچ مبلغی به فرزندان جعفر صورت گرفته است.<ref>کتاب سلیم بن قیس، ص229.</ref>

بر پایه روایتی دیگر، امام علی(ع) الحاق خانه جعفر در مدینه به مسجد النبی(ص) را از موارد مخالفت خلفای پیش از خود با سنّت پیامبر(ص) دانسته و بیرون آوردن خانه از فضای مسجد و بازگرداندن آن به دست وارثانش را آرزو کرده است.<ref>کتاب سلیم بن قیس، ص263؛ الاحتجاج، ج 1، ص392.</ref>

===مزار===
[[پرونده:مزار جعفر بن ابی طالب.jpg|بندانگشتی|مزار جعفر بن ابی‌طالب در [[اردن]]، استان کَرک، شهرستان المزار.]]

====مکان====
بر پایه روایتی از امام علی(ع)، امروزه مزار جعفر همچون دیگر شهیدان [[سریه مؤته|مؤته]] در شهرستانی به نام المزار در استان کَرک [[اردن]] قرار دارد و از مهم‌ترین زیارتگاه‌های اردن به شمار می‌آید. نزدیک این زیارتگاه، مزار [[زید بن حارثه]] و عبدالله بن رواحه از دیگر شهیدان غزوه مؤته قرار گرفته است.<ref>اوضح المسالک، ص547، 576؛ المعالم الاثیره، ص237.</ref> تاریخ‌نگاران و جهانگردان مسلمان از دیرباز به قبر جعفر اشاره کرده‌اند.<ref>نک: الاشارات، ص26؛ معجم البلدان، ج 5، ص220.</ref>

====پیشینه====
درباره تاریخ ساخت بنای اولیه زیارتگاه، آگاهی دقیقی در دست نیست؛ ولی کتیبه‌ای به خط کوفی از دوره فاطمی (حک: ۳۵۸–۵۶۷ق) بر روی قبر باقی مانده که بیانگر اهتمام فاطمیان به این زیارتگاه است.<ref>الموسم، ش4، ص1074، «الآثار الاسلامیه فی بلدتی مؤتة والمزار».</ref>

====بازسازی و توسعه====
این مزار، در نیمه دوم سده هفتم، به دست ملک ظاهر بیبرس مملوکی گسترش یافته و وقف‌های جدیدی به اوقاف آن افزوده شده است.<ref>الوافی بالوفیات، ج 10، ص213.</ref> بر پایه کتیبه‌های دیگری، از دوره مملوکی و [[دولت عثمانی|عثمانی]]، بنای زیارتگاه در ۷۲۷ق. به دست بهادر بدری، نائب السلطنه<ref group="یادداشت">والی.</ref> مملوکی در شوبک و کرک، و در ۷۵۲ق. به دست شمس‌الدین هارونی در دوره پادشاه مملوکی الناصر محمد، و در ۱۳۳۱ق. به دست قهرمان سیفی افندی بازسازی و گسترش یافته است.<ref>الموسم، ش4، ص1074، «الآثار الاسلامیه فی بلدتی مؤته والمزار».</ref>

در فاصله سال‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۳۴م، به دستور ملک عبدالله پادشاه اردن، ساختمان گسترده‌تری با سه [[گنبد]] و دو [[گلدسته|مناره]] در محل زیارتگاه جعفر طیار ساخته شد و دو گنبد کوچک نیز برروی قبر زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه قرار گرفت.<ref>الموسم، ش4، ص1074، «الآثار الاسلامیه فی بلدتی مؤته والمزار».</ref> در دهه‌های اخیر، توسط دولت اردن ساختمان جدید و وسیع‌تری در کنار ساختمان پیشین بنا شده است.<ref>نک: المنهاج، ش4، ص233-240، «مؤتة عراقة الماضی وروح ذی الجناحین».</ref> همچنین در سال ۱۴۲۰ق. برروی قبر جعفر، [[ضریح]] نقره‌ای [[مشبک|مشبّک]] مربّعی از سوی محمد برهان الدین، داعیِ مطلقِ فرقه [[اسماعیلیان]] بُهرهٔ [[هند]] نصب شده، که بدنه آن با نقوش و تزئینات و [[کتیبه|کتیبه‌هایی]] به خط کوفی، که یادآور معماری دوره فاطمی [[مصر]] است آراسته شده است.

===مشهد===

====مکان====
ویرانه‌های زیارتگاهی در [[اردن]]،‌ در ۱۲ کیلومتری شهر کرک و در روستای مؤته، محل رویداد [[غزوه مؤته]]، وجود دارد که نزد اهالی به «مشهد» شناخته شده و جای شهادت جعفر دانسته شده است.

====پیشینه و بنا====
پیشینه بنا، از دوره [[ایوبیان|ایوبی]] (حک:۵۶۷–۶۴۷ق) یا مملوکی (حک:۶۴۷–۹۲۳ق) است؛ ولی در گذر زمان ویران و به تلّی از سنگ و خاک تبدیل شده بود و تنها یک طاق سنگی از میان آن سر برآورده بود. در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی واحد آثار اسلامی وزارت اوقاف اردن، بقایای بنا به‌طور کامل از زیر خاک بیرون آورده و مشخص شد که طاق باقی‌مانده، یکی از چهارطاق اصلی بنا است، که بر فراز آن [[گنبد|گنبدی]] برپا بوده است. این کاوش‌ها نشان داد که بنای مشهد دارای [[محراب|محرابی]] در ضلع جنوبی و یک ورودی و اتاق‌هایی در ضلع شمالی بوده است. در میان اتاق، یک قبر سنگی نمادین به نشانه محل شهادت جعفر به چشم می‌خورد.<ref>الموسم، ش4، ص1072-1073، «الآثار الاسلامیه فی بلدتی مؤته والمزار».</ref>

===دیگر زیارتگاه‌ها===
برای جعفر مزارهای پرشماری در کوهستان‌های لاذقیه در مناطق ساحلی [[سوریه]] ساخته شده است؛ از جمله در شهر صافیتا، در منطقه «خربة المعزه»،<ref group="یادداشت">در جاده صافیتا ـ طرطوس.</ref> در قله «کوه جعفر طیار» در منطقه «قسطل معاف».<ref group="یادداشت">در شمال لاذقیه.</ref>

بنای بیشتر این مزارها جدید است و پیشینه آن از یک یا دو قرن فراتر نمی‌رود. ساختمان آنها بیشتر از اتاقی ساده و گنبددار تشکیل شده است و قبرهای موجود در آنها معمولاً به ارتفاع یک متر یا بیشتر، از کف مزار بالا آمده و با پارچه‌هایی به رنگ سبز یا دیگر رنگ‌ها پوشیده شده است.

از مشهورترینِ این مزارها، زیارتگاه معروف به«مقامات بنی‌هاشم» واقع در قله کوه جعفر طیار، در ۲۰ کیلومتری شرق قَرداحه است. بنای آن دارای چندین اتاق و [[گنبد]] در امتداد یکدیگر است که در داخل آن افزون بر جعفر طیار، قبرهای نمادین چند تن از [[بنی‌هاشم]]؛ از جمله [[حمزه]] و طالب و [[عقیل]]، فرزندان [[ابوطالب]] وجود دارد.<ref>وقف میراث جاوید، ش76، ص118-119، «زیارتگاه‌های اهل‌بیت و اصحاب علیهم‌السلام در سوریه».</ref> این زیارتگاه به دست شیخ خلیل بن معروف نُمَیله (م.۱۲۳۱ق) از مشایخ فرقه علویان، به اعتبار خوابی که دیده بود، ایجاد شده است. او در خواب، جعفر طیار را دیده بود که به وی دستور ساخت این مزار را داده بود.

اهالی مناطق ساحلی سوریه، که غالباً از پیروان فرقه علویان هستند، برای جعفر طیار تعبیر «المَلَک» به معنای فرشته را به‌کار برده و از وی با نام «الملک جعفر الطیار» یاد می‌کنند. وجود مزارات نمادین پرشمار برای وی در این مناطق، نشان‌دهنده تقدس و محبوبیت بالای جعفر طیار نزد علویان و جایگاه ویژه وی در باورها و اعتقادات پیروان این فرقه است.<ref>وقف میراث جاوید، ش76، ص118، «زیارتگاه‌های اهل‌بیت و اصحاب علیهم‌السلام در سوریه».</ref> شیخ سلیمان الاحمد (۱۲۸۸–۱۳۶۳ ق)، عالم علوی، در شرح بیتی از مکزون سنجاری (۵۸۳–۶۳۸ ق) که در آن به طالب، عقیل و جعفر، فرزندان ابوطالب اشاره شده است، نوشته است: به عقیل، در خشکی، و به جعفر، در دریا استغاثه می‌شود.<ref>نک: هفت‌آسمان، شماره 50، ص68-69، «بررسی اجمالی مزارات فرق شیعه در شام».</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
{{دانشنامه
| آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/22067/جعفر-بن-ابی-طالب
| عنوان = جعفر بن ابی طالب
| نویسنده = سیدمحمود سامانی، احمد خامه‌یار
}}
*'''اتحاف الوری'''، عمر بن محمد بن فهد ( -۸۸۵ق.)، به کوشش عبدالکریم، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۰۸ق.
*'''الاحتجاج علی اهل اللجاج'''، احمد بن علی الطبرسی ( -۵۲۰ق.)، به کوشش سید محمد باقر موسوی خرسان، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق.
*'''ادام القوت فی ذکر بلدان حضر موت'''، عبدالرحمن بن عبیدالله السقاف، به کوشش محمد مصطفی باذیب و محمد ابوبکر الخطیب، بیروت، دارالمنهاج، ۱۴۲۵ق.
*'''الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد'''، شیخ مفید محمد بن محمد بن النعمان، شیخ مفید (۳۳۶-۴۱۳ق.)، تحقیق موسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
*'''اسباب النزول'''، علی بن احمد الواحدی ( -۴۶۸ق.)، به کوشش کمال بسیونی زغلول، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
*'''لاستغاثه فی بدع الثلاثه'''، ابوالقاسم علی بن احمد الکوفی ( -۳۵۲ق.) بی جا، بی نا، بی تا.
*'''الاستیعاب فی معرفه الاصحاب'''، یوسف بن عبدالله ابن عبدالبر (۳۶۸-۴۶۳ق.)، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
*'''اسد الغابه فی معرفه الصحابه'''، علی بن محمد ابن الاثیر (۵۵۵-۶۳۰ق.)، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
*'''الاشارات الی معرفه الزیارات'''، علی بن ابی‌بکر الهروی ( -۶۱۱ق.)، به کوشش علی عمر، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه، ۱۴۲۳ق.
*'''الاصابه فی تمییز الصحابه'''، ابن حجر العسقلانی (۷۷۳-۸۵۲ق.)، به کوشش علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
*'''الاماکن او ما اتفق لفظه و افترق مسماه من الامکنه'''، محمد بن موسی الحازمی ( -۵۸۴ق.).
*'''امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع'''، احمد بن علی المقریزی ( -۸۴۵ق.) به کوشش محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
*'''انساب الاشراف'''، احمد بن یحیی البلاذری ( -۲۷۹ق.)، تحقیق سهیل صادق زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
*'''اوضح المسالک الی معرفه البلدان و الممالک'''، محمد بن علی البروسوی ( - ۹۹۷ ق)، به کوشش الرواضیه، بیروت، دارالغرب، ۱۴۲۷ق.
*'''بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار'''، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق.)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
*'''البدایه و النهایه فی التاریخ'''، اسماعیل بن عمر بن کثیر (۷۰۰-۷۷۴ق.)، بیروت، مکتبه المعارف، ۱۴۱۱ق.
*'''البرهان فی تفسیر القرآن'''، هاشم بن سلیمان البحرانی ( -۱۱۰۷ق.)، تهران، البعثه، ۱۴۱۵ق.
*'''بهجة النفوس و الاسرار'''، عبدالله المرجانی ( -۶۹۹ق.)، به کوشش محمد عبدالوهاب، بیروت، دارالغرب الاسلامی، ۲۰۰۲م.
*'''بیوت الصحابه حول المسجد النبوی الشریف'''، محمد الیاس عبدالغنی، مدینه، مرکز طیبه، ۱۴۱۷ق.
*'''تاریخ ابن خلدون (ال‍ع‍ب‍ر و دی‍وان ال‍م‍ب‍ت‍داء و ال‍خ‍ب‍ر ف‍ی ای‍ام ال‍ع‍رب و ال‍ع‍ج‍م و ال‍ب‍رب‍ر و م‍ن ع‍اص‍ره‍م م‍ن ذوی ال‍س‍ل‍طان الاک‍ب‍ر)'''، عبدالرحمن بن محمد عبدالرحمن بن محمد ابن خلدون ( -۸۰۸ق.)، به کوشش خلیل شحاده و سهیل صادق زکار، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۸ق.
*'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر'''، شمس‌الدین محمد بن احمد الذهبی ( -۷۴۸ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۱۰ق.
*'''تاریخ الیعقوبی'''، احمد بن ابی یعقوب الیعقوبی ( -۲۹۲ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
*'''تاریخ امراء المدینه ال‍م‍ن‍وره۱ ه‍ -۱۴۱۷ ه‍.'''، عارف احمد عبدالغنی، تهران، اقلیم، ۱۴۱۸ق.
*'''تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)'''، محمد بن جریر الطبری (۲۲۴-۳۱۰ق.)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
*'''تاریخ مدینه دمشق'''، علی بن الحسن ابن عساکر ( -۵۷۱ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
*'''التبیان فی تفسیر القرآن'''، محمد بن حسن الطوسی (۳۸۵-۴۶۰ق.)، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۶۳م.
*'''التحفة اللطیفه'''، شمس‌الدین محمد بن عبدالرحمن السخاوی ( -۹۰۲ق.)، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
*'''ترجمه قرآن (انصاریان)'''، حسین انصاریان، اسوه، قم، ۱۳۸۳ش.
*'''ترجمه قرآن (فولادوند)'''، محمدمهدی فولادوند، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۶ش.
*'''تفسیر العیاشی'''، محمد بن مسعود العیاشی ( -۳۲۰ق.)، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه، ۱۳۸۰ق.
*'''تفسیر القمی'''، علی بن ابراهیم قمی ( -۳۰۷ق.)، به کوشش سید طیب موسوی جزائری، قم، انتشارات دارالکتاب، ۱۴۰۴ق..
*'''معالم التنزیل فی التفسیر و التاویل (تفسیر البغوی)'''، الحسین بن مسعود البغوی (۵۱۶-۴۳۲ق.)، به کوشش خالد عبدالرحمن العک و مروان سوار، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۷ق.
*'''تفسیر فرات الکوفی'''، فرات بن ابراهیم الکوفی ( -۳۰۷ق.)، به کوشش محمد کاظم، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۴ش.
*'''تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)'''، محمد بن احمد القرطبی ( -۶۷۱ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
*'''تهذیب الکمال فی اسماء الرجال'''، یوسف بن عبدالرحمن المزی ( -۷۴۲ق.)، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، موسسه الرساله، ۱۹۸۵م.
*'''الخصال المحموده و المذمومه'''، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
*'''دانشنامه جهان اسلام'''، زیر نظر غلام علی حداد عادل و دیگران، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۸ش.
*'''الدرة الثمینة فی اخبار المدینه'''، محمد ابن النجار ( -۶۴۳ق.)، به کوشش صلاح الدین، مرکز بحوث و دراسات المدینه، ۱۴۲۷ق.
*'''رجال النجاشی (فهرس اسماء مصنفی الشیعه)'''، احمد بن علی النجاشی ( -۴۵۰ق.)، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
*'''رحلة ابن جبیر'''، محمد بن احمد بن جبیر ( -۶۱۴ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م.
*'''روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی'''، محمود بن عبدالله الآلوسی ( -۱۲۷۰ق.)، به کوشش علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
*'''سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد'''، محمد بن یوسف الشمس الشامی ( -۹۴۲ق.)، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
*'''سیر اعلام النبلاء'''، شمس‌الدین محمد بن احمد الذهبی ( -۷۴۸ق.)، به کوشش گروهی از محققان، بیروت، الرساله، ۱۴۱۳ق.
*'''السیرة النبویه'''، عبدالملک بن هشام ( -۲۱۸ق.)، به کوشش السقاء و دیگران، بیروت، دارالمعرفه.
*'''شفاء الغرام باخبار البلد الحرام'''، محمد بن احمد التقی الفاسی ( -۸۳۲ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
*'''شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الایات النازله فی اهل البیت'''، الحاکم الحسکانی ( -۵۰۶ق.)، به کوشش محمد باقر محمودی، تهران،وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
*'''الطبقات الکبری ( الطبقه الخامسه من الصحابه)'''، محمد بن سعد ( -۲۳۰ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.
*'''فتوح البلدان'''، احمد بن یحیی البلاذری ( -۲۷۹ق.)، بیروت، دار و مکتبه الهلال، ۱۹۸۸م.
*'''الکافی'''، محمد بن یعقوب کلینی ( -۳۲۹ق.)، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، انتشارات دارالکتب اسلامیه، ۱۳۷۵ش.
*'''کتاب سلیم بن قیس الهلالی'''، به کوشش محمد باقر انصاری، قم، الهادی، ۱۴۲۰ق.
*'''تفسیر مبهمات القرآن الموسوم بصله الجمع وعائد التذییل لموصول کتابی الاعلام و التکمیل'''، محمد بن علی البلنسی ( -۷۸۲ق.)، به کوشش حنیف بن حسن القاسمی، بیروت، دارالغرب الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
*'''مجمع البیان فی تفسیر القرآن'''، الفضل بن الحسن الطبرسی (۴۶۸-۵۴۸ق.)، مقدمه محمد جواد بلاغی (۱۸۶۴-۱۹۳۳م.)، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی و فضل الله یزدی طباطبایی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۶ق.
*'''المحبّر'''، محمد بن حبیب( -۲۴۵ق.)، به کوشش ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دارالافاق الجدیده، بی تا.
*'''المعالم الاثیره'''، محمد محمد حسن شراب، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۱ق.
*'''معجم البلدان'''، یاقوت بن عبدالله الحموی ( -۶۲۶ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۵م.
*'''معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه'''، سید ابوالقاسم موسوی خویی (۱۳۱۷-۱۴۱۳ق.)، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۰۳ق.
*'''مقاتل الطالبیین'''، ابوالفرج الاصفهانی ( -۳۵۶ق.)، به کوشش سید احمد صقر، بیروت، دارالمعرفه.
*'''من لایحضره الفقیه'''، شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه (۳۱۱-۳۸۱ق.)، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
*'''مناقب آل ابی طالب'''، ابن شهر آشوب ( -۵۸۸ق.)، به کوشش گروهی از اساتید نجف، نجف، المکتبه الحیدریه، ۱۳۷۶ق.
*'''المنهاج (فصلنامه)'''، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
*'''الموسم (فصلنامه)'''، محمد سعید الطریحی، بیروت.
*'''الوافی بالوفیات'''، خلیل بن ابیک الصفدی ( -۷۶۴ق.)، به کوشش الارنؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
*'''وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی'''، علی بن عبدالله السمهودی ( -۹۱۱ق.)، به کوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
*'''وقف میراث جاوید'''، (فصلنامه) تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه.
*'''هفت آسمان (فصلنامه)'''، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
{{پایان}}
{{صحابه}}
[[رده:انصار]]
[[رده:شهیدان صدر اسلام]]
[[رده:صحابه در قرآن]]
[[رده:شرکت کنندگان در جنگ موته]]
[[رده:بنی‌هاشم]]
[[رده:راویان حدیث از پیامبر(ص)]]

[[ar: جعفر الطيار]]

ابی بن کعب

2022-09-03T05:24:44Z

R.rafiei60: اصلاحات جزئی و درج پیوند

{{جعبه اطلاعات اصحاب
|اطلاعات صحابه = ابی بن کعب
| تصویر =
| توضیح تصویر =
| نام کامل = أبی بن کعب بن قیس بن عبید بن زید بن معاویه
| کنیه =
| لقب = سید الانصار
| زادروز/زادگاه =
| محل زندگی =
| مهاجر/انصار =
| نسب/قبیله = [[قبیله خزرج]]
| خویشاوندان سرشناس =
| تاریخ و مکان درگذشت/شهادت =
| نحوه درگذشت/شهادت =
| مدفن =
| زمان اسلام آوردن =
| نحوه اسلام آوردن =
| حضور در جنگ‌ها =
| هجرت به =
| دلیل شهرت =
| نقش‌های برجسته =
| دیگر فعالیت‌ها =
| آثار =
}}

'''أُبی بن کعب''' از [[صحابه|صحابیان]] و کاتبان وحی و امامان قرائت است. او در زمان پیامبر(ص)، جمع‌آوری صدقات و آموزش احکام اسلام به نومسلمانان را به عهده داشت.

او در ماجرای [[سقیفه]]، [[امام علی(ع)]] را بر حق دانست و در دوران [[عمر بن خطاب|عمر]] و [[عثمان]]، فقیه شمرده شده، امام جماعت نماز تروایح بود.

==شخصیت‌شناسی==
أبی بن کعب بن قیس بن عبید بن زید بن معاویه<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۴۹۸؛ الطبقات، خلیفه، ص۱۵۷؛ الاصابه، ج۱، ص۱۸۰.</ref> از [[قبیله خزرج]] تیره [[بنی‌نجار]] است.<ref>تهذیب الاسماء، ج۱، ص۱۰۸-۱۰۹؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۶۲.</ref> مادرش صهیلة بنت اسود بن حرام نیز از بنی‌نجار است.<ref>الاستیعاب، ج۱، ص۶۵.</ref> منابع به تاریخ ولادت ابی اشاره نکرده‌اند. او در [[یثرب]]، در محل زندگی خزرجیان رشد یافت.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۱.</ref> در منابع چندکنیه برای او ثبت شده است: یکی ابوالمنذر است که [[پیامبر(ص)|پیامبر گرامی(ص)]] او را به این کنیه نامید.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۱.</ref> منابع به علت این کنیه‌گذاری اشاره نکرده‌اند. دیگری ابوالطفیل است که [[عمر بن خطاب|خلیفه دوم]] او را از آن‌جا که فرزندی به نام طفیل داشت، به این کنیه نامید.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۱.</ref> نیز روایت شده که پیامبر گرامی(ص) او را سید الانصار لقب داده است.<ref>سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۳۹۶.</ref> همچنین عمر او را سید المسلمین خطاب کرد.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۱؛ الاصابه، ج۱، ص۱۸۱.</ref>

== ابی در عصر پیامبر(ص) ==
ابی در [[بیعت عقبه]] دوم به سال سیزدهم بعثت حضور داشت که در آن بیش از ۷۰ تن از مردم مدینه با پیامبر گرامی(ص) بیعت کردند.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۱؛ الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۴۹۸؛ الاستیعاب، ج۱، ص۶۶.</ref> نیز همه افراد قبیله او در استقبال از پیامبر هنگام ورود به مدینه همراه اوسیان شرکت داشتند.<ref>تهذیب الاسماء، ج۱، ص۱۰۹؛ نک: تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۶۲.</ref> منابع تاریخی، اسلام آوردن ابی را در عقبه دوم می‌دانند؛ اما ابن هشام نام او را در شمار افراد عقبه اول و دوم نیاورده و این احتمال را به میان آورده که وی پس از عقبه اول و پیش از عقبه دوم به دست مصعب بن عمیر اسلام آورده باشد.<ref>تفسیر الصحابی، ص۱۳.</ref>

در رویداد پیمان برادری، پیامبر میان او و طلحة بن عبیدالله پیمان بست.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۲۱۶؛ المحبّر، ص۷۳؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۱.</ref> برخی منابع، پیمان برادری او را با سعد بن زید بن عمرو بن نفیل دانسته‌اند.<ref>السیرة النبویه، ج۱، ص۵۰۵-۵۰۶؛ المستدرک، ج۳، ص۳۰۳؛ رجال الطوسی، ص۲۲.</ref> وی در بیشتر سریه‌ها و غزوه‌ها شرکت داشت و از نخستین مبارزان مسلمان به شمار می‌آید. در نخستین سریه‌ای که به فرماندهی حمزه عموی پیامبر همراه ۳۰ رزمنده صورت گرفت و سریه حمزة بن عبدالمطلب نامیده شد، او یکی از رزمندگان بود.<ref>المغازی، ج۱، ص۹.</ref> در [[غزوه بدر]]<ref>المغازی، ج۱، ص۱۶۳؛ الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۸۸؛ رجال الطوسی، ص۲۲.</ref> و احد<ref>المغازی، ج۱، ص۲۰۴؛ الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۴۹۸.</ref> و نیز در غزوه بنی‌المصطلق (المُرَیسیع) در سال پنجم ق. حضورداشت.<ref>المغازی، ج۱، ص۴۰۵.</ref> مورخان او را از صحابه‌ای می‌دانند که در بیشتر غزوه‌ها حضور داشته‌اند.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۴۹۸؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۶۴.</ref>

== مسئولیت‌های زمان پیامبر ==
ابی یکی از اصحاب فتوا در میان اصحاب پیامبر(ص) بود و گفته‌اند: یکی از شش نفری است که دانش پیامبر به آنان رسید.<ref>المعرفة و التاریخ، ج۱، ص۴۴۵.</ref> گاه مسؤول گردآوری صدقات از سوی پیامبر بود و در جمع‌آوری صدقات بسیار دقت داشت.<ref>مسند احمد، ج۵، ص۱۴۲؛ المستدرک، ج۱، ص۳۹۹؛ السنن الکبری، ج۴، ص۹۶.</ref> گاهی نیز از جانب پیامبر(ص) مأمور آموزش احکام اسلام به نو مسلمانان می‌شد؛ از جمله وفد بنی‌عامر و وفد بنی‌حنیفه که به مدینه آمدند.<ref>تاریخ ابن خلدون، ج۲، ص۴۷۵-۴۷۶.</ref>

ابی افزون بر همراهی پیامبر در نبرد‌ها، کاتب وحی و قاری قرآن بود. اگر چه در روزگار جاهلیت، کتابت در میان عرب رواج نداشت، ابی بن کعب از کسانی بود که در آن دوره کتابت را فراگرفته بودند.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۴۹۸.</ref> برخی مورخان او را نخستین کاتب وحی در مدینه می‌دانند<ref>الاستیعاب، ج۱، ص۶۸؛ اسد الغابه، ج۱، ص۶۲؛ الاصابه، ج۱، ص۱۸۱.</ref> و گویند: پیامبر(ص) در صورت حضور نداشتن ابی، در پی سایر کاتبان وحی مانند زید بن ثابت می‌فرستاد.<ref>الاستیعاب، ج۱، ص۶۸؛ اسد الغابه، ج۱، ص۶۲.</ref> طبری کتابت او را در غیاب علی(ع) و عثمان می‌داند.<ref>تاریخ طبری، ج۶، ص۱۷۹.</ref> وی افزون بر کتابت وحی، کاتب نامه‌های پیامبر بود و نیز نامه‌های رسیده برای ایشان را می‌خواند و نامه‌هایی را که به درخواست پیامبر باید مخفی می‌ماند، مانند نامه عباس عموی پیامبر به او پیش از نبرد احد، پنهان می‌کرد.<ref>المغازی، ج۱، ص۲۰۴؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۸۳.</ref> او نخستین کسی بود که در پایانِ نامه‌ها، اسم خود را به عنوان کاتب می‌نگاشت.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۲.</ref> بر پایه شمارش نووی، حدیث‌های ابی در کتب معتبر به ۱۶۴ حدیث می‌رسد<ref>تهذیب الاسماء، ص۱۰۹.</ref> که از آن میان، بیش از ۶۰ حدیث در صحاح سته و سه حدیث مشترکاً در صحیحین آمده است.<ref>سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۴۰۱.</ref>

== قرائت اُبی ==
بر پایه روایت‌هایی، پیامبر(ص) ابی را بهتر از سایر اصحاب یا سایر امت در قرائت دانست.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۲، ص۳۴۱؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۳۹۲.</ref> برخی از پژوهشگران معاصر معتقدند که منظور این حدیث شأنیت ابی برای تعلیم قرآن است؛ یعنی سزاست مسلمانان قرائت قرآن را از او فراگیرند، نه این که در قرائت از همه صحابه برتر باشد.<ref>ابی بن کعب، زغلول، ص۱۶-۱۷.</ref> از این رو، در روایتی از پیامبر(ص) سفارش شده است که مسلمانان قرائت قرآن را از چهار تن فراگیرند که یکی از آن‌ها ابی بن کعب است.<ref>صحیح البخاری، ج۴، ص۲۲۸؛ صحیح مسلم، ج۷، ص۱۴۹.</ref> بر پایه روایتی، او قرآن را در هر هشت شب ختم می‌کرد.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۵۰۰.</ref> برخی از قرآن‌پژوهان خاورشناس معتقدند او نقل به معنا را جایز می‌دانست و در مقایسه با ابن مسعود، در این زمینه اختلاف‌هایی داشت.<ref>تاریخ القرآن، ص۵۳۴.</ref> سابقه رواج قرائت ابی به دوره پیش از تدوین مصحف عثمان بازمی‌گردد و قرائت او یکی از چند قرائت متداول در آن دوره بوده است.<ref>المصاحف، ص۳۱-۳۳.</ref> در روایتی از امام صادق(ع) قرائت ابی به تأیید اهل بیت(ع) رسیده است.<ref>الکافی، ج۲، ص۶۳۴.</ref> قرائت ابی و سپس زید بن ثابت، بنیان قرائت حجاز تلقی می‌گردد و بر قرائت عاصم از قرائات کوفی تأثیر فراوان داشته است.<ref>نک: السبعة فی القرائات، ص۵۵، ۶۹-۷۱؛ نک: المبسوط، ج۲۹، ص۱۳۶؛ ج۱۶، ص۳۷.</ref> نسخه‌ای در تفسیر قرآن به روایت ابوجعفر رازی از ربیع بن انس از ابوالعالیه از ابی بن کعب در سده‌های نخستین متداول بوده و مورد استفاده طبری و ابی‌حاتم در تفسیر، احمد بن حنبل در مسند و حاکم نیشابوری در مستدرک قرار گرفته است.<ref>الاتقان، ج۲، ص۲۴۰.</ref> [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]]، [[ابوهریره]]، عبدالله بن سائب، عبدالله بن عیاش بن ابی ربیعه و ابوعبدالرحمن سلمی قرائت قرآن را از ابی فراگرفتند و سوید بن غفله، عبدالرحمن بن أبزی و ابومهلب از او حدیث گزارش کرده‌اند.<ref>تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۶۳.</ref> اُبَی علم به قرآن و قرائت صحیح آن را از پیامبر آموخته بود و بسیار می‌کوشید تا پس از ایشان تغییری در قرائت آن روی ندهد. زمانی که خلیفه سوم برای در امان ماندن از پیامدهای تفسیر آیه ۳۴ [[سوره توبه]] که در نکوهش ثروت‌اندوزی است، قصد تغییری جزئی و برداشتن «واو» از متن قرآن را داشت، ابی به او هشدار داد و گفت: «واو» را در آیه سر جای خود بگذار و گر نه شمشیر خود را بر دوش می‌نهم!<ref>الدر المنثور، ج۳، ص۲۳۲.</ref>

== اُبی و رویداد سقیفه ==
پس از رحلت پیامبر گرامی(ص) و رویداد سقیفه، ابی بن کعب از معدود کسانی بود که با ابوبکر به مخالفت برخاست و خلافت را حق علی(ع) ‌دانست. او از جمله ۱۲ نفری بود که مخالف خلافت ابوبکر بودند و جانشینی وی را انکار کردند.<ref>کتاب سلیم بن قیس، ص۱۳۸-۱۴۰؛ بحار الانوار، ج۲۸، ص۱۹۹-۲۰۰.</ref> او گواهی داد که پیامبر(ص) حضرت علی(ع) را به عنوان جانشین و امام پس از خود و ناصح امت معرفی کرده است.<ref>نک: تحف العقول، ص۴۲۸؛ الاحتجاج، ج۱، ص۱۰۲.</ref> وی از علاقه‌مندان صمیمی خاندان پیامبر(ص) بود و می‌گفت: روزی که پیامبر(ص) زنده بود، همه به یک نقطه نظر داشتند؛ ولی پس از وفات ایشان، صورت‌ها به چپ و راست منحرف شد.<ref>حلیة الاولیاء، ج۱، ص۲۵۴.</ref> او با ابوبکر بیعت نکرد و شورای سقیفه را بی‌ارزش خواند.<ref>نک: کتاب سلیم بن قیس، ص۱۳۸-۱۴۰؛ شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۵۱-۵۲.</ref> برخی از محققان، تعصب قبیله‌ای، خزرجی بودن و ارتباطش با سعد بن عباده را در این میان مؤثر می‌دانند.{{مدرک}} از او این روایت از پیامبر(ص) گزارش شده است: «یا أُبی! علیک بعلی فإنه الهادی المهدی الناصح لأُمتی».<ref>الاحتجاج، ج۱، ص۱۵۷؛ بحار الانوار، ج۲۹، ص۸۷-۸۸..</ref>

منابع تاریخی او را از فقیهان دوران خلفا، به ویژه عمر و عثمان، می‌دانند.<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۶۱، ۱۷۳.</ref> آن‌گاه که نماز تراویح به پیشنهاد خلیفه دوم به جماعت برگزار می‌شد، ابی در سال ۱۴ق. امامت جماعت آن را بر عهده داشت؛ اما پس از چندی، گویا به علت مخالفت با این بدعت، آن را رها کرد و مردم پیوسته می‌گفتند: «أین أُبی» یا «ابقِ أُبی».<ref>سنن ابی داود، ج۱، ص۳۲۲؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱، ص۴۰۰.</ref>

== مصحف اُبی ==
ابی دارای مصحفی بود که با قرآن رایج میان مسلمانان تفاوت‌هایی داشت. مصحف وی دارای ۱۱۵ سوره بود و ترتیب سوره‌های آن با مصحف ابن مسعود هماهنگ بود، جز این که سوره انفال را پیش از سوره توبه نوشته بود.<ref>الاتقان، ج۱، ص۱۷۵.</ref> در مصحف او، دو سوره به نام‌های حفد و خلع بود<ref>الاتقان، ج۱، ص۱۷۸.</ref> که دعای قنوت‌اند و ظاهراً به اشتباه در میان سوره‌های قرآنی ثبت شده بودند. نیز میان سوره‌های فیل و قریش، «بسم الله الرحمن الرحیم» نیامده بود و گویا این دو یک سوره فرض شده بودند.<ref>الاتقان، ج۱، ص۱۷۹.</ref> البته روایت‌های اهل بیت(ع) نیز به این حقیقت اشاره دارد<ref>وسائل الشیعه، ج۶، ص۵۶.</ref>، اگر چه در مصحف باید با بسم الله بیاید. ابتدای سوره زمر در این مصحف با «حم» شروع می‌شد؛ یعنی حوامیم هشت سوره بود.<ref>الاتقان، ج۱، ص۱۷۵.</ref> همچنین برخی کلمات به مترادف‌های آن‌ها تبدیل شده بودند؛ مثلاً آیه {قَالُوا یا وَیلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَرقَدِنَا} (یس/۳۶، ۵۲) به صورت «من هبنا من مرقدنا» یا آیه {کلَّمَا أَضَاءَ لَهُم مَشَوا فِیهِ} (بقره/۲، ۲۰) به صورت «مروا فیه» یا «سعوا فیه» آمده بود.<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۲۸۰؛ المحرر الوجیز، ج۴، ص۴۵۸.</ref> ابن ندیم به گزارش از فضل بن شاذان، سابقه رواج مصحف ابی را در روستایی در بصره به نام قریة الانصار می‌داند که محمد بن عبدالملک انصاری آن را که از پدرانشان روایت می‌کردند، ارائه نمود.<ref>الفهرست، ص۲۹.</ref> بر پایه برخی گزارش‌ها، در رویداد همسان‌سازی مصحف‌ها در زمان عثمان، مصحف ابی بن کعب منبع اصلی کار زید بن ثابت بود.<ref>المصاحف، ص۳۰-۳۱، ۶۳-۶۴.</ref> سپس این مصحف مانند سایر مصحف‌ها به استثنای مصحف ابن مسعود، پس از همسان‌سازی مصحف‌ها، سوزانده شد یا نوشته‌هایش با آب و سرکه جوشانده و محو گشت.<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۷۰.</ref>

== مسجد ابی در مدینه ==
مسجد ابی در مدینه که به مسجد بنی‌جدیله معروف است، مورد توجه پیامبر بوده و ایشان در آن نماز گزارده است.<ref>تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۶۴؛ مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۰؛ معالم مکة و المدینه، ص۳۹۲.</ref> ساختمان این مسجد که ویران شده بود، به دست دولت عثمانی تجدید بنا شد و برایش محرابی قرار دادند.<ref>مرآة الحرمین، ص۴۲۰.</ref>

== ویژگی‌های اخلاقی ابی ==
از ویژگی‌های اخلاقی ابی، زهد و ورع اوست. جابر گزارش می‌کند: درباره حقیقت زهد و اعراض از دنیا سخن رفت. به سراغ خلیفه دوم رفتیم تا از او بپرسیم. او ما را به سیدالمسلمین ابی بن کعب ارجاع داد.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۴۹۹؛ تاریخ دمشق، ج۷، ص۳۳۹؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۶۹.</ref>

از دیگر ویژگی‌های اخلاقی وی، سختگیری او در رفتارهاست. زر بن حبیش گزارش می‌کند: به مدینه آمدم و سراغ ابی رفتم و از او به سبب کم لطفی‌اش به ما گله کردم.<ref>ابی بن کعب، عیساوی، ص۴۷.</ref> نیز می‌توان به همراهی پیوسته‌اش با پیامبر(ص) و بسیار سوال کردنش از ایشان در موضوعات مختلف اشاره داشت.<ref>جامع البیان، ج۲، ص۸؛ تفسیر ثعلبی، ج۴، ص۲۰۹؛ الدر المنثور، ج۱، ص۱۴۵.</ref>

== مجلس درس ابی و مدرسه تفسیر مدینه ==
ابی در مسجد پیامبر(ص) مجلسی بر پا می‌کرد و حدیث‌های ایشان را برای مردم بازگو می‌نمود. نیز برای جمعیت بسیاری که در خانه او گرد می‌آمدند، حدیث گزارش می‌کرد.<ref>ابی بن کعب، عیساوی، ص۷۱.</ref> او مؤسس مدرسه تفسیر مدینه به شمار می‌آید و تفسیر او از طریق نوشته‌هایش در حواشی مصحفش یا شاگردان و راویانش منتقل شده است.<ref>ابی بن کعب، زغلول، ص۸۶-۸۸.</ref> یکی از راه‌های شناسایی سوره‌های مدنی و مکی در قرآن، معرفی سوره‌های مدنی از سوی ابی دانسته شده است؛ زیرا او همواره در مدینه کنار پیامبر(ص) حضور داشت و سوره‌های مدنی را کاملا می‌شناخت.<ref>ابی بن کعب، عیساوی، ص۷۶.</ref>

== ارتباط ابی با برخی آیات مدنی ==
شأن نزول چند آیه قرآن با ابی پیوند دارد. به گزارش عکرمه و مقاتل، دو تن یهودی خطاب به ابی و جمعی از مسلمانان، دین خود را بهتر از اسلام دانستند. در پی آن، آیه {کنتُم خَیرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَتَنهَونَ عَنِ المُنکرِ وَتُؤمِنُونَ بِاللهِ وَلَو آمَنَ أَهلُ الکتَابِ لَکانَ خَیرًا لَهُم مِنهُمُ المُؤمِنُونَ وَأَکثَرُهُمُ الفَاسِقُونَ} (سوره آل عمران، آیه ۱۱۰) نازل شد و دین اسلام را برتر دانست. در گزارشی تاریخی درباره رویداد افک (تهمت به عایشه) آمده است که‌ام طفیل آن‌گاه که این شایعه را برای همسرش ابی گزارش ‌کرد، وی سخت آن را انکار نمود و دروغ خواند و گفت: همسران پیامبر از همسران ما بسیار بهترند و آن‌گاه که اینان سراغ آن کار نمی‌روند، سزاوارتر است که همسران پیامبر نیز چنین نکنند. سپس آیه ۱۲ نور/۲۴ نازل شد: {لَولَا إِذ سَمِعتُمُوهُ ظَنَّ المُؤمِنُونَ وَالمُؤمِنَاتُ بِأَنفُسِهِم خَیرًا وَقَالُوا هَذَا إِفک مُبِینٌ}؛ نیز پیامبر گرامی(ص) به او فرمود: خداوند امر کرده است که بر تو قرآن بخوانم. او از این که خود را مورد عنایت پروردگار دید، متأثر شد و پیامبر این آیه را تلاوت فرمود: {قُل بِفَضلِ اللهِ وَبِرَحمَتِهِ فَبِذَلِک فَلیفرَحُوا هُوَ خَیرٌ مِمَّا یجمَعُونَ}. (یونس/۱۰، ۵۸)<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۲، ص۳۴۱؛ الاستیعاب، ج۱، ص۶۷؛ اسد الغابه، ج۱، ص۶۲.</ref> در روزگار عثمان، برای یکسان‌کردن مصحف‌ها، پس از ناتوانی گروه نخست، ابی ریاست گروه دوم را بر عهده داشت و او املا می‌کرد و دیگران می‌نوشتند.<ref>الطبقات، ابن سعد، ج۳، ص۵۰۲.</ref> خلیفه دوم ابی را در قرائت قرآن از همه برتر می‌دانست؛ اگر چه خود می‌گفت: گاه بر پایه قرائت ابی عمل نمی‌کنم.<ref>الاستیعاب، ج۱، ص۶۸.</ref> گویا او به برتری ابی در قرائت، باور حقیقی نداشت و یا قرائت وی گاه با اعتقادات و عملکرد خلیفه سازگار نبود و از این روی، به آن عمل نمی‌کرد.

== درگذشت اُبی ==
تاریخ رحلت ابی به درستی معلوم نیست. سال وفاتش را ۱۹ق.<ref>تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷۱؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۷۱.</ref>، ۲۰ق.<ref>تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷۱.</ref> و ۲۲ق. در زمان خلافت عمر می‌دانند.<ref>الاستیعاب، ج۱، ص۶۹؛ اسد الغابه، ج۱، ص۶۳؛ الاصابه، ج۱، ص۱۸۱.</ref> برخی دیگر آن را در سال۳۰ق. در روزگار خلافت عثمان دانسته‌اند؛ اما بیشتر مورخان رحلت وی را در زمان خلافت عمر ثبت کرده‌اند.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۳؛ الاصابه، ج۱، ص۱۸۱.</ref> مدائنی زمان مرگ ابی، عباس و ابوسفیان بن حرب را نزدیک به هم در اوایل خلافت عثمان می‌داند.<ref>الاستیعاب، ج۱، ص۶۹.</ref> با توجه به حضور ابی در جمع‌آوری و یکسان‌سازی قرآن و نیز دیدار زر بن حبیش با او در دوره خلافت عثمان و پرسش مردم از وی درباره فتنه روزگار عثمان، به نظر می‌رسد رحلت وی در اواخر خلافت عثمان بوده است.<ref>اسد الغابه، ج۱، ص۶۳؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷۱-۲۷۲.</ref> او در مدینه منوره درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد. برخی منابع گفته‌اند قبری منسوب به ابی در مقابر دمشق وجود دارد.<ref>تاریخ دمشق، ج۷، ص۳۴۷؛ منهاج السنه، ج۷، ص۴۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
{{دانشنامه
| آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/9339
| عنوان = ابی بن کعب
| نویسنده = سید قاسم رزاقی موسوی
}}
* '''ابی بن کعب الرجل المصحف''': الشحات سید زغلول، اسکندریه، الهیئة المصریة العامه، ۱۳۹۸ق
* '''ابی بن کعب و مکانته بین مفسری الصحابه''': مشعات سعود عبدالعیساوی، بیروت، الرساله، ۱۴۲۷ق
* '''الاتقان''': السیوطی (م.۹۱۱ق.)، به کوشش سعید، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۶ق
* '''الاحتجاج''': ابومنصور الطبرسی (م.۵۲۰ق.)، به کوشش سید محمد باقر، دار النعمان، ۱۳۸۶ق
* '''الاستیعاب''': ابن عبدالبر (م.۴۶۳ق.)، به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق
* '''اسد الغابه''': ابن اثیر علی بن محمد الجزری (م.۶۳۰ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق
* '''الاصابه''': ابن حجر العسقلانی (م.۸۵۲ق.)، به کوشش علی محمد و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق
* '''انساب الاشراف''': البلاذری (م.۲۷۹ق.)، به کوشش زکار، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق
* '''بحار الانوار''': المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق
* '''تاریخ ابن خلدون''': ابن خلدون (م.۸۰۸ق.)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق
* '''تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)''': الطبری (م.۳۱۰ق.)، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی
* '''تاریخ القرآن''': تیودور نولدکه، ترجمه و کوشش: جورج تامر، دار النشر جورج المز، ۲۰۰۰م
* '''تاریخ مدینة دمشق''': ابن عساکر (م.۵۷۱ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق
* '''تاریخ المدینة المنوره''': ابن شبّة النمیری (م.۲۶۲ق.)، به کوشش شلتوت، قم، دار الفکر، ۱۴۱۰ق
* '''تاریخ الیعقوبی''': احمد بن یعقوب (م.۲۹۲ق.)، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق
* '''تحف العقول''': حسن بن شعبة الحرانی (م.قرن۴ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق
* '''تفسیر ثعلبی (الکشف و البیان)''': الثعلبی (م.۴۲۷ق.)، به کوشش ابن عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق
* '''تفسیر الصحابی الجلیل ابی بن کعب''': عبدالجواد خلف، قاهره، دار البیان، ۲۰۰۱م
* '''تقریب التهذیب''': ابن حجر العسقلانی (م.۸۵۲ق.)، به کوشش مصطفی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق
* '''تهذیب الاسماء و اللغات''': النووی (م.۶۷۶ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه
* '''تهذیب الکمال''': المزی (م.۷۴۲ق.)، به کوشش بشار عواد، بیروت، الرساله، ۱۴۱۵ق
* '''جامع‌البیان''': الطبری (م.۳۱۰ق.)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق
* '''حلیة الاولیاء''': ابونعیم الاصفهانی (م.۴۳۰ق.)، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۵ق
* '''الدر المنثور''': السیوطی (م.۹۱۱ق.)، بیروت، دار المعرفه، ۱۳۶۵ق
* '''الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعه''': سید علی خان (م.۱۱۲۰ق.)، به کوشش بحر العلوم، قم، بصیرتی، ۱۳۹۷ق
* '''رجال الطوسی''': الطوسی (م.۴۶۰ق.)، به کوشش قیومی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق
* '''السبعة فی القرائات''': ابن مجاهد (م.۳۲۴ق.)، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، دار المعارف
* '''سنن ابی‌داود''': السجستانی (م.۲۷۵ق.)، به کوشش سعید محمد اللحام، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۰ق
* '''السنن الکبری''': البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر
* '''سیر اعلام النبلاء''': الذهبی (م.۷۴۸ق.)، به کوشش گروهی از محققان، بیروت، الرساله، ۱۴۱۳ق
* '''السیرة النبویه''': ابن هشام (م.۸-۲۱۳ق.)، به کوشش السقاء و دیگران، بیروت، المکتبة العلمیه
* '''شرح نهج البلاغه''': ابن ابی‌الحدید (م.۶۵۶ق.)، به کوشش محمد ابوالفضل، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ق
* '''صحیح البخاری''': البخاری (م.۲۵۶ق.)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۱ق
* '''صحیح مسلم بشرح النووی''': النووی (م.۶۷۶ق.)، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق
* '''الطبقات الکبری''': ابن سعد (م.۲۳۰ق.)، بیروت، دار صادر
* '''الطبقات''': خلیفة بن خیاط (م.۲۴۰ق.)، به کوشش سهیل زکار، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق
* '''الفهرست''': ابن الندیم (م.۴۳۸ق.)، به کوشش تجدد
* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش
* '''کتاب سلیم بن قیس''': الهلالی (م.۷۶ق.)، به کوشش انصاری، قم، الهادی، ۱۴۲۰ق
* '''المبسوط''': السرخسی (م.۴۸۳ق.)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق
* '''مجمع البیان''': الطبرسی (م.۵۴۸ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، ۱۴۱۵ق
* '''مجمع الرجال''': علی القهپانی، قم، اسماعیلیان
* '''المحبّر''': ابن حبیب (م.۲۴۵ق.)، به کوشش ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده
* '''المحرر الوجیز''': ابن عطیة الاندلسی (م.۵۴۶ق.)، به کوشش عبدالسلام، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۳ق
* '''مرآة الحرمین''': ابراهیم رفعت پاشا (م.۱۳۵۳ق.)، قم، المطبعة العلمیه، ۱۳۴۴ق
* '''المستدرک علی الصحیحین''': الحاکم النیشابوری (م.۴۰۵ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق
* '''مسند احمد''': احمد بن حنبل (م.۲۴۱ق.)، بیروت، دار صادر
* '''المصاحف''': ابن ابی‌داود السجستانی (م.۲۷۵ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق
* '''معالم مکة و المدینة من الماضی و الحاضر''': یوسف رغدا العاملی، بیروت، دار المرتضی، ۱۴۱۸ق
* '''المعرفة و التاریخ''': الفسوی (م.۲۷۷ق.)، به کوشش اکرم الامری، بیروت، الرساله، ۱۴۰۱ق
* '''المغازی''': الواقدی (م.۲۰۷ق.)، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ق
* '''منهاج السنة النبویه''': ابن تیمیه (م.۷۲۸ق.)، به کوشش محمد رشاد، مؤسسة قرطبه، ۱۴۰۶ق
* '''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (م.۱۱۰۴ق.)، قم، آل‌ البیت:، ۱۴۱۲ق.
{{پایان}}
<onlyinclude>{{تکمیل مقاله
| شناسه =
| جعبه اطلاعات = 
| عنوان‌بندی = شد
| ویرایش =
| لینک‌دهی =
| عکس = 
| جعبه نقل قول = 
| پیوند به بیرون = 
| مطالعه بیشتر = 
| پانویس و منابع = شد
| ناوبری =
| رده =
| تغییر مسیر =
}}<onlyinclude>

ام سلمه

2022-09-03T05:12:40Z

R.rafiei60:

{{جعبه اطلاعات اصحاب
|اطلاعات صحابه =
| تصویر = Galpic-106-1396329988_1.jpg
| توضیح تصویر = قبر منسوب به ام سلمه در قبرستان باب الصغیر دمشق
| نام کامل = هند بنت ابو امیة بن مغیره مخزومی یا رمله
| کنیه = ام سلمه
| لقب =
| زادروز/زادگاه = 10 سال پیش از [[بعثت]]
| محل زندگی = [[حبشه]]، [[مدینه]]، [[مکه]]
| مهاجر/انصار = [[مهاجر]]
| نسب/قبیله = تیره بنی‌مخزوم [[قریش]]
| خویشاوندان سرشناس = [[پیامبر(ص)]]، [[عمر بن ابی سلمه]]
| تاریخ و مکان درگذشت/شهادت = سال 62 قمری، [[قبرستان بقیع]]
| نحوه درگذشت/شهادت = وفات
| مدفن = قبرستان بقیع
| زمان اسلام آوردن = پیش از ورود مسلمانان به خانه [[ارقم بن ابی ارقم]]
| نحوه اسلام آوردن =
| حضور در جنگ‌ها = [[جنگ بنی‌المصطلق]]، [[جنگ خندق]]، [[جنگ خیبر]]، [[فتح مکه]]، [[جنگ حنین]]
| هجرت به = مکه و مدینه
| دلیل شهرت = همسری پیامبر
| نقش‌های برجسته = همراهی با [[پیامبر]](ص) در بحران‌ها و دفاع از [[اهل‌بیت]](ع)
| دیگر فعالیت‌ها = راوی حدیث،
| آثار =
}}

ام سلمه یکی از همسران [[رسول خدا(ص)]] است که بعد از شهادت همسر اولش در حالی که بیست و پنج سال داشت به همسری پیامبر درآمد، مُرّة بن کعب جد مشترک پیامبر(ص)و ام سلمه می‌باشد. وی در دوران حضور خود در کنار حضرت همواره حامی وی بود و در رویدادهای مختلف و رخدادها در کنار حضرت بود. خانه ام سلمه به سبب پختگی، تیزهوشی و درایت وی محل تصمیم‌گیری برخی امور بود و به سبب همین برخی از [[همسران رسول خدا(ص)]] نسبت به وی حسادت می‌کردند. وی نقش‌هایی در شان نزول برخی از آیات داشته و راوی روایت‌های فراوان به‌ویژه درباره رویدادهای تاریخی و نیز فضیلت‌های [[اهل‌بیت(ع)]] بوده است. وی از کسانی است که در تشیع جنازه [[حضرت زهرا(س)]] شرکت کرده است. ام سلمه در قضیه قتل [[عثمان]] نیز نقش ویژه‌ای داشته است و در مقابل [[عایشه]] که به خون‌خواهی عثمان با همراهی [[طلحه]] و [[زبیر]] بر علیه [[حضرت علی]] برخاسته بودند، مردم را به حمایت از حضرت علی(ع) دعوت می‌کرد. ام سلمه بعد از شهادت [[امام حسین(ع)]] وقتی [[امام سجاد(ع)]] به دیدنش آمد امانت‌هایی که امام حسین نزد وی به امانت سپرده بود تحویل امام سجاد داد. وی سرانجام در سال 62ق. درگذشت و از او چهار فرزند به‌یادگار ماند که مهم‌ترین آنان عمر بن ابی سلمه می‌باشد.

==نام و نسب==

نام او هند<ref>المعارف، ص136؛الاستیعاب، ج4، ص1939؛اسد الغابه، ج5، ص560.</ref> یا رَمْله<ref>الطبقات، ج8، ص86؛الاستیعاب، ج4، ص1939؛اسد الغابه، ج5، ص560.</ref> دختر ابو امیة بن مغیره مخزومی از تیره بنی‌مخزوم [[قریش]] بود. نام پدرش حذیفه یا سهیل<ref>الطبقات، ج8، ص86؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284.</ref> مشهور به «[[زاد الرکب]]» بود؛ زیرا او از سخاوت‌مند‌ترین قریشیان بود که هنگام سفر، دیگران از سفره او می‌خوردند.<ref>الطبقات، ج8، ص86؛اسد الغابه، ج5، ص560؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284.</ref> مادرش عاتکه دختر عامر بن ربیعه از [[بنی‌کنانه]] بود.<ref>الطبقات، ج8، ص86؛المحبر، ص83؛الاصابه، ج8، ص342.</ref> نخستین جد مشترک [[پیامبر(ص)]] و‌ ام سلمه، [[مُرّة بن کعب]] است که جد ششم پیامبر و جد هفتم وی بوده است.<ref>جمهرة انساب العرب، ص141.</ref>

هنگام تولد او دقیقاً مشخص نیست. با توجه به گفته فرزندش عمر که او را هنگام وفاتش به سال 61ق.<ref>الاصابه، ج8، ص344؛تاریخ دمشق، ج3، ص211؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284.</ref> 84 ساله دانسته،<ref>الطبقات، ج8، ص96.</ref> می‌توان گفت هنگام تقریبی تولدش 10 سال پیش از [[بعثت]] بوده است.

==پذیرش اسلام==

او از پیشتازان در پذیرش [[اسلام]] بود.<ref>‌الاصابه، ج8، ص405.</ref> شماری از تاریخ‌نگاران، هنگام اسلام آوردنش را پیش از ورود مسلمانان به خانه [[ارقم بن ابی ارقم]] می‌دانند.<ref>الطبقات، ج3، ص239.</ref> این در حالی بود که برادرش عبدالله و پسر عمویش [[ابوجهل]] از سرسخت‌‌ترین دشمنان اسلام به‌شمار می‌رفتند.<ref>المعارف، ص136؛الاستیعاب، ج3، ص868.</ref>

==نخستین همسر==

نخستین همسرش [[عبدالله بن عبدالاسد]]، مکنّا به ابوسلمه، از [[قبیله بنی‌مخزوم]]، برادر رضاعی پیامبر(ص) و پسر عمه ایشان بود که پیش از هجرت به [[حبشه]] به سال پنجم ق. با او ازدواج نمود و سپس همراه همسرش به حبشه هجرت کرد.<ref>اسد الغابه، ج5، ص560.</ref> آنان در پی شایعه گشایش یافتن کار مسلمانان، در پناه [[ابوطالب]] به [[مکه]] بازگشتند<ref>سیره ابن اسحق، ج1، ص158؛سیر اعلام النبلاء، ج1، ص151.</ref> ؛ اما با دیدن وضع نابسامان آن‌جا، بار دیگر به حبشه رهسپار شدند.<ref>سیره ابن اسحق، ج1، ص205؛الطبقات، ج1، ص206؛سبل الهدی، ج2، ص363، 368.</ref> ام سلمه که عنوان نخستین زن مهاجر به حبشه را از آن خود کرده،<ref>المحبر، ص84؛اسد الغابه، ج5، ص560؛الوافی بالوفیات، ج27، ص229.</ref> راوی بخشی عمده از رخدادهای این هجرت است که از جمله آن‌ها تلاش نمایندگان اعزامی [[مشرکان قریش]] به دربار [[نجاشی]] برای بازگرداندن مهاجران است.<ref>الطبقات، ج1، ص207. </ref>

==هجرت به مدینه==

سلمه که پدر و مادرش از وی کنیه گرفته‌اند، در حبشه زاده شد.<ref>الاصابه، ج8، ص404.</ref> این زوج بر خلاف عمدة مهاجران، پیش از [[پیمان عقبه اول]] به مکه بازگشتند.<ref>السیرة النبویه، ابن کثیر، ج2، ص321.</ref> آنان با مشاهده تداوم آزار مشرکان، قصد مهاجرت به [[یثرب]] را داشتند. بنی‌مخزوم مانع هجرت‌ ام سلمه و پسرش سلمه شدند و به سال سیزدهم ق. ابوسلمه به تنهایی راهی یثرب شد<ref>السیرة النبویه، ابن هشام، ج2، ص321؛الاصابه، ج8، ص404-405.</ref> و عنوان نخستین مرد مهاجر به [[مدینه]] را از آن خود کرد.<ref>السیرة النبویه، ابن هشام، ج2، ص322؛السیرة النبویه، ابن کثیر، ج2، ص215.</ref> خویشان آن‌ها، سلمه را نیز از مادرش گرفتند و در این کشمکش دست سلمه آسیب دید.<ref>الاصابه، ج8، ص405.</ref> سرانجام در پی حدود یک سال<ref>اسد الغابه، ج5، ص588؛تاریخ الاسلام، ج1، ص312.</ref> آه و زاری در بیابان‌های مکه در مسیر مدینه، خویشان او فرزندش را به وی بازگرداندند و به او اجازه هجرت دادند و او همراه [[عثمان بن طلحه]]، درون هودج وارد مدینه شد<ref>الاصابه، ج8، ص404-405.</ref> و نخستین زنی لقب یافت که با هودج وارد مدینه شده است.<ref>‌المحبر، ص85؛الاستیعاب، ج4، ص1939.</ref> بر اثر این سختی‌ها، ‌ام سلمه خانواده خود را مصیبت‌دیده‌‌‌ترین خانواده در راه هجرت معرفی کرده است.<ref>اسد الغابه، ج5، ص589.</ref>

==شهادت ابوسلمه==

پس از شهادت ابوسلمه در [[محرم]] سال چهارم ق. بر اثر زخم‌های [[جنگ احد|نبرد اُحُد]]،<ref>المغازی، ج1، ص300؛سیر اعلام النبلاء، ج1، ص153؛عیون الاثر، ج2، ص386.</ref> ‌ام سلمه سخت‌ اندوهگین شد و خود را غریبِ در سرزمین غربت خواند و می‌خواست آن قدر بگرید که زبانزد شود.<ref>صحیح مسلم، ج3، ص39.</ref> او یک روز در ماه را در اُحُد به [[زیارت]] شهدای احد می‌رفت؛ زیرا باور داشت که هرکس به شهدای احد سلام دهد، تا روز قیامت به او پاسخ می‌دهند. از همین رو، غلامش بنهان را که بر شهدا سلام نمی‌داد، سرزنش کرد.<ref>المغازی، ج1، ص314؛شرح نهج البلاغه، ج15، ص40.</ref>

==همسری پیامبر==

‌ام سلمه در دوران بیماری همسرش قصد نمود پس از او ازدواج نکند تا در بهشت با وی همراه باشد. اما همسرش او را از این تصمیم بازداشت و از خداوند خواست تا همسری بهتر از خود را نصیب او کند.<ref>الطبقات، ج8، ص88؛صحیح مسلم، ج3، ص37.</ref> [[ابوبکر]] و [[عمر]] از نخستین خواستگاران وی بودند که آن‌ها را رد کرد.<ref>الطبقات، ج8، ص89؛اسد الغابه، ج5، ص589.</ref> در برابر پیشنهاد ازدواج پیامبر، سه مشکل سن، غیرت و داشتن فرزندانی یتیم را یاد کرد. پیامبر(ص) سن خود را از‌ ام سلمه بیشتر دانست و یتیم‌های او را عیال خدا و رسولش به حساب آورد و از خدا خواست که غیرت زنانه را از او دور سازد.<ref>سیره ابن اسحق، ج5، ص243؛المحبر، ص84-85؛صحیح مسلم، ج3، ص39.</ref> سرانجام در پی موافقت‌ ام سلمه در [[جمادی الاولی]] سال سوم یا چهارم<ref>الاصابه، ج8، ص404؛قس: الصحیح من سیرة النبی، ج5، ص245.</ref> و یا دوم ق.<ref>المناقب، ج1، ص138؛الصحیح من سیرة النبی، ج5، ص245.</ref> رسول خدا با او که 25 ساله بود، ازدواج کرد و وی را در خانه زینب دختر خزیمه معروف به‌ [[ام المساکین]] که درگذشته بود، جای داد.<ref>الاصابه، ج8، ص406.</ref>

==حسادت دیگر همسران پیامبر بر ام سلمه==

ورود‌ ام سلمه به خانواده پیامبر(ص) را می‌توان آغاز دوره‌ای مهم در زندگی او به شمار آورد. زیبایی او باعث رشک و حسادت دیگر همسران پیامبر از جمله [[عایشه]] ‌شد تا جایی که وی زبان به اعتراف گشود و او را بسیار زیباتر از آن چه شنیده بود، خواند.<ref>الطبقات، ج8، ص94؛الاصابه، ج8، ص343؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284.</ref> نیز پختگی، تجربه و تیزهوشی وی از او زنی با عقلی رسا و رایی صائب ساخته بود<ref>الاصابه، ج8، ص406؛سبل الهدی، ج5، ص79.</ref> که حتی گاه پیامبر(ص) با او مشورت می‌کرد.<ref>المغازی، ج2، ص613؛سبل الهدی، ج5، ص79.</ref> به همین سبب، خانه‌ ام سلمه محل تصمیم‌گیری برای برخی امور از قبیل تقسیم نوبت میان همسران بود.<ref>شرح نهج البلاغه، ج6، ص217؛الغدیر، ج9، ص83.</ref> حتی گویند که در آن‌جا [[وحی]] بر پیامبر(ص) نازل می‌شد.<ref>شرح نهج البلاغه، ج6، ص217؛الغدیر، ج9، ص83.</ref> همین سبب شده که عایشه او را نخستین مهاجر و بزرگ امهات المؤمنین بخواند.<ref>شرح نهج البلاغه، ج6، ص217؛الغدیر، ج9، ص83.</ref>

==همراهی با پیامبر در بحران‌ها==

‌ام سلمه در طول دوران حضور خود در خانه پیامبر(ص) در رویدادهای گوناگون به ویژه بحران‌ها کنار ایشان بود. ‌گزارش‌هایی از حضور او در رخدادهای تاریخی همانند [[نبرد بنی‌المصطلق]]<ref>المغازی، ج1، ص407.</ref> (5ق.)، [[نبرد خندق]]<ref>المغازی، ج2، ص467.</ref> (5ق.)، [[صلح حدیبیه]]<ref>المغازی، ج2، ص574.</ref> (6ق.)، [[نبرد خیبر]]<ref>الاستیعاب، ج4، ص1939.</ref> (7ق.)، [[فتح مکه]]<ref>تاریخ الاسلام، ج2، ص536.</ref> (8ق.)، و [[نبرد حنین]]<ref>تاریخ طبری، ج2، ص343؛الطبقات، ج2، ص149.</ref> (8ق.) در دست است که خود وی راوی ‌گزارش‌هایی مهم از این رخدادها است.<ref>المغازی، ج2، ص467.</ref>

برای نمونه، در یکی از ‌گزارش‌های خود، حضور مؤثر پیامبر(ص) در نبرد خندق و نگهبانی دادن ایشان در هوای بسیار سرد و شبیخون دشمن و واکنش حضرت در برابر آن‌ها را ‌گزارش و وضع دشوار نبرد را به خوبی ترسیم کرده است.<ref>‌المغازی، ج2، ص467-468.</ref>

از رویدادهای مربوط به [[حرمین]]، می‌توان به [[توبه ابولبابه]] اشاره کرد که در پی خیانتش به مسلمانان در [[غزوه بنی‌قریظه]]، خود را به ستونی در [[مسجد النبی(ص)]] بست که بعدها «[[استوانة التوبه]]» نام گرفت. هنگامی که پیامبر(ص) در منزل‌ ام سلمه بود، خداوند توبه او را پذیرفت و وی از پیامبر(ص) خواست تا این بشارت را خود به [[ابولبابه]] بدهد.<ref>تاریخ طبری، ج2، ص247.</ref>

ماجرای دیگر، حضور‌ ام سلمه در صلح حدیبیه(6ق.) است. در پی سازش پیامبر(ص) با [[مشرکان مکه]]، مقرر شد مسلمانان آن سال به مدینه بازگردند و سال بعد [[عمره]] بگزارند. سپس پیامبر(ص) به یاران خود فرمان داد تا قربانی‌های خود را [[ذبح]] کنند و سرهایشان را بتراشند و از [[احرام]] بیرون آیند. با آن‌که پیامبر(ص) سه بار این دستور را تکرار کرد، کسی اجابت نکرد. از این رو، پیامبر(ص) با ناراحتی به چادر‌ ام سلمه وارد شد و وی به پیامبر(ص) دلداری داد و پیشنهاد کرد که نخست پیامبر(ص) خود [[قربانی]] و [[تقصیر]] کند. اصحاب که چنین دیدند، برای قربانی و تراشیدن سر هجوم آوردند.<ref>المغازی، ج2، ص613؛المعجم الکبیر، ج20، ص14؛تاریخ ابن خلدون، ج2، ص35.</ref>

==نقش‌هایی در شان نزول برخی آیات==

در سفر [[حجة الوداع]] به سال دهم ق. پیامبر(ص) ‌ام سلمه و دیگر همسران را همراه داشت<ref>الطبقات، ج2، ص173.</ref> و آن‌ها توانستند نخستین [[حج ابراهیمی]] را در دوره اسلامی به جای آورند. در همین دوره، برای‌ ام سلمه به صورت فردی یا جمعی، نقش‌هایی در شان نزول برخی از آیات ‌گزارش شده است<ref>نک: دائرة المعارف قرآن کریم، ج4، ص367-368.</ref> که عمده آن‌ها درباره پرسش از کم لطفی‌هایی است که به پندار او اسلام درباره زنان روا داشته است؛ مانند پرسش از راز نازل نشدن آیه‌ای درباره هجرت زنان که در پی آن، آیه 195 [[آل عمران]] نازل شد:<ref>جامع البیان، ج4، ص284؛التبیان، ج3، ص89.</ref> ({{قلم رنگ|سبز|فَاستَجَابَ لَهُم رَبُّهُم اَنِّی لا اُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنکُم مِن ذَکَرٍ اَو اُنثَی بَعضُکُم مِن بَعضٍ فَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَاُخرِجُوا مِن دِیَارِهِم وَاُوذُوا فِی سَبِیلِی وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لاکَفِّرَنَّ عَنهُم سَیِّئَاتِهِم وَلادخِلَنَّهُم جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحتِهَا الانهَارُ ثَوَابًا مِن عِندِ اللهِ و اللهُ عِندَهُ حُسنُ الثَّوَابِ}}) نیز آن گاه که درباره یاد نشدن از زنان در قرآن پرسید، آیات 33-35 [[سوره احزاب|احزاب]] نازل گشت:({{قلم رنگ|سبز|اِنَّ الْمُسْلِمِینَ و المُسْلِمَاتِ... اَعَدَّ اللهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَاَجْرًا عَظِیمًا}}).<ref>روض الجنان، ج15، ص421؛نهج البیان، ج4، ص225.</ref> همچنین در پاسخ به علت اختصاص جهاد به مردان و سهم ویژه زنان از ارث، آیه 32 [[سوره نساء|نساء]] نازل شد:<ref>مجمع البیان، ج3، ص440؛تفسیر قرطبی، ج5، ص106.</ref> ({{قلم رنگ|سبز|وَ لا تَتَمَنَّوا ما فَضَّلَ اللهُ بِهِ بَعضَکُم عَلی‏ بَعضٍ لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ... }}) نیز آورده‌اند که چون دو تن از همسران پیامبر‌ ام سلمه را مسخره کردند، آیه 11 [[سوره حجرات|حجرات]] نازل شد:<ref>مجمع البیان، ج9، ص202.</ref> ({{قلم رنگ|سبز|یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا یَسخَر قَومٌ مِنْ قَومٍ... }}). گویند که‌ ام سلمه همراه دیگر زنان پیامبر(ص) برخی درخواست‌های مادی از ایشان(ص) داشتند. پیامبر(ص) ناخرسند گشت و یک ماه از آنان دوری گزید. با نزول آیات 28-29 احزاب خداوند از آن‌ها خواست تا از دنیا و آخرت یکی را برگزینند:({{قلم رنگ|سبز|یا اَیُّهَا النَّبیِ‏ُّ قُل لِاَزوَاجِکَ اِن کُنتُنَّ تُرِدنَ الحَیَوةَ الدُّنیَا وَ زِینَتَهَا فَتَعَالَین‏َ اُمَتِّعکُنَّ وَ اُسَرِّحکُنَّ سَرَاحًا جَمِیلًا* وَ اِن کُنتُنَّ تُرِدنَ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَاِنَّ اللهَ اَعَدَّ لِلمُحسِنَتِ مِنکُنَّ اَجرًا عَظِیمًا}}). در پی نزول این آیه، ‌ام سلمه نخستین همسر وی بود که برخاست و اعلام کرد که خدا و پیامبرش را بر مال دنیا ترجیح می‌دهد.<ref>تفسیر ماوردی، ج4، ص395.</ref>

{{جعبه نقل قول | عنوان= نخستین گریه کننده بر امام حسین در مدینه| نقل‌قول= در این هنگام، ‌ام سلمه دوران کهولت خود را سپری می‌کرد و همواره نگران واپسین بازمانده اصحاب کساء بود. او دوران کودکی امام حسین(ع) را به یاد می‌آورد که در خانه‌اش بازی می‌کرد و پیامبر(ص) به او می‌نگریست و می‌گریست. چون‌ ام سلمه علت را ‌پرسید، پیامبر(ص) از آینده حسین(ع) خبر داد و مقداری از تربت او را که جبرئیل آورده بود، به‌ ام سلمه داد و فرمود: هرگاه این خاک خونین شد، بدان که حسین کشته شده است. ‌ام سلمه پیوسته آن تربت را می‌نگریست تا روزی آن را خونین دید و چنان ناله برآورد و ضجه زد که زنان از هر سو آمدند و از کشته شدن حسین(ع) آگاه شدند. |تاریخ بایگانی | | منبع = | تراز = چپ| عرض = 32۰px | اندازه خط = 12px|رنگ پس‌زمینه=#FF9999| گیومه نقل‌قول = | تراز منبع = چپ}}

==ام سلمه و اهل بیت==

===گزارش‌های اهل‌سنت از همراهی‌ با اهل‌بیت===

افزون بر منابع شیعی، برخی ‌گزارش‌های [[اهل‌سنت]] نیز از همراهی‌ ام سلمه با [[اهل‌بیت(ع)]] در موارد گوناگون خبر می‌دهد. در برخی ‌گزارش‌ها، ارتباط عمیق میان او و [[حضرت زهرا(س)]] به خوبی آشکار است. این ارتباط در پی ورود او به خانه پیامبر(ص) گسترده‌تر شد؛ اما پیشتر نیز وجود داشت. اوج این پیوند هنگامی است که میان آن‌ها عقد خواهری برقرار شد.<ref>الغدیر، ج3، ص112.</ref> او در ازدواج امیرمؤمنان [[علی(ع)]] و حضرت زهرا(س) نقشی ویژه داشت و در این زمینه، روایاتی از پیامبر(ص) ‌گزارش کرده است.<ref>الامالی، طوسی، ج1، ص41؛بحار الانوار، ج43، ص95-96.</ref> وی در دوران ولادت فرزندان فاطمه نیز حاضر بود و به فرمان پیامبر گرامی(ص) در گوش فرزندش [[حسن(ع)]] [[اذان]] و [[اقامه]] گفت.<ref>کشف الغمه، ج2، ص148؛بحار الانوار، ج43، ص255.</ref>

===راوی مهم‌‌ترین روایات فضیلت‌های اهل‌بیت===

از مهم‌‌ترین روایات فضیلت‌های اهل‌بیت(ع) که‌ ام سلمه در ‌گزارش آن نقشی به‌سزا داشته، [[حدیث کساء]] است که در ذیل آیه 33 احزاب معروف به [[آیه تطهیر]]<ref>نک: دائرة المعارف قرآن کریم، ج1، ص422-425، «آیه تطهیر. </ref> ‌گزارش شده است. وی در این گزارش، افزون بر آن‌که بر خلاف برخی دیدگاه‌ها، اهل‌بیت(ع) را ویژه خمسه طیبه می‌داند، از حضور خود در واقعه و اجازه ندادن پیامبر برای درآمدن زیر کساء خبر می‌دهد. سخن پیامبر(ص) این بوده که گرچه‌ ام سلمه بر خیر و خوبی راه می‌سپرد، فقط اهل‌بیت(ع) مشمول آن آیه هستند و حق حضور زیر کساء را دارند.<ref>مسند احمد، ج6، ص292؛المعجم الکبیر، ج3، ص52-53؛اسد الغابه، ج2، ص12.</ref>

وی همچنین راوی حدیث‌هایی درباره جایگاه امام علی(ع) مانند حدیث «علیّ مع الحق و الحق مع علیّ و لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض یوم القیامه»<ref>تاریخ بغداد، ج14، ص322؛الامالی، صدوق، ص150؛تاریخ دمشق، ج42، ص449؛نک: موسوعة الامام علی بن ابی طالب، ج2، ص239.</ref> و [[حدیث غدیر]] به‌ویژه جمله «من کنتُ مولاه فهذا علیّ مولاه» است.<ref>کنز العمال، ج11، ص602؛الغدیر، ج1، ص17.</ref> در شماری از منابع متاخر، از تبریک‌گویی او به امام علی(ع) همراه دیگر همسران پیامبر در پی خطبه پیامبر در غدیر سخن رفته است.<ref>نک: ‌ام سلمه و نقش او در تاریخ، ص320.</ref>

===وفاداری به اهل‌بیت بعد از رحلت پیامبر===

نقش‌ ام سلمه در پی رحلت پیامبر(ص) چشمگیر‌تر شد. او پیوسته وفاداری خود را به امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) و فرزندان او نشان می‌داد و در بیان فضیلت‌های علی(ع) و توجه دادن مردم به ولایت وی بسیار کوشید.<ref>الغدیر، ج3، ص177-178.</ref> او از موقعیت علی(ع) نزد پیامبر(ص) به خوبی آگاهی داشت؛ زیرا بار‌ها رابطه تنگاتنگ آن دو، از جمله ماجرای خلوت طولانی پیامبر(ص) با علی را در خانه خود دیده بود.<ref>الامالی، صدوق، ص463-464؛المناقب، خوارزمی، ص146؛المناقب، ابن مردویه، ص105.</ref> در همان روز بود که پیامبر‌ر ام سلمه را از نزول [[جبرئیل]] و رخدادهای آینده آگاه ساخت و او را شاهد بر وصایت علی(ع) قرار داد و به او فرمود: علی بن ابی‌طالب وصی و خلیفه پس از من و در دنیا و آخرت حامل پرچم من است. سپس علی(ع) را قاتل [[ناکثین]] و [[قاسطین]] و [[مارقین]] دانست و نشانه‌های این سه گروه را برایش بیان کرد.<ref>الامالی، صدوق، ص463-464؛المناقب، ابن مردویه، ص105؛تاریخ دمشق، ج42، ص471؛المناقب، خوارزمی، ص87.</ref>

در شماری از منابع شیعی یاد شده که پیامبر(ص) وصیت خود را درباره جانشینی علی(ع) نوشت و آن را به‌ ام سلمه سپرد تا به جانشینش بدهد. هنگامی که مردم با علی(ع) بیعت کردند، ‌ام سلمه امانتی را که همسرش به او سپرده بود، به علی(ع) سپرد و به فرزندش گفت: همواره همراه علی باش که من در پی پیامبر(ص) امامی جز او نمی‌بینم.<ref>الامامة و التبصره، ص45-46؛الکافی، ج1، ص235-236؛بصائر الدرجات، ص206.</ref> بر پایه ‌گزارش شماری از منابع شیعی، دوران بیماری پیامبر(ص) در خانه‌ ام سلمه سپری شد.<ref>الارشاد، ج1، ص182؛اعلام الوری، ج1، ص264.</ref> هنگامی که پیامبر(ص) خواست برادرش علی را فراخوانند، عایشه و [[حفصه]] در پی پدر خود فرستادند و‌ ام سلمه نیز علی(ع) را آگاه نمود تا خود را به پیامبر(ص) برساند.<ref>مناقب آل ابی طالب، ج1، ص203.</ref> روشنگری‌های‌ ام سلمه در پی رحلت پیامبر(ص) در حمایت از علی(ع) بر پایه همین وصایای رسول خدا(ص) بود. او در رویداد [[فدک]] به دفاع از حضرت زهرا(س) برخاست و به عنوان شاهد زهرا و معترض بر [[ابو‌بکر]] سخن گفت. آورده‌اند که به همین سبب، مقرری وی از بیت المال قطع شد.<ref>دلائل الامامه، ص124.</ref>

در دوران خلافت [[عمر]](13-23ق.) هنگامی که وی سیاست حبس صحابه در [[مدینه]] را در پیش گرفت، همسران پیامبر(ص) نیز حق بیرون آمدن از مدینه را نداشتند. از این رو، ‌ام سلمه و دیگر همسران ایشان حتی از حج ‌گزاردن نیز منع شدند. در واپسین سال حکومت عمر، آنان اجازه یافتند که زیر نظر [[عثمان]] و [[عبد‌الرحمن بن عوف]] با حضور خود وی به [[حج]] روند. برخی ‌گزارش‌ها حاکی از هشدار‌ ام سلمه به عمر است که او را از دخالت در زندگی شخصی پیامبر(ص) با همسرانش بازداشته است.<ref>صحیح البخاری، ج6، ص69-70.</ref>

===حضور در خاکسپاری حضرت زهرا===

هنگامی که حضرت فاطمه(س) در بستر بیماری بود، ‌ام سلمه به عیادتش آمد و از حال او جویا شد. حضرت زهرا(س) در پاسخ او، وضع خود و همسرش و ستمی را که بر آنان رفته بود و نیز علل غصب خلافت را بیان کرد.<ref>مناقب آل ابی طالب، ج2، ص49؛بحار الانوار، ج43، ص156.</ref> طبق وصیت حضرت زهرا(س)، ‌ام سلمه در مراسم خاکسپاری ایشان شرکت داشت و از محل دفن او آگاه بود.<ref>دلائل الامامه، ص132.</ref>

===هواداری از حضرت علی===

در شورش مردم بر ضدّ عثمان، ‌ام سلمه که مانند بسیاری از عملکرد عثمان ناخرسند بود، نزد او رفت و وی را نصیحت و فرجام کارش را گوشزد کرد. عثمان نیز عهد بست که به این سفارش‌ها عمل کند.<ref>بلاغات النساء، ص7.</ref> پس از کشته شدن عثمان، هنگامی که عایشه به خون‌خواهی وی با همراهی [[طلحه]] و [[زبیر]] بر علی(ع) شورید، ‌ام سلمه مردم را به حمایت علی(ع) فرا‌خواند و ‌گفت: از علی پیروی کنید. به خدا سوگند! در روزگار شما بهتر از او را سراغ ندارم.<ref>انساب الاشراف، ص224.</ref> عایشه برای همراه کردن‌ ام سلمه با خود بسیار کوشید و‌ ام سلمه نیز برای باز‌گرداندن او از راه‌های گوناگون وارد شد. او در ملاقاتی که با عایشه داشت، به پیشگویی‌های رسول خدا اشاره کرد که خود عایشه شاهد آن‌ها بوده است. از مهم‌‌ترین سخنان‌ ام سلمه، تغییر روش عایشه در رفتار با عثمان و حکومت وی بود. عایشه پیشتر مردم را بر ضد عثمان تحریک می‌کرد و او را نَعْثَل(پیر نادان) می‌خواند؛ اما بعد ندای خون‌خواهی او را سر ‌داد. ‌ام سلمه به او سفارش نمود که به توصیه پیامبر(ص) برای خارج نشدن از خانه عمل ‌کند و وصایای پیامبر(ص) را درباره پسر عمویش علی(ع) نادیده نگیرد.<ref>الفتوح، ج2، ص454-456؛الامامة و السیاسه، ج1، ص76؛رسائل المرتضی، ج4، ص66-68.</ref> وی در پی اتمام حجت‌ با عایشه و دیگر مخالفان، فرزندش عُمَر را نزد علی(ع) فرستاد و اهداف مخالفان را برای امام روشن کرد و پیغام داد: اگر امر خدا و سفارش پیامبر(ص) درباره بیرون نشدن از خانه نبود، تو را همراهی می‌کردم. اکنون محبوب‌‌ترین فرد نزد رسول خدا و شما، فرزندم عمر، را همراه شما می‌فرستم.<ref>تاریخ طبری، ج4، ص470-471؛الفتوح، ج2، ص456.</ref>

===ایستادگی در مقابل معاویه===
‌ام سلمه پس از شهادت علی(ع) از مخالفان سرسخت [[معاویه]] و کار‌گزاران او بود. هنگامی که بدعت لعن بر علی(ع) در همه‌جا مرسوم شد، او مردم [[کوفه]] را چنین سرزنش می‌کرد: شما پیامبر را شتم کرده‌اید؛ زیرا کسی را لعن می‌نمایید که پیامبر(ص) او را دوست می‌داشت.<ref>المعجم الاوسط، ج1، ص111.</ref> سبّ علی(ع) سبّ رسول خدا(ص) است.<ref>شرح الاخبار، ج1، ص167-168.</ref>
در ماجرای ترور و غارت که به دست معاویه برای نا‌امن کردن منطقه حکومتی علی(ع) انجام می‌شد، هنگامی که [[بسر بن ارطاة|بُسْر بن ارطاة]] به تعقیب [[صحابه]] در [[مدینه]] و [[مکه]] از جمله [[جابر بن عبد‌الله]] پرداخت، جابر به خانه‌ ام سلمه پناه برد و با او درباره بیعت با ظالمان مشورت کرد. ‌ام سلمه از او خواست با بیعت جان خود را حفظ کند.<ref>تاریخ طبری، ج4، ص106-107؛الکامل، ج3، ص383.</ref>

===محبت نسبت به امام حسین===

بر پایه ‌گزارش شماری از منابع، هنگامی که [[امام حسین(ع)]] به سوی عراق رفت، وصیت‌نامه و دیگر امانت‌ها را به‌ ام سلمه سپرد و از او خواست هرگاه فرزند بزرگش نزد وی آمد، آن‌ها را به او بسپارد. ‌ام سلمه در پی شهادت حسین(ع) هنگامی که [[امام سجاد(ع)]] به دیدنش آمد، آن امانت را به ایشان سپرد.<ref>الکافی، ج1، ص304.</ref> برخی‌ ام سلمه را نخستین گریه‌کننده بر امام حسین(ع) در مدینه می‌دانند. در این هنگام، ‌ام سلمه دوران کهولت خود را سپری می‌کرد و همواره نگران واپسین بازمانده اصحاب کساء بود. او دوران کودکی امام حسین(ع) را به یاد می‌آورد که در خانه‌اش بازی می‌کرد و پیامبر(ص) به او می‌نگریست و می‌گریست. چون‌ ام سلمه علت را ‌پرسید، پیامبر(ص) از آینده حسین(ع) خبر داد و مقداری از [[تربت]] او را که جبرئیل آورده بود، به‌ ام سلمه داد و فرمود: هرگاه این خاک خونین شد، بدان که حسین کشته شده است. ‌ام سلمه پیوسته آن تربت را می‌نگریست تا روزی آن را خونین دید و چنان ناله برآورد و ضجه زد که زنان از هر سو آمدند و از کشته شدن حسین(ع) آگاه شدند.<ref>تاریخ یعقوبی، ج2، ص245-246؛الفتوح، ج4، ص324؛تهذیب الکمال، ج6، ص408-409.</ref>

==ام سلمه و نقل حدیث==
ام سلمه راوی روایت‌های فراوان به‌ویژه درباره رویدادهای تاریخی و نیز فضیلت‌های اهل‌بیت(ص) است.<ref>المعجم الکبیر، ج3، ص52-53؛الامالی، صدوق، ص559؛اسد الغابه، ج2، ص12.</ref> سند بسیاری از روایت‌های او به رسول خدا(ص)، حضرت زهرا(س) و همسرش ابوسلمه می‌رسد. اصحابی همانند فرزندانش عمر و زینب و نیز [[ابن عباس]]، عایشه، [[ابوسعید خدری]] و تابعینی همچون [[ابوثابت]] و [[عطاء بن یسار]] از او روایت کرده‌اند.<ref>تهذیب الکمال، ج35، ص317-319؛المعجم الکبیر، ج23، ص421-246.</ref> روایت‌های ‌گزارش شده از وی 378 حدیث<ref>الاعلام، ج8، ص98.</ref> در زمینه‌های فقهی، اخلاقی، تاریخی، دعا و نیایش، حالات پیامبر(ص) و فضیلت‌های اهل‌بیت(ص) است.<ref>المعجم الکبیر، ج23، ص246-421.</ref> بخشی فراوان از روایت‌های فقهی او درباره [[حج]] و [[مناسک حج|مناسک]] آن است. برخی از آن‌ها در فضیلت و ثواب حج هستند که حج را برابر با جهاد و کفاره گناهان دانسته‌اند.<ref>المعجم الکبیر، ج23، ص293؛کنز العمال، ج5، ص12، 115.</ref> شماری نیز به فضیلت [[روز عرفه]] پرداخته‌اند.<ref>کنز العمال، ج5، ص71.</ref> دسته‌ای دیگر به فضیلت [[رمی جمرات]] و احکام مربوط به آن اشاره کرده‌اند.<ref>مجمع الزوائد، ج3، ص257؛کنز العمال، ج5، ص78.</ref> شماری هم احکام حج از جمله حکم [[معذوران از رمی]]<ref>مجمع الزوائد، ج3، ص257.</ref> و [[لباس احرام]] را یاد کرده‌اند.<ref>المعجم الکبیر، ج23، ص312.</ref> بخشی از روایت‌های ‌گزارش شده از او در باب حج، درباره مشکلات و موضوعاتی است که برای خود وی یا دیگران پیش آمده و پیامبر(ص) حکم آن‌ها را برای‌ ام سلمه بیان کرده است؛ مانند آن‌که وی از ازدحام [[مطاف]] شکایت کرد و پیامبر به او فرمود که پشت سر نماز‌‌گزاران، سواره [[طواف]] کند.<ref>سنن النسائی، ج5، ص223.</ref>

==وفات==
ام سلمه واپسین تن از امهات المؤمنین بود که درگذشت.<ref>تهذیب الکمال، ج1، ص205.</ref> سخن مشهور آن است که وی در سال 61ق. درگذشت.<ref>تاریخ دمشق، ج3، ص211؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284؛الاصابه، ج8، ص407.</ref> برخی تاریخ وفات او را سال 59ق. دانسته‌اند<ref>الطبقات، ج8، ص87.</ref> که صحیح نیست؛ زیرا بعضی‌گزارش‌ها بیانگر دیدار [[عبدالله بن صفوان]] و [[حارث بن ابی‌ربیعه]] با وی در روزگار [[یزید]] به سال 60ق. است.<ref>اسد الغابه، ج5، ص560؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284؛الاصابه، ج8، ص407.</ref> تحویل دادن امانت‌های امامت به حضرت سجاد(ع) و عزاداری او بر امام حسین(ع) در پی شهادت ایشان، دلیل زنده بودن او تا اوایل دوران حکومت یزید است.

آورده‌اند که‌ ام سلمه وصیت کرد تا [[سعید بن زید]]، حاکم مدینه، بر او نماز بگزارد. برخی گفته‌اند [[ابو‌هریره]] بر او نماز ‌گزارد و حکمران مدینه نیز [[ولید بن عتبه]] بود.<ref>اسد ‌الغابه، ج5، ص560؛الوافی ‌بالوفیات، ج27، ص229؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284.</ref> این ‌گزارش‌ها درخور نقد هستند؛ زیرا سعید بن زید به سال 50 یا 51ق. و نیز ابوهریره میان سال‌های 57 تا 59ق. درگذشتند.<ref>الصحیح من سیرة النبی، ج5، ص248.</ref> اصرار بر این ‌گزارش‌ها به انگیزه اثبات مرگ وی پیش از شهادت امام حسین(ع) صورت پذیرفته است تا بتوانند روایت‌های او را درباره شهادت امام(ع) انکار کنند.<ref>الصحیح من سیرة النبی، ج5، ص249-250.</ref> او را در [[قبرستان بقیع|بقیع]] به خاک سپردند.<ref>المنتخب، ص96؛تاریخ الاسلام، ج5، ص284؛الوافی بالوفیات، ج27، ص229.</ref> هنگام خاک‌سپاری وی، فرزندانش عمر و سلمه و خواهرزاده‌اش عبد‌الله بن عبدالله درون قبر شدند و جسد وی را در گور نهادند.<ref>اسد ‌الغابه، ج5، ص560؛الوافی ‌بالوفیات، ج27، ص229.</ref> قبر او در بقیع نزدیک قبر [[محمد بن زید]] قرار دارد. بر پایه ‌گزارشی، محمد بن زید بن علی هنگامی که در بقیع مشغول حفر قبر بود، سنگی شکسته را دید که بر آن نوشته شده بود: «ام سلمه زوج النبی». سپس به خانواده خود وصیت کرد که پس از مرگ، او را نزدیک همان‌جا به خاک سپارند.<ref>تاریخ المدینه، ج1، ص120؛نک: تاریخ حرم ائمه بقیع، ص225.</ref>

==فرزندان==
از‌ ام سلمه چهار فرزند بر جای ماندند که همه از شوهرش سلمه بودند: دو دختر به نام‌های دُرّه و بَرّه و دو پسر با نام‌های سَلَمه و عُمَر. دره از زنان فاضل بود و به‌ [[ام حبیبه]] شهرت داشت.<ref>الاستیعاب، ج4، ص1835.</ref> بره که هنگام ازدواج‌ ام سلمه با پیامبر(ص) شیرخواره بود، با تربیت [[پیامبر(ص)]] رشد کرد و پیامبر(ص) نام او را به زینب تغییر داد. او از زنان دانشمند مدینه به‌شمار می‌آمد.<ref>الاستیعاب، ج4، ص1855؛الاصابه، ج8، ص160.</ref> [[سلمه]] در هنگام ازدواج پیامبر(ص) با مادرش به قدری رشد یافته بود که توانست خطبه عقد مادرش را بخواند و پیامبر(ص) دلبستگی فراوان به او داشت.<ref>تاریخ الاسلام، ج5، ص488-489.</ref> مهم‌‌ترین فرزند وی عمر بود که در حبشه زاده شد و دوران نوجوانی و جوانی خود را با تربیت پیامبر(ص) سپری کرد و در دوران حکومت امام علی(ع) کنار او قرار گرفت و در نبردهای [[جنگ جمل|جمل]] و [[جنگ صفین|صفین]] حضور یافت و فرمانداری [[بحرین]] در دوران علی(ع) را در کارنامه خود ثبت کرد و به سال 83ق. در مدینه درگذشت.<ref>الاستیعاب، ج3، ص1159؛الامامه و التبصره، ص45-46.</ref>
==پیوند به بیرون==
[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/469796/ام-سلمه-انیس-زهرا-علیها-السلام ام سلمه انیس زهرا علیهاالسلام، مجله فرهنگ کوثر،مهر 1378 - شماره 31 (2 صفحه - از 9 تا 10)]

[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/345361/ام-المومنین-«ام-سلمه»-مدافع-اهل-بیت-علیهم-السلام?q=ام ام المومنین «ام سلمه» مدافع اهل بیت علیهم‌السلام، فصل نامه بانوان شیعه، بهار 1387 - شماره 15 ISC (16 صفحه - از 165 تا 180)]

==پانویس==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
{{دانشنامه
| آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8171
| عنوان = ام سلمه
| نویسنده = رؤیا باقری
}}

* '''الارشاد''': المفید(م. 413ق.) ، بیروت، دار المفید، 1414ق؛
* '''الاستیعاب''': ابن عبدالبر(م. 463ق.) ، به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، 1412ق؛
* '''اسد الغابه''': ابن اثیر(م. 630ق.) ، بیروت، دار الکتاب العربی؛
* '''الاصابه''': ابن حجر العسقلانی(م. 852ق.) ، به کوشش علی معوض و عادل عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق؛
* '''اعلام الوری''': الطبرسی(م. 548ق.) ، قم، آل البیت:، 1417ق؛
* '''الاعلام''': الزرکلی(م. 1396ق.) ، بیروت، دار العلم للملایین، 1997م؛
* '''ام سلمه و نقش او در تاریخ اسلام''': مرضیه محمدزاده، نشر شهید سعید محبی، 1379ش؛
* '''الامالی''': الصدوق(م. 381ق.) ، قم، البعثه، 1417ق؛
* '''الامالی''': الطوسی(م. 460ق.) ، قم، دار الثقافه، 1414ق؛
* '''الامامة و السیاسه''': ابن قتیبه(م. 276ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، الرضی، 1413ق؛
* '''الامامة و التبصره''': ابن بابویه(م. 329ق.) ، قم، مدرسه امام‌هادی(ع)، 1404ق؛
* '''انساب الاشراف''': البلاذری(م. 279ق.) ، به کوشش محمودی، بیروت، اعلمی، 1394ق؛
* '''بحار الانوار''': المجلسی(م. 1110ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق؛
* '''بصائر الدرجات''': الصفار(م. 290ق.) ، به کوشش کوچه‌باغی، تهران، اعلمی، 1404ق؛
* '''بلاغات النساء''': احمد بن ابی طاهر طیفور(م. 280ق.) ، قم، الرضی؛
* '''تاریخ ابن خلدون''': ابن خلدون(م. 808ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1391ق؛
* '''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی(م. 748ق.) ، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق؛
* '''تاریخ بغداد''': الخطیب البغدادی(م. 463ق.) ، به کوشش عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1417ق؛
* '''تاریخ حرم ائمه بقیع''': : محمد صادق نجمی، قم، مشعر، 1385ش؛
* '''تاریخ طبری(تاریخ الامم و الملوک)''': الطبری(م. 310ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، 1403ق؛
* '''تاریخ مدینة دمشق''': ابن عساکر(م. 571ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1415ق؛
* '''تاریخ المدینة المنوره''': ابن شبه(م. 262ق.) ، به کوشش شلتوت، قم، دار الفکر، 1410ق؛
* '''تاریخ الیعقوبی''': احمد بن یعقوب(م. 292ق.) ، بیروت، دار صادر، 1415ق؛
* '''التبیان''': الطوسی(م. 460ق.) ، به کوشش العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
* '''تفسیر قرطبی(الجامع لاحکام القرآن)''': القرطبی(م. 671ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1405ق؛
* '''تفسیر ماوردی(النکت و العیون)''': الماوردی(م. 450ق.) ، به کوشش ابن عبدالمقصود، بیروت، دار الکتب العلمیه؛
* '''تهذیب الکمال''': المزی(م. 742ق.) ، به کوشش بشار عواد، بیروت، الرساله، 1415ق؛
* '''جامع البیان''': الطبری(م. 310ق.) ، به کوشش صدقی جمیل، بیروت، دار الفکر، 1415ق؛
* '''جمهرة انساب العرب''': ابن حزم(م. 456ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق؛
* '''دائرة المعارف قرآن کریم''': مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم، بوستان کتاب، 1386ش؛
* '''دلائل الامامه''': الطبری الشیعی(م. قرن 4)، قم، بعثت، 1413ق؛
* '''رسائل المرتضی''': السید المرتضی(م. 436ق.) ، به کوشش حسینی و رجایی، قم، دار القرآن، 1405ق؛
* '''روض الجنان''': ابوالفتوح رازی(م. 554ق.) ، به کوشش یاحقی و ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی، 1375ش؛
* '''سبل الهدی''': محمد بن یوسف الصالحی(م. 942ق.) ، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق؛
* '''سنن النسائی''': النسائی(م. 303ق.) ، به کوشش عبدالغفار و سید کسروی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1411ق؛
* '''سیر اعلام النبلاء''': الذهبی(م. 748ق.) ، به کوشش گروهی از محققان، بیروت، الرساله، 1413ق؛
* '''سیره ابن اسحق(السیر و المغازی)''': ابن اسحق(م. 151ق.) ، به کوشش محمد حمید الله، معهد الدراسات و الابحاث؛
* '''السیرة النبویه''': ابن کثیر(م. 774ق.) ، به کوشش مصطفی عبدالواحد، بیروت، دار المعرفه، 1396ق؛
* '''السیرة النبویه''': ابن هشام(م. 213/218ق.) ، به کوشش محمد محیی الدین، مصر، مکتبة محمد علی صبیح، 1383ق؛
* '''شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار''': النعمان المغربی(م. 363ق.) ، به کوشش جلالی، قم، نشر اسلامی، 1414ق؛
* '''شرح نهج البلاغه''': ابن ابی الحدید(م. 656ق.) ، به کوشش محمد ابوالفضل، دار احیاء الکتب العربیه، 1378ق؛
* '''صحیح البخاری''': البخاری(م. 256ق.) ، بیروت، دار الفکر، 1401ق؛
* '''صحیح مسلم''': مسلم(م. 261ق.) ، بیروت، دار الفکر؛
* '''الصحیح من سیرة النبی(ص)''': جعفر مرتضی العاملی، بیروت، دار السیره، 1414ق؛
* '''الطبقات الکبری''': ابن سعد(م. 230ق.) ، بیروت، دار صادر؛
* '''عیون الاثر''': ابن سید الناس(م. 734ق.) ، بیروت، مؤسسة عزالدین، 1406ق؛
* '''الغدیر''': الامینی(م. 1390ق.) ، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1366ش؛
* '''الفتوح''': ابن اعثم الکوفی(م. 314ق.) ، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الاضواء، 1411ق؛
* '''الکافی''': الکلینی(م. 329ق.) ، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
* '''الکامل فی التاریخ''': ابن اثیر(م. 630ق.) ، بیروت، دار صادر، 1385ق؛
* '''کشف الغمه''': علی بن عیسی الاربلی(م. 693ق.) ، بیروت، دار الاضواء، 1405ق؛
* '''کنز العمال''': المتقی الهندی(م. 975ق.) ، به کوشش السقاء، بیروت، الرساله، 1413ق؛
* '''مجمع البیان''': الطبرسی(م. 548ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، 1415ق؛
* '''مجمع الزوائد''': الهیثمی(م. 807ق.) ، بیروت، دار الکتاب العربی، 1402ق؛
* '''المحبّر''': ابن حبیب(م. 245ق.) ، به کوشش ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده؛
* '''مسند احمد''': احمد بن حنبل(م. 241ق.) ، بیروت، دار صادر؛
* '''المعارف''': ابن قتیبه(م. 276ق.) ، به کوشش ثروت عکاشه، قم، الرضی، 1373ش؛
* '''المعجم الاوسط''': الطبرانی(م. 360ق.) ، ابراهیم الحسینی، قاهره، دار الحرمین، 1415ق؛
* '''المعجم الکبیر''': الطبرانی(م. 360ق.) ، به کوشش حمدی عبدالمجید، دار احیاء التراث العربی، 1405ق؛
* '''المغازی''': الواقدی(م. 207ق.) ، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، اعلمی، 1409ق؛
* '''مناقب آل‌ ابی‌ طالب''': ابن شهرآشوب(م. 588ق.) ، به کوشش گروهی از اساتید، نجف، المکتبة الحیدریه، 1376ق؛
* '''مناقب علی بن ابی طالب(ع)''': احمد بن مردویه(م. 410ق.) ، قم، دار الحدیث، 1424ق؛
* '''المناقب''': الخوارزمی(م. 568ق.) ، به کوشش مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، 1411ق؛
* '''المنتخب من کتاب ذیل المذیل''': الطبری(م. 310ق.) ، بیروت، اعلمی؛
* '''موسوعة الامام علی بن ‌ابی طالب(ع)''': ری‌شهری و دیگران، قم، دار الحدیث، 1421ق؛
* '''نهج البیان عن کشف معانی القرآن''': محمد بن الحسن الشیبانی(م. قرن 7ق.) ، به کوشش درگاهی، تهران، دائرة المعارف اسلامی، 1413ق؛
* '''الوافی بالوفیات''': الصفدی(م. 764ق.) ، به کوشش الارنؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.

{{پایان}}

{{صحابه}}
{{زنان صحابی}}
{{زنان قرآنی}}
{{همسران پیامبر}}

[[رده:مدفونان در بقیع]]
[[رده:زنان صحابی]]
[[رده:زنان قرآنی]]
[[رده:منسوبان به پیامبر(ص)]]
[[رده:راویان زن]]
[[رده:همسران پیامبر]]
[[رده:راویان حدیث از پیامبر(ص)]]

ابوسفیان بن حارث بن قیس بن زید

2022-09-03T05:08:24Z

R.rafiei60: ایجاد پیوند

'''ابوسفیان‌ بن حارث بن قیس بن زید'''، [[صحابی]] پیامبر اسلام(ص) و از شهدای [[غزوه احد|غَزوه اُحُد]]. وی از [[قبیله اوس]] بود و به ابوالبنات هم شهرت داشت. برخی از منابع از احتمال شهادت او در [[غزوه بدر|غَزوه بَدر]] و [[غزوه خیبر|غَزوه خیبر]] هم سخن گفته‌اند؛ اما بیشتر منابع، به ویژه منابع متقدم او را از شهدای غزوه احد دانسته‌اند.
==نام و نسب==
ابوسفیان از [[قبیله اوس]]، تیره بنی‌ضبیعة بن زید از بنی‌عمرو بن عوف است.<ref>انساب الاشراف، ج۱، ص۳۹۰؛ السیرة النبویه، ج۲، ص۳۶۴.</ref> [[ابن حزم]] در انتساب وی به بنی‌ضبیعة بن زید تردید کرده و او را همان [[ابوسفیان بن حارث]] بن قیس بن یزید معرفی نموده است.<ref>جمهرة انساب العرب، ص۳۳۳.</ref> با توجه به اینکه دیگران نام جد اعلای وی را زید گفته‌اند،<ref>السیرة النبویه، ج۲، ص۱۲۳؛ تاریخ خلیفه، ص۲۹؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۹۰.</ref> ، ممکن است تردید ابن‌ حزم حاصل از آمیختگی نام زید با یزید باشد.
وی را ابوالبنات هم می‌خوانند.<ref>انساب الاشراف، ج۱، ص۳۶۴؛ الاصابه، ج۷، ص۱۵۴.</ref> نام شموس دختر نعمان بن عامر، همسر [[ابوسفیان]]، همراه لیلی، تمیمه و عایشه، از دختران او، در شمار [[بیعت|بیعت‌کنندگان]] با [[پیامبر اسلام]] دیده‌ می‌شود.<ref>الطبقات، ج۸، ص۳۴۶-۳۴۷، ۳۹۰؛ المحبّر، ص۴۱۸.</ref>

وی از [[شهید|شهیدان]] صدر اسلام است. شهادتش را در [[غزوه بدر|غَزوه بَدر]]<ref>امتاع الاسماع، ج۱۴، ص۳۴۹.</ref> ، [[غزوه احد|غَزوه اُحُد]]<ref>المغازی، ج۱، ص۳۰۱؛السیرة النبویه، ج۲، ص۱۲۳؛ تاریخ خلیفه، ص۲۹؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۹۰.</ref> یا [[غزوه خیبر|غَزوه خیبر]] گفته‌اند؛<ref>تاریخ خلیفه، ص۱۱۳؛ الاستیعاب، ج۴، ص۳۶۴؛ اسد الغابه، ج۵، ص۲۱۵.</ref> اما با توجه به شواهد زیر، شهادت او در احد قطعی به نظر می‌رسد:
#بیشتر منابع، به ویژه منابع نخستین، وی را در شمار شهیدان غزوه اُحد یاد کرده‌اند.<ref>المغازی، ج۱، ص۱۱۳؛ السیرة النبویه، ج۲، ص۳۶۴؛ تاریخ خلیفه، ص۲۹؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۹۰.</ref>
#آنجا که نام او در زمره [[شهید|شهیدان]] احد آمده است، نام نیاکان و نسب او نیز بیان شده است<ref>المغازی، ج۱، ص۱۱۳؛ السیرة النبویه، ج۲، ص۳۶۴؛ تاریخ خلیفه، ص۲۹؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۹۰.</ref> ؛ اما در شمار شهیدان غَزوه خیبر تنها عنوان [[ابوسفیان بن حارث]] دیده می‌شود؛ بی‌آنکه از نیاکان وی یاد شود.<ref>تاریخ خلیفه، ص۲۹؛ تاریخ الاسلام، ج۲، ص۴۳۰.</ref> ۳.
==شهادت==
گزارش شده است که [[ابوسفیان بن حارث]] بن قیس با یکی از [[صحابه]] برای شرکت در جنگ احد همراه بود. آن صحابی چنین دعا کرد: خدایا! مرا به سوی خانواده‌ام بازمگردان و [[شهادت]] در راه پیامبرت را روزی‌ام گردان. در برابر، ابوسفیان بن حارث اینگونه با معبود خویش نجوا می‌کرد: خدایا ! [[جهاد]] همراه پیامبرت را روزی‌ام کن و مرا نزد همسر و دخترانم بازگردان. سپس ابوسفیان به شهادت رسید و آن صحابی زنده ماند. وقتی این خبر به پیامبر(ص) رسید، گفت: ابوسفیان در نیت صادق‌تر بود.<ref>اسد الغابه، ج۵، ص۲۱۵.</ref> برخی نیز گفته‌اند هنگامی که ابوسفیان بن حارث شکست مسلمانان را دید، گفت: خدایا ! نمی‌خواهم نزد خانواده‌ام بازگردم؛ بلکه می‌خواهم در راه تو کشته شوم. سپس در همین جنگ [[شهید]] شد.<ref>المغازی، ج۱، ص۱۱۳.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{منابع}}
{{دانشنامه
| آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/9371/%d8%a7%d8%a8%d9%88%d8%b3%d9%81%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%86-%d8%ad%d8%a7%d8%b1%d8%ab-%d8%a8%d9%86-%d9%82%d9%8a%d8%b3-%d8%a8%d9%86-%d8%b2%d9%8a%d8%af
| عنوان = ابوسفیان‌ بن حارث بن قیس بن زید
| نویسنده = حسین قاضی‌خانی
}}
*'''الاستیعاب''': ابن عبدالبر (م.۴۶۳ق.)، به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛
*'''اسد الغابه''': ابن اثیر علی بن محمد الجزری (م.۶۳۰ق.)، بیروت، دار الکتاب العربی؛
*'''الاصابه''': ابن حجر العسقلانی (م.۸۵۲ق.)، به کوشش علی محمد و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق؛
*'''امتاع الاسماع''': المقریزی (م.۸۴۵ق.)، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق؛
*'''انساب الاشراف''': البلاذری (م.۲۷۹ق.)، به کوشش محمد حمید الله، دمشق، المؤسسة الثقافیه، ۱۹۵۹م؛
*'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی (م.۷۴۸ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۰ق؛
*'''تاریخ خلیفه''': خلیفة بن خیاط (م.۲۴۰ق.)، به کوشش فواز، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق؛
*'''جمهرة انساب العرب''': ابن حزم (م.۴۵۶ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق؛
*'''السیرة النبویه''': ابن‌هشام (م.۸-۲۱۳ق.)، به کوشش محمد محیی الدین، مصر، مکتبة محمد علی صبیح و اولاده، ۱۳۸۳ق؛
*'''الطبقات الکبری''': ابن سعد (م.۲۳۰ق.)، بیروت، دار صادر؛
*'''المحبّر''': ابن‌ حبیب (م.۲۴۵ق.)، به کوشش ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده؛
*'''المغازی''': الواقدی (م.۲۰۷ق.)، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ق.
{{پایان}}

{{صحابه}}

<onlyinclude>{{تکمیل مقاله
| شناسه = شد
| جعبه اطلاعات = 
| عنوان‌بندی = شد
| ویرایش = شد
| لینک‌دهی = شد
| عکس = 
| جعبه نقل قول = 
| پیوند به بیرون = 
| مطالعه بیشتر = 
| پانویس و منابع = شد
| ناوبری = شد
| رده = شد
| تغییر مسیر = شد
}}<onlyinclude>

[[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]
[[رده:شهدای غزوه احد]]
[[رده:قبیله اوس]]
[[رده:صحابه]]
[[رده:اشخاص قرن اول]]

بلدح فخ

2022-09-01T09:24:11Z

R.rafiei60:

'''بَلدَح فخ''' وادی‌ای در غرب [[مکه]] در مسیر مکه به [[تنعیم]] و مکان فرود آمدن [[پیامبر]](ص) در [[صلح حدیبیه]] می‌باشد. بخش پایینی فخ بین زاهر و حدیبیه را «بلدح» مى نامند.

در سال ششم هجرت که [[پیامبر]](ص) برای انجام [[حج تمتع]] با عده‌ای از مسلمانان راهی مکه شد [[قریش]] با گرفتن چاه‌های منطقه مانع عبور پیامبر شد و حضرت همراه یاران خود در پایین این منطقه به نام [[حدیبیه]] توقف کردند.

این منطقه به‌دلیل پستی و سرازیر شدن آب از دره‌های اطراف که از کوه‌های [[مسجدالحرام]] سرچشمه می‌گیرند تبدیل به منطقه‌ای سرسبز و دارای چشمه‌های فراوان شد.

==مکان جغرافیایی==
بلدح نام وادی‌‌ای در غرب [[مکه]]<ref>معجم البلدان ج1، ص480؛ مراصد الاطلاع، ج1، ص217.</ref> در مسیر مکه به [[تنعیم]]<ref>معجم ما استعجم، ج1، ص273.</ref> است.

این منطقه میان [[وادی فخ|وادی فَخّ]]، محل شهادت [[حسین بن علی بن حسن مثنی|حسین]] بن [[علی بن حسن مثنی|علی]] بن [[حسن مثنی]] از نوادگان [[امام حسن]] در 169ق.<ref>المعارف، ص381؛ مقاتل الطالبیین، ص379؛ الفخری، ص189.</ref> در شش میلی (کمتر از 12کیلومتر) مکه<ref>تاریخ مکه، ص140.</ref> و [[حدیبیه|حُدَیبیه]]، محل [[پیمان حدیبیه]] میان پیامبر و [[قریش]] به سال ششم ق. در حدود 20 کیلومتری مکه<ref>تاریخ مکه، ص56.</ref> قرار دارد.<ref>اخبار مکه، ج2، ص230.</ref>

با توجه به این که امروز قسمت‌های گوناگون فخ به نام‌های گوناگون مشهور است، باید بلدح را میان زاهر یعنی قسمت میانی فخ، و حدیبیه دانست.<ref>فرهنگ اعلام جغرافیایی، ص299.</ref> دره مُلحة العراب را از دره‌های این وادی شمرده‌اند.<ref>اخبار مکه، ج2، ص301.</ref>

از بلدح به عنوان بخشی از سرزمین [[بنی‌فزاره]] از تیره‌های [[بنی‌غطفان]] یاد شده است.<ref>معجم ما استعجم، ج1، ص273.</ref>

==توقف پیامبر==

در سال ششم ق.<ref>الاستیعاب، ج1، ص43؛ عیون الاثر، ج2، ص172؛ امتاع الاسماع، ج6، ص181.</ref> [[رسول خدا(ص)]] برای انجام اعمال [[حج تمتع]] همراه با هزاران تن از مسلمانان و با شماری بسیار از چهارپایان که برای [[قربانی]] با گردنبند مشخص شده بودند،<ref>اسد الغابه، ج1، ص216؛ تاریخ ابن خلدون، ج2، ص447.</ref> به سوی [[مکه]] حرکت کرد.

قریش برای پیشگیری از ورود پیامبر، دویست سوار را به فرماندهی [[خالد بن ولید]]<ref>اسد الغابه، ج1، ص586؛ سبل الهدی، ج5، ص36.</ref> یا [[عکرمة بن ابی‌جهل]]<ref>نهایة الارب، ج17، ص218؛ امتاع الاسماع، ج1، ص279.</ref> همراه با شماری زن و فرزند به سرزمین بلدح گسیل داشت و همه چاه‌های آن‌جا را تصرف کرد.

از این رو، پیامبر(ص) ناچار شد در پایین بلدح که به حدیبیه مشهور است،<ref>دلائل النبوه، ج4، ص112؛ سبل الهدی، ج5، ص41-42.</ref> توقف نماید؛

==سرسبزی و چشمه‌ها==

پستی زمین‌های بلدح و سرازیر شدن آب‌ دره‌های پیرامون همچون اُفاعیه<ref>میقات حج، ش15، ص93، «فرهنگ آثار تاریخی مکه». </ref> و تین<ref>معجم البلدان، ج2، ص69؛ مراصد الاطلاع، ج1، ص288.</ref> که از کوه‌های پیرامون [[مسجدالحرام]] سرچشمه می‌گیرند، این وادی را به منطقه‌ای سرسبز با چشمه‌های فراوان تبدیل کرده بود.

==ایجاد چشمه توسط معاویه==

برپایه گزارشی، [[معاویة بن ابی‌سفیان]] 10 چشمه در مکه و پیرامون آن جاری کرد که در پیرامون آن‌ها باغ‌هایی ایجاد شد.

در وادی بلدح نیز باغ‌هایی با نام بلدح و ابن العاص ([[سعید بن عمرو بن سعید|سعید]] بن [[عمرو بن سعید|عمرو]] بن [[سعید بن العاص]]) ایجاد شد. همچنین معاویه چشمه‌هایی در بلدح ایجاد کرد.<ref>اخبار مکه، ج2، ص230.</ref>

==پانویس==

{{پانویس}}

==منابع ==

{{منابع}}

{{دانشنامه

| آدرس = http://hajj.ir/99/3022

| عنوان = بَلدَح فخ

| نویسنده = مهدی امیریان

}}

* '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.

* '''الاستیعاب''': ابن عبدالبر (درگذشت 463ق.)، به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، 1412ق.

* '''اسد الغابه''': ابن اثیر (درگذشت 630ق.)، بیروت، دار الفکر، 1409ق.

* '''امتاع الاسماع''': المقریزی (درگذشت 845ق.)، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420ق.

* '''تاریخ ابن خلدون''': ابن‏خلدون (درگذشت 808ق.)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، 1408ق.

* '''دلائل النبوه''': البیهقی (درگذشت 458ق.)، به کوشش عبدالمعطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق.

* '''سبل الهدی''': محمد بن یوسف الصالحی (درگذشت 942ق.)، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق.

* '''عیون الاثر''': ابن سید الناس (درگذشت 734ق.)، بیروت، دار القلم، 1414ق.

* '''فخری''': ابن الطقطقی (درگذشت 709ق.)، به کوشش عبدالقادر، بیروت، دار القلم، 1418ق.

* '''فرهنگ اعلام جغرافیایی و تاریخی در حدیث و سیره نبوی''': محمد محمد حسن شراب، ترجمه: شیخی، تهران، مشعر، 1386ش.

* '''مراصد الاطلاع''': صفی الدین عبدالمؤمن بغدادی (درگذشت 739ق.)، بیروت، دار الجیل، 1412ق.

* '''المعارف''': ابن قتیبه (درگذشت 276ق.)، به کوشش ثروت عکاشه، قم، الرضی، 1373ش.

* '''معجم البلدان''': یاقوت الحموی (درگذشت 626ق.)، بیروت، دار صادر، 1995م.

* '''معجم ما استعجم''': عبدالله البکری (درگذشت 487ق.)، به کوشش السقاء، بیروت، عالم الکتب، 1403ق.

* '''مقاتل الطالبیین''': ابوالفرج الاصفهانی (درگذشت 356ق.)، به کوشش سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفه.

* '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.

* '''نهایة الارب''': احمد بن عبدالوهاب النویری (درگذشت 733ق.)، قاهره، دار الکتب و الوثائق، 1423ق.

{{پایان}}
{{مناطق تاریخی مکه}}

[[رده:مکان‌‌های تاریخی مکه]]

آستان مقدس امام علی(ع)

2022-09-01T08:40:43Z

R.rafiei60:

{{جعبه اطلاعات حرم امامان شیعه
| عنوان =حرم امام علی
| تصویر =28.jpg
| اندازه تصویر =250px
| بنیانگذار =
| تأسیس =قرن ۲ (قمری)
| مکان =کشور [[عراق]] [[شهر نجف]]
| نام‌های دیگر =
| مساحت =حدود هشت هزار مترمربع
| دروازه‌های صحن =۵ عدد؛ باب السوق الکبیر، باب الطوسی، باب القبلة،باب الفرج و باب مسلم بن عقیل
| رواق‌های حرم =۴ عدد
| ایوان‌های حرم =۳ عدد؛ایوان طلا، ایوان علما، ایوان نادوان طلا
| مشخصات گنبد =از نوع دوپوش، ارتفاع پوسته بیرونی ۴۲ متر، قطر ۱۶ متر و محیط ۵۰ متر
| مشخصات گلدسته‌ها = دو گلدسته با ارتفاع ۳۵ و قطر ۱/۵ متر
| بناهای وابسته به حرم=مسجد الخضراء،المدرسة الغروِیه، تکیه بکتاشیه، صحن حضرت فاطمه، مسجد الراس و...
| اشخاص مدفون در حرم=[[حضرت آدم]] و [[حضرت نوح|نوح]]
| بازسازی =
| وبگاه = https://www.imamali.net/
}}
'''آستان مقدس امام علی'''، محل دفن [[علی بن ابی‌طالب]]، پسر عمو و یار نزدیک [[حضرت محمد(ص)]]، امام نخست شیعیان و خلیفه چهارم است که در شهر [[نجف]] در کشور [[عراق]] قرار دارد. امام علی(ع) در روز ۲۱ رمضان سال ۴۰ قمری به شهادت رسید. بنابر وصیتش، فرزندانش [[امام حسن(ع)]] و [[امام حسین(ع)]]، پیکر مطهرش را شبانه و به‌طور مخفیانه، در زمین مرتفعی در پشت [[کوفه]] مدفون ساختند که به نام‌هایی مانند [[نجف]]، [[ظهر الکوفه]] و [[غری]] خوانده شده است. علت این تصمیم را بیم [[نبش قبر]] آن حضرت به دست دشمنان از جمله [[بنی‌امیه]]، [[خوارج]] و [[نواصب]] و امثال آنها دانسته‌اند.

با سقوط بنی‌امیه و رفع خطر خوارج، [[امام صادق(ع)]] برخی از شیعیان را از محل قبر امام علی(ع) آگاه ساخت و حتی به همراه برخی از یاران خود به زیارت قبر وی می‌رفت. محل دفن امیرمؤمنان(ع) در حدود ۱۵۰ سال ناشناس بود و فقط امامان و شماری از شاگردان ویژه او از محل دفن وی آگاه بودند.در سده دوم هجری، در عصر [[هارون الرشید]]، محل قبر علنی گردید و بنایی بر روی قبر ساخته شد.

در دوره [[عضدالدوله دیلمی]]، ساختمان بزرگ و باشکوهی بر قبر ساختند. همچنین در عهد صفویه به دستور [[شاه صفی]] (۱۰۳۸-۱۰۵۲ق)، حرم و [[صحن]] آن گسترش یافت.

در سال ۱۱۵۶ق. نیز به دستور [[نادرشاه]]، کاشی‌های سبز رنگی که از دوره صفویه زینت‌بخش گنبد و گلدسته آستان بود، برداشته و به‌جای آنها، از خشت‌های طلا، استفاده شد و پس از آن [[آقامحمدخان قاجار]] نخستین [[ضریح]] را که از جنس نقره بود به حرم هدیه کرد.

==مکان قبر امام علی(ع)==
حضرت امیرمؤمنان(ع) در شب ۱۹ ماه رمضان سال ۴۰ه. ق، با شمشیر زهرآلود ابن‌ملجم مرادی در محراب [[مسجد کوفه]] ضربت خورد و بر اثر این ضربت در کمتر از دو روز یعنی روز ۲۱ ماه رمضان به شهادت رسید. فرزندان امام(ع) برای مخفی نگاه‌داشتن قبر حضرت(ع)، پیکر ایشان را شبانه و به‌طور مخفیانه به ناحیه نجف انتقال دادند و در آنجا به خاک سپردند.

در پاره‌ای از منابع اهل سنت، اقوال دیگری درباره محل دفن امیرمؤمنان(ع) ذکر شده است؛ از جمله گفته‌اند پیکر امام در قصرالاماره کوفه یا در رحبه (نزدیک کوفه) یا در بقیع مدینه، به خاک سپرده شده است.<ref>فرحة الغَری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٩٣-٩4.</ref>

در منابع شیعه، روایات متعددی از امامان درباره وجود قبر امیرمؤمنان(ع) در نجف نقل شده است. برخی از ائمه، از جمله [[امام زین‌العابدین(ع)]] و امام جعفر صادق(ع)، مخفیانه به زیارت قبر جد بزرگوارشان امام علی(ع) در نجف آمده یا محل قبر را به برخی از خواص اصحاب خود، نشان داده‌اند؛ [[سیدعبدالکریم بن طاووس]] (م۶۹۳ه. ق)، پاره‌ای از روایات درباره مکان دفن امیرمؤمنان(ع) در نجف و زیارت این قبر توسط امامان(ع)، در کتاب خود «[[فرحة الغری|فرحة الغَری]]» گردآوری کرده است. بیشتر این روایات، به‌طور پراکنده در منابع قدیم‌تر شیعه، از قبیل «[[کامل‌الزیارات|کامل‌الزیارات]]» اثر [[ابن‌قولویه]] نقل شده است. <ref>کامل الزیارات، ص٣٠؛ ترجمه کامل الزیارات، ص٩4-٩5.</ref><ref>کامل الزیارات، ص٣٠؛ ترجمه کامل الزیارات، ص٩٣-٩4.</ref><ref>کامل الزیارات، ص٣4؛ ترجمه کامل الزیارات، ص١٠6-١٠٧.</ref><ref>کامل الزیارات، ص٣4؛ ترجمه کامل الزیارات، ص١٠٨-١٠٩.</ref><ref>کامل الزیارات، ص٣١؛ ترجمه کامل الزیارات، ص٩5-٩6.</ref>

بنابر حکایتی که در منابع شیع نقل شده است، محل قبر حضرت علی(ع) در زمان [[هارون‌الرشید]]، آشکار شد. روزی که هارون‌ برای شکار به نزدیکی کوفه رفته بود، تپه‌ای را دید که آهو‌ها برای فرار از حیوانات شکارچی به آن پناه می‌بردند. هارون از یکی از پیرمردان منطقه شنید که این تپه محل قبر علی بن ابی‌طالب(ع) بوده است و دستور داد گنبدی بر آن بنا کنند.<ref>الارشاد، الشیخ المفید، ج١، ص٢6-٢٧؛ ارشاد القلوب، دیلمی، ج٢، ص٣٨6؛ حیاة الحیوان الکبری، محمد بن موسی الدمیری، ج4، ص54، ذیل ماده «فهد» به نقل از ابن خَلَّکان.</ref><ref>فرحة الغَری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٢66-٢6٧.</ref>
===قبر آدم و نوح===
{{اصلی|قبر آدم و نوح}}
در چند روایت از [[امام محمد باقر(ع)]] و نیز امام جعفر صادق(ع) نقل شده است که امام علی(ع) در قبر یا کنار قبر نوح(ع) به خاک سپرده شد.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص144-148؛ فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ١٧٨-١٧٩.</ref> در روایتی دیگر امام صادق(ع) به یکی از اصحابش می‌گوید که اگر قبر امیرمؤمنان(ع) را در نجف زیارت کردی، بدان که آدم و نوح (علیهماالسّلام) را نیز زیارت می‌کنی.<ref>کامل الزیارات، ص٣5-٣6؛ ترجمه کامل الزیارات، ص١١٢-١١٣.</ref>

در زیارتنامه امام علی(ع)، بخش ویژه‌ای برای زیارت حضرت آدم(ع) و حضرت نوح(ع) اختصاص یافته است.[[ابن‌بطوطه]] در سفرنامه خود، اشاره کرده است که در زمان بازدید از بارگاه امام علی(ع) در نجف، افزون بر قبر شریف آن حضرت، دو قبر برجسته دیگر را که از حضرت آدم و حضرت نوح (علیهماالسّلام) بوده، دیده است.<ref>رحلة ابن بطوطه، ص١٧٧.</ref>

==فضیلت نجف==
در کلام امامان شیعه علیهم السلام، کوفه در کنار [[مکه]] و [[مدینه]]، حرم خدا و حرم رسول خدا(ص) و حرم امام علی(ع) دانسته شده است<ref>کامل الزیارات، ابن قولویه، ص٢5؛ ترجمه کامل الزیارات، محمدجواد ذهنی تهرانی، ص٧٧.</ref><ref>ترجمه امالی شیخ طوسی، صادق حسن‌زاده، ص64٨-64٩.</ref>

در روایتی از امام صادق(ع)، کوفه، زمین پاکیزه‌ای است که در آن، قبور [[پیامبران]] و اوصیای آنان قرار دارد. از آنجا، عدل الهی آشکار می‌شود و در آن، قائم حق تعالی قیام می‌کند و عدالت را برقرار می‌نماید.<ref>کامل الزیارات، ص٢6-٢٧؛ ترجمه کامل الزیارات، ص٨٢.</ref>

در روایاتی به نقل از امام صادق(ع) نجف قطعه‌ای از کوهی دانسته شده که خداوند بر آن، با [[موسی(ع)]] تکلم کرد و [[عیسی(ع)]] را تقدیس نمود و ابراهیم(ع) را خلیل خود و محمد(ص) را حبیب خود برگزید و آن را مسکن پیامبران (علیهم‌السّلام) قرار داد.<ref>کامل الزیارات، ص٣5-٣6؛ ترجمه کامل الزیارات، ص١١٣.</ref> نیز در روایتی دیگر نجف، همان کوهی دانسته شده است که فرزند [[نوح(ع)]]، به آن پناه برد<ref>من لا یحضره الفقیه، ج٢، ص٣5١-٣5٢؛ کامل الزیارات، ص٣٢؛ ترجمه کامل الزیارات، ص٩٩-١٠٠.</ref>

در روایتی دیگری از امام صادق(ع) منظور از «ربوه»، و «مَعین» در آیه {{قلم رنگ|سبز|﴿ وَ آوَیْنٰاهُمٰا اِلیٰ رَبْوَةٍ ذٰاتِ قَرٰارٍ وَ مَعِینٍ ﴾}}؛<ref>[http://lib.eshia.ir/17001/1/345/50 مؤمنون/سوره23، آیه50.]</ref> نجف و رود فرات است.<ref>کامل الزیارات، ص45؛ ترجمه کامل الزیارات، ص١٣٨.</ref><ref>تاریخ مدینة دمشق، ابن‌عساکر، ج١، ص٢١٣.</ref>

==تاریخچه آستان مقدس امیرمؤمنان==
===سده دوم تا چهارم===

*به دستور هارون الرشید عباسی، در سال ۱۶۵ قمری در مکان قبر امام(ع) قبر برجسته‌ای از آجر سفید ساخته شد که طول هر ضلع آن، یک ذراع بود. همچنین روی قبر، بنایی از گِل سرخ ساختند که در راس آن، گنبدی سبزرنگ وجود داشت.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٢٧٣-٢٧4.</ref> مورخان، این گنبد را نخستین گنبدی دانسته‌اند که در اسلام روی قبری ساخته شده است.
*پس از آنکـه [[متـوکل عباسـی]] مرقد مقدس امـام علـی(ع) را خـراب کـرد، «[[محمـد بـن زید داعی|محمـد بـن زید]]» معـروف بـه «داعـی» از امیران زیدی مذهب طبرستان، در دوره خلافت [[معتضد عباسی]] (۲۷۹-۲۸۹ه.ق)، ساختمان جدیدی را روی قبر شریف بنا کرد.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٢٨6.</ref>
*در اواخر قرن سوم، [[ابوالهیجاء عبدالله بن حمدان]]، حاکم شیعه موصل، در سال‌های ۲۹۳-۳۰۱ه. ق، روی قبر، گنبد بزرگ‌تری ساخت و اطراف آن، حصار محکمی بنا کرد.<ref>صورة الارض، ابن حوقل، ص٢١5.</ref>

*بازسازی بعدی روضه مطهر امیرمؤمنان(ع)، در دوره [[عضدالدوله دیلمی]] صورت گرفت. به گفته دیلمی در [[ارشادالقلوب]]، عضدالدوله حدود یک سال در ناحیه نجف، اقامت نمود و به دستور وی، صنعتگران و معماران فراوانی را گرد آوردند و بنای قبلی را تخریب کردند و ساختمان بزرگ و باشکوهی بر قبر ساختند.<ref>ارشاد القلوب، دیلمی، ص٣٨٧.</ref>[[حمدالله مستوفی]] نیز گفته است که عضدالدوله دیلمی، بارگاه امام علی(ع) را در سال ۳۶۶ه. ق بازسازی کرده است.<ref>نزهة القلوب، مستوفی، ص٣٢.</ref> به گفته ابن طحّال، تاریخ پایان ساختمان عضدالدوله، در کتیبه‌ای بر دیوار گنبد ثبت شده بود.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٢٨٧.</ref>

===سده ششم و هفتم===

*در دو قرن ششم و هفتم هجری، تعدادی از خلفای عباسی نسبت به قبر امام علی(ع) توجه داشتند؛ به‌طوری‌که چند تن از آنان، از جمله [[الناصرلدین الله]] و [[المستنصر]] و [[المستعصم]] به [[زیارت]] قبر امام(ع) آمدند. همچنین نقل شده است که المستنصر نیز قبر شریف را بازسازی کرد.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٢٧٣.</ref>

*در دوره ایلخانان مغول، [[عطاملک جوینی]] در سال ۶۲۲ه.ق، حفاری و کشیدن قنات آبی را برای نجف آغاز کرد که در سال ۶۷۶ه. ق، ساخت آن به پایان رسید و آب در آن جاری شد. او همچنین رباطی را در مجاورت حرم امام(ع) احداث کرد که کار ساخت آن در سال ۶۷۶ه. ق آغاز شد.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص297-298.</ref>

===آتش‌سوزی در حرم در سده هشتم===

*در نیمه سده هشتم هجری، قسمتی از آستانه علوی، دچار آتش‌سوزی شد و تزئینات دیوارها و پرده‌ها و فرش‌های آستانه، طعمه حریق گشت. در این آتش‌سوزی، خزانه (کتابخانه) آستان مقدس که پس از هجرت شیخ طوسی، مورد توجه علمای شیعه بود و بسیاری از آنها نسخه اصل و دست‌نویس خود را به آنجا هدیه کرده بودند، در آتش سوخت و بسیاری از نسخه‌های خطی نفیس و آثار علمای شیعه، از بین رفت. «شیخ کمال‌الدین عبدالرحمان عتائقی حلّی نجفی»، در کتاب «[[شرح الفصول الایلاقیة]]»، اشاره کرده است که سال آتش‌سوزی حرم مطهر، ۷۵۵ه. ق بود که در سال ۷۶۰ه. ق بازسازی شد.<ref>دائرةالمعارف تشیع، ج١، ص6٩.</ref> ابن‌عنبه نیز اشاره کرده است که در آتش‌سوزی حرم امیرمؤمنان(ع) در سال ۷۵۵ه. ق، قرآنی در سه جلد بزرگ که گفته می‌شود به خط امیرمؤمنان(ع) بود، در آتش سوخت.<ref>عمدة الطالب، ابن‌عنبة، ص١٩.</ref>

===سده دهم و یازدهم===

*پس از به قدرت رسیدن سلسله [[صفویه]] در [[ایران]]، [[شاه اسماعیل صفوی]] در سال ۹۱۴ه. ق، وارد [[بغداد]] شد و پس از آن، به زیارت امام حسین(ع) در [[کربلا]] و امیرمؤمنان(ع) در نجف، مشرف شد. او هدایای نفیسی را به خزانه آستان علوی داد و حرم و رواق‌های آن را پر از فرش‌های ابریشمی کرد.<ref>دائرةالمعارف تشیع، ج١، ص٧٠.</ref>
*در سال ۱۰۴۷ه. ق، به دستور [[شاه صفی]] (۱۰۳۸-۱۰۵۲ه.ق)، نوه [[شاه عباس اول صفوی]]، حرم مطهر و صحن آن توسعه داده شد. برای این منظور، به دستور شاه صفی، خانه‌های مجاور حرم مطهر، از دو سمت شرقی و جنوبی، خریداری گردید و به صحن ملحق شد و بدین ترتیب صحن آستان از سه سمت توسعه یافت. بنای فعلی آستان مقدس علوی با برخی تغییراتی که در دوره‌های بعد ایجاد شد، مربوط به همین توسعه است.<ref>موسوعة النجف الاشرف، جعفر الدجیلی، ج٣، ص٢٠.</ref>

===سده دوازدهم===

*در سال ۱۱۵۶ه. ق، هنگامی که [[نادر شاه افشار]] به زیارت آستان علوی مشرف شد، دستور داد کاشی‌های سبزرنگی را که از دوره صفویه زینت‌بخش گنبد و گلدسته آستان بود، بردارند و به‌جای آنها، از خشت‌های طلا، استفاده کنند. بدین ترتیب، گنبد حرم علوی که تا پیش از این، دارای پوشش کاشی‌کاری بود، طلاکاری گردید. این کار با استقبال شیعیان مواجه گشت. تعدادی از شاعران شیعه به فارسی و عربی و حتی ترکی و هندی، اشعاری را به این مناسبت سرودند. نادر شاه اموال بسیاری را صرف تعمیرات آستانه کرد و هدایای فراوانی را به حرم امیرمؤمنان(ع) بخشید که بیشتر آنها تا به امروز، در خزانه آستان علوی باقی است. همسر نادرشاه، [[رضیه بیگم]] دختر شاه سلطان حسین صفوی نیز مبلغ بسیاری برای تعمیرات و بازسازی اماکن متبرک وقف کرد؛ به‌طوری که بیشتر کاشی‌کاری آستان علوی، از آن محل انجام گرفت.<ref>دائرةالمعارف تشیع، ج١، ص٧٠.</ref>

===سده سیزدهم===

*در دوره [[قاجاریان]] نیز اقدامات دیگری برای بازسازی آستان مقدس، صورت گرفت و بیشتر شاهان قاجار، آثاری از خود در حرم علوی به یادگار گذاشتند. [[آقـا محمدخـان قاجـار]] در سـال ۱۲۱۱ه. ق، ضریحـی از نقـره را بـه آسـتان تقدیـم کـرد. [[فتحعلیشـاه]] نیـز در سـال ۱۲۳۶ه. ق تعمیراتـی انجـام داد و در سـال ۱۲۶۲هـ. ق وزیـر محمدشـاه، ضریحـی دیگـر از نقـره روی قبـر مطهـر نصـب کـرد. در این دوره، ضریح مشبک موجود در قبر، چندین بار بازسازی و تعویض شد که در ادامه به آن اشاره خواهد شد.

===سده چهاردهم===

*در سال ۱۳۵۹ قمری «طاهر سیف‌الدین»، داعی [[فرقه اسماعیلیان]]، سنگ‌های کف حرم مطهر را با سنگ‌های نفیس ایتالیایی عوض کرد.
*در سال ۱۳۶۹ قمری به دستور محمدرضا شاه پهلوی، کار بازسازی و تعویض آینه‌کاری حرم مطهر که گویا از دوره نادرشاه باقی مانده بود، با آینه‌کاری جدید و زیبایی آغاز شد و تا سال ۱۳۷۰ قمری به طول انجامید و بسیاری از شاعران شیعه به این مناسبت، اشعاری به فارسی و عربی سرودند.
*همچنین در سال ۱۳۷۰قمری به اهتمام یکی از اهالی خراسان به نام سید احمد مصطفوی، کتیبه‌های کاشی حرم، بازسازی و تعویض گردید.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٧٠-٧١.</ref>

==تاریخچه صندوقچه==

*'''نخستین قبری''' که برای مدفن امام علی(ع) در زمان هارون الرشید ساخته شده، از آجر سفید و طول هر ضلع آن، یک ذراع بود.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص273-274.</ref>

*'''در نیمه اول قرن هفتم'''، [[المستنصربالله]] خلیفه عباسی، صندوقچه سنگی قبر شریف امیرمؤمنان(ع) را بازسازی کرد.<ref>فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی(ع)، ص٢٧٣.</ref> درباره جزئیات این صندوقچه، اطلاع دقیقی در دست نیست. اما با مقایسه با صندوقچه چوبی قبر [امام موسی کاظم(ع)] که از آسیب‌های روزگار در امان مانده است، می‌توان نتیجه گرفت که به احتمال زیاد، صندوقچه قبر امیرمؤمنان(ع) نیز همانند این صندوقچه، با کتیبه‌هایی به خط کوفی آراسته شده بود.

*'''در دوره [[زندیه]]'''، صندوقچه چوبی خاتم و منبت‌کاری نفیسی به حرم مطهر هدیه گردید که تا به امروز روی قبر شریف، داخل ضریح امروزی، باقی مانده است. در بدنه صندوقچه، نقوش و تزئینات زیبایی از طلا و عاج سفید به کار رفته است و کتیبه‌هایی حاوی سوره‌هایی از قرآن و نیز خطبه پیامبر(ص) در [[غدیر خم]]، به چشم می‌خورد. همچنین براساس کتیبه‌های موجود بر آن، این صندوقچه در سال ۱۲۰۲ قمری به دستور «محمد جعفر بن محمد صادق زند» ساخته شده و نام خطاط کتیبه‌ها، «محمد بن علاءالدین محمدحسینی» و تاریخ نوشتن آن سال ۱۱۹۸ قمری و نام نجار و سازنده آن، «محمدحسین نجار شیرازی» ثبت شده است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٧٣-٧4؛ موسوعة النجف الاشرف، ج٣، ص5٢-5٣.</ref> صندوقچه چوبی خاتم پس از آماده شدن، درون ضریح فولادی نادرشاهی قرار گرفت.

==ضریح==
درباره تاریخ نصب نخستین ضریح مشبک بر قبر شریف، اطلاع دقیقی در دست نیست.

*'''در سال ۱۱۵۶ قمری''' به دستور نادرشاه افشار، ضریحی از فولاد بر قبر شریف نصب گردید<ref>موسوعة النجف الاشرف، ج٣، ص٢٩.</ref> که احتمالاً نخستین ضریح نصب شده بر قبر است.

*'''در سال ۱۲۱۱ قمری''' به دستور آقا محمد خان قاجار، ضریح جدیدی از نقره ساخته شد و آقا محمدعلی هزارجریبی، از علمای شیعه، آن را به نجف آورد و روی قبر شریف نصب کرد. این ضریح، بار دیگر در سال ۱۲۶۲قمری به دستور عباس قلی‌خان، وزیر محمد شاه قاجار، تعویض گردید.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج1، ص75.</ref>

*'''در سال ۱۲۹۸''' ضریح نقره‌ای جدیدی با هزینه سیدمحمد شیرازی، معروف به مشیر، ساخته شد که بالای آن، دو قصیده عربی در مدح امیرمؤمنان(ع)، یکی از [[ابن ابی‌الحدید]] و دیگری از شیخ ابراهیم بن صادق عاملی (متوفای ۱۲۷۸ه. ق) نگاشته شده و بر گرداگرد بدنه آن نیز آیات قرآن و اسامی خداوند و اشعاری فارسی، ثبت شده بود و نام خطاط کتیبه‌های آن، محمدعلی اصفهانی بود.<ref>مشهد الامام او مدینة النجف، محمدعلی جعفر التمیمی، ج١، ص٢١٠-٢١٣.</ref> این ضریح در حال حاضر، در موزه حرم امام علی(ع) نگهداری می‌شود.

*'''در سال ۱۳۶۱ قمری''' ضریح نقره‌ای قاجاری، با ضریح نقره و طلاکوب جدید و زیبایی، تعویض شد. این ضریح در شهر بمبئی هند و با هزینه طاهر سیف‌الدین، ساخته شد و ساخت آن دست‌کم پنج سال به طول انجامید. در روز نصب آن روی قبر شریف، به تاریخ ۱۳ رجب سال ۱۳۶۱ قمری (سالروز میلاد باسعادت امیرمؤمنان(ع))، جشن بزرگی در شهر نجف با حضور علمای شیعه و شخصیت‌ها و بزرگان عراق برپا شد و نوری السعید، نخست‌وزیر وقت عراق، از این ضریح رونمایی کرد. برای ساخت این ضریح، مبلغ هشتاد هزار دینار عراق صرف شد و در بدنه آن، ۱۰٬۵۰۰ مثقال طلای خالص و دو میلیون مثقال نقره به کار رفت.<ref>مشهد الامام او مدینة النجف، محمدعلی جعفر التمیمی، ج١، ص٢١٧-٢١٩؛ ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص75-77.</ref>

==موضع الاصبعین==
{{اصلی|موضع الاصبعین}}
موضع الاِصبَعَین یا جایگاه دو انگشت؛ داخل ضریح مطهر امام(ع)، روی ضلع جنوبی صندوقچه چوبی روی قبر و روبه‌روی صورت حضرت، نشانه‌ای به صورت یک دریچه کوچک، میان یک صفحه فلزی به شکل محراب وجود دارد که به نام موضع الاصبعین (جایگاه دو انگشت) شناخته می‌شود و بنابر داستانی، با معجزه کشته شدن یکی از دشمنان امام در این مکان مرتبط است.<ref>مشهد الامام(ع) او مدینة النجف، ج١، ص١٨٨؛ الانوار العلویة والاسرار المرتضویة، جعفر النقدی، ص4٢٣-4٣4؛ ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٣٢١.</ref>

==توصیف معماری آستان مقدس==
[[پرونده:نقشه حرم امام علی.jpg|بندانگشتی|نقشه آستان امام علی(ع)]]
===صحن و حجره‌ها===
صحن آستان از سه جهت شمالی، شرقی و جنوبی، حرم مطهر امام علی(ع) را احاطه کرده و مساحت آن، نزدیک هشت هزار مترمربع است. گرداگرد صحن، حجره‌ها و ایوان‌ها و پشت آن، حصار بیرونی آستان مقدس قرار دارد. ارتفاع حصار ۱۷ متر، طول دو ضلع غربی و شرقی آن ۸۴ متر، طول ضلع شمالی آن ۸۴ متر و ضلع جنوبی آن ۷۵ متر است.

طول دو ضلع غربی و شرقی صحن ۷۷ متر و طول دو ضلع شمالی و جنوبی آن، ۷۲ متر است. حجره‌ها و ایوانچه‌های اطراف صحن، در دو طبقه ساخته شده است. تعداد ایوان‌های طبقه اول در هریک از دو ضلع شرقی و غربی، چهارده ایوانچه و در هریک از دو ضلع شمالی و جنوبی، سیزده ایوانچه است که بدین ترتیب، مجموع ایوانچه‌های طبقه اول، ۵۴ ایوانچه است. در طبقه اول به علت اینکه بعضی از حجره‌ها به یکدیگر متصل است، تعداد حجره‌ها از تعداد ایوانچه‌ها، کمتر است. تعداد حجره‌های طبقه دوم در هریک از دو ضلع شرقی و غربی، بیست حجره و در هریک از دو ضلع شمالی و جنوبی، نوزده حجره است که بدین ترتیب، تعداد حجره‌ها در طبقه دوم، به ۷۸ حجره می‌رسد.

در گذشته از حجره‌های اطراف صحن، برای سکونت و اقامت طلاب حوزه علمیه نجف یا درس و بحث آنها استفاده می‌شد. اما پس از انتفاضه مردم عراق، رژیم بعثی عراق، طلاب را از این حجره‌ها بیرون کرد و از آن تاریخ تاکنون، بیشتر این حجره‌ها، خالی و بدون استفاده است.

===دروازه‌های صحن===
صحن آستان مقدس علوی، در زمان [[شاه عباس صفوی]]، چهار دروازه داشت و در دوره عثمانی نیز، یک دروازه دیگر افزوده شد.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص56-60.</ref> بدین ترتیب، امروزه تعداد آنها، پنج دروازه است که عبارت‌اند از:

====باب السوق الکبیر====
باب السوق الکبیر؛ که به دروازه امام رضا(ع) نیز شناخته می‌شود و ورودی اصلی آستان به شمار می‌آید. مناره بزرگ ساعت، بالای این دروازه نصب شده<ref>موسوعة النجف الاشرف، ج٣، ص٢٢.</ref> و در ضلع شرقی آستان و روبه‌روی ایوان اصلی حرم مطهر واقع است.

====باب الطوسی====
باب الطوسی؛ در سمت شمالی آستان واقع است و روبه‌روی آن، خیابان شیخ طوسی و مسجد و مرقد وی واقع است.

====باب القبلة====
باب القبلة؛ در سمت جنوبی آستان واقع است و بیرون آن، خیابان الرسول(ص) و بازار حویش قرار دارد.

====باب الفرج====
باب الفرج یا باب سلطانی؛ در سمت غربی آستان واقع است و به علت اینکه در ایام سلطان عبدالعزیز عثمانی در سال ۱۲۷۹ه. ق باز شد، به دروازه سلطانی شناخته می‌شود. به علت اینکه مسیر بیرون آن، به [[مقام حضرت مهدی(عج)]] منتهی می‌شود، به باب الفرج نیز شناخته می‌شود.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٩٠.</ref>

====باب مسلم بن عقیل====
باب مسلم بن عقیل؛ این ورودی، در سمت راست دروازه بزرگ و اصلی آستان قرار دارد.

==حرم مطهر و رواق‌ها==
حرم مطهر، میان صحن واقع شده و نمای آن، به شکل مربعی است که طول هر ضلع آن سیزده متر و مساحت آن، ۱۶۹ مترمربع است. گرداگرد حرم، رواق‌های مستطیل شکلی وجود دارد که طول هر ضلع آن، سی متر است. در این رواق‌ها، چهار ورودی به صحن باز می‌شود که عبارت‌اند از:

*الباب الکبیر یا ورودی بزرگ که وسط ایوان طلا قرار دارد. دری که پیش‌تر در اینجا وجود داشت، «حاج [[محمدحسین خان اصفهانی]]»، صدراعظم قاجار، در سال ۱۲۱۹ قمری نصب کرده بود. سپس در سال ۱۳۷۳ قمری این در با درِ طلاکوب جدیدی تعویض گردید که «حاج میرزا مهدی مقدم» و برادرزاده‌های وی، با هزینه نیم میلیون تومان، ساخته و به آستان مقدس هدیه کرده بودند.<ref>موسوعة النجف الاشرف، ج٣، ص٢6.</ref>
*
*ورودی مجاور مناره شمالی که به مقبره علامه حلی متصل است و در سال ۱۳۷۳ قمری ایجاد شده است.
*
*ورودی شمالی رواق که روبه‌روی باب طوسی صحن مطهر، قرار دارد.
*
*ورودی جنوبی رواق که به باب المراد شناخته می‌شود و روبه‌روی باب القبله صحن مطهر قرار دارد و دارای درِ نقره‌ای طلاکوبی است که در سال ۱۳۴۱ قمری نصب شده است.<ref>موسوعة النجف الاشرف، ص٢٧.</ref>

==ایوان‌ها==
حرم مطهر دارای سه ایوان اصلی است که عبارت‌اند از:

===ایوان طلا===
زیباترین و باشکوه‌ترین ایوان حرم است که پایین پای مبارک و در سمت مشرق حرم، واقع شده و روبه‌روی آن، باب السوق الکبیر قرار دارد. ارتفاع این ایوان، چهل متر و طول آن، ۴۵ متر است. تمام نمای بیرونی ایوان، کناره‌ها و دیواره‌ها تا سقف و طاق آن، با طلای ناب پوشش داده شده است. طلاکاری ایوان، هم‌زمان با طلاکاری گنبد و گلدسته‌های حرم، به دستور نادرشاه افشار صورت گرفته است.<ref>بستان السیاحة، زین العابدین شیروانی، ص5٧٢.</ref> در جبهه ایوان نیز کتیبه‌ای وجود دارد که بیانگر طلاکاری ایوان و گنبد، به دستور این پادشاه، در سال ۱۱۵۶ قمری است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص64-65؛ مشهد الامام او مدینة النجف، ج١، ص٢٣٠.</ref>

===ایوان علما===
{{اصلی|ایوان العلماء (آستان علوی)}}
این ایوان در ضلع شمالی رواق حرم مطهر قرار دارد و به علت اینکه عالمان زیادی در این ایوان دفن شده‌اند، به «ایوان العلما» شهرت یافته است. کاشی‌کاری این ایوان که قدیمی‌ترین کاشی‌کاری باقی‌مانده در صحن مطهر امیرمؤمنان(ع) به شمار می‌آید، از دوره نادرشاه افشار است. در این ایوان، کتیبه‌ای وجود دارد که قصیده‌ای از «قوام‌الدین»، در شانزده بیت، در مدح دوازده امام بر آن نوشته شده است. در پایان کتیبه، نام خطاط آن، کمال‌الدین حسین گلستانه اصفهانی و تاریخ آن ۱۱۶۰ قمری، ثبت گشته است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٩١-٩٣.</ref>

===ایوان سوم===
ایوان سوم قرینه ایوان علما است که در ضلع جنوبی آن قرار دارد و بر روی آن ناودان طلا نصب است.

==گنبد و گلدسته‌ها==
گنبد کنونی حرم، از نوع دوپوش است. ارتفاع پوسته بیرونی گنبد ۴۲ متر، قطر آن ۱۶ متر و محیط آن، ۵۰ متر است. ارتفاع پوسته داخلی گنبد ۳۵ متر و قطر آن ۱۲ متر است. گنبد بنا، دارای گردن عریض به ارتفاع دوازده متر است که میان آن، دوازده پنجره وجود دارد. در طرفین (شمالی و جنوبی) ایوان طلا نیز دو گلدسته وجود دارد که ارتفاع هریک ۳۵ و قطر آن ۱/۵ متر است.

===تاریخچه گنبد===
گنبد و گلدسته‌های آستان تا پیش از دوره نادرشاه دارای پوشش کاشی بود. اما در سال ۱۱۵۶ به دستور نادرشاه، طلاکاری شد و بر جبهه ایوان طلا نیز کتیبه‌ای بیانگر این اقدام نادرشاه وجود دارد. شعرای شیعه، اشعاری در مدح این اقدام نادرشاه سرودند و تاریخ آن را به نظم درآوردند. برخی از این ابیات، روی دو گلدسته حرم، ثبت شده است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص64-6٧.</ref>

گنبد حرم پس از طلاکاری آن، چندین مرتبه بازسازی و اصلاح شده است؛ از جمله در سال ۱۳۰۴ قمری شکافی در گنبد پدید آمد. ازاین‌رو با نظارت دو تن از معماران برجسته، به نام‌های حاج محسن و حسین شمس، پوشش الواح طلا را از گنبد برداشتند و برای گنبد، پوششی از آهن ایجاد کردند و سپس الواح طلا را دوباره روی گنبد قرار دادند. همچنین در سال ۱۳۴۷ قمری بعضی از الواح طلا سست گردید؛ به‌گونه‌ای که آب باران، به داخل سطح گنبد راه پیدا می‌کرد. ازاین‌رو الواح سست‌شده، برداشته شد و محل آن در گنبد، بازسازی گردید. آن‌گاه الواح طلا دوباره به‌جای خود بازگردانده شد.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص6٧-6٨.</ref>

===تاریخچه گلدسته‌ها===
گلدسته‌های حرم نیز پس از طلاکاری، چند بار بازسازی شده است؛ از جمله در سال ۱۲۳۶ قمری الواح طلا سست شد و از بدنه گلدسته‌ها فرو ریخت که به دستور محمدحسین خان اصفهانی، صدر اعظم فتحعلی‌شاه قاجار، بازسازی گردید.

در سال ۱۲۸۱ قمری به دستور [[سلطان عبدالعزیز خان عثمانی]]، همه الواح طلای گلدسته جنوبی برچیده شد و مناره به‌طور کامل تخریب گردید و از نو ساخته شد و پوشش طلای آن را نیز به‌جای خود بازگرداندند. سیدمحمدعلی بن ابوالحسن عاملی نجفی، شاعر شیعه، در یکی از قصاید خود، این اقدام سلطان عثمانی را ستایش کرده و تاریخ آن را به نظم درآورده است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص6٨-6٩.</ref>

در سال ۱۳۱۵ نیز نیمه بالایی گلدسته شمالی، به دستور سلطان عبدالحمید خان عثمانی، تخریب و بازسازی گردید و الواح طلا که پیش از تخریب گلدسته از بدنه آن برچیده شده بود، دوباره نصب گردید. این بازسازی در ماه جمادی‌الثانی سال ۱۳۱۶ قمری صورت گرفت. مشابه همین بازسازی نیز، در سال ۱۳۶۷ تکرار شد.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص6٩.</ref>

==ناودان طلا==
{{اصلی|ناودان طلا (آستان علوی)}}
وسط بالاترین نقطه ایوان‌های ضلع جنوبی، رو به قبله (دقیقاً روبه‌روی صورت مبارک)، ناودان طلا قرار دارد که تنها راه خروجی آب باران، از بالای گنبد و سقف ایوان و حرم مطهر می‌باشد. می‌گویند برخی از مردم، این ناودان را همانند [[ناودان طلای کعبه]] می‌دانند؛ به‌طوری که هنگام بارش باران، آب آن را به نیت شفا جمع می‌کنند. برخی از زائران نیز زیر ناودان، دو رکعت نماز بجا می‌آورند و با توسل به امام علی(ع)، حاجت خود را از خدا طلب می‌کنند. البته بدون شک و براساس روایات موجود، نماز به قصد قربت در حرم هریک از امامان (علیهم‌السّلام)، فضیلت دارد.<ref>وسائل الشیعة، حرّ العاملی، ج١4، ص5٢٠-5٢١.</ref> اما درباره ویژگی ناودان طلای حرم امام علی(ع) و نماز زیر آن، هیچ روایت یا قولی از علما، وارد نشده است.

==بناهای وابسته به حرم مطهر==
مجـاور دیـوار صحـن مطهـر، مجموعـه‌ای از بناهـا وجـود دارد کـه برخـی از آنهـا طـی قـرن بیسـتم، بـه علـت توسـعه خیابـان مشـرف بـر صحـن مطهـر، از بیـن رفتند. در برخـی از بناهـا نیـز، قسمتی از آنهـا از بیـن رفتـه اسـت و بعضـی دیگـر از آن بناهـا، بــر اثــر اصلاحــات مســتمری کــه هنــوز در ضریــح مقــدس در حــال انجــام اســت، دســتخوش تغییراتــی شــده‌اند. این بناهــا عبارتنــد از:

===مسجد الخضراء===
{{اصلی|مسجد الخضراء}}این مسجد در ضلع شرقی صحن مطهر واقع شده و از ساخته‌های قرن هفتم هجری است دو دارای در است که یکی داخل صحن (سومین ایوان سمت راست باب مسلم ابن عقیل) و دیگری بیرون صحن قرار دارد. این مسجد در سال ۱۳۷۵ قمری توسط شهید [[آیت‌الله انصاری]] بازسازی کامل شد و محل تدریس «[[آیت‌الله‌العظمی سیدابوالقاسم خوئی]]» بوده است و هم‌اکنون، دیوار حائل میان مقبره ایشان (حجره ۳۱) و مسجد را برداشته و آن را با پنجره‌ای مشبک، پوشش داده‌اند.<ref>راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، سید احمد علوی، ص١٢٠.</ref>
===المدرسة الغروِیه===
{{اصلی|مدرسه الغرویه}}
در قسمت شمال صحن مطهر، حسینیه‌ای واقع شده که در گذشته آن را المدرسة الغرویه می‌خواندند<ref>سیاحت شرق، آقانجفی قوچانی، ص٩٩.</ref> و درِ آن، از ایوان سوم، از زاویه شمال شرقی باز می‌شود. بنای آن را «سید محسن زینی» از نیکوکاران نجف ساخته است و برای نماز، مراسم و استراحت زائران به‌کار می‌رفته است. این بنا، سال‌ها به‌صورت خرابه‌ای رها شده مانده بود که پس از سقوط رژیم صدام، تولیت آستان مقدس علوی زیر نظر «[[آیت‌الله‌العظمی سیستانی]]» به تکمیل و بازسازی آن اقدام نمود و هم‌اکنون آماده بهره‌برداری است.<ref>راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص١٢١.</ref>

===تکیه بکتاشیه===
{{اصلی|تکیه بکتاشیه (نجف)}}
این تکیه در شمال مسجد الراس و ضلع غربی حرم مطهر واقع است. دارای سه درِ ورودی است که یک درِ آن، به ضلع غربی بیرون حرم و دو درِ دیگر، به ایوان‌های داخل صحن باز می‌شود.<ref>راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص١٢٢.</ref> تکیه بکتاشیه در دوره عثمانی ساخته شده و از آن برای اقامت درویشان، استفاده می‌شده است. این مکان در گذشته، دارای اوقاف فراوانی بوده است. ساختمان آن تا حدودی شبیه صحن آستان علوی است و در ساخت آن از قالب‌های سنگی بزرگ استفاده شده است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٩١.</ref>

===صحن حضرت فاطمه===
قسمت غربی حرم امیرمؤمنان(ع) در طرح توسعه، به نام حضرت فاطمه زهرا(س) نامیده شده است. این صحن، از ضلع غربی حرم تا مقام امام زین‌العابدین(ع) در غرب نجف، امتداد می‌یابد و مساحت بسیار وسیعی را دربر می‌گیرد. با اجرای این طرح، فضای کلی حرم امام علی(ع) تا ۱۴۰ هزار مترمربع، گسترش می‌یابد و مساحت صحن حضرت فاطمه(س)، نیز ده برابر مساحت فعلی حرم خواهد بود. این طرح از سال ۱۳۸۷ ه. ش، با همکاری دانشگاه شهید بهشتی و برخی از دانشگاه‌های دیگر ایران، با هزینه‌ای معادل هشتصد میلیارد تومان، آغاز شده است.<ref>راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص١٢6.</ref>

===مسجد الراس===
{{اصلی|مسجد الراس (نجف)}}
در ضلع غربی حرم مطهر امام علی(ع)، مسجدی وجود داشت که به «مسجد الراس» شناخته می‌شود. درباره علت نامگذاری این مسجد، دو قول وجود دارد: یکی به سبب قرار گرفتن مسجد در بالای سر مدفن شریف امیرمؤمنان(ع) می‌باشد و دیگری، به علت این است که بنابر قولی، سر بریده حضرت امام حسین(ع)، در این محل دفن شده است.

گفتنی است که براساس برخی اقوال، سر شریف امام حسین(ع) در مجاورت یا نزدیک مدفن امیرمؤمنان(ع) در نجف، به خاک سپرده شده است.

====مدفن راس الحسین====
{{اصلی|راس الحسن (نجف)}}
درباره محل دفن سر شریف امام حسین(ع)، اقوال متعددی ذکر شده است و اماکنی در شهرهای کربلا، دمشق و قاهره به نام [[راس الحسین]] شناخته می‌شوند. بنابر روایاتی از امامان(ع) مکان دفن سر امام حسین(ع) شهر نجف بوده است.<ref>الکافی، الکلینی، ج4، ص5٧١؛ کامل الزیارات، ص٣١؛ ترجمه کامل الزیارات، ص٩٧.</ref>

==مقام‌های ائمه در محدوده حرم==
در محدوده حرم امیرمؤمنان(ع) مقام‌هایی منسوب به چند تن از ائمه(ع) وجود داشته است که در جریان توسعه حرم مطهر، از بین رفته است. این مقام‌ها عبارت‌اند از:

====مقام امام زین‌العابدین(ع)====
{{اصلی|مقام امام زین‌العابدین (نجف)}}
این مقام، متصل به صحن حرم امیرمؤمنان(ع) از سمت غربی آن قرار داشته است. اما در نتیجه احداث ورودی غربی صحن شریف، از بین رفته است.<ref>ماضی النجف وحاضرها، ج١، ص٩5.</ref>

====مقام امام جعفر صادق(ع)====
این مقام، نزدیک مسجد الراس و سمت چپ کسی که از باب الفرج (درِ جنوب غربی حرم) وارد می‌شود، قرار داشته است. این مقام که مساحتی حدود صد مترمربع و گنبدی سفیدرنگ داشت، تا حدود پنجاه سال گذشته، پابرجا بود. اما اکنون اثری از آن، باقی نمانده است.<ref>راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص١٢٣.</ref>

====ساباط (گذر) امام زمان(عج)====
{{اصلی|ساباط امام زمان(ع)}}
گذری که بنا بر حکایتی از «[[سیدبهاءالدین حسینی نیلی]]»، از علمای قرن هشتم هجری، محل رفت‌وآمد امام زمان به حرم امام علی(ع) بوده است. <ref>السلطان المفرّج عن اهل الایمان، بهاءالدین نیلی، ص4٧-4٨؛ بحار الانوار، المجلسی، ج5٢، ص٧4.</ref> امروزه این ساباط به احتمال زیاد در محدوده صحن شریف قرار گرفته و نشانی از آن باقی نمانده است.
==نگارخانه==
<gallery>
پرونده:04.jpg|نمای داخلی و خارجی صحن
پرونده:30.jpg|مسجد الخضراء
پرونده:27.jpg|گنبد
پرونده:26.jpg|گنبد
پرونده:25.jpg|ایوان طلا
پرونده:6.jpg|ورودی شبستان شمالی
پرونده:23.jpg|باب القبله
پرونده:22.jpg|ایوان شمالی
پرونده:03.jpg|باقی مانده از برج و باروی شهر نجف
</gallery>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}

{{برگرفتگی
|پیش از لینک = کتاب
|منبع = زیارت‌گاه‌های عراق، محمدمهدی فقیه بحرالعلوم.
|پس از لینک = بخش «آستان مقدس امام علی»، ج۱، ص۲۹.
| لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/1472
}}
* '''ارشاد القلوب'''، حسن بن محمد (الدیلمی)، ط ۲، قم، ذوی‌القربی، ۱۴۲۹ه. ق.
* '''الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد'''، محمد بن محمد بن نعمان (الشیخ المفید)، تحقیق: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث، ط ۲، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ه. ق - ۱۹۹۳م.
* '''امالی شیخ طوسی (ترجمه فارسی)'''، محمد بن حسن (شیخ طوسی)، ترجمه: صادق حسن‌زاده، چاپ ۱، قم،اندیشۀ‌هادی، ۱۳۸۸ه. ش.
* '''الانوار العلویة والاسرار المرتضویة'''، جعفر النقدی، ط ۲، النجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۱ه. ق - ۱۹۶۲م.
* '''البدایة والنهایة'''، ابوالفداء اسماعیل بن کثیر الدمشقی (ابن کثیر)، تحقیق: علی شیری، ط ۱، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ه. ق - ۱۹۸۸م.
* '''بستان السیاحة'''، زین العابدین شیروانی، ناشر:احمدی (چاپخانه)،ایران – تهران،۱۳۱۵ش.
* '''تاریخ مدینة دمشق'''، علی بن الحسن الشافعی الدمشقی (ابن عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ه. ق - ۱۹۹۵م.
* '''تذکرة الخواص'''، سبط ابن الجوزی، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۸ه. ق - ۱۳۷۶ه. ش.
* '''ترجمة الامام الحسین (علیه‌السّلام) و مقتله من القسم غیر المطبوع من کتاب الطبقات الکبیر لابن سعد'''، تحقیق: السید عبدالعزیز الطباطبائی، ط ۱، بیروت، مؤسسة آل‌البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث، ۱۴۱۶ه. ق - ۱۹۹۵م.
* '''جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام'''، محمدحسن النجفی (صاحب الجواهر)، تحقیق: محمود القوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
* '''حیاة الحیوان الکبری'''، محمد بن موسی (الدمیری)، ط ۱، بیروت، دار ومکتبة الهلال، ۲۰۰۷م.
* '''الخطط المقریزیة (المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار)'''، (المقریزی)، تحقیق: محمد زینهم و مدیحة الشرقاوی، القاهرة: مکتبة مدبولی، ۱۹۹۸م.
* '''دایرةالمعارف تشیع'''، زیر نظر: احمد صدر حاج سید جوادی، بهاءالدین خرمشاهی و کامران فانی. تهران، نشر شهید محبی.
* '''الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعزیة القاهرة'''، عبدالله بن عبدالظاهر مصری (ابن عبدالظاهر)، تحقیق: ایمن فؤاد سید، ط ۱، القاهرة، مکتبة الدار العربیة للکتاب، ۱۴۱۷ه. ق - ۱۹۹۶م.
* '''راهنمای مصوّر سفر زیارتی عراق'''، سید احمد علوی، قم، معروف، ۱۳۸۹ه. ش.
* '''سفرنامه ابن بطوطه'''، ابن بطوطه، ترجمه: محمدعلی موحد، چاپ ۵، مؤسسه انتشارات آگاه، ۱۳۷۰ه. ش.
* '''السلطان المفرّج عن اهل الایمان فیمن رای صاحب الزمان'''، علی بن عبدالکریم (بهاءالدین النیلی)، تحقیق: قیس العطار، قم، دلیل ما، ۱۴۲۶ه. ق.
* '''شذرات الذهب فی اخبار من ذهب'''، عبدالحی بن احمد (ابن عماد الحنبلی)، تحقیق: محمود الارناؤوط، ط ۱، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ه. ق - ۱۹۸۶م.
* '''صورة الارض'''، محمد بن حوقل النصیبی (ابن حوقل)، بیروت، دار مکتبة الحیاة، ۱۹۹۲م.
* '''الکافی'''، محمد بن یعقوب الکلینی، تصحیح: علی اکبر الغفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة.
* '''عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب'''، جمال‌الدین احمد بن علی الحسینی (ابن عنبة)، لجنة احیاء تراث، بیروت، منشورات دارالکتب الحیاة، بی‌تا.
* '''فرحة الغری فی تعیین قبر امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) فی النجف'''، غیاث‌الدین عبدالکریم بن احمد الحسینی (ابن طاووس)، تحقیق: محمد مهدی نجف، النجف، العتبة العلویة المقدسة، ۱۴۳۱ه. ق - ۲۰۱۰م.
* '''قرآن کریم'''.
* '''کامل الزیارات (ترجمه فارسی)'''، جعفر بن محمد بن جعفر (ابن قولویه قمی)، ترجمه: محمدجواد ذهنی تهرانی، تهران، پیام حق، ۱۳۸۷ه. ش.
* '''کامل الزیارات'''، جعفر بن محمد بن جعفر (ابن قولویه قمی)، تصحیح: بهراد الجعفری، ط۱، تهران، صدوق، ۱۳۷۵ه. ش.
* '''ماضی النجف وحاضرها'''، جعفر آل محبوبة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۶ه. ق - ۱۹۸۶م.
* '''مثیر الاحزان'''، ابن نما الحلی، ط ۳، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۴۰۶ه. ق.
* '''مشهد الامام او مدینة النجف'''، محمدعلی جعفر التمیمی، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۷۴ه. ق - ۱۹۵۵م.
* '''مقاتل الطالبیین'''، ابوالفرج الاصفهانی، تحقیق: السید احمد صقر، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۸ه. ق - ۱۹۸۷م.
* '''مقتل الحسین'''، موفّق بن احمد (الخوارزمی)، تحقیق: الشیخ محمد السماوی، ط ۱، قم، انوار الهدی، ۱۴۱۸ه. ق.
* '''من لا یحضره الفقیه'''، محمد بن علی بن بابویه القمی (الشیخ الصدوق)، تحقیق: السید حسن الموسوی الخرسان، طهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۱۰ه. ق.
* '''موسوعة النجف الاشرف'''، جعفر الدجیلی، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۳ه. ق - ۱۹۹۳م.
* '''نزهة القلوب'''، حمدالله بن ابی‌بکر مستوفی قزوینی، به کوشش: سید محمد دبیرسیاقی، چاپ ۲، قزوین، طه، ۱۳۷۸ه. ش.
* '''وسائل الشیعة'''، محمد بن الحسن (الحر العاملی)، ط ۱، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث، ۱۴۱۲ه. ق.
{{پایان}}
{{زیارتگاه‌ها و مقبره‌های عراق}}
{{زیارتگاه‌های شیعیان}}

[[رده:حرم امامان شیعه]]
[[رده:مکان‌های منتسب به امام علی(ع)]]
[[رده:حرم امام علی]]

مسجد امام علی (مناخه)

2022-09-01T08:38:52Z

R.rafiei60: اصلاح چند علامت اشتباه

{{جعبه اطلاعات بنای مذهبی
| عنوان =مسجد علی بن ابی‌طالب(ع)
| تصویر =مسجد امام علی.jpg
| اندازه تصویر =300px
| بنيانگذار =
| تأسیس =
| کاربری =مسجد
| مکان = [[عربستان]] - [[مدینه]]
| نام‌های دیگر =
| وقایع مرتبط =
| ظرفیت =
| وضعیت =فعال
| مساحت =
| امکانات =
| شماره ثبت =
| معمار =
| سبک =
| بازسازی = سال 881ق
| وبگاه =
}}
'''مسجد علی بن ابی‌طالب(ع)'''، یکی از مساجد مشهور [[شهر مدینه]] در [[کشور عربستان]] است.

بنابر نقل مورخان [[امام علی(ع)]] در هنگام محاصره [[عثمان]] در محل مناخه یعنی مصلای بزرگ عید، [[نماز عید]] اقامه کرده‌اند.

بنای این مسجد در زمان امارت [[عمر بن عبدالعزیز]] بوده و بارها مورد بازسازی و تعمیر قرار گرفته است.

= مسجد علي =
مسجد علي(ع) از مکان‌هايي است که رسول خدا(ص) در آن نماز خوانده ‌است. سومين مسجد از مساجد سه‌گانه در ميدان مصلا به شمار مي‌رود؛ به‌گونه‌اي‌که در جهت شمالي مسجد ابوبکر قرار مي‌گيرد. از مسجد مصلا 122 متر، و از ساختمان مسجد مقدس نبوي در دومين توسعه سعودي 290 متر فاصله دارد.

به آن، مسجد علي(ع) گفته مي‌شود. شايد علت نامگذاري‌اش به آن، اين باشد که علي(ع)، زماني که عثمان محاصره شده بود، در آنجا براي مردم نماز عيد خواند.[1]

مطري گزارش داده است که اين مسجد از اماکني است که رسول خدا(ص) بعضي از سال‌ها در آن نماز عيد خوانده ‌است؛ زيرا علي(ع) به خودش مسجدي اختصاص نمي‌دهد و همان مسجدي را که رسول خدا(ص) در آن نماز خوانده‌ است، به جاي مي‌گذارد.[2]

سمهودي مي‌گويد: «بعيد است که علي مسجدي بسازد که رسول خدا(ص) در آن نماز نخوانده باشد».[3]

== ويژگي‌هاي ساختمان مسجد ==
براي اينکه توسعه و بازسازي ساختمان قديمي اين مسجد صورت گيرد، ساختمان يادشده برداشته شده است. بر اساس نوشته‌اي که در لوحه نصب‌شده روي سمت چپ ورودي شرقي مسجد ثبت گرديده، توسعه جديد در سال 1411 هجري صورت پذيرفته است. عين عبارات نوشته‌شده در آن لوحه اين‌چنين است: «بسم الله الرحمن الرحيم. مسجد سرور ما علي بن ابي‌طالب. توسعه و بازسازي ساختمان آن در دوران ملک فهد بن عبدالعزيز آل سعود در سال 1411 هجري انجام شد».

نماي مسجد، مستطيل‌شکل است. از ايواني تشکيل مي‌شود که به هفت فضاي خالي يا فراغ (مکان‌هايي شبيه به اتاقي کوچک) تقسيم مي‌گردد. بزرگ‌ترين آنها جلوي محراب است. اين فضاها با هفت گنبد کروي‌شکل پوشيده شده‌اند که کم‌ارتفاع هستند. بزرگ‌ترين آنها گنبد اصلي جلوي محراب است که ارتفاع آن سيزده متر است. ارتفاع گنبدهاي کوچک، يازده متر است. ايوانش از جهت شمالي به سمت صحن باز مستطيل‌شکلي باز مي‌شود. مصلاي مسقَّف کوچکي براي زنان به آن اضافه گرديد. ارتفاع مناره‌اش 26 متر است. طراحي کنوني مسجد همانند ساختمان قديمي‌اش است. طول آن 31 متر، و عرضش 22 متر است. مساحت کلي‌اش 882 متر مربع است. کنار مسجد، مقبره‌اي قديمي وجود دارد.

در اين ‌باره به تصوير شماره 54، موقعيت مساجد چهارگانه و مسافتشان نسبت به مسجد غمامه مراجعه کنيد. شايد اين مقبره همان مقبره‌اي باشد که سمهودي اينگونه به آن ‌اشاره مي‌کند: «مسجد علي(ع) از بين رفت؛ به‌گونه‌اي‌که بعضي حجاج وقتي به آنجا مي‌آمدند، امواتشان را در آن دفن مي‌کردند».[4]

== مسجد امام علي(ع) در گذر تاريخ ==
سمهودي (م.911ق.) معتقد است اولين ساختماني که به عنوان مسجد روي مسجد مذکور گذاشته شده، مربوط به زمان عمر بن عبدالعزيز در سال 87 تا 93 هجري بوده است.[5]

سمهودي مي‌گويد: «اين مسجد از بين رفته است؛ به‌گونه‌اي‌که بعضي حجاج وقتي به آنجا مي‌آمدند، امواتشان را در آن دفن مي‌کردند. امير مدينه، زين‌الدين ضيغم منصوري، در زمان ولايتش در سال 881 هجري ساختمان آن را بازسازي کرد».[6]

مطري (م.741ق.) نام اين مسجد را بين مساجد مصلا مي‌آورد و مي‌گويد: «مسجد بزرگي در شمال باغ وجود دارد که متصل به آن است و مسجد علي بن ابي‌طالب(ع) ناميده مي‌شود».[7]

مراغي نيز در کتابش به آن ‌اشاره کرده است.[8]

سمهودي مي‌گويد: «مکان ذکرشده براي نماز عيد، نزديک اصحاب المحامل (کجاوه‌فروشان: کساني که کجاوه مي‌فروختند و مي‌ساختند) قرار دارد. به نظر مي‌رسد آن مسجد، همان مسجدي است که امروزه به مسجد علي(ع) معروف است».[9]

احمد عباسي نيز سخن مطري را تکرار مي‌کند.[10]

ابوسالم عياشي نيز در سفرنامه‌اش به سال 1073 هجري از اين مسجد در لابه‌لاي سخنانش از مساجد الاعياد صحبت مي‌کند و مي‌گويد: «پيامبر(ص) در اماکن متعددي نماز عيد خوانده است. سه مکان ميان آنها مشهورند که عبارت‌اند از مساجد مصلا الاعياد. از آنها، مسجد منسوب به علي(ع) است».[11]

علي بن موسي افندي مي‌گويد: «همچنين مسجدي تاريخي نزديک زقاق الطيار قرار دارد که به مسجد سرورمان امام علي بن ابي‌طالب(ع) معروف است».[12]

ابراهيم رفعت پس از زيارتش از مدينه در سال 1318 هجري چنين مي‌آورد: «در شمال مسجد ابوبکر، مسجدي وجود دارد که به مسجد علي(ع) معروف است».[13]

علي حافظ مي‌گويد: «مسجد علي(ع) در شمال مسجد مصلا در سمت غرب قرار دارد».[14]

شنقيطي (م.1409ق.) مي‌گويد: «به طرف شمال مسجد ابوبکر، در فاصله صد متري آن، مسجدي وجود دارد که نام علي بن ابي‌طالب روي آن گذاشته مي‌شود. اين مسجد از مسجد قبلي بزرگ‌تر است».[15] نام اين مسجد در گزارش اداره اوقاف و مساجد مدينه منوره در سال 1409 و 1413 هجري نيز ذکر شده است.[16]

== نماز خواندن علي(ع) در اين مکان ==
اميرالمؤمنين علي بن ابي‌طالب(ع) پس از آنکه با او به عنوان خليفه بيعت گرديد، به عراق منتقل شد. ايشان در اين مکان نماز نخوانده است؛ پس چرا به اين مسجد، مسجد علي مي‌گويند؟ در سطرهاي زير به اين سؤال جواب داده مي‌شود.

از ابي‌هريره روايت شده است: «اولين نماز عيد فطر و قرباني که رسول خدا(ص) در مدينه براي مردم خواند، در حياط خانه حکيم بن عداء نزديک اصحاب المحامل بود».[17]

سمهودي پس از بيان اين روايت مي‌گويد: «شايد مسجد بزرگ معروف به مسجد علي(ع) در سمت شامي مصلا، به طرف غرب، متصل به جهت شامي باغ معروف به عريضي باشد».[18]

ابن قتيبه مي‌گويد: «کشته شدن عثمان در ذي‌الحجه سال 35 هجري اتفاق افتاد. در آن سال، عبدالله بن عباس براي مردم حج را برگزار کرد. علي بن ابي‌طالب(ع) در مدينه براي مردم نماز و خطبه خواند».[19] از زهري روايت شده است: «وقتي عثمان محاصره شده بود، سهل بن حنيف نماز جمعه را برگزار کرد. علي بن ابي‌طالب(ع) نيز نماز روز عيد را خواند».[20]

سمهودي مي‌گويد: «ظاهراً در آن هنگام، علي(ع) در اين مکان نماز برگزار کرده؛ زيرا از مکان‌هاي نماز خواندن پيامبر(ص) بوده است. امام علي(ع) خودش در اينجا براي نخستين بار نماز نخوانده است».[21]

با اين عبارت روشن، ‌اشکالي که مطري پس از آوردن نام مسجد يادشده به آن ‌اشاره کرده است، برطرف مي‌شود که مي‌گويد: «روايت نشده است که علي(ع) در دوران خلافتش در مدينه نماز عيد خوانده باشد».[22]

تصوير شماره 55: مسجد عمر

----[1]. سمهودي، ''خلاصة الوفا''، ص362.

[2]. مطري، ''التعريف بما آنست الهجرة''، ص49.

[3]. سمهودي، ''خلاصة الوفا''، ص362.

[4]. سمهودي، ''خلاصة الوفا''، ص362.

[5]. سمهودي، ''وفاء الوفا''، ج3، ص785.

[6]. سمهودي، ''خلاصة الوفا''، ص362.

[7]. مطري، ''التعريف بما آنست الهجرة''، ص49.

[8]. مراغي، ''تحقيق النصرة''، ص141.

[9]. سمهودي، ''وفاء الوفا''، ج3، ص782.

[10]. عباسي، ''عمدة الاخبار''، ص184.

[11]. عياشي، ''المدينة المنورة في رحلة العياشي''، ص145.

[12]. موسي، ''وصف المدينة المنورة''، ص17.

[13]. باشا، ''مرآة الحرمين''، ج1، ص422.

[14]. حافظ، ''فصول من تاريخ المدينة المنورة''، ص136.

[15]. شنقيطي، ''الدر الثمين''، ص228.

[16]. وزارة الأوقاف، ''دليل الإنجازات السنوي''، ص31؛ ''اسبوع العناية بالمساجد''، ص130.

[17]. ابن شبه نميري، ''تاريخ المدينة المنورة''، ج1، ص34.

[18]. سمهودي، ''خلاصة الوفا''، ص362.

[19]. ابن قتيبة، ''المعارف''، ص196.

[20]. سمهودي، ''وفاء الوفا''، ج3، ص784.

[21]. سمهودي، ''وفاء الوفا''، ج3، ص784.

[22]. مطري، ''التعريف بما آنست الهجرة''، ص49.

==موقعیت جغرافیایی ==

در محل [[مناخه]]؛ یعنی مصلاّی بزرگ عید، و در فاصله سیصد متری [[مسجد النبی]] و 122 متری [[مسجد غمامه]]، مسجدی با نام مسجد علی بن ابی‌طالب(ع)واقع است.

==وجه تسمیه==

در برخی از منابع آمده، اینجا محل اقامه [[نماز عید]] توسط [[امام علی(ع)]] است؛ آن هم زمانی که [[عثمان]] در محاصره مخالفانش بود و آن حضرت [[نماز]] را اقامه کرد.

[[سمهودی]] می‌نویسد: بعید می‌نماید که علی بن ابی طالب(ع) با توجه به اقامه نماز توسط پیامبر در محلی مشخص، خود محلی دیگر را برای این کار تعیین کرده باشد.<ref>خلاصة الوفاء، ص362.</ref>

تردیدی نیست که در زمان محاصره عثمان، امام علی(ع) نماز عید را اقامه کرد.<ref>المعارف، ابن قتیبه، ص196.</ref> اما به احتمال، امام در همان نقطه‌ای که پیامبر نماز خوانده، نماز را اقامه کرده است؛ چرا که امام در این جهات، به شدّت از [[رسول خدا(ص)]] پیروی می‌کرد.

به هر روی، از آن‌جا که [[محراب]] مشخصی برای پیامبر(ص) در این محدوده وجود ندارد، به احتمال حضرت در چند نقطه [[مناخه]] نماز را اقامه کرده است.<ref>وفاء الوفا، ج3، ص784.</ref>

==بنای مسجد==

بنای نخست این مسجد را، طبق معمول، از زمان امارت [[عمر بن عبد العزیز]] می‌دانند. طبیعی است در قرون بعد از آن، این بنا مکرّر تعمیر شده است؛ از جمله [[زین الدین ضیغم]] در سال 881 آن را بازسازی کرده است.

در این اواخر، بنای کهن این [[مسجد]] تخریب و در سال 1411 از نو تجدید بنا گردید و مساحت فعلی آن 882 متر مربع است.
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع ==
{{منابع}}

{{برگرفتگی

|پیش از لینک = کتاب

|منبع = آثار اسلامی مکه و مدينه، رسول جعفریان.

|پس از لینک = بخش «مسجد الرایه»، ج1، ص147-149،

| لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/1077
}}
* '''المعارف'''، عبدالله بن مسلم (ابن قتيبة)، تحقيق: ثروت عكاشة، ط ۶، القاهرة، الهيئة المصرية العامة للكتاب، ١٩٩٢م.
* '''خلاصه الوفاء بأخبار دار المصطفي'''، السمهودي، تحقيق: علي عمر، القاهرة، مكتبة الثقافة الدينية، ١۴٢٧ه. ق.
* '''وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی'''، علی بن عبدالله سهمودی، بیروت، دارالکتب العلمیه.
{{پایان}}
{{مساجد}}

[[رده:مسجدهای مدینه]]
[[رده:مکان‌های تاریخی مدینه]]
[[رده:مکان‌های مذهبی مدینه]]
[[رده:مکان‌های منسوب به امام علی در مدینه]]

مسجد امام علی (تنعیم)

2022-09-01T08:30:57Z

R.rafiei60:

{{جعبه اطلاعات بنای مذهبی
| عنوان =مسجد امام علی در تنعیم
| تصویر =
| اندازه تصویر =
| بنيانگذار =
| تأسیس =
| کاربری =مسجد
| مکان =[[عربستان]] * [[مکه]] * 6 کیلومتری شمال غربی [[مسجدالحرام]] روبه روی [[مسجد عائشه]]
| نام‌های دیگر =
| وقایع مرتبط =محل محرم شدن [[عبدالله بن زبیر]]
| ظرفیت =
| وضعیت =غیرفعال
| مساحت =
| امکانات =
| شماره ثبت =
| معمار =
| سبک =
| بازسازی =
| وبگاه =
}}
'''مسجد امام علی(ع) در تنعیم'''، یکی از مساجد کشور [[عربستان]] در [[شهر مکه]] که در منطقه «تنعیم» واقع است.

تنعیم محلی در ورودی [[شهر مکه]] و در 6 کیلومتری شمال غربی [[مسجدالحرام]] است که یکی از محل‌های احرام عمره محسوب می‌گردد.

بر اساس گفته برخی از مورخان این مسجد در مقابل [[مسجد عایشه]] قرار داشته است.
==مستند محل مسجد==
از این مسجد جز یک یادداشت مختصر چیزی در دست نیست و آن همان است که ابن‌فهد درباره [[عبدالله بن زبیر|ابن‌زبیر]] و محل محرم شدن او آورده است: عبدالله بن زبیر از محلی در برابر مسجد عایشه که به مقدار یک تیر از آنجا فاصله داشته محرم شد.

این محل نزدیک مسجدی بود که منسوب به علی(ع) بوده است.<ref>اتحاف الوری، ج٢، ص٧6.</ref>

گفتنی است که وی این مطلب را در ذیل حوادث سال 64 هجری آورده است.
==محل شهادت خبیب بن عدی==
در فاصله ٢٠٠ متری مسجد تنعیم، یعنی دویست متر مانده به خط ورودی حرم، نزدیک کوه، محلی است که یکی از [[اصحاب پیامبر(ص)]] با نام [[خبیب بن عدی|خُبیب بن عدی]] به شهادت رسید.

بنا به نوشته سیره‌نویسان، وی از اسیران [[واقعه رجیع|واقعه رَجیع]] بود که طی آن رویداد در سال چهارم هجرت، به دست قریش افتاد و وی را در این نقطه کشتند. گویا بعدها در جای شهادت وی مناره‌ای ساخته شده است که به نوشته کُردی تا سال ١٣٧٧ ق برپا بوده است.<ref>التاریخ القویم، ج5، ص١54.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع ==
{{منابع}}

{{برگرفتگی
|پیش از لینک = کتاب
|منبع = آثار اسلامی مکه و مدينه، رسول جعفریان.
|پس از لینک = بخش «مسجد امام علی(ع) در تنعیم»، ج1، ص178،
| لینک = http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/1077
}}
*'''التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم'''، محمد طاهر کردی، ج5 مکه، مکتبة النهضة الحدیثة، ١4١٢ ق.
*'''اتحاف الوری باخبار‌ام القری'''، عمر بن فهد، مکه، دانشگاه‌ام القری، ١٩٨٣.
{{پایان}}
{{مساجد}}

[[Category:مسجدهای مکه]]
[[Category:میقات‌های حج]]
[[Category:مکان‌های تاریخی مکه]]
[[Category:مسجدهای مکه]]
[[Category:میقات‌های حج]]

[[Category:مکان‌های تاریخی مکه]]

[[رده:مسجدهای مکه]]
[[رده:میقات‌های حج]]

[[رده:مکان‌های تاریخی مکه]]
[[رده:مکان‌های منسوب به امام علی در مکه]]