https://wikihaj.com/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Salar2 2026-10-10T16:41:25Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.0 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%B7%D9%87&diff=70149 2026-10-04T08:49:15Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به قرمطیان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[قرمطیان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70148 2026-10-04T08:48:49Z

<p>Salar2: /* بازگرداندن حجرالاسود */</p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[مهر]]|روز=[[۱۲]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> [[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;اسماعیلیان در تاریخ، ص۸۰&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد&lt;ref&gt;الفهرست ابن ندیم، ص279&lt;/ref&gt; و گام‌ها&lt;ref&gt;الفرق بین الفرق، ص282&lt;/ref&gt;، ریزنویسی در خط،&lt;ref&gt;لسان العرب، ج۷ِ ص 377&lt;/ref&gt; اصل آرامی کلمه به معنای قوت بینایی&lt;ref&gt;فرهنگ فرق اسلامی، ص359&lt;/ref&gt; و اصل سریانی کلمه به معنای کشاورز&lt;ref&gt;اسلام در ایران، ص298&lt;/ref&gt; مطرح شده است. <br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛&lt;/ref&gt; و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد.&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج۵، ص 286&lt;/ref&gt; پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.&lt;ref&gt;کامل ابن اثیر، ج۵، ص 187&lt;/ref&gt; او شهر هجر را پاییتخت خود قرار داد که گفته شده پاییتخت بحرین قدیم بود.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، ج۵، ص 393&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده&lt;ref&gt;البدایه و النهایه، ج۱۱، ص237&lt;/ref&gt; و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]<br /> [[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70147 2026-10-04T08:41:34Z

<p>Salar2: /* تشکیل دولت در بحرین و احساء */</p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[مهر]]|روز=[[۱۲]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> [[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;اسماعیلیان در تاریخ، ص۸۰&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد&lt;ref&gt;الفهرست ابن ندیم، ص279&lt;/ref&gt; و گام‌ها&lt;ref&gt;الفرق بین الفرق، ص282&lt;/ref&gt;، ریزنویسی در خط،&lt;ref&gt;لسان العرب، ج۷ِ ص 377&lt;/ref&gt; اصل آرامی کلمه به معنای قوت بینایی&lt;ref&gt;فرهنگ فرق اسلامی، ص359&lt;/ref&gt; و اصل سریانی کلمه به معنای کشاورز&lt;ref&gt;اسلام در ایران، ص298&lt;/ref&gt; مطرح شده است. <br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛&lt;/ref&gt; و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد.&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج۵، ص 286&lt;/ref&gt; پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.&lt;ref&gt;کامل ابن اثیر، ج۵، ص 187&lt;/ref&gt; او شهر هجر را پاییتخت خود قرار داد که گفته شده پاییتخت بحرین قدیم بود.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، ج۵، ص 393&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]<br /> [[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70146 2026-10-04T08:29:55Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[مهر]]|روز=[[۱۲]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> [[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;اسماعیلیان در تاریخ، ص۸۰&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد&lt;ref&gt;الفهرست ابن ندیم، ص279&lt;/ref&gt; و گام‌ها&lt;ref&gt;الفرق بین الفرق، ص282&lt;/ref&gt;، ریزنویسی در خط،&lt;ref&gt;لسان العرب، ج۷ِ ص 377&lt;/ref&gt; اصل آرامی کلمه به معنای قوت بینایی&lt;ref&gt;فرهنگ فرق اسلامی، ص359&lt;/ref&gt; و اصل سریانی کلمه به معنای کشاورز&lt;ref&gt;اسلام در ایران، ص298&lt;/ref&gt; مطرح شده است. <br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛&lt;/ref&gt; و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]<br /> [[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70145 2026-10-04T08:26:06Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[مهر]]|روز=[[۱۲]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> [[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;اسماعیلیان در تاریخ، ص۸۰&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد&lt;ref&gt;الفهرست ابن ندیم، ص279&lt;/ref&gt; و گام‌ها&lt;ref&gt;الفرق بین الفرق، ص282&lt;/ref&gt;، ریزنویسی در خط،&lt;ref&gt;لسان العرب، ج۷ِ ص 377&lt;/ref&gt; اصل آرامی کلمه به معنای قوت بینایی&lt;ref&gt;فرهنگ فرق اسلامی، ص359&lt;/ref&gt; و اصل سریانی کلمه به معنای کشاورز&lt;ref&gt;اسلام در ایران، ص298&lt;/ref&gt; مطرح شده است. <br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]<br /> [[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70144 2026-10-04T08:25:50Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;اسماعیلیان در تاریخ، ص۸۰&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد&lt;ref&gt;الفهرست ابن ندیم، ص279&lt;/ref&gt; و گام‌ها&lt;ref&gt;الفرق بین الفرق، ص282&lt;/ref&gt;، ریزنویسی در خط،&lt;ref&gt;لسان العرب، ج۷ِ ص 377&lt;/ref&gt; اصل آرامی کلمه به معنای قوت بینایی&lt;ref&gt;فرهنگ فرق اسلامی، ص359&lt;/ref&gt; و اصل سریانی کلمه به معنای کشاورز&lt;ref&gt;اسلام در ایران، ص298&lt;/ref&gt; مطرح شده است. <br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]<br /> [[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70143 2026-10-04T08:15:52Z

<p>Salar2: added Category:وقایع مرتبط با حجاز using HotCat</p> <hr /> <div>[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد و گام‌ها، ریزنویسی در خط، انتساب به لهجه آرامی واسط به معنای تدلیس یا واژه سریانی «قرمیثه» به معنای کشاورز و روستایی مطرح شده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۲۸۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]<br /> [[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70142 2026-10-04T08:15:39Z

<p>Salar2: added Category:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب using HotCat</p> <hr /> <div>[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد و گام‌ها، ریزنویسی در خط، انتساب به لهجه آرامی واسط به معنای تدلیس یا واژه سریانی «قرمیثه» به معنای کشاورز و روستایی مطرح شده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۲۸۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]<br /> [[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70141 2026-10-04T08:15:08Z

<p>Salar2: added Category:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین using HotCat</p> <hr /> <div>[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد و گام‌ها، ریزنویسی در خط، انتساب به لهجه آرامی واسط به معنای تدلیس یا واژه سریانی «قرمیثه» به معنای کشاورز و روستایی مطرح شده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۲۸۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70140 2026-10-04T08:14:53Z

<p>Salar2: /* منابع */</p> <hr /> <div>[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد و گام‌ها، ریزنویسی در خط، انتساب به لهجه آرامی واسط به معنای تدلیس یا واژه سریانی «قرمیثه» به معنای کشاورز و روستایی مطرح شده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۲۸۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B7%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=70139 2026-10-04T08:14:38Z

<p>Salar2: صفحه‌ای تازه حاوی «قرمطیان، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های اسماعیلیه در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت محمد بن اسماعیل و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه خلافت عباسی زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق،...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.&lt;ref&gt;اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱–۱۷۲؛ فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == خاستگاه و وجه تسمیه ==<br /> <br /> بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt; در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد و گام‌ها، ریزنویسی در خط، انتساب به لهجه آرامی واسط به معنای تدلیس یا واژه سریانی «قرمیثه» به معنای کشاورز و روستایی مطرح شده است.&lt;ref&gt;ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۹؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۲۸۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == باورها ==<br /> <br /> بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.&lt;ref&gt;نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛ ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تشکیل دولت در بحرین و احساء ==<br /> <br /> در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد. پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<br /> <br /> == ناامنی راه‌های حج ==<br /> <br /> حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==<br /> <br /> در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.&lt;ref&gt;فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.&lt;ref&gt;سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.&lt;/ref&gt; مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.&lt;ref&gt;ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازگرداندن حجرالاسود ==<br /> <br /> [[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.&lt;ref&gt;ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> <br /> * ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.<br /> * ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.<br /> * ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.<br /> * اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.<br /> * اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.<br /> * بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.<br /> * ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.<br /> * سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.<br /> * شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.<br /> * طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.<br /> * عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.<br /> * فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.<br /> * ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.<br /> * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.<br /> {{پایان}}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%81%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A9_%D9%85%D9%81%D8%B6%D9%84_%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=70138 2026-10-04T07:56:48Z

<p>Salar2: added Category:مقاله‌های تکمیل‌شده using HotCat</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = فضائل مدینه طرح جلد.png<br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = مفضل بن محمد جَنَدی<br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = محمد مطیع الحافظ؛ غزوة بدیر<br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = سده سوم قمری<br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = فضائل مدینه<br /> | سبک = حدیث‌نگاری<br /> | زبان = عربی<br /> | تعداد جلد =۱ <br /> | صفحه = 72<br /> | قطع = <br /> | ناشر = دالفکر<br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = فارسی<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = [http://miqat.hajj.ir/article_37256.html ترجمه فارسی رساله در مجله میقات حج]<br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> '''فضائل المدینة''' رساله‌ای حدیثی دربارهٔ فضایل، احکام و ویژگی‌های [[مدینه|مدینه منوره]] است که به مفضل بن محمد جَنَدی، محدث و قاری [[مکه|مکیِ]] قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری، نسبت داده می‌شود. این اثر از کهن‌ترین نوشته‌های مستقل دربارهٔ فضایل شهر پیامبر(ص) و [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] به شمار می‌رود.<br /> <br /> == اهمیت رساله ==<br /> <br /> فضائل المدینة رساله‌ای دربردارنده احادیث مربوط به فضایل شهر مدینه، مسجدالنبی و [[حرم مدنی|حرم]] قرار دادن مدینه است. این رساله از نظر قدمت، در شمار نخستین نوشته‌های مستقل دربارهٔ مدینه قرار دارد و پس از آثاری مانند [[اخبار المدینه (ابن شبه)|تاریخ المدینه]] [[ابن شبه]]، از منابع کهن این موضوع محسوب می‌شود.<br /> <br /> احادیث رساله در آثار بعدی مربوط به تاریخ و فضایل مدینه نیز بازتاب یافته است. [[ابن نجار]] و [[علی بن عبدالله سمهودی|سمهودی]]، در تدوین آثار خود دربارهٔ مدینه، از روایت‌ها و گزارش‌های منابع پیشین بهره برده‌اند.&lt;ref&gt;«فضائل المدینه»، ص150&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نویسنده ==<br /> {{اصلی|مفضل بن محمد جندی}}<br /> مفضل بن محمد بن ابراهیم جَنَدی (منسوب به جَنَد در یمن)، از محدثان مورد احترام ساکن در مکه بود. او در سال ۳۰۸ قمری در مکه درگذشت.<br /> <br /> == ویژگی‌ها و محتوای کتاب ==<br /> موضوعات رساله شامل دعای پیامبر(ص) برای برکت و سلامت مدینه،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص18&lt;/ref&gt; فضایل [[کوه احد]]،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص21&lt;/ref&gt; اسامی مدینه، شفاعت رسول خدا،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص30&lt;/ref&gt; ، سکونت در مدینه،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص32&lt;/ref&gt; فضايل مسجدالنبی&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص34&lt;/ref&gt; و مسجد قبا،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص42&lt;/ref&gt; تعیین حدود [[حرم مدنی|حرم مدینه]]،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص43&lt;/ref&gt; حرمت صید و قطع درختان،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص45&lt;/ref&gt; نام‌های مدینه و شفاعت برای درگذشتگان در این شهر است. <br /> <br /> بدین ترتیب رساله تنها مجموعه‌ای از احادیث فضایل مدینه نیست، بلکه موضوعات مرتبط با حرمت حرم مدینه، مکان‌های زیارتی و برخی احکام عبادی و اجتماعی این شهر را نیز دربرمی‌گیرد.<br /> <br /> === ساختار سندی ===<br /> متن رساله تشکیل شده از 78 روایت که با سند کامل ضبط شده است. بخش مهمی از اسناد رساله از جندی به راویان پیشین، تابعین و صحابه می‌رسد. جندی روایت‌ها را غالباً با تعبیر «حدثنا» از مشایخ خود نقل می‌کند. این شیوهٔ نقل، بر ارتباط روایی مستقیم او با استادانش و سماع حدیث از آنان دلالت دارد.&lt;ref&gt;«فضایل مدینه»، ص150 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نسخه‌شناسی و چاپ ==<br /> نسخه‌ای که اساس تصحیح رساله قرار گرفته، در مجموعهٔ شمارهٔ ۷۱ کتابخانهٔ ظاهریهٔ دمشق نگهداری می‌شود. این نسخه در برگ‌های ۶۲ تا ۶۹ مجموعه قرار دارد و حدود چهارده صفحه است.&lt;ref&gt;فضائل المدینه، مقدمه، ص9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نسخه در سال ۵۴۸ق به خط عمر بن محمد قزوینی کتابت شده است. قزوینی از شاگردان ابن عساکر بود. در حاشیهٔ نسخه نیز سماعاتی از سده‌های ششم تا هشتم هجری ثبت شده است؛ از جمله سماع بر ابن عساکر، خدیجه بنت احمد بن عبدالدائم و برزالی.&lt;ref&gt;فضائل المدینه، مقدمه، ص10&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این رساله با تصحیح محمد مطیع الحافظ و غزوه بدیر در سال ۱۴۰۵ق از سوی دارالفکر دمشق در 72 صفحه منتشر شد. اصغر قائدان نیز متن رساله را به فارسی ترجمه کرده است.&lt;ref&gt;«فضایل مدینه»، میقات حج، شماره ۵&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * فضائل المدینه، مفضل بن محمد جندی، تحقیق محمد مطیع الحافظ و غزوه بدیر، دمشق، دارالفکر، 1407ق.<br /> * «فضائل المدینه (جندی)»، ترجمه اصغر قائدان، فصلنامه میقات حج، سال دوم، شمارهٔ چهارم، تابستان ۱۳۷۲ش، صص ۳۴–۳۶.<br /> <br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌های تاریخ مدینه]]<br /> [[رده:فضائل‌نگاری مدینه]]<br /> [[رده:کتاب‌های قرن سوم قمری]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%81%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A9_%D9%85%D9%81%D8%B6%D9%84_%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=70137 2026-10-04T07:55:56Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = فضائل مدینه طرح جلد.png<br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = مفضل بن محمد جَنَدی<br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = محمد مطیع الحافظ؛ غزوة بدیر<br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = سده سوم قمری<br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = فضائل مدینه<br /> | سبک = حدیث‌نگاری<br /> | زبان = عربی<br /> | تعداد جلد =۱ <br /> | صفحه = 72<br /> | قطع = <br /> | ناشر = دالفکر<br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = فارسی<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = [http://miqat.hajj.ir/article_37256.html ترجمه فارسی رساله در مجله میقات حج]<br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> '''فضائل المدینة''' رساله‌ای حدیثی دربارهٔ فضایل، احکام و ویژگی‌های [[مدینه|مدینه منوره]] است که به مفضل بن محمد جَنَدی، محدث و قاری [[مکه|مکیِ]] قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری، نسبت داده می‌شود. این اثر از کهن‌ترین نوشته‌های مستقل دربارهٔ فضایل شهر پیامبر(ص) و [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] به شمار می‌رود.<br /> <br /> == اهمیت رساله ==<br /> <br /> فضائل المدینة رساله‌ای دربردارنده احادیث مربوط به فضایل شهر مدینه، مسجدالنبی و [[حرم مدنی|حرم]] قرار دادن مدینه است. این رساله از نظر قدمت، در شمار نخستین نوشته‌های مستقل دربارهٔ مدینه قرار دارد و پس از آثاری مانند [[اخبار المدینه (ابن شبه)|تاریخ المدینه]] [[ابن شبه]]، از منابع کهن این موضوع محسوب می‌شود.<br /> <br /> احادیث رساله در آثار بعدی مربوط به تاریخ و فضایل مدینه نیز بازتاب یافته است. [[ابن نجار]] و [[علی بن عبدالله سمهودی|سمهودی]]، در تدوین آثار خود دربارهٔ مدینه، از روایت‌ها و گزارش‌های منابع پیشین بهره برده‌اند.&lt;ref&gt;«فضائل المدینه»، ص150&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نویسنده ==<br /> {{اصلی|مفضل بن محمد جندی}}<br /> مفضل بن محمد بن ابراهیم جَنَدی (منسوب به جَنَد در یمن)، از محدثان مورد احترام ساکن در مکه بود. او در سال ۳۰۸ قمری در مکه درگذشت.<br /> <br /> == ویژگی‌ها و محتوای کتاب ==<br /> موضوعات رساله شامل دعای پیامبر(ص) برای برکت و سلامت مدینه،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص18&lt;/ref&gt; فضایل [[کوه احد]]،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص21&lt;/ref&gt; اسامی مدینه، شفاعت رسول خدا،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص30&lt;/ref&gt; ، سکونت در مدینه،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص32&lt;/ref&gt; فضايل مسجدالنبی&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص34&lt;/ref&gt; و مسجد قبا،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص42&lt;/ref&gt; تعیین حدود [[حرم مدنی|حرم مدینه]]،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص43&lt;/ref&gt; حرمت صید و قطع درختان،&lt;ref&gt;فضائل المدینه، ص45&lt;/ref&gt; نام‌های مدینه و شفاعت برای درگذشتگان در این شهر است. <br /> <br /> بدین ترتیب رساله تنها مجموعه‌ای از احادیث فضایل مدینه نیست، بلکه موضوعات مرتبط با حرمت حرم مدینه، مکان‌های زیارتی و برخی احکام عبادی و اجتماعی این شهر را نیز دربرمی‌گیرد.<br /> <br /> === ساختار سندی ===<br /> متن رساله تشکیل شده از 78 روایت که با سند کامل ضبط شده است. بخش مهمی از اسناد رساله از جندی به راویان پیشین، تابعین و صحابه می‌رسد. جندی روایت‌ها را غالباً با تعبیر «حدثنا» از مشایخ خود نقل می‌کند. این شیوهٔ نقل، بر ارتباط روایی مستقیم او با استادانش و سماع حدیث از آنان دلالت دارد.&lt;ref&gt;«فضایل مدینه»، ص150 &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نسخه‌شناسی و چاپ ==<br /> نسخه‌ای که اساس تصحیح رساله قرار گرفته، در مجموعهٔ شمارهٔ ۷۱ کتابخانهٔ ظاهریهٔ دمشق نگهداری می‌شود. این نسخه در برگ‌های ۶۲ تا ۶۹ مجموعه قرار دارد و حدود چهارده صفحه است.&lt;ref&gt;فضائل المدینه، مقدمه، ص9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نسخه در سال ۵۴۸ق به خط عمر بن محمد قزوینی کتابت شده است. قزوینی از شاگردان ابن عساکر بود. در حاشیهٔ نسخه نیز سماعاتی از سده‌های ششم تا هشتم هجری ثبت شده است؛ از جمله سماع بر ابن عساکر، خدیجه بنت احمد بن عبدالدائم و برزالی.&lt;ref&gt;فضائل المدینه، مقدمه، ص10&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این رساله با تصحیح محمد مطیع الحافظ و غزوه بدیر در سال ۱۴۰۵ق از سوی دارالفکر دمشق در 72 صفحه منتشر شد. اصغر قائدان نیز متن رساله را به فارسی ترجمه کرده است.&lt;ref&gt;«فضایل مدینه»، میقات حج، شماره ۵&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * فضائل المدینه، مفضل بن محمد جندی، تحقیق محمد مطیع الحافظ و غزوه بدیر، دمشق، دارالفکر، 1407ق.<br /> * «فضائل المدینه (جندی)»، ترجمه اصغر قائدان، فصلنامه میقات حج، سال دوم، شمارهٔ چهارم، تابستان ۱۳۷۲ش، صص ۳۴–۳۶.<br /> <br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌های تاریخ مدینه]]<br /> [[رده:فضائل‌نگاری مدینه]]<br /> [[رده:کتاب‌های قرن سوم قمری]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D9%81%D8%B6%D9%84_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D9%86%D8%AF%DB%8C&diff=69978 2026-09-27T07:01:40Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات اشخاص<br /> |عنوان = مفضل بن محمد جَنَدی<br /> |تصویر = <br /> |عرض تصویر = <br /> |توضیح تصویر = <br /> |نام کامل = <br /> |کنیه = ابو سعید<br /> |لقب = <br /> |نسب = منسوب به جَنَد در یمن<br /> |زادروز = <br /> |کشور تولد = <br /> |شهر تولد = <br /> |محل زندگی = <br /> |مهاجر/انصار = <br /> |نام همسر = <br /> |فرزندان = <br /> |خویشاوندان سرشناس = <br /> |دین = اسلام<br /> |مذهب = <br /> |پیشه = <br /> |مناصب = عالم <br /> |نحوه درگذشت/شهادت = <br /> |تاریخ درگذشت = 308ق. <br /> |شهر درگذشت = &lt;!-- مکه--&gt;<br /> |کشور درگذشت = &lt;!-- ایران --&gt;<br /> |آرامگاه = <br /> <br /> |زمان اسلام آوردن = <br /> |نحوه اسلام آوردن = <br /> |حضور در جنگ‌ها = <br /> |هجرت به = <br /> |دلیل شهرت = <br /> |نقش‌های برجسته = محدث و عالم اسلامی<br /> |دیگر فعالیت‌ها = نگارش کتاب در فضایل مدینه و مکه<br /> <br /> |نام زیارتگاه = <br /> |سمت = <br /> |خدمت = <br /> |محل اقدام = <br /> |سفر = <br /> |نوشته‌ها = <br /> |موقوفات = <br /> |بناهای ساخته شده = <br /> |مقام علمی = <br /> <br /> |پس از =<br /> |پیش از =<br /> <br /> |اساتید = <br /> |محل تحصیل = <br /> |اجازه روایت از = <br /> |اجازه اجتهاد از = <br /> |شاگردان = <br /> |اجازه روایت به = <br /> |اجازه اجتهاد به = <br /> |تالیفات = <br /> <br /> |فعالیت سیاسی = <br /> |فعالیت اجتماعی = <br /> |فعالیت مذهبی = <br /> <br /> |وبگاه رسمی = <br /> |امضا = &lt;!-- sign.jpg --&gt;<br /> }}<br /> '''مفضل بن محمد بن ابراهیم بن مفضل جَنَدی مکی''' (درگذشت ۳۰۸ق)، محدث و قاری قرن سوم و آغاز قرن چهارم هجری بود. وی از محدثان مکه به شمار می‌رفت و فضائل المدینة، از کهن‌ترین نگاشته‌ها دربارهٔ فضایل و احکام شهر مدینه، از آثار اوست.<br /> <br /> == تبار و جایگاه علمی ==<br /> ابو سعید مفضل بن محمد بن ابراهیم بن مفضل جندی، از نسل عامر بن شراحیل شعبی کوفی بود. نسبت «جَنَدی» به شهر جَنَد، از نواحی یمن، بازمی‌گردد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل «جَنَد».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جندی در مکه به تدریس و نقل حدیث اشتغال داشت و در مسجدالحرام حلقهٔ درس برپا می‌کرد.&lt;ref&gt;عقیلی، الضعفاء الکبیر، ذیل ترجمهٔ مفضل بن محمد جندی.&lt;/ref&gt; رجالیان و تراجم‌نگاران او را با اوصافی مانند «ثقه» و «کثیرالحدیث» ستوده‌اند و ذهبی از او با عنوان «محدث مکه» یاد کرده است.&lt;ref&gt;ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ذیل ترجمهٔ مفضل بن محمد جندی؛ سمعانی، الأنساب، ذیل «الجندی».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مشایخ و شاگردان ==<br /> جندی نزد شماری از استادان و محدثان روزگار خود دانش آموخت، از جمله:&lt;ref&gt;ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ذیل ترجمهٔ مفضل بن محمد جندی.&lt;/ref&gt;<br /> {{ستون-شروع|۳}}<br /> * صامت بن معاذ جندی<br /> * محمد بن عمر عُذی<br /> * ابراهیم بن محمد شافعی<br /> * ابوحمد محمد بن یوسف<br /> * علی بن زیاد لججی<br /> * حسن بن علی حوانی <br /> {{پایان}}<br /> <br /> شماری از محدثان و قاریان نیز از او حدیث شنیدند یا روایت کردند، از جمله:&lt;ref&gt;ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ذیل ترجمهٔ مفضل بن محمد جندی؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ذیل ترجمهٔ او.&lt;/ref&gt;<br /> {{ستون-شروع|۳}}<br /> * ابوبکر بن مجاهد<br /> * عبدالواحد بن ابی‌هاشم<br /> * ابوالقاسم طبرانی<br /> * ابوحاتم بُستی، مشهور به ابن حبان<br /> * ابوبکر بن مقری<br /> * ابوجعفر عقیلی<br /> * ابواحمد بن عدی<br /> * محمد بن سعید بن عبدان<br /> {{پایان}}<br /> <br /> == وفات ==<br /> بنابر گزارش غالب مورخان و تراجم‌نگاران، جندی در جمادی‌الاولی سال ۳۰۸ق در مکه درگذشت.&lt;ref&gt;ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ذیل حوادث سال ۳۰۸ق.&lt;/ref&gt; بااین‌حال، سمعانی وفات او را پس از سال ۳۱۰ق دانسته است.&lt;ref&gt;سمعانی، الأنساب، ذیل «الجندی».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آثار ==<br /> از مفضل بن محمد جندی دو اثر گزارش شده است:<br /> <br /> * فضائل مکة: بخشی از نسخهٔ خطی این اثر با شمارهٔ ۳۳۰ در کتابخانهٔ ظاهریهٔ دمشق نگهداری می‌شود.&lt;ref&gt;حاجی خلیفه، کشف الظنون، ذیل «فضائل مکة».&lt;/ref&gt;<br /> * فضائل المدینة: رساله‌ای در احادیث فضایل شهر پیامبر، مسجدالنبی، حرمت صید و قطع درختان و حدود حرم مدینه.&lt;ref&gt;ابن نجار، اخبار مدینة الرسول؛ سمهودی، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی.&lt;/ref&gt;<br /> == پانویس ==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن اثیر، مبارک بن محمد، جامع الاصول فی احادیث الرسول، تحقیق ایمن صالح شعبان، بیروت، دارالکتب العلمیة.<br /> * ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر.<br /> * ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر.<br /> * ابن عدی، عبدالله بن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، دارالکتب العلمیة.<br /> * ابن شبه، عمر بن شبه، تاریخ المدینة المنورة، تحقیق فهیم محمد شلتوت، قم، دارالفکر.<br /> * ابن نجار، محمد بن محمود، اخبار مدینة الرسول، مکه، مکتبة الثقافة الدینیة.<br /> * سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، بیروت، دارالجنان.<br /> * سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی، بیروت، دارالکتب العلمیة.<br /> * ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة.<br /> * ذهبی، محمد بن احمد، العبر فی خبر من غبر، تحقیق محمد سعید، کویت، دارالکتب العلمیة.<br /> * عقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر، بیروت، دارالمکتبة العلمیة.<br /> * قائدان، اصغر، «فضائل المدینه (جندی)»، میقات حج، سال دوم، شمارهٔ چهارم، تابستان ۱۳۷۲ش، صص ۳۴–۳۶.<br /> * یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر.<br /> {{پایان}}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%D9%87&diff=69938 2026-09-20T05:25:36Z

<p>Salar2: /* امارت مکه در دوران فاطمیان */</p> <hr /> <div>[[پرونده:مکه قدیم.jpg|بندانگشتی|مکه قدیم]]<br /> '''اُمرای مکه'''، به حاکمان [[مکه]] از آغاز تاکنون اطلاق می‌گردد. امرا جمع امیر به معنای دستور دادن و در اصطلاح به سرپرست امور گفته می‌شود. از آن‌جا که شهر مکه با وجود [[کعبه]] و نیز ظهور [[اسلام]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود، امارت آن نیز در بین مردم از توجه خاص برخوردار بوده است.<br /> <br /> قبل از ظهور اسلام مکه به صورت قومی و قبیلگی اداره می‌شد؛ با این حال پس از بازسازی کعبه توسط [[حضرت ابراهیم(ع)]] و فرزندش [[اسماعیل(ع)]] خاندان‌هایی بر مکه حکومت می‌کردند که مشهورترین آن‌ها پنج خاندان شامل حضرت اسماعیل و فرزندان، [[جرهمیان]]، [[ایاد بن نزار]]، [[خزاعه]] و [[قریش]] می‌باشد.<br /> <br /> پس از [[فتح مکه]] [[پیامبر(ص)]] [[عتاب بن اسید|عَتّاب بن اُسَید]] اموی را که جوانی امانت‌دار بود امیر مکه قرار داد و سفارش همسایگان [[خداوند]] را به او کرد. در دوران خلافت [[ابوبکر]] عتاب همواره امیر مکه بود. در آن زمان امیر مکه گاهی [[امیرالحاج]] هم می‌شد.<br /> خلفای نخستین امیر مکه را از بین خاندان‌های مکه و از میان تیره‌های مشهور انتخاب می‌کردند.<br /> <br /> در دوران امویان که 92 سال حکومت کردند، امیر مکه بیشتر از [[بنی امیه]] یا به ندرت هم از غیر امویان و از تیره های دیگر قریش انتخاب می‌کردند. امیران مکه در دوران اول عباسی، بیشتر از خویشاوندان خلفا انتخاب می‌شدند. دلیل گماشتن این افراد، اعمال سیاست [[بغداد]] در همه امور داخلی مکه بود. از ویژگی‌های دوره امویان وا‌گذاری مکه به شخصیت‌های توانمند نظامی سیاسی و حاکمان برجسته محلی است.<br /> <br /> در دوران [[آل مروان]] بارزترین امیر مکه [[حجاج بن یوسف ثقفی]] است که هنگام محاصره مکه منجنیق به کعبه بست و آن را ویران کرد. وی مردی بسیار سفاک و خونریز بود.<br /> <br /> دوران حکومت [[عباسیان]] به سه دوره تقسیم می‌شود. در دوره اول برای اولین بار [[مأمون]] از علویان برای امیری مکه برگزید که کاری استثنایی بود. ولی با قیام علویان در این دوران و برای پیشگیری از این قیام‌ها، عباسیان فقط از بنی عباس امیر انتخاب کردند. عباسیان در دورره اول حکومت خود خدمات عمرانی مانند: گسترش [[مسجدالحرام]]، تزیین کعبه و [[مقام ابراهیم]]، تهیه پرده برای کعبه و ... برای جلب نظر مسلمانان انجام دادند. در دوره دوم عباسیان به خاطر عدم توجه آنان به وضعیت اقتصادی مکه این شهر شاهد شورش‌های پیاپی بود. دوران سوم عباسیان با تسلط [[آل بویه]] و ضعف بنی عباس همراه بود؛ آل بویه با [[اخدشیان]] بر سر خطبه‌خوانی در [[حرمین |حرمین شریفین]] ستیز داشتند. <br /> <br /> در دوران [[فاطمیان]] مصر امارت مکه در دست [[اشراف]] (سادات) حسنی بود و آنها گاهی به نام خلیفه های فاطمی، گاهی به نام خلیفه عباسی و گاهی سلجوقیان خطبه می‌خواندند. در دوران [[ایوبیان]] عبارت «حی علی خیر العمل» که از زمان فاطمیان مرسوم شده بود، از اذان حرمین حذف کردند. امارت اشراف بر مکه تا زمان [[آل سعود]] ادامه یافت.<br /> <br /> ==واژه‌شناسی==<br /> <br /> ===معنای لغوی و اصطلاحی===<br /> <br /> امرا جمع امیر از ریشه «ا‌ـ ‌م‌ـ ‌ر» به معنای فرمان دادن و از اَمرَ به معنای گفتن و دستور دادن است. در اصطلاح، امیر به کسی گفته می‌شود که سرپرستی امری را بر عهده گیرد.&lt;ref&gt;الصحاح، ج2، ص581؛ لسان العرب، ج4، ص31؛ تاج العروس، ج6، ص32، «امر.&lt;/ref&gt; از برابرهای واژه امیر می‌توان به عامل، والی، سالار، زعیم، رئیس و حاکم اشاره کرد.&lt;ref&gt;نک: دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص242-243.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کاربرد این اصطلاح در دوران اسلامی درباره حاکمان شهرها، از جمله [[حجاز]]، به سده اول ق. بازمی‌گردد&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج5، ص338.&lt;/ref&gt; و در نامه‌ها و سخنان برخی اشخاص برجسته در خطاب به حاکمان [[حرمین]]، از جمله در سخن پیامبر خطاب به عتاب بن اسید&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص59.&lt;/ref&gt; امیر مکه و نیز [[امام حسین(ع)]] خطاب به [[ولید بن عتبه]] اموی، حاکم [[مدینه]]، به کار رفته است.&lt;ref&gt;الفتوح، ج5، ص14.&lt;/ref&gt; در سده‌های پسین، به حاکم مکه، افزون بر امیر، صاحب مکه نیز گفته می‌شد؛ چنان‌که در دوران [[عباسیان]] (حک: 132-656ق.)، [[فاطمیان]] (حک: 297-567ق.)، [[ایوبیان]] (حک: 567-648ق.)&lt;ref&gt;نک: رحلة ابن جبیر، ص51؛ نزهة المشتاق، ج1، ص135؛ النجوم الزاهره، ج5، ص109.&lt;/ref&gt; و دولت [[ممالیک]] (حک: 648-923ق.) در منابع از عنوان صاحب مکه فراوان یاد شده است.&lt;ref&gt;نک: الروض المعطار، ص424؛ مسالک الابصار، ج16، ص77.&lt;/ref&gt; در دوران کنونی نیز که [[آل سعود]] بر مکه تسلط دارند، از عنوان امیر برای حاکمان حرمین شریفین <br /> ==امارت مکه پیش از اسلام==<br /> <br /> مکه و به طور کلی حجاز، تا پیش از اسلام فاقد دولت بوده و با نظام قبیلگی اداره می‌شده است. با وجود این، در منابع، از زمان ساخته شدن یا بازسازی کعبه به دست ابراهیم و فرزندش اسماعیل(ع) از کسانی به عنوان حاکم، رئیس و حتی پادشاه مکه یاد شده است. جز امارت ابجد، [[عمالقه]]، [[جدیس]] و [[طسم]]&lt;ref&gt;الارج المسکی، ص317-318.&lt;/ref&gt; که بیشتر به افسانه می‌ماند، خاندان‌هایی بر مکه حاکم بودند. مشهور‌ترین اینان شامل پنج خاندان و قبیله هستند که عبارتند از:<br /> <br /> ===اسماعیل و فرزندانش===<br /> {{اصلی|اسماعیل(ع)}}<br /> اسماعیل(ع) همراه پدرش در پی بازسازی&lt;ref&gt;جامع الیبان، ج1، ص749؛ مجمع البیان، ج2، ص382؛ ج8، ص323.&lt;/ref&gt; یا ساخت کعبه،&lt;ref&gt;التبیان، ج1، ص462.&lt;/ref&gt; تولیت [[بیت الله الحرام]] و ریاست مکه را تا هنگام رحلت در اختیار داشت.&lt;ref&gt;الکافی، ج4، ص203-205؛ علل الشرایع، ج2، ص587.&lt;/ref&gt; مدت این تولیت دقیقاً دانسته نیست. طول عمر اسماعیل را 130سال دانسته‌اند.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص22.&lt;/ref&gt; بر پایه برخی ‌گزارش‌ها، اسماعیل با دختری از جرهمی‌ها، از قبایل یمنی ساکن در مکّه، وصلت کرد و برخی نوادگانش بر مکه ریاست داشتند.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص19-20.&lt;/ref&gt; شماری از تاریخ‌نگاران مدت ریاست اسماعیل و فرزندانش تا تسلط جرهم بر مکه را حدود دو سده دانسته‌اند.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص20.&lt;/ref&gt; از فرزندان اسماعیل، نابت و قیدار در شمار متولیان کعبه یاد شده‌اند.&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج1، ص221-222؛ الکامل، ج2، ص42؛ شفاء الغرام، ج2، ص23.&lt;/ref&gt; بر پایه ‌گزارش فاسی، قیدار/ قیدر به معنای پادشاه است.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص25.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===امارت جرهمیان===<br /> {{اصلی|جرهمیان}}<br /> قبیله جُرهم در شمار [[عرب قحطانی]] است که از [[یمن]] به پیرامون مکه کوچ کردند.&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج1، ص221-222.&lt;/ref&gt; در پی پیدایش [[آب زمزم]]، دو قبیله جرهم و قَطوراء، از عرب جنوبی در مکه ساکن شدند.&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ابن هشام، ج1، ص111-112؛ مروج الذهب، ج2، ص22.&lt;/ref&gt; محل سکونت جرهم در بخش بالای مکه و قُعَیقعان و مکان جای گرفتن قطورا در اجیاد و پایین مکه و نواحی آن بود. تا این‌که برای تسلط بر تمام شهر مکه، کارشان به نبرد و خونریزی انجامید و قطوراء به صلح با جرهم و ریاست آنان رضایت دادند.&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ابن هشام، ج1، ص73؛ معجم البلدان، ج5، ص185.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مدت تسلط جرهم بر مکه را 300 یا 560 یا 600 سال دانسته‌اند.&lt;ref&gt;نک: شفاء الغرام، ج1، ص470.&lt;/ref&gt;از رویدادهای حکومت آنان، وقوع سیل و آسیب دیدن کعبه بود که جرهمیان آن را هم‌چون حالت پیشین بازسازی کردند.&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج2، ص285.&lt;/ref&gt; ساخت نخستین دَرِ کعبه را نیز به جرهم نسبت داده‌اند.&lt;ref&gt;اخبار مکه، فاکهی، ج5، ص225.&lt;/ref&gt; <br /> ===امارت ایاد بن نزار===<br /> {{اصلی|عیاد}}<br /> نسب قبیله ایاد به عنوان قبیله‌ای بزرگ&lt;ref&gt;الانساب، ج1، ص22؛ معجم قبائل العرب، ج1، ص52.&lt;/ref&gt; به نزار، جد هجدهم پیامبر، فرزند [[معد بن عدنان]] می‌رسد.&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج1، ص22.&lt;/ref&gt; مدت امارت آنان روشن نیست. گفته شده واپسین کس از ایادی‌ها که تولیت کعبه را بر عهده داشت، ثعلبة بن ایاد بود.&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج1، ص254.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===خزاعه===<br /> {{اصلی|خزاعه}}<br /> خزاعه از قبایل یمنی از فرزندان قحطان بودند که گویا در پی شکسته شدن سد مارب، از یمن به مکه کوچ کردند.&lt;ref&gt;المعارف، ص108؛ نک: المفصل، ج8، ص33.&lt;/ref&gt; هنگام دقیق این کوچ دانسته نیست. آنان در اواخر سده سوم یا آغاز سده چهارم پیش از میلاد، در نبردی سه روزه که گروهی از [[بنی‌کنانه|بنی‌کِنانه]] از قبایل عدنانی نیز آنان را یاری کردند، جرهم را شکست دادند و با راندن آنان از مکه،&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ج1، ص74.&lt;/ref&gt; امارت آن شهر را در اختیارگرفتند.<br /> ===قریش===<br /> درامارت خزاعه، نسل اسماعیل در سرزمین‌هایِ پیرامون حجاز پراکنده شدند. به گزارشی، ابومغیره [[قصیّ بن کلاب]]، جد چهارم پیامبر، که از نسل مُضر بود و در میان قبیله مادرش قُضاعه می‌زیست، در پی اجنبی خوانده شدنش از سوی فردی قضاعی، نسب خود را از مادرش شنید&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص23-24.&lt;/ref&gt; و به مکه بازگشت و با دختر حُلیل بن حبشی خزاعی که بر این شهر امارت داشت و کلید کعبه در اختیارش بود، ازدواج کرد.&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج1، ص55-56؛ تاریخ طبری، ج2، ص255-256.&lt;/ref&gt; حلیل به هنگام مرگ، ولایت کعبه و کلید آن را به قصی تسلیم کرد.&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج1، ص239؛ انساب الاشراف، ج1، ص55-56؛ تاریخ طبری، ج2، ص256.&lt;/ref&gt; هر چند خزاعه حاضر به پذیرش این امر نشد، در نبردی که میان یاران قصی از بنی کِنانه، از عرب شمالی و از خویشاوندان قصی و قضاعه با خزاعه رخ داد، خزاعه شکست خورد و به سازش تن داد. با حکمیت یعمر بن عوف کنانی، قصی افزون بر ریاست مکه، تولیت و پرده‌داری کعبه را نیز بر عهده گرفت.&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ج1، ص124؛ اعلام النبوه، ص180؛ الانوار فی مولد النبی، ص19.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قصی تیره‌های گوناگون قریش را که در پیرامون مکه پراکنده بودند، گرد آورد و برای آن‌ها در مکه مکان‌هایی مشخص کرد. از این رو، او را «مُجمع» و به این دسته از قریش در برابر قریش ظواهر یعنی ساکنان پیرامون مکّه، «قریش بِِطاح» گفتند.&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج1، ص56-58؛ البدایة و النهایه، ج2، ص207.&lt;/ref&gt; از دیگر تلاش‌های قصی، تأسیس [[دارالندوه|دارالنَدوه]] (مجلس مشورتی قریش)&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج1، ص58.&lt;/ref&gt; و تقسیم مناصب بیت الله الحرام و مکه میان فرزندانش بود.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ازرقی، ج1، ص109-110؛ الکامل، ج2، ص21-22؛ موسوعة مکة المکرمه، ج3، ص510-511.&lt;/ref&gt; امارت قصی در مکه را حدود میانه سده پنجم میلادی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص25.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از درگذشت قصی تا ظهور اسلام، ریاست مکه در اختیار نسل او بود. البته در مکه حاکمیتی متمرکز وجود نداشت و مناصب آن شهر میان برخی تیره‌های قریشی تقسیم شده بود؛ اما ریاست مکه از آن فرزندان قصی بود. از رویدادهای مهم این دوران، رقابت [[بنی‌عبدالدار]] و [[بنی‌عبد مناف]]بر سر مناصب مکه بود که موجب پدید آمدن دو پیمان [[حلف المطیبین]] و [[حلف الاحلاف]] شد.&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ج1، ص132-133؛ المنمق، ص54؛ المعارف، ص604.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با ریاست [[‌هاشم]]، جد دوم رسول خدا، بر مکه، برادرزاده‌اش [[امیه]] به رقابت با او پرداخت که برای امیه دستاوردی نداشت. ‌هاشم در دوران ریاستش بر مکه، با برپایی دو سفر زمستانی و تابستانی و بستن پیمان با شامیان، تجارت را گسترش داد.&lt;ref&gt;الطبقات، ج1، ص75؛ تاریخ یعقوبی، ج1، ص242.&lt;/ref&gt; امارت مکه در پی ‌هاشم، به برادرش [[مطلب]] و سپس فرزندش [[عبدالمطلب]] رسید.&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ج1، ص137، 142.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> درآستانه ظهور اسلام، [[ابوطالب]] بر مکه و [[بنی‌هاشم]] ریاست داشت.&lt;ref&gt;نک: تاریخ امراء مکه، ص63.&lt;/ref&gt; در پی رحلت ابوطالب به سال دهم [[بعثت]]، گزارشی از ریاست مکه در دست نیست. شاید بتوان حدس زد که در این سال‌ها، بزرگ امویان، [[ابوسفیان]]، در پی کشته شدن کسانی مانند [[ابوجهل مخزومی]] و دیگر سران قریش در نبرد [[بدر]]&lt;ref&gt;المغازی، ج1، ص91، 157.&lt;/ref&gt; و نیز فقدان چهره‌های ‌هاشمی در مکه، ریاست را کنار منصب موروثی «[[قیادت]]» (فرماندهی قریش در نبردها) در دست داشته است.<br /> ==امیران مکه در دوران پیامبر و خلفا==<br /> پس از [[فتح مکه]] به سال هشتم ق. [[پیامبر(ص)]] عَتّاب بن اُسَید اموی، جوانی تقریبا 20 ساله و درستکار و امانتدار را بر مکه امیر کرد و خطاب به وی فرمود: «من تو را بر همسایگان [[خداوند]] امیر کردم؛ پس با آن‌ها به نیکی رفتارکن! »&lt;ref&gt;نک: تاریخ مکه، سباعی، ص59.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در خلافت ابوبکر (11-13ق.)، عتاب بن اسید همچنان امیر مکه بود که هم‌زمان با مرگ ابوبکر (13ق.) درگذشت.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص59-60.&lt;/ref&gt; بر خلاف مشهور، برخی حرث/ [[حارث بن نوفل]] را نیز از امیران مکه در این هنگام دانسته‌اند.&lt;ref&gt;حجاز در صدر اسلام، ص267.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در آغاز خلافت [[عمر]] (13-23ق.) امیر مکه، [[محرز بن حارثه|مُحرز بن حارثه]] از بنی عبد شمس بود که پیشتر از سوی عتاب به عنوان جانشین در سفرهایش تعیین شده بود. البته چندی بعد، خود عمر او را برکنار کرد.&lt;ref&gt;الاستیعاب، ج4، ص1461.&lt;/ref&gt; در پی او، امیران مکه در دوران عمر عبارت بودند از: [[قنفذ بن عمیر|قُنفذ بن عُمیر بن جُدعان تیمی]]،&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج10، ص155؛ تاریخ خلیفه، ص87.&lt;/ref&gt; [[نافع بن عبد حارث خزاعی]]، [[احمد بن خالد بن عاص مخزومی]]، طارق بن مرتفع/ مریفع کِنانی، و حارث بن نوفل بن حارث از بنی‌هاشم.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص191-192؛ الاصابه، ج3، ص417.&lt;/ref&gt; عمر این افراد را از تیره‌های مشهور قریش انتخاب کرده که نسبت به دیگر تیره‌های قریش از نفوذ بیشتر برخوردار بودند. وی از کار‌گزاری موالی بر مکه اکراه داشت.&lt;ref&gt;الاستیعاب، ج4، ص1490.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===امیران مکه در دوران عثمان===<br /> امیران مکه در دوران عثمان، عبارتند از: علی بن عدی بن ربیعه از بنی عبد شمس، احمد بن خالد بن عاص از بنی‌مخزوم، حارث بن نوفل از بنی عبدالمطلب، [[عبدالله بن خالد بن اسید]] از بنی‌عبد شمس، [[عبدالله بن عامر حضرمی]]، [[نفیع بن عبد حارث]] از خزاعه، و خالد بن سعید مخزومی.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص192-193؛ تاریخ مکه، سباعی، ص68.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==امیران مکه در دوران امام علی==<br /> <br /> با آغاز خلافت امیر مؤمنان، ایشان [[خالد بن سعید مخزومی]] را که کار‌گزار عثمان بر مکه بود، برکنار نمود و حارث بن رِبعی بن بلدمه انصاری، معروف به [[ابوقتاده]] از بنی‌سلمة بن سعد خزرجی، از بزرگان انصار را به امارت برگزید.&lt;ref&gt;تاریخ خلیفه، ص122؛ الاستیعاب، ج3، ص1304.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امام علی(ع) در پی مدتی کوتاه، ابوقتاده را از امارت مکه برکنار و به جای او [[قثم بن عباس بن عبدالمطلب|قُثم بن عباس بن عبدالمطلب]] را نصب کرد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص193.&lt;/ref&gt; حضور ابوقتاده در نبردهای [[جمل]]، [[صفین]] و [[نهروان]] در رکاب ایشان&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج3، ص146؛ الاخبار الطوال، ص210؛ الاستیعاب، ج3، ص1421.&lt;/ref&gt; مؤید کوتاهی زمان امارت او در مکه است. برخی آغاز امارت قثم بر مکه را سال 38ق. دانسته&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج5، ص132؛ مروج الذهب، ج4، ص302.&lt;/ref&gt; و از تداوم امارت او تا سال بعد خبر داده‌اند.&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج2، ص213؛ تاریخ طبری، ج5، ص136؛ الاصابه، ج3، ص300.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در امارت قثم، [[معاویه]]، یزید بن شجره رهاوی را همراه لشکری به مکه اعزام کرد (39ق.) تا قثم را اخراج نماید و از مردم مکه برای معاویه بیعت گیرد. او بدین کار توفیق نیافت و در پی مراسم حج، دیگر بار قثم امارت مکه را بر عهده گرفت تا این‌که بسر بن ارطاة عامری، از فرماندهان معاویه، در آستانه شهادت امام علی(ع) به سال 40ق. با یورش به مکه آن را تصرف کرد&lt;ref&gt;الغارات، ج2، ص607.&lt;/ref&gt; و در خطبه‌ای معاویه را سزاوار خلافت دانست و به اجبار از مردم برای وی بیعت گرفت.&lt;ref&gt;الغارات، ج2، ص603-607؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص197-198؛ الکامل، ج3، ص383.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> حضور بسر در مکه طولی نکشید؛ زیرا جاریه/ حارثة بن قدامه تمیمی از تیره بنی‌سعد تمیم با 2000 تن از سوی امام علی(ع) مامور سرکوب فتنه بُسر شد.&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ج5، ص140؛ مروج الذهب، ج3، ص21؛ الکامل، ج3، ص384.&lt;/ref&gt; با نزدیک شدن جاریه به مکه، بسر به [[شام]] گریخت.&lt;ref&gt;الغارات، ج2، ص623؛ انساب الاشراف، ج3، ص212؛ الفتوح، ج4، ص236.&lt;/ref&gt; او هنگام بازگشت، [[شیبة بن عثمان عبدری]]، از پرده‌داران کعبه، را جانشین خود در مکه کرد.&lt;ref&gt;انساب الاشراف، ج3، ص212؛ الفتوح، ج4، ص234.&lt;/ref&gt; جاریه در پی تصرف مکه، هنگامی که خبر شهادت امام علی و بیعت مردم عراق با [[امام حسن(ع)]] را دریافت کرد، از اهل مکه برای ایشان بیعت گرفت.&lt;ref&gt;الغارات، ج2، ص621-640؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص198-199.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از امارت معبد بن عباس بر مکه در دوران امام علی(ع) نیز ‌گزارشی در دست است.&lt;ref&gt;العقد الثمین، ج1، ص320؛ غایة المرام، ج1، ص74.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==امارت مکه در دوره امویان==<br /> {{اصلی|امارت مکه در دوره امویان}}<br /> <br /> ==امارت مکه در دوران خلافت عباسی==<br /> {{اصلی|امارت مکه در دوره عباسیان}}<br /> ==امارت مکه در دوران فاطمیان==<br /> {{اصلی|امارت مکه در دوره فاطمیان}}<br /> شروع دوره حاکمیت [[اشراف]] سادات حسنی بر مکه هم‌زمان با استیلای [[فاطمیان]] بر مصر بود. این امارت در سال ۳۵۸ق. به‌دست جعفر بن محمد بنیان نهاده شد و مکه را به کانون کشمکش و رقابت سیاسی میان خلافت اسماعیلی فاطمی و خلافت عباسی (با حمایت آل‌بویه و [[سلجوقیان]]) برای کسب مشروعیت اسلامی بدل ساخت. نفوذ فاطمیان در این دوره فراتر از خوانده‌شدن خطبه به نام خلفای مصری بود و به سازمان‌دهی نظام اداری، تشریفات سیاسی، تأمین ارزاق و تأمین امنیت مسیرهای [[حج]] انجامید. امیران مکه در این عصر—شامل سه خاندان آل‌جعفر، سلیمانیون و هواشم—با اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه، میان حمایت‌های مالی مصر و فشار نظامی قدرت‌های حامی عباسیان در نوسان بودند، وضعیتی که تا زوال خلافت فاطمی و برآمدن ایوبیان تداوم یافت.<br /> <br /> ==امارت مکه در دوران ایوبیان==<br /> <br /> (حک: 567-648ق.) [[صلاح الدین ایوبی]] (حک: 564-589ق.) بنیان‌گذار سلسله [[ایوبیان]]&lt;ref&gt;الاعلام، ج2، ص38.&lt;/ref&gt; در پی تسلط بر مصر و پایان دادن به استیلای فاطمیان، با دادن امتیازاتی به اشراف حاکم بر مکه کوشید که آنان را متقاعد کند تا برای خلفای عباسی خطبه بخوانند.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص237؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص134؛ الارج المسکی، ص341.&lt;/ref&gt; بر پایه ‌گزارشی، اشراف برای حفظ منافع، به همکاری با ایوبیان ناچار شدند و نام آنان و خلفای عباسی را در خطبه‌ها آورده، برایشان دعا کردند.&lt;ref&gt;رحلة ابن جبیر، ص23؛ امراء البلد الحرام، ص35.&lt;/ref&gt; البته ایوبیان با توجه به اقتدار اشراف، تا چند دهه نفوذ چندانی در [[حرمین]] نداشتند. برخی امیران مکه همانند شریف مُکثِر، داود بن عیسی و [[قتادة بن ادریس]] به رغم میل ایوبیان، رسوم خود را اجرا و حتی مکوس ([[مالیات حج]]) را از حاجیان مصر و عراق دریافت می‌کردند. صلاح الدین خواستار لغو این مالیات شد و در برابر، پرداخت مقداری فراوان گندم و وجه نقد را به امیر مکه تعهد کرد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص278.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از رویدادهای مکه در این دوران، می‌توان به کار طغتکین بن ایوب، برادر صلاح الدین ایوبی، اشاره کرد که در پی استیلا بر مکه به سال 581ق.&lt;ref&gt;الارج المسکی، ص341.&lt;/ref&gt; «حی علی خیر العمل» را که از هنگام فاطمیان در اذان حرمین مرسوم شده بود، حذف کرد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص237؛ اتحاف الوری، ج2، ص553.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در دوران ایوبیان، امارت مکه از خاندان هواشم (بنی فلیته) به آل قتاده انتقال یافت. هواشم از فرزندان ابو‌هاشم محمد بن حسن بن محمد بودند. امیران این سلسله عبارتند از: داود بن عیسی که به سال 570ق. از سوی پدرش امیر مکه شد. وی سال بعد از سوی الناصر عباسی برکنار گشت و به جایش مکثر بن عیسی به امارت برگزیده شد. داود دیگر بار به امارت رسید؛ اما تا هنگام مرگش (589ق.) امارت میان او و مکثر دست به دست می‌شد. از این سال، مکثر تا هنگام درگذشتش (597ق.) امیر مکه بود. با مرگ او، امارت بنی‌فلیته پایان یافت و به جای آنان آل قتاده روی کار آمدند.&lt;ref&gt;تحصیل المرام، ج2، ص740-741؛ تاریخ مکه، سباعی، ص284.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آل قتاده به ابوعزیز قتادة بن ادریس حسنی، نسب می‌برند. از آنان با تعبیر طبقه چهارم اشراف یاد می‌شود. قتاده به سال 597ق. به مکه حمله کرد و با اخراج شریف مکثر بن عیسی و کشتن فرزندش محمد،&lt;ref&gt;العقد الثمین، ج5، ص463-464؛ تحفة الازهار، ج1، ص442-443.&lt;/ref&gt; حکومت مکه را در دست گرفت.&lt;ref&gt;عمدة الطالب، ص138؛ الاشراف علی تاریخ الاشراف، ج1، ص47؛ غایة المرام، ج1، ص544.&lt;/ref&gt; قتاده به رغم ناکامی در تصرف مدینه&lt;ref&gt;الکامل، ج12، ص205؛ تاریخ امراء مکه، ص465-470.&lt;/ref&gt; بر برخی سرزمین‌های پیرامون آن و نیز طائف، [[نجد]] و برخی نواحی یمن چیره شد.&lt;ref&gt;تحصیل المرام، ج2، ص742.&lt;/ref&gt; پس از او، برخی فرزندانش نیز به امارت مکه دست یافتند.<br /> <br /> ===آغاز امارت مشارکتی مکه===<br /> <br /> [[شهاب الدین حسن بن قتاده]] (حک: 617-619ق.) از سال 617ق. سه سال حکومت مکه را در اختیار داشت.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص35-37؛ منائح الکرم، ج2، ص287؛ غایة المرام، ج1، ص580.&lt;/ref&gt; از رویدادهای دوره امارت او، توطئه برادرش راجح با همکاری آقباش امیر الحاج خلیفه عباسی الناصر لدین الله بود. حسن در پی آگاهی از آن، راه‌های ورودی مکه را به روی حاجیان عراقی بست و به آن‌ها حمله کرد که به کشته شدن آقباش و فرار راجح به یمن انجامید.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص238؛ اتحاف الوری، ج3، ص30؛ منائح الکرم، ج2، ص288.&lt;/ref&gt; در این پیروزی، فرزند حسن، ابونمی، نقشی برجسته داشت. از این رو، پدرش وی را در امارت شریک کرد. این نخستین بار بود که مشارکت در امارت مکه آغاز شد و سپس مرسوم گشت.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص298.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به سال 618ق. یا 619ق. ملک مسعود، حاکم ایوبی یمن، به تحریک راجح که در پی شکست از برادرش حسن به یمن پناهنده شده بود،&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص30؛ تاریخ مکه، سباعی، ص231-232؛ امراء البلد الحرام، ص39-40.&lt;/ref&gt; به مکه حمله کرد. پیامد این کار، شکست حسن بن قتاده و فرار او به شام بود.&lt;ref&gt;الکامل، ج12، ص413؛ العقد الثمین، ج1، ص329.&lt;/ref&gt; فرزند او جماز بن حسن به سال 651ق. با سپاهی بزرگ از شامیان به مکه یورش برد و در پی کشتن عموزاده اش ابوسعد، حسن بن علی اکبر&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص240؛ العقد الثمین، ج3، ص283؛ ج4، ص82؛ تاریخ مکه، سباعی، ص300.&lt;/ref&gt; چند ماه امیر مکه شد. وی در این سال از سپاه راجح بن قتاده شکست خورد.&lt;ref&gt;غایة المرام، ج1، ص638؛ تاریخ امراء مکه، ص513.&lt;/ref&gt; از این پس راجح مدتی با حاکم یمن به صورت مشترک بر مکه حکومت کرد. همین امر تا مدتی موجب رقابت میان حاکمان ایوبی یمن و مصر برای تسلط بر مکه شد. هر گاه یمنی‌ها بر مکه چیره می‌شدند، راجح نیز در امارت شرکت می‌یافت.&lt;ref&gt;العقد الثمین، ج1، ص329-330؛ اتحاف الوری، ج3، ص34.&lt;/ref&gt; راجح به سال 651ق. در پی کنار زدن جماز بن حسن، توانست آخرین بار و به صورت مستقل بر مکه حاکم شود.&lt;ref&gt;الارج المسکی، ص349.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ادریس بن قتاده نیز هفده سال بر مکه امارت داشت. او همراه محمد ابونمی اول به سال 652ق. با شورش بر ضد غانم بن راجح، امارت مکه را به دست آورد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص240.&lt;/ref&gt; ادریس در بیشتر دوران حکومتش با ابونمی، نوه برادرش، به صورت شراکت امارت مکه را بر عهده داشت.&lt;ref&gt;العقد الثمین، ج1، ص331؛ غایة المرام، ج1، ص640-641.&lt;/ref&gt; از فرزندان او محمد بن ادریس مدتی کوتاه با مباشرت امیر الحاج جاشنکیر مصر به امارت مکه رسید.&lt;ref&gt;الجامع اللطیف، ص275؛ العقد الثمین، ج2، ص117.&lt;/ref&gt; ابونمی اول بیش از 50 سال بر مکه امارت کرد و پس از او تا سده چهاردهم ق. امارت در فرزندان ابونمی ادامه یافت.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج4، ص137؛ البدایة و النهایه، ج14، ص21.&lt;/ref&gt; <br /> ==امارت مکه در دوران ممالیک==<br /> <br /> (حک: 647-923ق.) در پی تشکیل دولت [[ممالیک]] در مصر و روی کار آمدن بیبرس، امیر مکه شریف ابونمی محمد بن ابوسعید در 667ق. به نام بیبرس خطبه خواند و امارتش بر مکه از سوی سلطان مملوکی تایید شد. از آن پس این شیوه ادامه یافت و امارت اشراف از جانب ممالیک تفویض می‌شد. بیبرس به امیران حجاز نیکی نمود و هر سال برای ابونمی و عمویش ادریس مبلغی پول و غله می‌فرستاد؛ زیرا آنان ورود به [[مسجدالحرام]] را رایگان کرده بودند.&lt;ref&gt;السلوک، ج2، ص59؛ النجوم الزاهره، ج7، ص97.&lt;/ref&gt; همو در اختلاف میان ادریس و ابونمی میانجیگری کرد. البته اختلاف این دو دیگر بار آغاز شد که به کشته شدن ادریس و بازگشت ابونمی به مکه و حکومت مستقل او بر این شهر انجامید.&lt;ref&gt;السلوک، ج2، ص72؛ تاریخ مکه، سباعی، ص255.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امرای مکه فرمان امارت خود را از ممالیک می‌گرفتند. هنگامی که یکی از آنان با زور شمشیر بر مکه غلبه می‌کرد، چیزی نمی‌گذشت که مورد تایید ممالیک قرار می‌گرفت. آنان هیچ بخلی در حمایت از فرد پیروز به خرج نمی‌دادند.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص320.&lt;/ref&gt; امیران مکه کنار نام سلطان مملوکی، نام خلیفه عباسی را نیز در خطبه می‌آوردند.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص497.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===امارت آل ابی‌نمی===<br /> <br /> در دوران ممالیک، اشراف آل ابی‌نمی (651-1079ق.) بر مکه امارت داشتند. آنان را به دو شاخه ابونمی اول و دوم تقسیم کرده‌اند.&lt;ref&gt;موسوعة مکة المکرمه، ج1، ص110-115.&lt;/ref&gt; نسل آنان به شریف ابونمی اول محمد بن ابی‌سعد حسن از [[آل قتاده|آل قَتاده]]&lt;ref&gt;عمدة الطالب، ص142؛ النجوم الزاهره، ج8، ص199.&lt;/ref&gt; امیر مکه می‌رسد. پدرش وی را از اوان جوانی در امارت خود شریک کرد.&lt;ref&gt;عمدة الطالب، ص142-143.&lt;/ref&gt; در پی درگذشت پدرش به سال 652ق. وی با عمویش ادریس بن قتاده، امارت این شهر را بر عهده گرفت.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص286؛ العقد الثمین، ج1، ص331؛ غایة المرام، ج1، ص640.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از رویدادهای دوران امارتش، غلبه کوتاه مدت ابن برطاس، فرمانده سپاهیان ملک مظفر حاکم یمن، بر مکه&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص241؛ الجامع اللطیف، ص274.&lt;/ref&gt; و نیز تسلط چهل روزه پسرعمویش غانم بن ادریس بر آن شهر بود که به خون‌خواهی پدر و با یاری گرفتن از جماز بن شیحه حسینی امیر مدینه و حمایت قلاون سلطان مصر که امارت مکه را نیز در سال 668ق. به وی وا‌گذار کرده بود، صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخ امراء البلد الحرام، ص529؛ اتحاف الوری، ج3، ص101؛ تحصیل المرام، ج2، ص747-748.&lt;/ref&gt; ابونمی که از سال 667ق. یا 669ق. تا 701ق&lt;ref&gt;السلوک، ج2، ص345، 351؛ ‌شفاء الغرام، ج2، ص241.&lt;/ref&gt; امیر مکه بود، در این سال به سود فرزندانش رمیثه و حمیضه از امارت کناره گرفت.&lt;ref&gt;عمدة الطالب، ص143.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از درگذشت ابونمی، به رغم تعیین جانشینش، فرزندان او برای عهده‌داری امارت مکه با یکدیگر درگیر شدند. سرانجام ابوالغیث با غلبه بر برادرانش رمیثه و حمیضه و با تایید سلطان مملوکی، امارت مکه را در دست گرفت.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص134-135؛ تحصیل المرام، ج2، ص748-749.&lt;/ref&gt; وی در 714ق. به دست برادرش حمیضه کشته شد&lt;ref&gt;عمدة الطالب، ص143؛ الرحلة الحجازیه، ص181.&lt;/ref&gt; و امارت مکه به او رسید. با غلبه رمیثه بر مکه (718ق.) حمیضه به ایلخانیان مغول در ایران پناه آورد و برای بازپس‌گیری امارت مکه، مورد حمایت آنان قرار گرفت و بدین سان، پای مغولان به مکه باز شد.&lt;ref&gt;تاریخ اولجایتو، ص199-200.&lt;/ref&gt; رمیثه به دست سپاه مصر دستگیر و نزد ملک ناصر مملوکی فرستاده شد. در پی آزادی رمیثه (722ق.) او در امارت برادرش عطیفه شریک گشت و پس از مرگ عطیفه، مستقلاً امیر مکه شد. به سال 746ق. ملک صالح سلطان یمن ولایت مکه را در اختیار فرزند رمیثه، عجلان، قرار داد.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص134 به بعد؛ تاریخ مکه، سباعی، ص262-272.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از میان پسران او، ثقبه (754ق.)،&lt;ref&gt;موسوعة مکة المکرمه، ج1، ص110.&lt;/ref&gt; مغامس (764ق.)&lt;ref&gt;موسوعة مکة المکرمه، ج1، ص110.&lt;/ref&gt; و عجلان حدود 30 سال از 745ق. امیر مکه بودند.&lt;ref&gt;السلوک، ج4، ص293؛ الدرر الکامنه، ج1، ص237؛ النجوم الزاهره، ج11، ص139-140.&lt;/ref&gt; فرزندان عجلان، احمد&lt;ref&gt;الاعلام، ج1، ص168.&lt;/ref&gt; و حسن نیز به امارت مکه رسیدند.<br /> <br /> حسن (حک: 809-821ق.) در 809ق. فرزندش برکات را شریک ساخت و در سال بعد، فرزند دیگرش احمد را در امارت مکه شرکت داد. جمع سه نفره آن‌ها تا 818ق. بر سراسر حجاز ولایت یافت.&lt;ref&gt;نزهة النفوس، ج3، ص247.&lt;/ref&gt; علی بن عنان&lt;ref&gt;تاریخ امراء البلد الحرام، ص188.&lt;/ref&gt; نیز مدتی کوتاه از سوی ممالیک، حاکم مکه شد.&lt;ref&gt;الضوء اللامع، ج1، ص257؛ ج5، ص272؛ سمط النجوم، ج4، ص274-275.&lt;/ref&gt; از مشهور‌ترین امیران مکه در این دوران، می‌توان به برکات بن حسن اشاره کرد.&lt;ref&gt;خلاصة الکلام، ص41؛ تاریخ مکه، طبری، ص212.&lt;/ref&gt; وی پیش از این نیز در یک دوره از سال 810ق. در امارت مکه با پدر شریک بود.&lt;ref&gt;تاریخ امراء البلد الحرام، ص190-191.&lt;/ref&gt; او تا پایان عمر (859ق.) چهار بار به امارت مکه رسید و توانست با آرامش و [[عدالت]] بر مکه حکومت کند.&lt;ref&gt;تحصیل المرام، ج2، ص764-765.&lt;/ref&gt; وی از‌ اندک اشرافی است که در [[معلات]] ([[قبرستان ابوطالب]]) بر قبرشان قبه‌ای ساختند.&lt;ref&gt;خلاصة الکلام، ص43.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از برکات، ولایت فرزندش محمد از سوی ممالیک تایید شد و امارت او 43 سال به طول انجامید.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، طبری، ص249-250؛ خلاصة الکلام، ص44؛ تحصیل المرام، ج2، ص766-767.&lt;/ref&gt; فرزندش، برکات دوم، از 877ق. در امارت پدرش تا هنگام درگذشتش (903ق.) شرکت داشت.&lt;ref&gt;بلوغ القری، ج1، ص1020.&lt;/ref&gt; ساختن رباط در مکه برای فقیران و اختصاص موقوفه‌هایی برای آب‌رسانی به [[نواریه|نُواریه]]، میان جده و مکه، از کارهای او است. فرزندان او جازان، برکات، هَزاع، قایتبای، علی و راجِح در پی مرگ پدر، برای کسب قدرت به ستیز برخاستند&lt;ref&gt;تاریخ مکه، طبری، ص289-290.&lt;/ref&gt; که دست به دست شدن امارت مکه، پیامد آن بود.&lt;ref&gt;افادة الانام، ج3، ص320-350؛ تحصیل المرام، ج2، ص768.&lt;/ref&gt; از میان امیران [[آل برکات]]، برکات دوم حدود 54 سال تا هنگام مرگش (931ق.) بر مکه حکومت کرد.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، طبری، ص405.&lt;/ref&gt; امارت اشراف در نسل او از طریق فرزندش شریف محمد ابی‌نمی‌دوم استمرار یافت.<br /> <br /> از گفتنی‌های این دوران و دوره‌های پیشین، رقابت امیران مکه با امیران مدینه است؛ چنان‌که اشراف مکه با آل‌مهنا که در مدینه امارت داشتند، چند نوبت درگیر شدند که از پیامدهای آن، پایمال شدن حقوق زائران و مجاوران دو حرم بود.&lt;ref&gt;نک: شفاء الغرام، ج2، ص278؛ العقد الثمین، ج3، ص448.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==امیران مکه در روزگار عثمانی==<br /> {{اصلی|امارت مکه در دولت عثمانی}}<br /> <br /> ==امارت مکه در دوران آل سعود==<br /> <br /> به سال 1222ق. با استیلای آل سعود بر مکه، آنان تا سال 1228ق. به امارت مکه دست یافتند.&lt;ref&gt;موسوعة مکة المکرمه، ج3، ص557-558.&lt;/ref&gt; اما در همین سال، با حمله محمد علی پاشا حاکم مصر و پسرش به حجاز، مکه مکرمه بار دیگر زیر سلطه عثمانی‌ها قرار گرفت و حکومت اول سعودی پایان یافت.&lt;ref&gt;نک: تاریخ امراء مکه، ص356-360.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به سال 1230ق. شخصی به نام اوزون اوغلی امارت مکه را بر عهده گرفت.&lt;ref&gt;موسوعة مکة المکرمه، ج3، ص558.&lt;/ref&gt; امارت محمد علی پاشا بر حجاز و مکه تا سال 1256ق. ادامه داشت. در این سال، دولت عثمانی وی را از این سمت برکنار کرد و خود حکومت عثمانی منطقه حجاز و مکه مکرمه را در دست گرفت و پس از چندی این منصب را به اشراف وا‌گذار کرد.&lt;ref&gt;جغرافیای کشورهای اسلامی، ج1، ص191.&lt;/ref&gt; فروپاشی عثمانی در جنگ اول جهانی (1914-1918م.) به شریف حسین فرصت داد تا در سال 1335ق. خود را خلیفه [[مسلمانان]] خوانده، پادشاهی حجاز را مستقل اعلام نماید.&lt;ref&gt;قصة الاشراف و ابن سعود، ص212-214.&lt;/ref&gt; وی مدینه را نیز به سال 1337ق. از عثمانی بازستاند.&lt;ref&gt;فصول من تاریخ المدینه، ص55.&lt;/ref&gt; در این هنگام، آل سعود که بار سوم در نجد قدرت گرفته بودند، در پی ناکامی شریف حسین، به سال 1343ق. دیگر بار به رهبری عبدالعزیز بن عبدالرحمن بر حجاز و مکه استیلا یافتند.&lt;ref&gt;موسوعة مکة المکرمه، ج3، ص558-559.&lt;/ref&gt; سعودی‌ها به امارت مکه نگاهی ویژه دارند. از این رو، امیران این شهر را از میان شاهزادگان سعودی انتخاب می‌کنند. امیران سعودی در مکه عبارتند از: خالد بن لؤی (حک: 1343ق.)، فیصل بن عبدالعزیز (حک: 1344-1378ق.)، معتب بن عبدالعزیز (حک: 1378-1380ق.)، عبدالله بن سعود (حک: 1380-1382ق.)، مشعل بن عبدالعزیز (حک: 1382- 1390ق.)، فواز بن عبدالعزیز (حک: 1390-1400ق.) و ماجد بن عبدالعزیز (حک: 1400ق.) .<br /> <br /> ==رفتار امیران مکه با پرده‌داران کعبه==<br /> <br /> در باره چگونگی رفتار امیران مکه با پرده‌داران کعبه، یعنی [[بنی‌شیبه]]، آگاهی ‌اندکی در دست است. امیران مکه در دوران اشراف، هنگام‌ تعویض پرده کعبه‌، جامه قدیمی‌ را با بنی‌شیبه‌ تقسیم می‌کردند‌ و با ارسال‌ آن‌ نزد حاکمان به‌ عنوان‌ تبرّک‌، هدایا و مبالغی‌ به ‌دست‌ می‌آوردند.&lt;ref&gt;نک: شفاء الغرام، ج1، ص171.&lt;/ref&gt; به ‌گزارش [[فاسی]]، امیران مکه‌ ‌در ازای‌ شش‌ هزار درهم که‌ در اختیار پرده‌داران‌ قرار می‌دادند، همواره‌ پرده آویخته بر درِِ کعبه‌ و قسمت‌ بزرگی‌ از جامه را از آنِ‌ خویش‌ می‌کردند. شریف‌ عنان‌ بن‌ مغامس‌ به سال788ق. این‌ سنت‌ را رسم کرد و دیگر امیران مکه نیز معمولاً از او پیروی‌ کردند.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص173.&lt;/ref&gt; این‌ وضع‌ در دوران‌ امارت شریف‌ عون‌ الرفیق‌ (م. 1323ق.) و شریف‌ علی‌ بن‌ عبدالله که به سال 1326ق. برکنار شد و نیز شریف‌ حسین‌ بن‌ علی‌ به‌ هنگام‌ امارت او و اعلان‌ استقلال‌، ادامه داشت. امیران مکه‌، پردة دَر کعبه‌ و کمربند و جامه [[مقام ابراهبم|مقام‌ ابراهیم‌ خلیل(ع)]] را از آن‌ خود می‌کردند.<br /> <br /> شریف حسن بن عجلان نیز در پی سال‌ها امارت بر مکه، پرده و دَرِ کعبه و جامه مقام ابراهیم را از بنی‌شیبه گرفته، در اختیار بزرگان و پادشاهان می‌نهاد و از عطایای آن‌ها برخوردار می‌شد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص173.&lt;/ref&gt; به ‌گزارش [[ابن ظهیره]] (م. 950ق.) امیران مکه پس از حسن، همچنان این سنت را جاری ساختند. پادشاهان مصر نیز گاهی در این زمینه با پرده‌داران در تقسیم جامه شریک می‌شدند و به ‌قسمتی از آن دست می‌یافتند.<br /> <br /> از دیگر نمونه‌های رفتار امیران مکه با بنی‌شیبه این بود که اگر پرده‌داری عقیم بود یا فرزندی خردسال داشت، کفالت او را بر عهده می‌گرفتند. در پی درگذشت عبدالقادر شیبی که عقیم بود، پرده‌داری به فردی به نام محمد بن زین العابدین رسید که کودکی بیش نبود. شریف غالب بن مسعود، امیر مکه، کفالت او را بر عهده گرفت و چون وی بزرگ شد، او را رسماً به عنوان پرده‌دار تعیین کرد.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج2، ص199.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==نظام مالی امیران مکه==<br /> <br /> مالیات بر حاجیان ([[مکوس]]) از جمله درآمدهای امیران مکه در دوران امارت اشراف بود که برخی حکمرانان مانند صلاح الدین ایوبی در ازای کمک‌های دیگر خواستار حذف آن شدند.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج2، ص287.&lt;/ref&gt; در این زمینه، گاه پیمانی میان امیران مکه و دولت صاحب نفوذ تنظیم می‌شد و آن را در مسجدالحرام پیش چشم همگان می‌نهادند. اما برخی امیران مکه با گچ‌اندود کردن آن، از حاجیان مالیات می‌گرفتند؛ چنان‌که پیمان نقش بسته بر ستون نزدیک «[[باب‌الحزوره]]» که از سوی «اشرف شعبان» پادشاه مصر صادر شده بود، گچ‌اندود شد.&lt;ref&gt;سفرنامه حجاز، ص211.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از دیگر درآمدهای امیران مکه در هنگامه‌های بحرانی، برداشتن جواهرات اهدایی کعبه بود. در قحطی سخت سال 462ق. طلاهای باب الکعبه به دست امیر مکه کنده و هزینه شد.&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج12، ص99.&lt;/ref&gt; تقسیم پرده کعبه با خاندان بنی‌شیبه به عنوان پرده‌داران را نیز می‌توان منبع درآمد آنان دانست.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص171-173.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> کمک‌ قدرت‌های ذی نفوذ در [[حرمین]] نیز از در آمدهای امیران مکه بود. به گفته [[ناصر خسرو]]، امیر مکه برای این‌که اجازه ساختن چهار طاقی را به پسر شاد دل، امیر [[عدن]]، بدهد، از وی هزار دینار گرفت.&lt;ref&gt;سفرنامه ناصر خسرو، ص139.&lt;/ref&gt; نیمی از درآمد گمرک جده نیز متعلق به امیران مکه بود.&lt;ref&gt;اشراف مکه، ص55.&lt;/ref&gt; والی ترک جده به نام قانصو به سال 1040ق. در پی حوادثی که روی داد، به سبب ضعف امیر مسعود در مکه در آن سال، توانست بر همه این درآمد دست‌اندازی و آن را به خزانه دولت عثمانی منتقل کند. این وضع چندان ادامه نیافت. شریف زید که در راس امیران آل زید بود، حکومت را در اختیار گرفت و خواستار بازگشت درآمد به خزانه امیر مکه شد. اما تلاش زید تنها به بازگشت نیمی از درآمد انجامید. سپس والی عثمانی‌ها در جده در دوران امارت مسعود بن سعید تلاش کرد تا از پرداخت حق امیر مکه خودداری ورزد. از این رو، مسعود جده را تصرف نمود و والی ترک را از آن‌جا بیرون راند. سپس امیر مکه نامه‌ای در شرح این اوضاع به دربار عثمانی نوشت که موجب برقراری حق امیر مکه شد.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص427.&lt;/ref&gt; عثمانی‌ها هرسال 25000 قرش به امیر مکه اعطا می‌کردند. این مبلغ نصف جوایز سلطان بود که عطیه سلطانی نام داشت.&lt;ref&gt;اشراف مکه، ص55.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==وظایف و اختیارات امیران مکه==<br /> <br /> در آغاز اسلام، وظایف امیران در حکمی از سوی [[رسول خدا]]، شامل موارد زیر بوده است: فرماندهی نیروهای نظامی، تعلیم [[دین]] و [[قضاوت]]، اجرای احکام و حدود، امامت جمعه و جماعات.&lt;ref&gt;السیرة النبویه، ج2، ص589؛ فتوح البلدان، ص78.&lt;/ref&gt; امیران مکه در دو سده نخست ق. که برخی [[فقیه]] نیز بودند، گاه کار قضاوت را هم انجام می‌دادند؛ اما از آن پس، قضاتی برای یاری به امیران تعیین می‌شدند. ‌گزارش‌هایی از درگیری امیران با قاضیانی که خلاف خواست آنان احکامی صادر می‌کردند، در دست است.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص180.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امیر مکه گاه وظایف [[امیر الحاج]] را نیز بر عهده داشته است؛ از جمله اعلان ثبوت هلال ماه ذی‌حجه که از وظایف امیر الحاج به شمار می‌رفت.&lt;ref&gt;وسائل الشیعه، ج10، ص133.&lt;/ref&gt; در سده‌های پسین، افزون بر موارد یاد شده، گردآوری خراج و صدقات، پاسداری از مرزها و تجهیز و اعزام کاروان‌های حاجیان همراه نصب متولی برای آن‌ها نیز از وظایف امیران شمرده شده است.&lt;ref&gt;الاحکام السلطانیه، ص49-51.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در دوره‌ای، استقبال از کاروان‌های حج، به وظایف امیران مکه افزوده شده است. در امارت اشراف، آنان معمولا با گروهی که بر اسبان تزئین شده، سوار بودند و نوازندگان طبل آنان را همراهی می‌کردند، به استقبال کاروان و امیر الحاج مصر که حامل پرده کعبه بوده است، می‌رفته‌اند.&lt;ref&gt;اناشید الحاج، ص64-66.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در منشور امارت دوران عثمانی، به وظایف امیر مکه اشاره شده است. استقبال از حاجیان و بدرقه آنان و همچنین سفارش به مدارا با مجاوران و زائرین و دعا برای دوام و قوت دولت عثمانی از آن جمله‌ است.&lt;ref&gt;اناشید الحاج، ص65؛ اشراف مکه، ص51.&lt;/ref&gt; این منشور در حرم بر اشراف، دانشوران و دیگران خوانده می‌شد و سپس بیعت با امیر انجام می‌گشت. در خطبه، نام امیر در پی نام سلطان آورده می‌شد. در عصرگاه هر روز نیز بر درگاه امیر طبل کوبیده می‌شد.&lt;ref&gt;خلاصة الاثر، ج4، ص448؛ اشراف مکه، ص54.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وظایف امیر از سوی آل سعود، نظارت بر نظم و امنیت محدوده امارت، اجرای احکام قضایی، حفظ حقوق شهروندان در چارچوب دین و نظام، و تلاش برای اعتلای اجتماعی و عمرانی اعلام شده است.&lt;ref&gt;نک: سایت رسمی وزارت کشور عربستان سعودی.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==تلاش‌های عمرانی امیران مکه==<br /> <br /> با توجه به وابستگی امیران مکه به قدرت‌های همجوار و مشکل اقتصادی، آنان به طور مستقل توان پرداختن به کارهای عمرانی و رفاهی نداشتند. از کارهای آنان می‌توان به بازسازی برخی قنات‌ها که در سیل سال‌های 1327 و 1328ق. آسیب دیده بود، اشاره کرد که شریف حسین پاشا، امیر مکه، به بازسازی آن پرداخت.&lt;ref&gt;سفرنامه حجاز، ص168-169.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==مذهب و کارهای مذهبی امیران مکه==<br /> <br /> تا هنگام امارت اشراف (حک: 358ق.) امیران مکه بیشتر بر مذهب [[اهل سنت]] بودند. با روی کار آمدن اشراف تا دوران ممالیک (647-923ق.) بیشتر مذهب زیدی داشتند. شریف قتاده، هم‌چون [[امامیه]]، «حی علی خیر العمل» را در اذان رسمی کرد.&lt;ref&gt;تاریخ الاسلام، ج44، ص360؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص16؛ غایة المرام، ج1، ص577.&lt;/ref&gt; [[ابن تغری بردی]] از این‌که شریف عجلان در سده هشتم ق. بر مذهب اهل سنت، گویا [[شافعی]]، بوده، تعجب کرده و تصریح نموده که آنان آشکارا به مذهب زیدی پایبند هستند.&lt;ref&gt;النجوم الزاهره، ج11، ص139.&lt;/ref&gt; البته از دوران ممالیک، برخی از اشراف به تدریج به مذهب شافعی،&lt;ref&gt;میقات حج، ش22، ص66، «تاریخ تشیع در مکه، مدینه، جبل عامل، حلب.&lt;/ref&gt; [[مالکی]] و در دوران عثمانی به مذهب [[حنفی]] روی آوردند که شاید دلیل آن، حفظ موقعیت و نیز [[تقیه]] بوده است. به طور کلی، سیاست مذهبی آنان چنان بود که با موضع سیاسی ایشان درباره قدرت‌های همسایه و ذی نفوذ در حرمین منافات نداشته باشد. نفوذ [[تشیع]] در مکه از هنگام نفوذ دولت فاطمیان مصر و قدرت‌گیری اشراف در مکه آغاز شد و سنت‌های شیعیان تا آمدن دولت سعودی در مکه ادامه یافت.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص216.&lt;/ref&gt; ‌یک گزارش از زیدی بودن آنان در سده یازدهم ق. حکایت دارد؛ چنان‌که نابلسی، امیر مکه شریف سعد بن زید را بر این مذهب دانسته است.&lt;ref&gt;الحقیقة و المجاز، ج3، ص73.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==تک‌نگاری‌ها درباره امیران مکه==<br /> <br /> نظر به اهمیت مکه و حاکمان آن، تک‌نگاری‌هایی درباره امیران مکه نگاشته شده که برخی عبارتند از: [[امراء مکه]] تالیف عمر بن شبه بصری (م. 262ق.) که از کتاب‌های گم‌شده به شمار می‌رود و [[ابن‌ندیم]] با همین نام بدان اشاره کرده است.&lt;ref&gt;الفهرست، ص125.&lt;/ref&gt; یاقوت،&lt;ref&gt;معجم الادباء، ج16، ص61.&lt;/ref&gt; صفدی&lt;ref&gt;الوافی بالوفیات، ج22، ص301.&lt;/ref&gt; و بغدادی نیز از این کتاب با عنوان اخبار امرای مکه یاد کرده‌اند.&lt;ref&gt;هدیة العارفین، ج1، ص780&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از دیگر کتاب‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: <br /> <br /> [[امراء مکة المکرمه فی العهد العثمانی]] از اسماعیل حقی جارشلی، ترجمه خلیل علی مراد؛<br /> <br /> [[حکام مکه]] از جرالدوی غوری، ترجمه رزق الله بطراس و محمد شهاب؛<br /> <br /> [[جداول امراء مکه و حکامها منذ فتح الی الوقت الحاضر]] از عبد بن منصور حسنی؛<br /> <br /> [[امراء البلد الحرام عبر عصور الاسلام]] از عبدالفتاح حسین؛<br /> <br /> [[تاریخ امارة مکة المکرمه]] من 8ق. ‌-1344ق. از عارف عبدالغنی؛<br /> <br /> [[امراء البلد الحرام منذ اولهم فی عهد رسول الله حتی الشریف الحسین بن علی]] از احمد زینی دحلان؛<br /> <br /> [[تاریخ اشراف و امراء مکة المکرمه]] از عبدالله بن عبدالشکور بن محمد هندی (م. 1257ق.) که نسخه‌هایی از آن برجای مانده است. برخی کتاب‌ها نیز بابی را به امیران مکه اختصاص داده‌اند؛<br /> <br /> ==برای مطالعه بیشتر==<br /> <br /> *'''امراء مکة المکرمه فی العهد العثمانی'''، حقی جارشلی، اسماعیل<br /> <br /> *'''حکام مکه'''، جرالدوی غوری<br /> <br /> *'''جداول امراء مکه و حکامها منذ فتح الی الوقت الحاضر'''، حسنی، عبد بن منصور<br /> <br /> *'''امراء البلد الحرام عبر عصور الاسلام'''، عبدالفتاح حسین<br /> <br /> *'''تاریخ اشراف و امراء مکة المکرمه'''، هندی، عبدالله بن عبدالشکور<br /> <br /> ==پیوند به بیرون==<br /> <br /> *[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/860211/والیان-مکه-(از-صدر-اسلام-تاکنون) هادی امینی، والیان مکه (از صدر اسلام تاکنون)، مجله میقات حج، زمستان 1371 - شماره 2 (20 صفحه - از 185 تا 204)]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/8986<br /> | عنوان = امرای مکه<br /> | نویسنده = سيدمحمود ساماني<br /> }}<br /> <br /> *'''آثار اسلامی مکه و مدینه''': رسول جعفریان، قم، مشعر، 1386ش<br /> <br /> *'''اتحاف الوری''': عمر بن محمد بن فهد (م. 885ق.)، به کوشش عبدالکریم، مکه، جامعة‌ام القری، 1408ق<br /> <br /> *'''اتعاظ الحنفاء''': احمد المقریزی (م. 845ق.)، به کوشش الشیال و دیگران، احیاء التراث الاسلامیه<br /> <br /> *'''الاحکام السلطانیه''': القاضی ابویعلی ابن الفراء (م. 458ق.)، به کوشش الفقی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق<br /> <br /> *'''اخبار الدول و آثار الاول''': احمد بن یوسف القرمانی (م. 1019ق.)، به کوشش احمد حطیط، بیروت، عالم الکتب، 1412ق<br /> <br /> *'''الاخبار الطوال''': ابن داود الدینوری (م. 282ق.)، به کوشش عبدالمنعم، قم، الرضی، 1412ق<br /> <br /> *'''اخبار المدینه''': محمد ابن زباله (م. 199ق.)، به کوشش ابن سلامه، مرکز بحوث و دراسات المدینه، 1424ق<br /> <br /> *'''اخبار مکه''': الازرقی (م. 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق<br /> <br /> *'''اخبار مکه''': الفاکهی (م. 279ق.)، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1414ق<br /> <br /> *'''الارج المسکی فی تاریخ المکی''': علی عبدالقادر الطبری (م. 1070ق.)، به کوشش الجمال، مکه، المکتبة التجاریه، 1416ق<br /> <br /> *'''الارج المسکی فی تاریخ المکی''': علی عبدالقادر الطبری (م. 1070ق.)، به کوشش الجمال، مکه، المکتبة التجاریه، 1416ق<br /> <br /> *'''الاستیعاب''': ابن عبدالبر (م. 463ق.)، به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، 1412ق<br /> <br /> *'''اشراف الحجاز فی القرن الثامن عشر''': صبری فالح الحمدی، قاهره، مؤسسة المختار، 1430ق<br /> <br /> *'''الاشراف علی تاریخ الاشراف''': عاتق بن غیث البلادی، بیروت، دار النفائس، 1423ق<br /> <br /> *'''اشراف مکة المکرمة و امراءها فی العهد العثمانی''': اسماعیل حقی جارشلی، ترجمه، خلیل علی مراد، بیروت، دار العربیة للموسوعات، 1424ق<br /> <br /> *'''الاصابه''': ابن حجر العسقلانی (م. 852ق.)، به کوشش علی معوض و عادل عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق<br /> <br /> *'''الاصنام (تنکیس الاصنام)''': هشام بن محمد کلبی (م. 204ق.)، به کوشش احمد زکی، تهران، تابان، 1348ش<br /> <br /> *'''اعلام النبوه''': الماوردی (م. 450ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، 1409ق<br /> <br /> *'''الاعلام''': الزرکلی (م. 1396ق.)، بیروت، دار العلم للملایین، 1997م<br /> <br /> *'''الاغانی''': ابوالفرج الاصفهانی (م. 356ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1415ق<br /> <br /> *'''افادة الانام''': عبدالله‌ بن محمد الغازی (م. 1365ق.)، به کوشش ابن دهیش، مکه، مکتبة الاسدی، 1430ق<br /> <br /> *'''الامامة و السیاسه''': ابن قتیبه (م. 276ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، الرضی، 1413ق<br /> <br /> *'''امراء البلد الحرام''': زینی دحلان (م. 1304ق.)، بیروت، الدار المتحدة للنشر<br /> <br /> *'''اناشید الحاج بوی مونثون''': ناشناس، ترجمه، اجبیلو و العمیر، الریاض، دار الفیصل الثقافیه، 1424ق<br /> <br /> *'''انساب الاشراف''': البلاذری (م. 279ق.)، به کوشش زکار و زرکلی، بیروت، دار الفکر، 1417ق<br /> <br /> *'''الانساب''': عبدالکریم السمعانی (م. 562ق.)، به کوشش عبدالرحمن، حیدرآباد، دائرة المعارف العثمانیه، 1382ق<br /> <br /> *'''الانوار فی مولد النبی''': احمد بن عبدالله بکری، قم، الرضی، 1411ق<br /> <br /> *'''بحار الانوار''': المجلسی (م. 1110ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق<br /> <br /> *'''البدء و التاریخ''': المطهر المقدسی (م. 355ق.)، بیروت، دار صادر، 1903م<br /> <br /> *'''البدایة و النهایه''': ابن کثیر (م. 774ق.)، بیروت، مکتبة المعارف<br /> <br /> *'''بلوغ القری فی ذیل اتحاف الوری''': عبدالعزیز بن فهد المکی (م. 920ق.)، به کوشش صلاح الدین و دیگران، دار القاهره<br /> <br /> *'''تاج العروس''': الزبیدی (م. 1205ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1414ق<br /> <br /> *'''تاریخ ابن خلدون''': ابن‌ خلدون (م. 808ق.)، به کوشش خلیل شحاده، بیروت، دار الفکر، 1408ق<br /> <br /> *'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی (م. 748ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق<br /> <br /> *'''تاریخ امراء البلد الحرام عبر عصور الاسلام''': عبدالفتاح حسین راوه، الطائف، مکتبة المعارف، 1407ق<br /> <br /> *'''تاریخ امراء المدینة المنوره''': عارف احمد عبدالغنی، دمشق، دار کنان، 1417ق<br /> <br /> *'''تاریخ امراء مکة المکرمه''': عارف عبدالغنی، دمشق، دار البشائر، 1413ق<br /> <br /> *'''تاریخ اولجایتو''': عبدالله بن محمد القاشانی، به کوشش همبلی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348ش<br /> <br /> *'''تاریخ حبیب السیر''': غیاث‌ الدین خواند امیر (م. 942ق.)، به کوشش سیاقی، خیام، 1380ش<br /> <br /> *'''تاریخ خلیفه''': خلیفة بن خیاط (م. 240ق.)، به کوشش فواز، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق<br /> <br /> *'''تاریخ الخمیس''': حسین الدیاربکری (م. 966ق.)، بیروت، مؤسسة شعبان، 1283ق<br /> <br /> *'''التاریخ الشامل للمدینة المنوره''': عبدالباسط بدر، مدینه، 1414ق<br /> <br /> *'''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق<br /> <br /> *'''تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)''': الطبری (م. 310ق.)، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربی<br /> <br /> *'''تاریخ عباسیان طقوش''': محمد سهیل طقوش، بیروت، دار النفائس، 1417ق<br /> <br /> *'''تاریخ مدینة دمشق''': ابن عساکر (م. 571ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1415ق<br /> <br /> *'''تاریخ مکه (اتحاف فضلاء الزمن)''': محمد بن علی الطبری (م. 1173ق.)، به کوشش محسن محمد، قاهره، دار الکتاب الجامعی<br /> <br /> *'''تاریخ مکه''': احمد السباعی (م. 1404ق.)، نادی مکة الثقافی، 1404ق<br /> <br /> *'''تاریخ الیعقوبی''': احمد بن یعقوب (م. 292ق.)، بیروت، دار صادر، 1415ق<br /> <br /> *'''التبیان''': الطوسی (م. 460ق.)، به کوشش العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی<br /> <br /> *'''تبیین القرآن''': سید محمد الشیرازی، بیروت، دار العلوم، 1423ق<br /> <br /> *'''تجارب الامم''': ابوعلی مسکویه (م. 421ق.)، به کوشش امامی، تهران، سروش، 1379ش<br /> <br /> *'''تحصیل المرام''': محمد بن احمد الصباغ (م. 1321ق.)، به کوشش ابن دهیش، 1424ق<br /> <br /> *'''تحفة الازهار و زلال الانهار''': ضامن بن شدقم الحسینی (م. 1090ق.)، به کوشش الجبوری، تهران، میراث، 1420ق<br /> <br /> *'''التحفة اللطیفه''': شمس الدین السخاوی (م. 902ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق<br /> <br /> *'''تذکرة الخواص''': سبط بن الجوزی (م. 654ق.)، قم، الرضی، 1418ق<br /> <br /> *'''التنبیه و الاشراف''': المسعودی (م. 345ق.)، بیروت، دار صعب<br /> <br /> *'''جامع البیان''': الطبری (م. 310ق.)، به کوشش صدقی جمیل، بیروت، دار الفکر، 1415ق<br /> <br /> *'''[https://wikihaj.com/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9_%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%B7%DB%8C%D9%81_%D9%81%DB%8C_%D9%81%D8%B6%D9%84_%D9%85%DA%A9%D9%87.pdf#filelinks الجامع اللطیف]''': محمد ابن ظهیره (م. 986ق.)، به کوشش علی عمر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1423ق<br /> <br /> *'''جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی''': حسین قرجانلو، تهران، سمت، 1380ش<br /> <br /> *'''جمهرة انساب العرب''': ابن حزم (م. 456ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق<br /> <br /> *'''حجاز در صدر اسلام''': صالح احمد العلی، ترجمه، آیتی، مشعر، 1375ش<br /> <br /> *'''الحرم المکی الشریف و الاعلام المحیطة به''': عبدالملک بن عبدالله دهیش، مکه، 1418ق<br /> <br /> *'''الحقیقة و المجاز فی رحلة بلاد الشام''': عبدالغنی النابلسی (م. 1143ق.)، به کوشش ریاض عبدالحمید، دمشق، دار المعرفه، 1419ق<br /> <br /> *'''خلاصة الاثر''': محمد امین المحبی (م. 1111ق.)، بیروت، دار صادر<br /> <br /> *'''خلاصة الکلام فی بیان امراء البلد الحرام''': زینی دحلان (م. 1304ق.)، مصر، المطبعة الخیریه، 1305ق<br /> <br /> *'''دائرة المعارف بزرگ اسلامی''': زیر نظر بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ، 1372ش<br /> <br /> *'''الدرر الفرائد المنظمه''': عبدالقادر بن محمد الجزیری (م. 977ق.)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1422ق<br /> <br /> *'''الدرر الکامنه''': ابن حجر العسقلانی (م. 852ق.)، به کوشش عبدالمعید ضان، حیدرآباد، دائرة المعارف العثمانیه، 1392ق<br /> <br /> *'''دولت حمدانیان''': فیصل سامر، ترجمه، ذکاوتی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388ش<br /> <br /> *'''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (م. 614ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، 1986م<br /> <br /> *'''الرحلة الحجازیه''': اولیا چلبی، قاهره، دار الآفاق العربیه، 1999م<br /> <br /> *'''رقابت عباسیان و فاطمیان''': سلیمان الخرایشه، ترجمه، جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش<br /> <br /> *'''الروض الانف''': السهیلی (م. 581ق.)، به کوشش عبدالرحمن، قاهره، مکتبة ابن تیمیه، 1410ق<br /> <br /> *'''الروض المعطار''': محمد بن عبدالمنعم الحمیری (م. 900ق.)، به کوشش احسان عباس، بیروت، مکتبة لبنان، 1984م<br /> <br /> *'''ریشه‌های بحران در خاورمیانه''': حمید احمدی جلفایی، کیهان، 1369ش<br /> <br /> *'''سبل الهدی''': محمد بن یوسف الصالحی (م. 942ق.)، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1414ق<br /> <br /> *'''سفرنامه حجاز''': محمد لبیب البتنونی، ترجمه، انصاری، تهران، مشعر، 1381ش<br /> <br /> *'''سفرنامه ناصر خسرو''': ناصر خسرو (م. 481ق.)، تهران، زوّار، 1381ش<br /> <br /> *'''السلوک لمعرفة دول الملوک''': المقریزی (م. 845ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق<br /> <br /> *'''سیاست‌نامه سیر الملوک''': المحسن قوام الدین نظام الملک (م. 485ق.)، به کوشش بکار، قطر، دار الثقافه، 1407ق<br /> <br /> *'''سیر اعلام النبلاء''': الذهبی (م. 748ق.)، به کوشش گروهی از محققان، بیروت، الرساله، 1413ق<br /> <br /> *'''السیرة النبویه''': ابن هشام (م. 213/218ق.)، به کوشش السقاء و دیگران، بیروت، دار المعرفه<br /> <br /> *'''شرح نهج البلاغه''': ابن ابی الحدید (م. 656ق.)، به کوشش محمد ابوالفضل، دار احیاء الکتب العربیه، 1378ق<br /> <br /> *'''شرح نهج البلاغه''': ابن میثم البحرانی (م. 679ق.)، به کوشش یوسف علی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1412ق<br /> <br /> *'''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (م. 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق<br /> <br /> *'''صبح الاعشی''': احمد بن علی القلقشندی (م. 821ق.)، به کوشش یوسف علی، دمشق، دار الفکر، 1987م<br /> <br /> *'''الصحاح''': الجوهری (م. 393ق.)، به کوشش العطار، بیروت، دار العلم للملایین، 1407ق<br /> <br /> *'''الضوء اللامع''': شمس الدین السخاوی (م. 902ق.)، بیروت، دار مکتبة الحیاة<br /> <br /> *'''الطبقات الکبری (الطبقة الخامسه)''': ابن‌ سعد (م. 230ق.)، به کوشش السلمه، الطائف، مکتبة الصدیق، 1414ق<br /> <br /> *'''الطبقات الکبری''': ابن‌ سعد (م. 230ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق<br /> <br /> *'''العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین''': محمد الفاسی (م. 832ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1419ق<br /> <br /> *'''علل الشرایع''': الصدوق (م. 381ق.)، به کوشش بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، 1385ق<br /> <br /> *'''عمدة الطالب''': ابن عنبه (م. 828ق.)، به کوشش آل الطالقانی، نجف، المطبعة الحیدریه، 1380ق<br /> <br /> *'''الغارات''': ابراهیم ثقفی الکوفی (م. 283ق.)، به کوشش المحدث، بهمن، 1355ش<br /> <br /> *'''غایة المرام باخبار سلطنة البلد الحرام''': عبدالعزیز بن فهد المکی (م. 920ق.)، به کوشش شلتوت، السعودیه، جامعة القری، 1409ق<br /> <br /> *'''فتوح البلدان''': البلاذری (م. 279ق.)، بیروت، دار الهلال، 1988م<br /> <br /> *'''الفتوح''': ابن اعثم الکوفی (م. 314ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الاضواء، 1411ق<br /> <br /> *'''الفخری فی الآداب السلطانیه''': محمد بن الطقطقی (م. 709ق.)، به کوشش عبدالقادر، بیروت، دار القلم القمری، 1418ق<br /> <br /> *'''فصول من تاریخ المدینة المنوره''': علی حافظ، جده، شرکة المدینة المنوره، 1417ق<br /> <br /> *'''الفهرست''': ابن الندیم (م. 438ق.)، به کوشش تجدد<br /> <br /> *'''قصة الاشراف و ابن سعود''': علی الوردی، بیروت، دار الوراق، 2008م<br /> <br /> *'''کعبه و جامه آن از آغاز تا کنون''': محمد الدقن، ترجمه، انصاری، تهران، مشعر، 1384ش<br /> <br /> *'''الکافی''': الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش<br /> <br /> *'''الکامل فی التاریخ''': ابن اثیر (م. 630ق.)، بیروت، دار صادر، 1385ق<br /> <br /> *'''لسان العرب''': ابن منظور (م. 711ق.)، قم، ادب الحوزه، 1405ق<br /> <br /> *'''مجمع البیان''': الطبرسی (م. 548ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، 1415ق<br /> <br /> *'''المحبّر''': ابن حبیب (م. 245ق.)، به کوشش ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده<br /> <br /> *'''مروج الذهب''': المسعودی (م. 346ق.)، به کوشش اسعد داغر، قم، دار الهجره، 1409ق<br /> <br /> *'''مسالک الابصار''': احمد بن فضل الله العمری (م. 749ق.)، به کوشش الشاذلی، ابوظبی، المجمع الثقافی، 1423ق<br /> <br /> *'''المعارف''': ابن قتیبه (م. 276ق.)، به کوشش ثروت عکاشه، قم، الرضی، 1373ش<br /> <br /> *'''معجم الادباء''': یاقوت الحموی (م. 626ق.)، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 1993م<br /> <br /> *'''المعجم الاوسط''': الطبرانی (م. 360ق.)، قاهره، دار الحرمین، 1415ق<br /> <br /> *'''معجم البلدان''': یاقوت الحموی (م. 626ق.)، بیروت، دار صادر، 1995م<br /> <br /> *'''معجم قبائل العرب''': عمر کحّاله، بیروت، الرساله، 1405ق<br /> <br /> *'''المعرفة و التاریخ''': الفسوی (م. 277ق.)، به کوشش الامری، بیروت، الرساله، 1401ق<br /> <br /> *'''المغازی''': الواقدی (م. 207ق.)، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، اعلمی، 1409ق<br /> <br /> *'''المفصل''': جواد علی، دار الساقی، 1422ق<br /> <br /> *'''مقاتل الطالبیین''': ابوالفرج الاصفهانی (م. 356ق.)، به کوشش سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفه<br /> <br /> *'''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (م. 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام‌ القری، 1419ق<br /> <br /> *'''المنتظم''': ابن الجوزی (م. 597ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1412ق<br /> <br /> *'''المنمق''': ابن حبیب (م. 245ق.)، به ‌کوشش احمد فاروق، بیروت، عالم ‌الکتب، 1405ق<br /> <br /> *'''موسوعة مکة المکرمة و المدینة المنوره''': احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسة الفرقان، 1429ق<br /> <br /> *'''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت<br /> <br /> *'''النجوم الزاهره''': ابن تغری بردی الاتابکی (م. 874ق.)، مصر، وزارة الثقافة و الارشاد القومی<br /> <br /> *'''نزهة المشتاق''': محمد الادریسی (م. 560ق.)، بیروت، عالم الکتب، 1409ق<br /> <br /> *'''نزهة النفوس فی تواریخ الزمان''': علی بن داود الصیرفی، به کوشش حسن حبشی، دار الکتب، 1973م<br /> <br /> *'''نسب قریش''': مصعب بن عبدالله‌ الزبیری (م. 236ق.)، به کوشش بروفسال، قاهره، دار المعارف<br /> <br /> *'''نهایة الارب''': احمد بن عبدالوهاب النویری (م. 733ق.)، قاهره، دار الکتب و الوثائق، 1423ق<br /> <br /> *'''الوافی بالوفیات''': الصّفدی (م. 764ق.)، بیروت، دار صادر، 1411ق<br /> <br /> *'''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (م. 1104ق.)، قم، آل البیت، 1412ق<br /> <br /> *'''هدیة العارفین''': اسماعیل پاشا (م. 1339ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی<br /> {{پایان}}<br /> &lt;onlyinclude&gt;<br /> {{الگو:والیان مکه}}<br /> {{تکمیل مقاله<br /> | شناسه = شد<br /> | جعبه اطلاعات = شد&lt;!--شد، - --&gt;<br /> | عنوان‌بندی = شد<br /> | ویرایش = شد<br /> | لینک‌دهی = شد<br /> | عکس = شد &lt;!--شد، - --&gt;<br /> | جعبه نقل قول = &lt;!--شد، - --&gt;<br /> | پیوند به بیرون = شد&lt;!--شد، - --&gt;<br /> | مطالعه بیشتر = شد &lt;!--شد، - --&gt;<br /> | پانویس و منابع = شد<br /> | ناوبری = شد<br /> | رده = شد<br /> | تغییر مسیر = شد<br /> }}&lt;onlyinclude&gt;<br /> [[رده: مکه]]<br /> [[رده: حاکمان مکه]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D9%85%DA%A9%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69937 2026-09-20T05:24:03Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>'''امارت مکه در دوران فاطمیان''' (حک: ۲۹۷–۵۶۷ق.) به دوره حاکمیت [[اشراف]] سادات حسنی بر مکه هم‌زمان با استیلای [[فاطمیان]] بر مصر اطلاق می‌شود. این امارت در سال ۳۵۸ق. به‌دست جعفر بن محمد بنیان نهاده شد و مکه را به کانون کشمکش و رقابت سیاسی میان خلافت اسماعیلی فاطمی و خلافت عباسی (با حمایت آل‌بویه و [[سلجوقیان]]) برای کسب مشروعیت اسلامی بدل ساخت. نفوذ فاطمیان در این دوره فراتر از خوانده‌شدن خطبه به نام خلفای مصری بود و به سازمان‌دهی نظام اداری، تشریفات سیاسی، تأمین ارزاق و تأمین امنیت مسیرهای [[حج]] انجامید. امیران مکه در این عصر—شامل سه خاندان آل‌جعفر، سلیمانیون و هواشم—با اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه، میان حمایت‌های مالی مصر و فشار نظامی قدرت‌های حامی عباسیان در نوسان بودند، وضعیتی که تا زوال خلافت فاطمی و برآمدن ایوبیان تداوم یافت.<br /> <br /> ==امارت مکه در دوران فاطمیان==<br /> (حک: ۲۹۷-۵۶۷ق.) هم‌زمان با استقرار [[فاطمیان]] در مصر، مکه شاهد شکل‌گیری امارت [[اشراف]] (سادات) حسنی بود. جعفر بن محمد، از نوادگان [[حسن مثنی]]، در سال ۳۵۸ق. دست اخشیدیان را از مکه کوتاه کرد و با ذکر نام خلیفه فاطمی در خطبه، مکه را زیر حمایت فاطمیان مصر قرار داد.&lt;ref&gt;الارج المسکی، ص336؛ اتعاظ الحنفاء، ج1، ص225، 102-103.&lt;/ref&gt; اگرچه در سال ۳۶۳ق. المعز فاطمی با بستن راه‌های کاروان حج عراق، نفوذ خود را تثبیت کرد، اما در سال ۳۶۷ق. امیر الحاج عراق موفق شد خطبه را به نام [[عضدالدوله دیلمی]] و خلیفه عباسی بخواند؛ هرچند این وضعیت دیری نپایید و نام خلیفه فاطمی در سال‌های پسین مجدداً در خطبه‌ها تکرار شد.&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج11، ص277؛ اتحاف الوری، ج2، ص406، 410، 415، 631؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص130؛ سمط النجوم، ج4، ص211.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نفوذ فاطمیان بر اداره مکه ==<br /> نفوذ فاطمیان در مکه بیش از عباسیان بود و نظام اداری اشراف را دگرگون ساخت. امیران مکه با تقلید از دربار فاطمی، مقاماتی همچون [[حاجب]]، ناظر بازار، [[محتسب]]، فرمانده سپاه، صاحب باب الامیر، [[قاضی]] و مسئول بیت‌المال را ایجاد کردند. این تغییرات با آداب و رسوم نمایشی مانند ایجاد گروه موسیقی (النوبه) در برابر قصرها و تشریفات خاص هنگام حرکت امیران همراه بود.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص272-273.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رقابت سیاسی و دیپلماسی اشراف ==<br /> اهمیت راهبردی مکه به عنوان کانون مشروعیت‌بخش، باعث رقابت شدید دولت‌های همسایه از جمله فاطمیان، [[سلجوقیان]] و آل‌بویه برای تسلط بر حرمین شد. اشراف حسنی، ضمن برقراری ارتباط با هر دو کانون قدرت (عباسیان و فاطمیان)، معمولاً با تکیه بر کمک‌های مادی و نظامی فاطمیان، امنیت حرم و رفاه اهالی را تأمین می‌کردند. فاطمیان با ارسال منظم کاروان‌های حج، پرداخت مقرری به خادمان و ارسال جامه کعبه، برتری خود را حفظ کردند؛ چنان‌که امیر مکه ماهانه ۳۰۰۰ دینار به همراه خلعت از مصر دریافت می‌کرد.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج4، ص16؛ سفرنامه ناصر خسرو، ص105؛ نامه تاریخ‌پژوهان، سال1384ش، ش3، ص103؛ رقابت عباسیان و فاطمیان، ص14.&lt;/ref&gt; این نفوذ تا زمان روی کار آمدن سلجوقیان و ضعف داخلی فاطمیان در پی هجوم صلیبی‌ها ادامه داشت.&lt;ref&gt;رقابت عباسیان و فاطمیان، ص90.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == طبقات و امیران مکه ==<br /> طبقه اول (آل جعفر): شامل جعفر بن محمد و فرزندانش عیسی و [[ابوالفتوح]] بود که امارت را زیر نظر فاطمیان اداره کردند. ابوالفتوح (۳۸۴-۳۹۰ق.) بر مدینه نیز چیره شد و به دستور الحاکم فاطمی، خانه [[امام جعفر صادق]] را بازرسی کرد. با درگذشت محمد شکر در ۴۵۳ق.، این دوره حدود یک سده به طول انجامید.&lt;ref&gt;خلاصة الکلام، ص16؛ اتعاظ الحنفاء، ج2، ص118-119؛ تاریخ مکه، سباعی، ص200-201؛ تاریخ امراء البلد الحرام، ص128-134؛ امراء البلد الحرام، ص28-31.&lt;/ref&gt;<br /> طبقه دوم (سادات موسویون): پس از محمد شکر، امارت به غلام او و سپس به شاخه‌ای از سادات حسنی (سلیمانیون) رسید که تا سال ۴۵۵ق. قدرت را در دست داشتند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج2، ص225؛ خلاصة الکلام، ص18؛ تاریخ امراء البلد الحرام، ص134.&lt;/ref&gt;<br /> طبقه سوم (هواشم): از سال ۴۵۵ق. سادات هواشم قدرت را عهده‌دار شدند. در این دوره، امیران مکه تحت فشار یا ترغیب فاطمیان و سلجوقیان مدام سیاست خود را تغییر می‌دادند؛ برای نمونه در سال ۴۶۲ق. به نفع عباسیان و [[آلب ارسلان]] خطبه خواندند، اما اندکی بعد با قطع آذوقه توسط خلیفه فاطمی، به فاطمیان بازگشتند.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج4، ص132؛ اتحاف الوری، ج2، ص470-473؛ العقد الثمین، ج2، ص134-135.&lt;/ref&gt;<br /> این نوسانات سیاسی تا اواخر سلطنت ملکشاه سلجوقی ادامه یافت؛ اگرچه پس از پیروزی‌های سلجوقیان در شام (۴۷۹ق.) و هجوم سپاه آنان به حجاز، امیر مکه به سمت عباسیان متمایل شد، اما با مرگ ناگهانی ملکشاه و آشفتگی سلجوقیان، مکه مجدداً زیر نفوذ فاطمیان قرار گرفت که این روند تا روی کار آمدن ایوبیان ادامه داشت.&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج12، ص99؛ الکامل، ج10، ص158؛ تاریخ الاسلام، ج31، ص29؛ صبح الاعشی، ج4، ص275؛ نهایة الارب، ج23، ص249.&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D9%85%DA%A9%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69936 2026-09-20T05:17:26Z

<p>Salar2: صفحه‌ای تازه حاوی «==امارت مکه در دوران فاطمیان== (حک: ۲۹۷-۵۶۷ق.) هم‌زمان با استقرار فاطمیان در مصر، مکه شاهد شکل‌گیری امارت اشراف (سادات) حسنی بود. جعفر بن محمد، از نوادگان حسن مثنی، در سال ۳۵۸ق. دست اخشیدیان را از مکه کوتاه کرد و با ذکر نام خلیفه فاطمی در خط...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>==امارت مکه در دوران فاطمیان==<br /> (حک: ۲۹۷-۵۶۷ق.) هم‌زمان با استقرار [[فاطمیان]] در مصر، مکه شاهد شکل‌گیری امارت [[اشراف]] (سادات) حسنی بود. جعفر بن محمد، از نوادگان [[حسن مثنی]]، در سال ۳۵۸ق. دست اخشیدیان را از مکه کوتاه کرد و با ذکر نام خلیفه فاطمی در خطبه، مکه را زیر حمایت فاطمیان مصر قرار داد.&lt;ref&gt;الارج المسکی، ص336؛ اتعاظ الحنفاء، ج1، ص225، 102-103.&lt;/ref&gt; اگرچه در سال ۳۶۳ق. المعز فاطمی با بستن راه‌های کاروان حج عراق، نفوذ خود را تثبیت کرد، اما در سال ۳۶۷ق. امیر الحاج عراق موفق شد خطبه را به نام [[عضدالدوله دیلمی]] و خلیفه عباسی بخواند؛ هرچند این وضعیت دیری نپایید و نام خلیفه فاطمی در سال‌های پسین مجدداً در خطبه‌ها تکرار شد.&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج11، ص277؛ اتحاف الوری، ج2، ص406، 410، 415، 631؛ تاریخ ابن خلدون، ج4، ص130؛ سمط النجوم، ج4، ص211.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نفوذ فاطمیان بر اداره مکه ==<br /> نفوذ فاطمیان در مکه بیش از عباسیان بود و نظام اداری اشراف را دگرگون ساخت. امیران مکه با تقلید از دربار فاطمی، مقاماتی همچون [[حاجب]]، ناظر بازار، [[محتسب]]، فرمانده سپاه، صاحب باب الامیر، [[قاضی]] و مسئول بیت‌المال را ایجاد کردند. این تغییرات با آداب و رسوم نمایشی مانند ایجاد گروه موسیقی (النوبه) در برابر قصرها و تشریفات خاص هنگام حرکت امیران همراه بود.&lt;ref&gt;تاریخ مکه، سباعی، ص272-273.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رقابت سیاسی و دیپلماسی اشراف ==<br /> اهمیت راهبردی مکه به عنوان کانون مشروعیت‌بخش، باعث رقابت شدید دولت‌های همسایه از جمله فاطمیان، [[سلجوقیان]] و آل‌بویه برای تسلط بر حرمین شد. اشراف حسنی، ضمن برقراری ارتباط با هر دو کانون قدرت (عباسیان و فاطمیان)، معمولاً با تکیه بر کمک‌های مادی و نظامی فاطمیان، امنیت حرم و رفاه اهالی را تأمین می‌کردند. فاطمیان با ارسال منظم کاروان‌های حج، پرداخت مقرری به خادمان و ارسال جامه کعبه، برتری خود را حفظ کردند؛ چنان‌که امیر مکه ماهانه ۳۰۰۰ دینار به همراه خلعت از مصر دریافت می‌کرد.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج4، ص16؛ سفرنامه ناصر خسرو، ص105؛ نامه تاریخ‌پژوهان، سال1384ش، ش3، ص103؛ رقابت عباسیان و فاطمیان، ص14.&lt;/ref&gt; این نفوذ تا زمان روی کار آمدن سلجوقیان و ضعف داخلی فاطمیان در پی هجوم صلیبی‌ها ادامه داشت.&lt;ref&gt;رقابت عباسیان و فاطمیان، ص90.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == طبقات و امیران مکه ==<br /> طبقه اول (آل جعفر): شامل جعفر بن محمد و فرزندانش عیسی و [[ابوالفتوح]] بود که امارت را زیر نظر فاطمیان اداره کردند. ابوالفتوح (۳۸۴-۳۹۰ق.) بر مدینه نیز چیره شد و به دستور الحاکم فاطمی، خانه [[امام جعفر صادق]] را بازرسی کرد. با درگذشت محمد شکر در ۴۵۳ق.، این دوره حدود یک سده به طول انجامید.&lt;ref&gt;خلاصة الکلام، ص16؛ اتعاظ الحنفاء، ج2، ص118-119؛ تاریخ مکه، سباعی، ص200-201؛ تاریخ امراء البلد الحرام، ص128-134؛ امراء البلد الحرام، ص28-31.&lt;/ref&gt;<br /> طبقه دوم (سادات موسویون): پس از محمد شکر، امارت به غلام او و سپس به شاخه‌ای از سادات حسنی (سلیمانیون) رسید که تا سال ۴۵۵ق. قدرت را در دست داشتند.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج2، ص225؛ خلاصة الکلام، ص18؛ تاریخ امراء البلد الحرام، ص134.&lt;/ref&gt;<br /> طبقه سوم (هواشم): از سال ۴۵۵ق. سادات هواشم قدرت را عهده‌دار شدند. در این دوره، امیران مکه تحت فشار یا ترغیب فاطمیان و سلجوقیان مدام سیاست خود را تغییر می‌دادند؛ برای نمونه در سال ۴۶۲ق. به نفع عباسیان و [[آلب ارسلان]] خطبه خواندند، اما اندکی بعد با قطع آذوقه توسط خلیفه فاطمی، به فاطمیان بازگشتند.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج4، ص132؛ اتحاف الوری، ج2، ص470-473؛ العقد الثمین، ج2، ص134-135.&lt;/ref&gt;<br /> این نوسانات سیاسی تا اواخر سلطنت ملکشاه سلجوقی ادامه یافت؛ اگرچه پس از پیروزی‌های سلجوقیان در شام (۴۷۹ق.) و هجوم سپاه آنان به حجاز، امیر مکه به سمت عباسیان متمایل شد، اما با مرگ ناگهانی ملکشاه و آشفتگی سلجوقیان، مکه مجدداً زیر نفوذ فاطمیان قرار گرفت که این روند تا روی کار آمدن ایوبیان ادامه داشت.&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج12، ص99؛ الکامل، ج10، ص158؛ تاریخ الاسلام، ج31، ص29؛ صبح الاعشی، ج4، ص275؛ نهایة الارب، ج23، ص249.&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D8%B9%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2&diff=69935 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69934 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D8%BA%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2&diff=69933 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2&diff=69932 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8&diff=69931 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8&diff=69930 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8&diff=69929 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69928 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D8%BA%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8&diff=69927 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D8%BA%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69926 2026-09-20T04:55:08Z

<p>Salar2: تغییرمسیر به سکونت نامسلمان در عربستان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سکونت نامسلمان در عربستان]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69925 2026-09-20T04:52:06Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>'''سکونت نامسلمان در جزیرةالعرب''' از احکام فقهی پیرامون اقامت اهل ذمه، معاهدان و مشرکان در شبه‌جزیره عربستان است. بنا بر دیدگاه مشهور فقیهان فریقین، توطن و سکونت دائمی غیرمسلمانان در این سرزمین ممنوع است، هرچند درباره دایره جغرافیایی شمول این حکم و نیز احکام ورود موقت، تجارت یا عبور از آن، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<br /> == روایات عدم جواز سکونت ==<br /> مستند اصلی عدم جواز سکونت نامسمانان در جزیره العرب در متون حدیثی، احادیث نبوی دال بر وصیت پیامبر(ص) در واپسین روزهای حیات مبنی بر اخراج یهود، نصاری و مشرکان از جزیرةالعرب و نفی اجتماع دو دین در این سرزمین است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۲۱۲؛ سنن ابی‌داود، ج ۲، ص ۴۳؛ التاج الجامع للاصول، ج ۴، ص ۴۰۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در منابع روایی شیعه نیز روایاتی وارد شده است که بر عدم جواز اقامت پایدار اهل ذمه در حرم و دارالهجره دلالت دارند؛ از جمله روایت علی بن جعفر از امام کاظم(ع) که توقف دائم غیرمسلمانان در مدینه را نفی کرده اما ورود در روز و خروج در شب را مجاز دانسته است، و نیز روایتی از امام صادق(ع) که بر خروج اهل ذمه از حرم و مدینه تصریح دارد.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۲۶۲.&lt;/ref&gt; افزون بر این، به مفاد آیه ۲۸ سوره توبه مبنی بر منع تقرب مشرکان به مسجدالحرام نیز استناد شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آرای فقیهان شیعه و اهل سنت ==<br /> در فقه [[شیعه|امامیه]]، فقهایی چون [[شیخ طوسی]]، [[محقق حلی]]، [[شهید اول]]، [[علامه حلی]]، [[شهید ثانی]] و صاحب جواهر اقامت و توطن [[اهل ذمه]] و مشرکان را در [[حجاز]] یا [[جزیرةالعرب]] غیرجایز شمرده و با استناد به سیره، روایات و ادعای اجماع، صلح بر سکونت آنان در این محدوده را باطل دانسته‌اند.&lt;ref&gt;شیخ طوسی، المبسوط، ج ۲، ص ۴۷؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۴۴۵؛ منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج ۱، ص ۱۲۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۸۹.&lt;/ref&gt; در این میان درباره جواز حضور موقتِ چندروزه برای امور بازرگانی یا رساندن آذوقه اختلاف‌نظر وجود دارد.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در فقه [[اهل سنت]]، مالک بن انس حکم اخراج غیر مسلمانان را شامل سراسر سرزمین عرب دانسته و شافعی آن را ویژه حجاز و توابع آن شمرده و ورود کوتاه‌مدت با اذن حاکم را مجاز دانسته است. در مقابل، ابوحنیفه سکونت اهل ذمه را در حجاز جایز شمرده و ابن جریر طبری نیز این حکم را نه حکمی منحصر به جزیرةالعرب، بلکه تصمیمی در اختیار حاکم برای اخراج نامسلمانان از بلاد تحت سلطه اسلام—در فرض بی‌نیازی از خدمات آنان—تعریف کرده است.&lt;ref&gt;ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص ۱۶۷؛ ابن قدامه، المغنی، ج ۱۰، ص ۶۰۳؛ ابن قیم جوزیه، احکام اهل الذمة، ص ۱۸۴؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج ۶، ص ۲۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == قلمرو جغرافیایی حکم==<br /> درباره دامنه شمول این نهی، تفاسیر متعددی از مفهوم «حجاز» و «جزیرةالعرب» ارائه شده است. در تعاریف مضیّق، دایره حکم تنها بر [[مکه]] و [[مدینه]]، یا این دو شهر همراه با [[شهر طائف|طائف]]، [[خیبر]]، [[فدک]] و [[یمامه]] منطبق دانسته شده است.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۲۱۸.&lt;/ref&gt; در رویکردهای وسیع‌تر لغوی و جغرافیایی، جزیرةالعرب پهنه‌ای میان [[عدن]] تا [[عراق]] و عبادان، و از [[تهامه]] یا [[جده]] تا [[شام]]—مشتمل بر پنج ناحیه تهامه، حجاز، نجد، عروض و یمن—توصیف شده که دریاهای هند، فارس و شط فرات آن را در برگرفته‌اند.&lt;ref&gt;شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۱۳۷؛ شوکانی، نیل الاوطار، ج ۸، ص ۶۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۱۳۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گروهی از فقها با توجه به مواردی چون استمرار حضور اهل ذمه در یمن، تعاریف عام و گسترده جغرافیایی از جزیرةالعرب را منطبق با مراد فقهی روایات ندانسته و حکم را ناظر به محدوده مشخصی چون حجاز یا حرمین تلقی کرده‌اند.&lt;ref&gt;علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع = مقاله «آیا غیر مسلمان می تواند در جزیرة العرب سکونت کند؟»<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_37190.html<br /> | توضیحات منبع = نوشته یعقوب جعفری، فصلنامه میقات حج، شماره 1<br /> }}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69924 2026-09-20T04:51:34Z

<p>Salar2: /* منابع */</p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[شهریور]]|روز=[[۲۹]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> '''سکونت نامسلمان در جزیرةالعرب''' از احکام فقهی پیرامون اقامت اهل ذمه، معاهدان و مشرکان در شبه‌جزیره عربستان است. بنا بر دیدگاه مشهور فقیهان فریقین، توطن و سکونت دائمی غیرمسلمانان در این سرزمین ممنوع است، هرچند درباره دایره جغرافیایی شمول این حکم و نیز احکام ورود موقت، تجارت یا عبور از آن، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<br /> == روایات عدم جواز سکونت ==<br /> مستند اصلی عدم جواز سکونت نامسمانان در جزیره العرب در متون حدیثی، احادیث نبوی دال بر وصیت پیامبر(ص) در واپسین روزهای حیات مبنی بر اخراج یهود، نصاری و مشرکان از جزیرةالعرب و نفی اجتماع دو دین در این سرزمین است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۲۱۲؛ سنن ابی‌داود، ج ۲، ص ۴۳؛ التاج الجامع للاصول، ج ۴، ص ۴۰۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در منابع روایی شیعه نیز روایاتی وارد شده است که بر عدم جواز اقامت پایدار اهل ذمه در حرم و دارالهجره دلالت دارند؛ از جمله روایت علی بن جعفر از امام کاظم(ع) که توقف دائم غیرمسلمانان در مدینه را نفی کرده اما ورود در روز و خروج در شب را مجاز دانسته است، و نیز روایتی از امام صادق(ع) که بر خروج اهل ذمه از حرم و مدینه تصریح دارد.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۲۶۲.&lt;/ref&gt; افزون بر این، به مفاد آیه ۲۸ سوره توبه مبنی بر منع تقرب مشرکان به مسجدالحرام نیز استناد شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آرای فقیهان شیعه و اهل سنت ==<br /> در فقه [[شیعه|امامیه]]، فقهایی چون [[شیخ طوسی]]، [[محقق حلی]]، [[شهید اول]]، [[علامه حلی]]، [[شهید ثانی]] و صاحب جواهر اقامت و توطن [[اهل ذمه]] و مشرکان را در [[حجاز]] یا [[جزیرةالعرب]] غیرجایز شمرده و با استناد به سیره، روایات و ادعای اجماع، صلح بر سکونت آنان در این محدوده را باطل دانسته‌اند.&lt;ref&gt;شیخ طوسی، المبسوط، ج ۲، ص ۴۷؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۴۴۵؛ منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج ۱، ص ۱۲۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۸۹.&lt;/ref&gt; در این میان درباره جواز حضور موقتِ چندروزه برای امور بازرگانی یا رساندن آذوقه اختلاف‌نظر وجود دارد.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در فقه [[اهل سنت]]، مالک بن انس حکم اخراج غیر مسلمانان را شامل سراسر سرزمین عرب دانسته و شافعی آن را ویژه حجاز و توابع آن شمرده و ورود کوتاه‌مدت با اذن حاکم را مجاز دانسته است. در مقابل، ابوحنیفه سکونت اهل ذمه را در حجاز جایز شمرده و ابن جریر طبری نیز این حکم را نه حکمی منحصر به جزیرةالعرب، بلکه تصمیمی در اختیار حاکم برای اخراج نامسلمانان از بلاد تحت سلطه اسلام—در فرض بی‌نیازی از خدمات آنان—تعریف کرده است.&lt;ref&gt;ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص ۱۶۷؛ ابن قدامه، المغنی، ج ۱۰، ص ۶۰۳؛ ابن قیم جوزیه، احکام اهل الذمة، ص ۱۸۴؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج ۶، ص ۲۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == قلمرو جغرافیایی حکم==<br /> درباره دامنه شمول این نهی، تفاسیر متعددی از مفهوم «حجاز» و «جزیرةالعرب» ارائه شده است. در تعاریف مضیّق، دایره حکم تنها بر [[مکه]] و [[مدینه]]، یا این دو شهر همراه با [[شهر طائف|طائف]]، [[خیبر]]، [[فدک]] و [[یمامه]] منطبق دانسته شده است.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۲۱۸.&lt;/ref&gt; در رویکردهای وسیع‌تر لغوی و جغرافیایی، جزیرةالعرب پهنه‌ای میان [[عدن]] تا [[عراق]] و عبادان، و از [[تهامه]] یا [[جده]] تا [[شام]]—مشتمل بر پنج ناحیه تهامه، حجاز، نجد، عروض و یمن—توصیف شده که دریاهای هند، فارس و شط فرات آن را در برگرفته‌اند.&lt;ref&gt;شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۱۳۷؛ شوکانی، نیل الاوطار، ج ۸، ص ۶۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۱۳۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گروهی از فقها با توجه به مواردی چون استمرار حضور اهل ذمه در یمن، تعاریف عام و گسترده جغرافیایی از جزیرةالعرب را منطبق با مراد فقهی روایات ندانسته و حکم را ناظر به محدوده مشخصی چون حجاز یا حرمین تلقی کرده‌اند.&lt;ref&gt;علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع = مقاله «آیا غیر مسلمان می تواند در جزیرة العرب سکونت کند؟»<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_37190.html<br /> | توضیحات منبع = نوشته یعقوب جعفری، فصلنامه میقات حج، شماره 1<br /> }}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69923 2026-09-20T04:51:03Z

<p>Salar2: /* ادله و روایات */</p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[شهریور]]|روز=[[۲۹]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> '''سکونت نامسلمان در جزیرةالعرب''' از احکام فقهی پیرامون اقامت اهل ذمه، معاهدان و مشرکان در شبه‌جزیره عربستان است. بنا بر دیدگاه مشهور فقیهان فریقین، توطن و سکونت دائمی غیرمسلمانان در این سرزمین ممنوع است، هرچند درباره دایره جغرافیایی شمول این حکم و نیز احکام ورود موقت، تجارت یا عبور از آن، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<br /> == روایات عدم جواز سکونت ==<br /> مستند اصلی عدم جواز سکونت نامسمانان در جزیره العرب در متون حدیثی، احادیث نبوی دال بر وصیت پیامبر(ص) در واپسین روزهای حیات مبنی بر اخراج یهود، نصاری و مشرکان از جزیرةالعرب و نفی اجتماع دو دین در این سرزمین است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۲۱۲؛ سنن ابی‌داود، ج ۲، ص ۴۳؛ التاج الجامع للاصول، ج ۴، ص ۴۰۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در منابع روایی شیعه نیز روایاتی وارد شده است که بر عدم جواز اقامت پایدار اهل ذمه در حرم و دارالهجره دلالت دارند؛ از جمله روایت علی بن جعفر از امام کاظم(ع) که توقف دائم غیرمسلمانان در مدینه را نفی کرده اما ورود در روز و خروج در شب را مجاز دانسته است، و نیز روایتی از امام صادق(ع) که بر خروج اهل ذمه از حرم و مدینه تصریح دارد.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۲۶۲.&lt;/ref&gt; افزون بر این، به مفاد آیه ۲۸ سوره توبه مبنی بر منع تقرب مشرکان به مسجدالحرام نیز استناد شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آرای فقیهان شیعه و اهل سنت ==<br /> در فقه [[شیعه|امامیه]]، فقهایی چون [[شیخ طوسی]]، [[محقق حلی]]، [[شهید اول]]، [[علامه حلی]]، [[شهید ثانی]] و صاحب جواهر اقامت و توطن [[اهل ذمه]] و مشرکان را در [[حجاز]] یا [[جزیرةالعرب]] غیرجایز شمرده و با استناد به سیره، روایات و ادعای اجماع، صلح بر سکونت آنان در این محدوده را باطل دانسته‌اند.&lt;ref&gt;شیخ طوسی، المبسوط، ج ۲، ص ۴۷؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۴۴۵؛ منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج ۱، ص ۱۲۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۸۹.&lt;/ref&gt; در این میان درباره جواز حضور موقتِ چندروزه برای امور بازرگانی یا رساندن آذوقه اختلاف‌نظر وجود دارد.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در فقه [[اهل سنت]]، مالک بن انس حکم اخراج غیر مسلمانان را شامل سراسر سرزمین عرب دانسته و شافعی آن را ویژه حجاز و توابع آن شمرده و ورود کوتاه‌مدت با اذن حاکم را مجاز دانسته است. در مقابل، ابوحنیفه سکونت اهل ذمه را در حجاز جایز شمرده و ابن جریر طبری نیز این حکم را نه حکمی منحصر به جزیرةالعرب، بلکه تصمیمی در اختیار حاکم برای اخراج نامسلمانان از بلاد تحت سلطه اسلام—در فرض بی‌نیازی از خدمات آنان—تعریف کرده است.&lt;ref&gt;ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص ۱۶۷؛ ابن قدامه، المغنی، ج ۱۰، ص ۶۰۳؛ ابن قیم جوزیه، احکام اهل الذمة، ص ۱۸۴؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج ۶، ص ۲۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == قلمرو جغرافیایی حکم==<br /> درباره دامنه شمول این نهی، تفاسیر متعددی از مفهوم «حجاز» و «جزیرةالعرب» ارائه شده است. در تعاریف مضیّق، دایره حکم تنها بر [[مکه]] و [[مدینه]]، یا این دو شهر همراه با [[شهر طائف|طائف]]، [[خیبر]]، [[فدک]] و [[یمامه]] منطبق دانسته شده است.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۲۱۸.&lt;/ref&gt; در رویکردهای وسیع‌تر لغوی و جغرافیایی، جزیرةالعرب پهنه‌ای میان [[عدن]] تا [[عراق]] و عبادان، و از [[تهامه]] یا [[جده]] تا [[شام]]—مشتمل بر پنج ناحیه تهامه، حجاز، نجد، عروض و یمن—توصیف شده که دریاهای هند، فارس و شط فرات آن را در برگرفته‌اند.&lt;ref&gt;شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۱۳۷؛ شوکانی، نیل الاوطار، ج ۸، ص ۶۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۱۳۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گروهی از فقها با توجه به مواردی چون استمرار حضور اهل ذمه در یمن، تعاریف عام و گسترده جغرافیایی از جزیرةالعرب را منطبق با مراد فقهی روایات ندانسته و حکم را ناظر به محدوده مشخصی چون حجاز یا حرمین تلقی کرده‌اند.&lt;ref&gt;علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع = مقاله «آیا غیر مسلمان می تواند در جزیرة العرب سکونت کند؟»<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_37190.html<br /> | توضیحات منبع = نوشته سید علی قاضی عسکر، فصلنامه میقات حج، شماره 1<br /> }}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=69922 2026-09-20T04:31:04Z

<p>Salar2: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جا:ویرایش}} &#039;&#039;&#039;سکونت نامسلمان در جزیرةالعرب&#039;&#039;&#039; از احکام فقهی پیرامون اقامت اهل ذمه، معاهدان و مشرکان در شبه‌جزیره عربستان است. بنا بر دیدگاه مشهور فقیهان فریقین، توطن و سکونت دائمی غیرمسلمانان در این سرزمین ممنوع است، هرچند درباره دایره جغراف...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{در دست ویرایش|ماه=[[شهریور]]|روز=[[۲۹]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2 }}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]<br /> '''سکونت نامسلمان در جزیرةالعرب''' از احکام فقهی پیرامون اقامت اهل ذمه، معاهدان و مشرکان در شبه‌جزیره عربستان است. بنا بر دیدگاه مشهور فقیهان فریقین، توطن و سکونت دائمی غیرمسلمانان در این سرزمین ممنوع است، هرچند درباره دایره جغرافیایی شمول این حکم و نیز احکام ورود موقت، تجارت یا عبور از آن، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<br /> <br /> == ادله و روایات==<br /> مستند اصلی این حکم در متون حدیثی، احادیث نبوی دال بر وصیت پیامبر(ص) در واپسین روزهای حیات مبنی بر اخراج یهود، نصاری و مشرکان از جزیرةالعرب و نفی اجتماع دو دین در این سرزمین است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ صحیح بخاری، ج ۴، ص ۲۱۲؛ سنن ابی‌داود، ج ۲، ص ۴۳؛ التاج الجامع للاصول، ج ۴، ص ۴۰۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در منابع روایی شیعه نیز روایاتی وارد شده است که بر عدم جواز اقامت پایدار اهل ذمه در حرم و دارالهجره دلالت دارند؛ از جمله روایت علی بن جعفر از امام کاظم(ع) که توقف دائم غیرمسلمانان در مدینه را نفی کرده اما ورود در روز و خروج در شب را مجاز دانسته است، و نیز روایتی از امام صادق(ع) که بر خروج اهل ذمه از حرم و مدینه تصریح دارد.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۱؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۲۶۲.&lt;/ref&gt; افزون بر این، به مفاد آیه ۲۸ سوره توبه مبنی بر منع تقرب مشرکان به مسجدالحرام نیز استناد شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آرای فقیهان شیعه و اهل سنت ==<br /> در فقه امامیه، فقهایی چون شیخ طوسی، محقق حلی، شهید اول، علامه حلی، شهید ثانی و صاحب جواهر اقامت و توطن اهل ذمه و مشرکان را در حجاز یا جزیرةالعرب غیرجایز شمرده و با استناد به سیره، روایات و ادعای اجماع، صلح بر سکونت آنان در این محدوده را باطل دانسته‌اند.&lt;ref&gt;شیخ طوسی، المبسوط، ج ۲، ص ۴۷؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۴۴۵؛ منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج ۱، ص ۱۲۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۸۹.&lt;/ref&gt; در این میان درباره جواز حضور موقتِ چندروزه برای امور بازرگانی یا رساندن آذوقه اختلاف‌نظر وجود دارد.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در فقه اهل سنت، مالک بن انس حکم اخراج را شامل سراسر سرزمین عرب دانسته و شافعی آن را ویژه حجاز و توابع آن شمرده و ورود کوتاه‌مدت با اذن حاکم را مجاز دانسته است. در مقابل، ابوحنیفه سکونت اهل ذمه را در حجاز جایز شمرده و ابن جریر طبری نیز این حکم را نه حکمی منحصر به جزیرةالعرب، بلکه تصمیمی در اختیار حاکم برای اخراج نامسلمانان از بلاد تحت سلطه اسلام—در فرض بی‌نیازی از خدمات آنان—تعریف کرده است.&lt;ref&gt;ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص ۱۶۷؛ ابن قدامه، المغنی، ج ۱۰، ص ۶۰۳؛ ابن قیم جوزیه، احکام اهل الذمة، ص ۱۸۴؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج ۶، ص ۲۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == قلمرو جغرافیایی حکم==<br /> درباره دامنه شمول این نهی، تفاسیر متعددی از مفهوم «حجاز» و «جزیرةالعرب» ارائه شده است. در تعاریف مضیّق، دایره حکم تنها بر مکه و مدینه، یا این دو شهر همراه با طائف، خیبر، فدک و یمامه منطبق دانسته شده است.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الاسلام، ص ۹۴؛ علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۲۱۸.&lt;/ref&gt; در رویکردهای وسیع‌تر لغوی و جغرافیایی، جزیرةالعرب پهنه‌ای میان عدن تا عراق و عبادان، و از تهامه یا جده تا شام—مشتمل بر پنج ناحیه تهامه، حجاز، نجد، عروض و یمن—توصیف شده که دریاهای هند، فارس و شط فرات آن را در برگرفته‌اند.&lt;ref&gt;شهید اول، الدروس الشرعیة، ص ۱۶۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ۲، ص ۱۳۷؛ شوکانی، نیل الاوطار، ج ۸، ص ۶۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۱۳۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گروهی از فقها با توجه به مواردی چون استمرار حضور اهل ذمه در یمن، تعاریف عام و گسترده جغرافیایی از جزیرةالعرب را منطبق با مراد فقهی روایات ندانسته و حکم را ناظر به محدوده مشخصی چون حجاز یا حرمین تلقی کرده‌اند.&lt;ref&gt;علامه حلی، منتهی المطلب، ص ۹۷۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع = مقاله «آیا غیر مسلمان می تواند در جزیرة العرب سکونت کند؟»<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_37190.html<br /> | توضیحات منبع = نوشته سید علی قاضی عسکر، فصلنامه میقات حج، شماره 1<br /> }}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69920 2026-09-19T06:02:01Z

<p>Salar2: /* فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین */</p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکز آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی بود که در دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با فعالیت چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی شهرت یافت.<br /> <br /> حسینیه ارشاد در موضوع [[حج]] نیز فعال بود. از فعالیت‌های این حسینیه، تشکیل کاروان‌های حج و اعزام حاجیان، آموزش حاجیان، برپایی سخنرانی‌ها در هنگام [[ایام الحج|موسم]]، معرفی امکان [[حرمین]] و جمع‌آوری کمک‌های نقدی برای فلسطین در ایام حج بود.<br /> ==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، ش ۱۳۷۹۱، ۱۹/۲/۱۳۵۱، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;شریعتی به روایت اسناد ساواک، ج ۲، ص ۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> <br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند. گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت مأموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون‌مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۱۲۶-۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> <br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۰۱، ۱۱۸.&lt;/ref&gt; این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد: فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم)، ص ۳۲۵؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری بیان می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> <br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی اعزام می‌شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۹۴؛ خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی، ص 264&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در [[مکه]]، [[مدینه]]، [[عرفات]] و [[منا]] عبارت بودند از:<br /> <br /> * طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۳۷۲؛ تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۸۲، ۱۰۳–۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> * سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج».&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۹۲، ۱۱۷.&lt;/ref&gt; یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> <br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در [[مناسک حج]]، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲.&lt;/ref&gt; این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{برگرفتگی<br /> <br /> | پیش از لینک =<br /> <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> <br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> <br /> | توضیحات منبع = نوشته رضا رمضانی و علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۷<br /> <br /> }}<br /> <br /> * تاریخچة حسینیه ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، ناصر میناچی، تهران: حسینیه ارشاد، ۱۳۸۴ش.<br /> * حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، شورای نویسندگان، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.<br /> * خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی، قم، کلبه شروق، 1396ش.<br /> * روزنامه اطلاعات، مورخ ۱۹/۲/۱۳۵۱، شماره ۱۳۷۹۱.<br /> * شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.<br /> * یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم: زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی فلسفی)، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69919 2026-09-19T05:53:46Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکز آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی بود که در دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با فعالیت چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی شهرت یافت.<br /> <br /> حسینیه ارشاد در موضوع [[حج]] نیز فعال بود. از فعالیت‌های این حسینیه، تشکیل کاروان‌های حج و اعزام حاجیان، آموزش حاجیان، برپایی سخنرانی‌ها در هنگام [[ایام الحج|موسم]]، معرفی امکان [[حرمین]] و جمع‌آوری کمک‌های نقدی برای فلسطین در ایام حج بود.<br /> ==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، ش ۱۳۷۹۱، ۱۹/۲/۱۳۵۱، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;شریعتی به روایت اسناد ساواک، ج ۲، ص ۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> <br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند. گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت مأموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون‌مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۱۲۶-۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> <br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۰۱، ۱۱۸.&lt;/ref&gt; این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد: فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم)، ص ۳۲۵؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری بیان می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> <br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در [[مکه]]، [[مدینه]]، [[عرفات]] و [[منا]] عبارت بودند از:<br /> <br /> * طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۳۷۲؛ تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۸۲، ۱۰۳–۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> * سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج».&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۹۲، ۱۱۷.&lt;/ref&gt; یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> <br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در [[مناسک حج]]، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲.&lt;/ref&gt; این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{برگرفتگی<br /> <br /> | پیش از لینک =<br /> <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> <br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> <br /> | توضیحات منبع = نوشته رضا رمضانی و علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۷<br /> <br /> }}<br /> <br /> * تاریخچة حسینیه ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، ناصر میناچی، تهران: حسینیه ارشاد، ۱۳۸۴ش.<br /> * حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، شورای نویسندگان، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.<br /> * روزنامه اطلاعات، مورخ ۱۹/۲/۱۳۵۱، شماره ۱۳۷۹۱.<br /> * شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.<br /> * یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم: زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی فلسفی)، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69918 2026-09-19T04:59:07Z

<p>Salar2: /* منابع */</p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکز آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی بود که در دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با فعالیت چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی شهرت یافت.<br /> <br /> حسینیه ارشاد در موضوع حج نیز فعال بود. از فعالیت‌های این حسینیه، تشکیل کاروان‌های حج و اعزام حاجیان، آموزش حاجیان، برپایی سخنرانی‌ها در هنگام موسم، معرفی امکان حرمین در ایام حج و جمع‌آوری کمک‌های نقدی برای فلسطین در ایام حج بود.<br /> ==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، ش ۱۳۷۹۱، ۱۹/۲/۱۳۵۱، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;شریعتی به روایت اسناد ساواک، ج ۲، ص ۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> <br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند. گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت مأموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون‌مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۱۲۶-۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> <br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۰۱، ۱۱۸.&lt;/ref&gt; این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد:<br /> <br /> فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم)، ص ۳۲۵؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری تدریس می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> <br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در مکه، مدینه، عرفات و منا عبارت بودند از:<br /> <br /> طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۳۷۲؛ تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۸۲، ۱۰۳–۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج».&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۹۲، ۱۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> <br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در مناسک حج، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲.&lt;/ref&gt; این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{برگرفتگی<br /> <br /> | پیش از لینک =<br /> <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> <br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> <br /> | توضیحات منبع = نوشته رضا رمضانی و علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۷<br /> <br /> }}<br /> <br /> * تاریخچة حسینیه ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، ناصر میناچی، تهران: حسینیه ارشاد، ۱۳۸۴ش.<br /> * حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، شورای نویسندگان، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.<br /> * روزنامه اطلاعات، مورخ ۱۹/۲/۱۳۵۱، شماره ۱۳۷۹۱.<br /> * شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.<br /> * یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم: زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی فلسفی)، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69917 2026-09-19T04:54:39Z

<p>Salar2: اصلاح نویسه، اصلاح ارقام، اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی</p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکز آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی بود که در دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با فعالیت چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی شهرت یافت.<br /> <br /> حسینیه ارشاد در موضوع حج نیز فعال بود. از فعالیت‌های این حسینیه، تشکیل کاروان‌های حج و اعزام حاجیان، آموزش حاجیان، برپایی سخنرانی‌ها در هنگام موسم، معرفی امکان حرمین در ایام حج و جمع‌آوری کمک‌های نقدی برای فلسطین در ایام حج بود.<br /> ==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، ش ۱۳۷۹۱، ۱۹/۲/۱۳۵۱، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;شریعتی به روایت اسناد ساواک، ج ۲، ص ۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> <br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند. گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت مأموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون‌مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۱۲۶-۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> <br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۰۱، ۱۱۸.&lt;/ref&gt; این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد:<br /> <br /> فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم)، ص ۳۲۵؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری تدریس می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> <br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در مکه، مدینه، عرفات و منا عبارت بودند از:<br /> <br /> طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۳۷۲؛ تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۸۲، ۱۰۳–۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج».&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۹۲، ۱۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> <br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در مناسک حج، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲.&lt;/ref&gt; این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{برگرفتگی<br /> <br /> | پیش از لینک =<br /> <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> <br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> <br /> | توضیحات منبع = نوشته علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۷<br /> <br /> }}<br /> <br /> * تاریخچة حسینیه ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، ناصر میناچی، تهران: حسینیه ارشاد، ۱۳۸۴ش.<br /> * حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، شورای نویسندگان، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.<br /> * روزنامه اطلاعات، مورخ ۱۹/۲/۱۳۵۱، شماره ۱۳۷۹۱.<br /> * شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.<br /> * یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم: زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی فلسفی)، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69916 2026-09-19T04:53:58Z

<p>Salar2: /* منابع */</p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکز آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی بود که در دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با فعالیت چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی شهرت یافت.<br /> <br /> حسینیه ارشاد در موضوع حج نیز فعال بود. از فعالیت‌های این حسینیه، تشکیل کاروان‌های حج و اعزام حاجیان، آموزش حاجیان، برپایی سخنرانی‌ها در هنگام موسم، معرفی امکان حرمین در ایام حج و جمع‌آوری کمک‌های نقدی برای فلسطین در ایام حج بود. <br /> ==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، ش ۱۳۷۹۱، ۱۹/۲/۱۳۵۱، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;شریعتی به روایت اسناد ساواک، ج ۲، ص ۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> <br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند. گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت مأموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون‌مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۱۲۶-۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> <br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۰۱، ۱۱۸.&lt;/ref&gt; این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد:<br /> <br /> فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم)، ص ۳۲۵؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری تدریس می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> <br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در مکه، مدینه، عرفات و منا عبارت بودند از:<br /> <br /> طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۳۷۲؛ تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۸۲، ۱۰۳–۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج».&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۹۲، ۱۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> <br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در مناسک حج، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲.&lt;/ref&gt; این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{برگرفتگی<br /> <br /> | پیش از لینک =<br /> <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> <br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> <br /> | توضیحات منبع = نوشته علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۷<br /> <br /> }}<br /> <br /> * تاریخچة حسینیة ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، ناصر میناچی، تهران: حسینیه ارشاد، ۱۳۸۴ش.<br /> * حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، شورای نویسندگان، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.<br /> * روزنامه اطلاعات، مورخ ۱۹/۲/۱۳۵۱، شماره ۱۳۷۹۱.<br /> * شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.<br /> * یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم: زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی فلسفی)، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69915 2026-09-19T04:53:35Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکز آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی بود که در دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با فعالیت چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی شهرت یافت.<br /> <br /> حسینیه ارشاد در موضوع حج نیز فعال بود. از فعالیت‌های این حسینیه، تشکیل کاروان‌های حج و اعزام حاجیان، آموزش حاجیان، برپایی سخنرانی‌ها در هنگام موسم، معرفی امکان حرمین در ایام حج و جمع‌آوری کمک‌های نقدی برای فلسطین در ایام حج بود. <br /> ==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، ش ۱۳۷۹۱، ۱۹/۲/۱۳۵۱، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;شریعتی به روایت اسناد ساواک، ج ۲، ص ۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> <br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند. گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت مأموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون‌مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۱۲۶-۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> <br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۰۱، ۱۱۸.&lt;/ref&gt; این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد:<br /> <br /> فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم)، ص ۳۲۵؛ حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری تدریس می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> <br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۷۱، ۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در مکه، مدینه، عرفات و منا عبارت بودند از:<br /> <br /> طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، ص ۳۷۲؛ تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۸۲، ۱۰۳–۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج».&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۹۲، ۱۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد.&lt;ref&gt;تاریخچه حسینیه ارشاد، صص ۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> <br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در مناسک حج، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲.&lt;/ref&gt; این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت.&lt;ref&gt;حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، صص ۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{برگرفتگی<br /> <br /> | پیش از لینک =<br /> <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> <br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> <br /> | توضیحات منبع = نوشته علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۷<br /> <br /> }}<br /> <br /> تاریخچة حسینیة ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، ناصر میناچی، تهران: حسینیه ارشاد، ۱۳۸۴ش.<br /> حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، شورای نویسندگان، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۳ش.<br /> روزنامه اطلاعات، مورخ ۱۹/۲/۱۳۵۱، شماره ۱۳۷۹۱.<br /> شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.<br /> یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم: زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی فلسفی)، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69914 2026-09-19T04:47:37Z

<p>Salar2: </p> <hr /> <div>==معرفی حسینیه ارشاد==<br /> حسینیه ارشاد مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> حسینیه ارشاد توسط محمد همایون، ناصر میناچی و عبدالحسین علی‌آبادی بنیان نهاده شد و متشکل از گروه‌های علمیِ اسلام‌شناسی، تاریخ و علوم اجتماعی بود. برنامه‌های هر یک از این بخش‌ها برای آگاهی همگان در روزنامه منتشر می‌شد.&lt;ref&gt;روزنامه اطلاعات، شماره 13791، 19/2/1351، ص17&lt;/ref&gt;. فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حسینیه ارشاد منجر به تقابل آن با دستگاه امنیتی حکومت در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ گردید.&lt;ref&gt;مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸، ج ۲، ص ۱۱۱&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند (). گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت ماموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت. &lt;ref&gt;میناچی، ۱۳۸۴، ص71؛ ۱۲۶ -127&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۰۱، ۱۱۸&lt;/ref&gt;. این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد:<br /> فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص۳۲۵؛ شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۵&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری تدریس می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۵&lt;/ref&gt;.<br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد. (میناچی، ۱۳۸۴، ص۷۱، ۹۴).<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در مکه، مدینه، عرفات و منا عبارت بودند از:<br /> <br /> * طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۳۷۲؛ میناچی، ۱۳۸۴، ص۸۲، ۱۰۳–۱۰۴&lt;/ref&gt;.<br /> * سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج»&lt;ref&gt;میناچی، ۱۳۸۴، ص۹۲، ۱۱۷&lt;/ref&gt;. <br /> یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد (همان، ص۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲).<br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در مناسک حج، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲&lt;/ref&gt;. این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸&lt;/ref&gt;. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> | توضیحات منبع = نوشته علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره 117<br /> }}<br /> * روزنامه اطلاعات، 19/2/1351، شماره 2/ 19/ 13791<br /> * شورای نویسندگان (1383)، حسینیه ارشاد به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.<br /> * مرکز اسناد انقلاب اسلامی (1378)، شریعتی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.<br /> * مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات (1378ش)، یاران امام به روایت اسناد ساواک (کتاب نهم زبان گویای اسلام حجت‌الاسلام و المسلمین محمدتقی فلسفی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی.<br /> * میناچی،‌ ناصر (1384ش)، تاریخچة حسینیة ارشاد (مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی)، تهران، حسینیه ارشاد.</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF&diff=69913 2026-09-19T04:40:21Z

<p>Salar2: صفحه‌ای تازه حاوی «&#039;&#039;&#039;حسینیه ارشاد&#039;&#039;&#039; مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون مرتضی مطهری و علی شریعتی به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی دوره پهلوی بدل گرد...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>'''حسینیه ارشاد''' مرکزی علمی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی با رویکرد نواندیشی دینی است که در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی در تهران تأسیس شد و با حضور چهره‌هایی چون [[مرتضی مطهری]] و [[علی شریعتی]] به یکی از کانون‌های تأثیرگذار فکری و سیاسی [[دوره پهلوی]] بدل گردید.<br /> <br /> ==حسینیه ارشاد و حج==<br /> یکی از بخش‌های مستقل حسینیه، «بخش حج و شعائر اسلامی» بود. گردانندگان حسینیه از سال ۱۳۴۷ شمسی با اخذ مجوز از فرمانداری تهران و کمیسیون حج، اعزام کاروان‌های مستقل را آغاز کردند (). گفته شده که این اقدام با هدف تحول در رویکرد سنتی زیارت، آموزش فلسفه و تحلیل مناسک حج، رهایی از کنترل و نظارت ماموران امنیتی در کاروان‌های عمومی حج و برقراری ارتباطات برون مرزی با دانشجویان خارج از کشور و شخصیت‌های جنبش‌های اسلامی صورت گرفت. &lt;ref&gt;میناچی، ۱۳۸۴، ص71؛ ۱۲۶ -127&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برنامه‌های آموزشی و پژوهشی ===<br /> حسینیه ارشاد پیش از اعزام زائران، دوره‌های آموزشی رایگان شامل دو مقطع مقدماتی و تکمیلی در تهران برگزار می‌کرد&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۰۱، ۱۱۸&lt;/ref&gt;. این جلسات با محوریت موضوعات متنوعی اداره می‌شد:<br /> فلسفه و اسرار حج و مباحث اخلاقی که توسط مرتضی مطهری و محمدتقی فلسفی&lt;ref&gt;مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ص۳۲۵؛ شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۵&lt;/ref&gt; و جغرافیا و تاریخ شبه‌جزیره عربستان توسط علی غفوری تدریس می‌شد. در کنار آن، جزوات و رساله‌های راهنما در زمینه آداب، اخلاق و احکام حج تدوین و بین زائران توزیع می‌شد.&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۵&lt;/ref&gt;.<br /> === فعالیت‌ها در موسم حج و حرمین شریفین===<br /> کاروان حسینیه ارشاد با همراهی اندیشمندانی چون مرتضی مطهری، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، صدرالدین صدر بلاغی، سید غلامرضا سعیدی و عبدالله نورانی (به‌عنوان روحانی کاروان) اعزام می‌شد. (میناچی، ۱۳۸۴، ص۷۱، ۹۴).<br /> <br /> برنامه‌های میدانی و فرهنگی حسینیه در مکه، مدینه، عرفات و منا عبارت بودند از:<br /> <br /> * طرح «یک ماه پا به پای پیغمبر»: معرفی و بازدید میدانی از اماکن تاریخی اسلام، میقات‌ها و میدان‌های نبرد صدر اسلام همراه با ارائه تحلیل‌های تاریخی و نظامی&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۳۷۲؛ میناچی، ۱۳۸۴، ص۸۲، ۱۰۳–۱۰۴&lt;/ref&gt;.<br /> * سخنرانی‌ها و نشست‌های تحلیلی: تجهیز سالن‌ها و چادرها به ادوات صوتی در مدینه، مکه، عرفات و منا برای ارائه سلسله‌مباحثی نظیر «مدینه شهر هجرت»، «امت و امامت»، «اسلام احیاکننده دین ابراهیم» و «تحقیقی از مناسک حج»&lt;ref&gt;میناچی، ۱۳۸۴، ص۹۲، ۱۱۷&lt;/ref&gt;. <br /> یادداشت‌ها و سخنرانی‌های علی شریعتی در این سفرها بعدها در آثاری چون حج، میعاد با ابراهیم و مناسک فکری حج منتشر شد (همان، ص۶۹–۷۲، ۸۲، ۱۰۲).<br /> === پشتیبانی از مسئله فلسطین===<br /> بخش مهمی از تحرکات کاروان حسینیه ارشاد در مناسک حج، آگاهی‌بخشی درباره وضعیت جهان اسلام و جمع‌آوری کمک‌های مالی برای آوارگان و مبارزان فلسطینی بود.&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۲۵، ۱۳۸، ۱۸۲&lt;/ref&gt;. این وجوه نقدی در ایام حج و به‌ویژه در صحرای عرفات گردآوری و از طریق کانال‌های مشخص در اختیار نمایندگان سازمان‌های امدادی و مبارزاتی فلسطین (نظیر هلال احمر فلسطین و الفتح) قرار می‌گرفت&lt;ref&gt;شورای نویسندگان، ۱۳۸۳، ص۱۲۷–۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۸&lt;/ref&gt;. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع =مقاله «بررسی نقش حسینیه ارشاد در برگزاری حج در دوران پهلوی»<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158067.html<br /> | توضیحات منبع = نوشته علی احمدی، فصلنامه میقات حج، شماره 117<br /> }}</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%AC_%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF%DB%8C&diff=69912 2026-09-19T04:01:28Z

<p>Salar2: added Category:مقاله‌های تکمیل‌شده using HotCat</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = نگاره کعبه در نسخه معراج نامه شجاعی.jpg<br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = نگاره ای از نسخه خطی معراج نامه<br /> | نویسنده = شجاعی مشهدی<br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = <br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = اوایل قرن سیزدهم قمری<br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = شرح شاعرانه معراج پیامبر(ص)<br /> | سبک = شعر<br /> | زبان = فارسی<br /> | تعداد جلد = <br /> | صفحه = <br /> | قطع = <br /> | ناشر = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> '''معراج‌نامه شجاعی مشهدی''' منظومه‌ای داستانی به زبان فارسی، سروده شجاعی مشهدی در شرح معراج و سفر آسمانی [[حضرت محمد (ص)|پیامبر اسلام (ص)]] و مشاهدات ایشان از بهشت و دوزخ است.<br /> <br /> == معرفی منظومه و شاعر آن==<br /> معراج نامه، منظومه‌ای داستانی به زبان فارسی در شرح معراج [[حضرت محمد (ص)|پیامبر اسلام (ص)]] و مشاهدات ایشان از بهشت و دوزخ است. گفته شده با وجود اشکالات فراوان در وزن و قافیه و سطح نه چندان بالای ارزش ادبی، این اثر در دوره قاجار از محبوبیت بالایی برخوردار بوده و بارها به صورت چاپ سنگی منتشر شده است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«درآمدی بر میراث فارسی، حاوی تصاویر اماکن مقدس مکه و مدینه»، ص20&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اطلاعات زندگی‌شناختی چندانی از شجاعی مشهدی در دست نیست؛ اما بر پایه اشعار وی، او تا اوایل سده سیزدهم هجری قمرى در قید حیات بوده و در سال ۱۲۰۴ ق از مشهد به عتبات عالیات سفر کرده است &lt;ref&gt;شجاعی مشهدی، بی‌تا، ص ۵۸ر-۶۲پ&lt;/ref&gt;. از این رو، زمان سرایش این منظومه را می‌توان اواخر سده دوازدهم یا اوایل سده سیزدهم هجری قمری دانست.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> == نسخه‌های خطی ==<br /> بنابر پژوهش‌ها، بیشتر نسخه‌های خطی شناخته‌شده این منظومه متعلق به حوزه شبه‌قاره هند است که نشان‌دهنده توجه فارسی‌زبانان آن دیار به اثر است. نسخه‌های هندی معراج‌نامه غالباً نفیس و شامل نگاره‌هایی از داستان معراج و اماکن مقدس [[حرمین|حرمین شریفین]]، عتبات عالیات و زیارتگاه‌های شیعی هستند.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> تاکنون سه نسخه خطی شاخص از این اثر در حوزه شبه‌قاره شناسایی شده است: نسخه کتابخانه دانشگاه پنجاب (لاهور): &lt;ref&gt;(به شماره PI VI 31 / 2763)&lt;/ref&gt;؛ نسخه حراجی بونامز &lt;ref&gt;(Bonhams, 2016, Lot 32)&lt;/ref&gt; و نسخه کتابخانه ملی اسرائیل: &lt;ref&gt;(به شماره Yah. Ar. 1061)&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;(خامه‌یار، ۱۳۹۲، ص ۱۷-۱۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{برگرفتگی<br /> | پیش از لینک = <br /> | منبع = درآمدی بر میراث فارسی، حاوی تصاویر اماکن مقدس مکه و مدینه<br /> | لینک = http://miqat.hajj.ir/article_239302_76dac177b2454d1ae7785a2031bb061f.pdf<br /> | توضیحات منبع = نوشته احمد خامه یار، فصلنامه میقات حج، شماره 130<br /> }}<br /> *  خامه‌یار، احمد، (1392)، «نسخه‌های خطی معراج‌نامه شجاعی»، کتاب ماه هنر، شماره 175.<br /> *  شجاعی مشهدی، (بی‌تا)، «داستان پادشاه چین و امام علی7»، مجموعه شماره 9068 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران<br /> <br /> [[رده:نگاره‌‌های مسجدالحرام]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B9&diff=69905 2026-09-16T08:37:39Z

<p>Salar2: removed Category:هنر اسلامی using HotCat</p> <hr /> <div>[[پرونده:23-Photos-Religious-Curtains-Kaaba-1.jpg|بندانگشتی|پرده در کعبه]]<br /> <br /> '''برقع''' پوشش ویژه [[در کعبه|درِ کعبه]] می‌باشد که به معنای پوشاننده صورت است. علاوه بر پرده اصلی کعبه پرده دیگری برای [[در کعبه]] اختصاص داده شده که به آن برقع گفته می‌شود. <br /> پیشینه تاریخی نصب برقع دقیقا معلوم نیست ولی بنابر گزارشات موجود نصب پرده در اوایل سده نهم ق و ساخت آن به قبل از این تاریخ بازمی‌گردد. ساخت پرده پیش‌تر در [[مصر]] انجام می‌شد اما با روی‌ کار آمدن [[آل سعود]] و عدم ارسال مصر در خود [[عربستان]] در کارگاهی ساخته و بر [[کعبه]] نصب می‌شود. <br /> جنس قسمتی از برقع، ابریشم و اطلس سیاه رنگ به مساحت 46 ذراع و ربع است که بر روی آن آیات [[قرآن]] و عبارات دینی با تارهای نقره‌ای و طلاییِ خالص نوشته شده است.<br /> <br /> ==واژه‌شناسی==<br /> <br /> بُرْقُع و بُرْقَع از ریشه رباعی «ب ـ ر ـ ق ـ ع» و جمع آن براقع، به معنای پوشاننده صورت است&lt;ref&gt;العین، ج2، ص298؛ لسان العرب، ج8، ص9؛ مجمع البحرین، ج4، ص299، «برقع». &lt;/ref&gt; و به پوشش ویژه [[در کعبه|درِ کعبه]] اطلاق می‌شود.&lt;ref&gt;الموسوعة العربیه، باب الکعبه، ص11؛ التاریخ القویم، ج4، ص24؛ التاریخ القویم، ج4، ص26.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==پیشینه تاریخی==<br /> پوشاندن [[کعبه]] با پرده مخصوص، پیشینه‌ای دراز دارد. ([[پرده کعبه]]) دقیقاً معلوم نیست که از چه هنگام افزون بر پرده اصلی، پرده ویژه دیگری برای در کعبه اختصاص یافته است. <br /> <br /> ===نصب سایبان‌های بالای در کعبه===<br /> نصب سایبان‌هایی بالای در کعبه در دوره [[متوکل عباسی]]، به صورت سنتی سالانه درآمد و خلیفه هر سال در [[موسم حج]]، سایبانی برای نصب بر سر در کعبه [[هدیه]] می‌داد.&lt;ref&gt;اتعاظ الحنفاء، ص141.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===نخستین یادکرد از برقع===<br /> گویا نخستین یاد کرد از برقع در کتاب [[تاریخ مکه]] [[فاسی]] به سال 819ق. آمده که به زیبایی ویژه پرده در کعبه نسبت به پرده‌های سال‌های گذشته اشاره می‌کند.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص143.&lt;/ref&gt; [[قلقشندی]] <br /> نیز در گزارشی از پرده در کعبه، طول آن را به سال 801ق. به‌اندازه خود در شمرده و از نوشته‌هایی بر آن به‌رنگ سفید یاد کرده است.&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج4، ص286.&lt;/ref&gt; <br /> از گونه گزارش‌های این دو تن برمی‌آید که این پرده در اوایل سده نهم ق. نصب شده و هنگام ساخت آن به پیش از این تاریخ بازمی‌گردد. همچنین قلقشندی می‌گوید که این پرده در سال‌های بعد از ابریشم سیاهی درست می‌شد که روی آن گلدوزی‌های نقره‌ای پوشیده از طلا وجود داشت.&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج4، ص286-287.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===در دوره عثمانی===<br /> [[سلطان سلیم عثمانی]] بر زیبایی‌های برقع بیش از پیش افزود و آذین‌بندی آن را به نهایت زیبایی رساند. کوشش برای زیبا کردن برقع در [[دوران عثمانی]]، با پدید آمدن امکانات فنی جدید، ادامه و تطور یافت.&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص154؛ کعبه و جامه آن، ص157.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===در دوره آل‌سعود===<br /> پس از روی کار آمدن [[آل سعود]] و خودداری [[مصر]] از ارسال پرده کعبه، تهیه چهارچوب و پرده در مزین به طلا و نقره در خود [[عربستان]] صورت گرفت. دولت سعودی به سال 1221ق. پرده‌ای به رنگ قرمز و آراسته شده با طلا و نقره بر در کعبه آویخت.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص258.&lt;/ref&gt; <br /> این پرده که اکنون در کارگاهی در [[مکه]] آماده می‌شود، از لحاظ شکل عمومی و تزئینات و آیات نوشته بر آن، مانند پرده ساخت مصر است و تنها تغییراتی‌ اندک از جمله جابه‌جایی یا حذف برخی آیات و عبارات دینی در آن، دیده می‌شود.&lt;ref&gt;میقات حج، ش38، ص103، «جامه ساخت عربستان. &lt;/ref&gt; <br /> نیز سعودی‌ها اخیرا قطعه‌ای پنجم را به برقع افزوده‌اند که در پایین آن قرار گرفته و عبارت اهدا را روی آن نوشته‌اند. با پیوستن این قطعه، ارتفاع برقع به هفت و نیم متر و عرض آن به چهار متر رسیده است.&lt;ref&gt;میقات حج، ش38، ص100.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===خرید و فروش برقع===<br /> <br /> برقع همراه پرده اصلی کعبه از گذشته تاکنون در اختیار [[بنی‌شیبه]] قرار می‌گرفت. برپایه گزارش فاسی، پیشترها امیران مکه پرده درِ کعبه و بخشی بزرگ از جامه آن را با بهای شش هزار درهم از آنان می‌خریدند. این سنت را [[عنان بن مغامس|عنان]] بن [[مغامس بن رمیثه]] آن‌گاه که در سال 788ق. امیر مکه شد، پدید آورد و پس از او بیشتر امیران مکه از آن پیروی کردند. [[سیدحسن بن عجلان]] که به سال 798ق. امیر مکه شد، پرده در کعبه و [[جامه مقام ابراهیم]] را از شیبی‌ها می‌گرفت و در اختیار بزرگان و پادشاهان مورد نظر خویش قرار می‌داد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص173.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در دوران جدید، جامه کعبه میان [[امیران مکه]] و [[خاندان شیبی]] تقسیم می‌شد. پرده در کعبه به امیران مکه می‌رسید و این تقسیم تا روزگار [[شریف حسین بن علی]] ادامه داشت. <br /> هنگامی که [[ملک عبدالعزیز آل سعود]] به سال 1343ق. به [[حجاز]] دست یافت، جامه کعبه را همراه دیگر مشتقات آن به خاندان شیبی بازگرداند. این وضعیت تا هنگام ساخت جامه از جانب دولت عربستان ادامه داشت و جامه کعبه یکی از حقوق شیبیان شد.&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص285.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به سال 1378ق. دولت عربستان فروش جامه کعبه را ممنوع اعلام کرد و از آن پس، در برابر آن، مبلغی را سالانه در اختیار شیبیان قرار می‌دهد.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج4، ص15.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==ویژگی‌های برقع==<br /> <br /> جنس قسمتی از برقع، ابریشم و اطلس سیاه رنگ به مساحت 46 ذراع و ربع و بخش دیگر آن پارچه اطلس خارجی به رنگ قرمز و سبز است. این دو بخش به یکدیگر پیوسته‌اند و روی آن‌ها نقش و نگارهای زیبا با تارهای نقره‌ای و طلاییِ خالص دیده می‌شود. این پرده دو آستر دارد و پیرامون و وسط آن، نوار پهن پنبه‌ای به صورت مفتول جای گرفته است.&lt;ref&gt;میقات حج، ش35، ص141، «جامه مصری در دوران جدید. &lt;/ref&gt; <br /> <br /> طول و عرض برقع کمی بیش از‌ اندازه درِ کعبه است تا هنگام آویخته شدن کاملاً آن را بپوشاند. پوشش در کعبه از چهار قطعه تشکیل می‌شود: قطعه فرازین به نام «عتبه»، قطعه زیرین به نام «طراز»، قطعه دنباله طراز به نام «قائم صغیر» و قطعه انتهایی با نام «قائم کبیر» که در آن شکافی قرار دارد. قطعه «عتبه» مساحتی به‌اندازه 4312 ذراع دارد و وزن تارهای نقره‌ای سفید و نیز طلایی بافته شده در آن 311404 [[مثقال]] است. قطعه طراز دارای مساحت 4311 ذراع و وزن تارهای زینتی آن 311057 مثقال است. قطعه «قائم صغیر» نُه [[ذراع]] مساحت دارد و تارهای زینتی آن به 901 مثقال می‌رسد. «قائم کبیر» 4311 ذراع مساحت دارد و وزن زینت‌های روی آن 321455 مثقال است.<br /> <br /> افزون بر این چهار قطعه، قطعه‌ای به نام «[[وصله]]» نیز در برقع دیده می‌شود که دو قطعه «[[قائم صغیر]]» و «[[قائم کبیر]]» را به هم پیوند می‌دهد و دارای تارهای نقره‌ای به مقدار 43 مثقال است. روی همه قطعه‌ها، آیاتی با آرایه‌های اسلامی به صورت طرح برجسته، زردوزی و طراحی و با نخ نقره دارای روکش طلا، اجرا شده است.&lt;ref&gt;الموسوعة العربیه، ص11؛ فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص215؛ التاریخ القویم، ج4، ص24.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> روی پرده در کعبه وسایلی نیز قرار داده می‌شود:<br /> <br /> 1. شش صفحه نقره‌ای با عیار 90 که با طلای زرد ونیزی طلاکاری شده‌اند و هریک از آن‌ها روی دو چتر آفتاب‌گیر قرار دارد.<br /> <br /> 2. دوازده چتر بافته شده از ابریشم سرخ که روی آن‌ها با تارهای نقره‌ای و طلایی تزیین و با پوست بُز دباغی شده، آستر گشته و بر هر یک از آن‌ها، منگوله‌ای از نخ‌های پنبه‌ای هندی قرار دارد.<br /> <br /> 3. دوازده عدد منگوله نخی ساخته شده از پنبه هندی سرخ و تارهای نقره‌ای زرد و سفید و نیز تارهای طلایی که هریک از آن‌ها روی یک چتر قرار دارد.<br /> <br /> 4. پنج منگوله نخی ساخته شده از ابریشم سیاه و تارهای نقره‌ای و طلایی و نیز تارهای نقره‌ای به رنگ زرد و سفید که هر یک از آن‌ها دارای قیطانی از ابریشم سیاه است.&lt;ref&gt;مرآة الحرمین، ج1، ص293-294.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==نوشته‌های روی برقع==<br /> در پیرامون پرده دَر کعبه، حاشیه‌ای مستطیل شکل، آراسته به نقش و نگارهایی دیده می‌شود که در میانه آن، مستطیل‌های بیضی شکل و اشکال مربع وجود دارد و در زمینه هریک از آن‌ها، آیات [[قرآن]] و عبارات دینی به چشم می‌خورد. در سراسر این مستطیل از درون، یازده دایره و مستطیل‌های بیضی شکل دیده می‌شود. <br /> در هشت دایره، عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ رَبِّی}} و در سه دایره عمودی در میانه پرده از بالا به پایین، عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} نقش بسته است و در زمینه همه مستطیل‌های بیضی شکل که در سر تا سر درون حاشیه قرار دارد و شمار آن‌ها به 10 می‌رسد، «[[سوره فاتحه]]» نوشته شده است؛ در بخش بالای پرده دو مستطیل بیضی شکل قرار دارد که میان آن دو، یک دایره با عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} دیده می‌شود و در زمینه دو مستطیل، آیه قرآنیِ {{قلم رنگ|سبز|قَدْ نَرَی تَقَلُّبَ وَجْهِک ِ فِی السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّک ِ قِبْلَةً تَرْضَاهَا}} ([[سوره بقره]]، آیه 144) نقش بسته است. زیر این دو مستطیل، بیضی بزرگی قرار دارد که حاوی این آیه است: {{قلم رنگ|سبز|قُلْیَا عِبَادِی الَّذِینَ اَسْرَفُوا عَلَی اَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْرَحْمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ}} ([[سوره زمر]]، آیه 53) در آذین‌بندی اخیر پرده درِ کعبه، به جای آن، این آیه آمده است: {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* وَسَارِعُوا اِلَیمَغْفِرَة مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّة عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْاَرْضُ اعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ}} ([[سوره آل‌عمران]]، آیه 133). <br /> <br /> در بخش زیرین آن، مستطیلی دیگر قرار دارد که درون آن، چهار دایره به شکل گلابی است و پیرامون آن‌ها با تارهایی زینت یافته و در زمینه هریک از آن‌ها آیه {{قلم رنگ|سبز|اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ}} ([[سوره نور]]، آیه 35) نقش بسته و زیر آن، دو مستطیل بیضی شکل قرار دارد که میان آن دو، دایره‌ای با عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} دیده می‌شود. در زمینه دو مستطیل یاد شده، قسمتی از [[آیة الکرسی]] (سوره بقره، آیه 255) نوشته شده است و زیر آن، خانه بیضی شکل بزرگی دیده می‌شود که در زمینه‌اش این آیه نقش بسته است: {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* لَقَدْ صَدَقَ اللهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمسجدالحرام اِنْ شَاءَ اللهُ آمِنِینَ}} ([[سوره فتح]]، آیه 27) نیز در زیر آن، دو خانه بیضی شکل جای دارد که میان آن دایره‌ای با عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} نقش بسته و در زمینه آن دو، بقیه آیة الکرسی نوشته شده و زیر آن‌ها دو دایره بزرگ قرار دارد که میان آن دو، چهار مستطیل کوچک دیده می‌شود.<br /> <br /> در هر یک از دایره‌ها [[سوره اخلاص]] نوشته شده و در مرکز دایره، عبارت «اَللهُ جَلَّ جَلالُهُ» نقش بسته است. در زمینه مستطیل‌های چهارگانه، این نوشته‌ها دیده می‌شود: {{قلم رنگ|سبز|رَبَّنَا ظَلَمْنَا اَنفُسَنَا وَاِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنْ الْخَاسِرِینَ}} ([[سوره اعراف]]، آیه 23) {{قلم رنگ|سبز|رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْک ِ رَحْمَةً اِنَّک ِ اَنْتَ الْوَهَّابُ}} (سوره آل‌عمران، آیه 8).<br /> <br /> در آذین اخیر پرده درِ کعبه، مستطیل‌های چهارگانه و نوشته‌های روی آن حذف شده است. در یکی از دو دایره بزرگ که در سمت راست بیننده قرار دارد، «سوره اخلاص» و در دیگری آیه {{قلم رنگ|سبز|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً}} (سوره فتح، آیه 29) نقش بسته است. در مرکز این دو دایره {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ}} دیده می‌شود. در گذشته زیر آن مستطیلی بزرگ قرار داشت که امروز برداشته شده است. در این مستطیل، این سوره نقش بسته بود: {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* لاِیلاَفِ قُرَیْش* اِیلاَفِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّیْفِ* فَلْیَعْبُدُوارَبَّ هَذَا الْبَیْتِ* الَّذِی اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوع وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْف* صَدَقَ اللهُ العَظیم}} ([[سوره قریش]]، آیه 1-4). <br /> <br /> پس از آن، چهار خانه بیضی‌شکل دیده می‌شود که هر دو عدد از آن‌ها، یکی بر دیگری قرار دارد و در میانه آن‌ها مستطیلی جای دارد که بخش بالای آن، همانند راس مثلث کشیده شده است و در هریک از دو خانه فرازین، عبارت {{قلم رنگ|سبز|لا اِله اِلا الله الْمَلِکِ الحَقّ المبین}} و در هریک از دو خانه زیرین، عبارت «مُحَمَّدٌ رسول الله الصّادِقُ الْوَعْدِ اْلاَمِین» نوشته شده است و در خانه مثلث شکل بالای آن، عبارت {{قلم رنگ|سبز|رَبِّاجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاَةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ* رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ و َلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ}} ([[سوره ابراهیم]]، آیه 40-41) نگاشته شده است. در واپسین تغییر، خانه‌های چهارگانه به شش عدد افزایش یافته که هر سه عدد از آن‌ها یکی بر دیگری جای دارد و در میانه آن‌ها، مستطیل راس مثلثی قرار داده شده است. بر زمینه مستطیل نخستین از بالا، عبارت {{قلم رنگ|سبز|لا اِله اِلا الله الْمَلِکِ الحَقّ المبین}} و بر مستطیل برابر آن در سمت چپ، عبارت «مُحَمَّدٌ رسول الله الصّادِقُ الْوَعْدِ اْلاَمِین» را نوشته‌اند و در مستطیل‌های چهارگانه باقیمانده، این سوره نقش بسته است:<br /> <br /> {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* لاِِیلاَفِقُرَیْش* اِیلاَفِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَ الصَّیْفِ* فَلْیَعْبُدُوارَبَّ هَذَا الْبَیْتِ* الَّذِی اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوع وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْف* صَدَقَ اللهُ العَظیم}} (سوره قریش، آیه 1-4). در زمینه مستطیل راس مثلثی، آیه {{قلم رنگ|سبز|قُلْ یَا عِبَادِی الَّذِینَ اَسْرَفُوا عَلَی اَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ* وَ اَنِیبُوا اِلَی رَبِّکُمْ وَاَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَاْتِیَکُمْ الْعَذَابُ ثُمَّ لاَ تُنْصَـرُونَ}} ([[سوره زمر]]، آیه 53-54) جایگزین آیه پیشین شده است؛ در بخش پایانی پرده درِ کعبه، قطعه پنجم جای دارد که شامل دو مستطیل بزرگ است و زمینه آن به استثنای دو مستطیل کوچک در میانه آن، با نقش و نگارهایی زینت شده و در زمینه دو مستطیل کوچک میانی، عبارت «اهدای جامه کعبه» نوشته شده است. در یکی از آن دو، عبارت «صنعت هذه الکسوة فی مکّة المکرمة واهداها الی الکعبة المشرّفة» و در دیگری نام پادشاه حاضر با وصف «خادم الحرمین الشریفین» و سپس عبارت «تقبّل الله منه سنة 1403ق» نگاشته شده است.&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص267؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص358.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==پیوند به بیرون==<br /> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/875320/آذین-و-نوشته-ها-بر-جامه-کعبه مجله میقات حج پاییز 1378 - شماره 29 (15 صفحه - از 108 تا 122)، الدقن، محمد، انصاری، هادی، آذین و نوشته ها بر جامه کعبه]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> <br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> <br /> | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/7922<br /> <br /> | عنوان = برقع<br /> <br /> | نویسنده = زینب بهرامی؛ زهرا محمودی<br /> <br /> }}<br /> <br /> * '''اتعاظ الحنفاء باخبار الائمة الفاطمیین الخلفاء''': المقریزی (درگذشت 845ق.) ، به کوشش الشیال و دیگران، المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیه.<br /> <br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.) ، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.<br /> <br /> * '''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق.<br /> <br /> * '''تاریخ الکعبة المعظمه''': حسین بن عبدالله باسلامه، به کوشش یوسف علی، ریاض، مکتبة الملک فهد، 1419ق.<br /> <br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.<br /> <br /> * '''صبح الاعشی''': احمد بن علی القلقشندی (درگذشت 821ق.) ، به کوشش زکار، دمشق، وزارة الثقافه، 1981م.<br /> <br /> * '''العین''': خلیل (درگذشت 175ق.) ، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، 1409ق.<br /> <br /> * '''فی رحاب بیت العتیق''': محیی الدین احمد امام، مکه، دار قرطبه، 1423ق.<br /> <br /> * '''کعبه و جامه آن از آغاز تاکنون''': محمد الدقن، ترجمه: انصاری، تهران، مشعر، 1384ش.<br /> <br /> * '''لسان العرب''': ابن منظور (درگذشت 711ق.) ، قم، ادب الحوزه، 1405ق.<br /> <br /> * '''مجمع البحرین''': الطریحی (درگذشت 1085ق.) ، به کوشش حسینی، تهران، فرهنگ اسلامی، 1408ق.<br /> <br /> * '''مرآة الحرمین''': ابراهیم رفعت پاشا (درگذشت 1353ق.) ، قم، المطبعة العلمیه، 1344ق.<br /> <br /> * '''الموسوعة العربیة العالمیه''': الریاض، مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر، 1419ق.<br /> <br /> * '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.<br /> <br /> {{پایان}}<br /> ==مقاله‌های مرتبط==<br /> {{کعبه}}<br /> <br /> [[رده:کعبه]]<br /> [[رده:واژه شناسی]]<br /> [[رده:تزیینات پارچه‌ای زیارتگاه‌ها]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B9&diff=69904 2026-09-16T08:37:21Z

<p>Salar2: added Category:تزیینات پارچه‌ای زیارتگاه‌ها using HotCat</p> <hr /> <div>[[پرونده:23-Photos-Religious-Curtains-Kaaba-1.jpg|بندانگشتی|پرده در کعبه]]<br /> <br /> '''برقع''' پوشش ویژه [[در کعبه|درِ کعبه]] می‌باشد که به معنای پوشاننده صورت است. علاوه بر پرده اصلی کعبه پرده دیگری برای [[در کعبه]] اختصاص داده شده که به آن برقع گفته می‌شود. <br /> پیشینه تاریخی نصب برقع دقیقا معلوم نیست ولی بنابر گزارشات موجود نصب پرده در اوایل سده نهم ق و ساخت آن به قبل از این تاریخ بازمی‌گردد. ساخت پرده پیش‌تر در [[مصر]] انجام می‌شد اما با روی‌ کار آمدن [[آل سعود]] و عدم ارسال مصر در خود [[عربستان]] در کارگاهی ساخته و بر [[کعبه]] نصب می‌شود. <br /> جنس قسمتی از برقع، ابریشم و اطلس سیاه رنگ به مساحت 46 ذراع و ربع است که بر روی آن آیات [[قرآن]] و عبارات دینی با تارهای نقره‌ای و طلاییِ خالص نوشته شده است.<br /> <br /> ==واژه‌شناسی==<br /> <br /> بُرْقُع و بُرْقَع از ریشه رباعی «ب ـ ر ـ ق ـ ع» و جمع آن براقع، به معنای پوشاننده صورت است&lt;ref&gt;العین، ج2، ص298؛ لسان العرب، ج8، ص9؛ مجمع البحرین، ج4، ص299، «برقع». &lt;/ref&gt; و به پوشش ویژه [[در کعبه|درِ کعبه]] اطلاق می‌شود.&lt;ref&gt;الموسوعة العربیه، باب الکعبه، ص11؛ التاریخ القویم، ج4، ص24؛ التاریخ القویم، ج4، ص26.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==پیشینه تاریخی==<br /> پوشاندن [[کعبه]] با پرده مخصوص، پیشینه‌ای دراز دارد. ([[پرده کعبه]]) دقیقاً معلوم نیست که از چه هنگام افزون بر پرده اصلی، پرده ویژه دیگری برای در کعبه اختصاص یافته است. <br /> <br /> ===نصب سایبان‌های بالای در کعبه===<br /> نصب سایبان‌هایی بالای در کعبه در دوره [[متوکل عباسی]]، به صورت سنتی سالانه درآمد و خلیفه هر سال در [[موسم حج]]، سایبانی برای نصب بر سر در کعبه [[هدیه]] می‌داد.&lt;ref&gt;اتعاظ الحنفاء، ص141.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===نخستین یادکرد از برقع===<br /> گویا نخستین یاد کرد از برقع در کتاب [[تاریخ مکه]] [[فاسی]] به سال 819ق. آمده که به زیبایی ویژه پرده در کعبه نسبت به پرده‌های سال‌های گذشته اشاره می‌کند.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص143.&lt;/ref&gt; [[قلقشندی]] <br /> نیز در گزارشی از پرده در کعبه، طول آن را به سال 801ق. به‌اندازه خود در شمرده و از نوشته‌هایی بر آن به‌رنگ سفید یاد کرده است.&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج4، ص286.&lt;/ref&gt; <br /> از گونه گزارش‌های این دو تن برمی‌آید که این پرده در اوایل سده نهم ق. نصب شده و هنگام ساخت آن به پیش از این تاریخ بازمی‌گردد. همچنین قلقشندی می‌گوید که این پرده در سال‌های بعد از ابریشم سیاهی درست می‌شد که روی آن گلدوزی‌های نقره‌ای پوشیده از طلا وجود داشت.&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج4، ص286-287.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===در دوره عثمانی===<br /> [[سلطان سلیم عثمانی]] بر زیبایی‌های برقع بیش از پیش افزود و آذین‌بندی آن را به نهایت زیبایی رساند. کوشش برای زیبا کردن برقع در [[دوران عثمانی]]، با پدید آمدن امکانات فنی جدید، ادامه و تطور یافت.&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص154؛ کعبه و جامه آن، ص157.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===در دوره آل‌سعود===<br /> پس از روی کار آمدن [[آل سعود]] و خودداری [[مصر]] از ارسال پرده کعبه، تهیه چهارچوب و پرده در مزین به طلا و نقره در خود [[عربستان]] صورت گرفت. دولت سعودی به سال 1221ق. پرده‌ای به رنگ قرمز و آراسته شده با طلا و نقره بر در کعبه آویخت.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص258.&lt;/ref&gt; <br /> این پرده که اکنون در کارگاهی در [[مکه]] آماده می‌شود، از لحاظ شکل عمومی و تزئینات و آیات نوشته بر آن، مانند پرده ساخت مصر است و تنها تغییراتی‌ اندک از جمله جابه‌جایی یا حذف برخی آیات و عبارات دینی در آن، دیده می‌شود.&lt;ref&gt;میقات حج، ش38، ص103، «جامه ساخت عربستان. &lt;/ref&gt; <br /> نیز سعودی‌ها اخیرا قطعه‌ای پنجم را به برقع افزوده‌اند که در پایین آن قرار گرفته و عبارت اهدا را روی آن نوشته‌اند. با پیوستن این قطعه، ارتفاع برقع به هفت و نیم متر و عرض آن به چهار متر رسیده است.&lt;ref&gt;میقات حج، ش38، ص100.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===خرید و فروش برقع===<br /> <br /> برقع همراه پرده اصلی کعبه از گذشته تاکنون در اختیار [[بنی‌شیبه]] قرار می‌گرفت. برپایه گزارش فاسی، پیشترها امیران مکه پرده درِ کعبه و بخشی بزرگ از جامه آن را با بهای شش هزار درهم از آنان می‌خریدند. این سنت را [[عنان بن مغامس|عنان]] بن [[مغامس بن رمیثه]] آن‌گاه که در سال 788ق. امیر مکه شد، پدید آورد و پس از او بیشتر امیران مکه از آن پیروی کردند. [[سیدحسن بن عجلان]] که به سال 798ق. امیر مکه شد، پرده در کعبه و [[جامه مقام ابراهیم]] را از شیبی‌ها می‌گرفت و در اختیار بزرگان و پادشاهان مورد نظر خویش قرار می‌داد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص173.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در دوران جدید، جامه کعبه میان [[امیران مکه]] و [[خاندان شیبی]] تقسیم می‌شد. پرده در کعبه به امیران مکه می‌رسید و این تقسیم تا روزگار [[شریف حسین بن علی]] ادامه داشت. <br /> هنگامی که [[ملک عبدالعزیز آل سعود]] به سال 1343ق. به [[حجاز]] دست یافت، جامه کعبه را همراه دیگر مشتقات آن به خاندان شیبی بازگرداند. این وضعیت تا هنگام ساخت جامه از جانب دولت عربستان ادامه داشت و جامه کعبه یکی از حقوق شیبیان شد.&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص285.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به سال 1378ق. دولت عربستان فروش جامه کعبه را ممنوع اعلام کرد و از آن پس، در برابر آن، مبلغی را سالانه در اختیار شیبیان قرار می‌دهد.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج4، ص15.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==ویژگی‌های برقع==<br /> <br /> جنس قسمتی از برقع، ابریشم و اطلس سیاه رنگ به مساحت 46 ذراع و ربع و بخش دیگر آن پارچه اطلس خارجی به رنگ قرمز و سبز است. این دو بخش به یکدیگر پیوسته‌اند و روی آن‌ها نقش و نگارهای زیبا با تارهای نقره‌ای و طلاییِ خالص دیده می‌شود. این پرده دو آستر دارد و پیرامون و وسط آن، نوار پهن پنبه‌ای به صورت مفتول جای گرفته است.&lt;ref&gt;میقات حج، ش35، ص141، «جامه مصری در دوران جدید. &lt;/ref&gt; <br /> <br /> طول و عرض برقع کمی بیش از‌ اندازه درِ کعبه است تا هنگام آویخته شدن کاملاً آن را بپوشاند. پوشش در کعبه از چهار قطعه تشکیل می‌شود: قطعه فرازین به نام «عتبه»، قطعه زیرین به نام «طراز»، قطعه دنباله طراز به نام «قائم صغیر» و قطعه انتهایی با نام «قائم کبیر» که در آن شکافی قرار دارد. قطعه «عتبه» مساحتی به‌اندازه 4312 ذراع دارد و وزن تارهای نقره‌ای سفید و نیز طلایی بافته شده در آن 311404 [[مثقال]] است. قطعه طراز دارای مساحت 4311 ذراع و وزن تارهای زینتی آن 311057 مثقال است. قطعه «قائم صغیر» نُه [[ذراع]] مساحت دارد و تارهای زینتی آن به 901 مثقال می‌رسد. «قائم کبیر» 4311 ذراع مساحت دارد و وزن زینت‌های روی آن 321455 مثقال است.<br /> <br /> افزون بر این چهار قطعه، قطعه‌ای به نام «[[وصله]]» نیز در برقع دیده می‌شود که دو قطعه «[[قائم صغیر]]» و «[[قائم کبیر]]» را به هم پیوند می‌دهد و دارای تارهای نقره‌ای به مقدار 43 مثقال است. روی همه قطعه‌ها، آیاتی با آرایه‌های اسلامی به صورت طرح برجسته، زردوزی و طراحی و با نخ نقره دارای روکش طلا، اجرا شده است.&lt;ref&gt;الموسوعة العربیه، ص11؛ فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص215؛ التاریخ القویم، ج4، ص24.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> روی پرده در کعبه وسایلی نیز قرار داده می‌شود:<br /> <br /> 1. شش صفحه نقره‌ای با عیار 90 که با طلای زرد ونیزی طلاکاری شده‌اند و هریک از آن‌ها روی دو چتر آفتاب‌گیر قرار دارد.<br /> <br /> 2. دوازده چتر بافته شده از ابریشم سرخ که روی آن‌ها با تارهای نقره‌ای و طلایی تزیین و با پوست بُز دباغی شده، آستر گشته و بر هر یک از آن‌ها، منگوله‌ای از نخ‌های پنبه‌ای هندی قرار دارد.<br /> <br /> 3. دوازده عدد منگوله نخی ساخته شده از پنبه هندی سرخ و تارهای نقره‌ای زرد و سفید و نیز تارهای طلایی که هریک از آن‌ها روی یک چتر قرار دارد.<br /> <br /> 4. پنج منگوله نخی ساخته شده از ابریشم سیاه و تارهای نقره‌ای و طلایی و نیز تارهای نقره‌ای به رنگ زرد و سفید که هر یک از آن‌ها دارای قیطانی از ابریشم سیاه است.&lt;ref&gt;مرآة الحرمین، ج1، ص293-294.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==نوشته‌های روی برقع==<br /> در پیرامون پرده دَر کعبه، حاشیه‌ای مستطیل شکل، آراسته به نقش و نگارهایی دیده می‌شود که در میانه آن، مستطیل‌های بیضی شکل و اشکال مربع وجود دارد و در زمینه هریک از آن‌ها، آیات [[قرآن]] و عبارات دینی به چشم می‌خورد. در سراسر این مستطیل از درون، یازده دایره و مستطیل‌های بیضی شکل دیده می‌شود. <br /> در هشت دایره، عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ رَبِّی}} و در سه دایره عمودی در میانه پرده از بالا به پایین، عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} نقش بسته است و در زمینه همه مستطیل‌های بیضی شکل که در سر تا سر درون حاشیه قرار دارد و شمار آن‌ها به 10 می‌رسد، «[[سوره فاتحه]]» نوشته شده است؛ در بخش بالای پرده دو مستطیل بیضی شکل قرار دارد که میان آن دو، یک دایره با عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} دیده می‌شود و در زمینه دو مستطیل، آیه قرآنیِ {{قلم رنگ|سبز|قَدْ نَرَی تَقَلُّبَ وَجْهِک ِ فِی السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّک ِ قِبْلَةً تَرْضَاهَا}} ([[سوره بقره]]، آیه 144) نقش بسته است. زیر این دو مستطیل، بیضی بزرگی قرار دارد که حاوی این آیه است: {{قلم رنگ|سبز|قُلْیَا عِبَادِی الَّذِینَ اَسْرَفُوا عَلَی اَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْرَحْمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ}} ([[سوره زمر]]، آیه 53) در آذین‌بندی اخیر پرده درِ کعبه، به جای آن، این آیه آمده است: {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* وَسَارِعُوا اِلَیمَغْفِرَة مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّة عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْاَرْضُ اعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ}} ([[سوره آل‌عمران]]، آیه 133). <br /> <br /> در بخش زیرین آن، مستطیلی دیگر قرار دارد که درون آن، چهار دایره به شکل گلابی است و پیرامون آن‌ها با تارهایی زینت یافته و در زمینه هریک از آن‌ها آیه {{قلم رنگ|سبز|اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ}} ([[سوره نور]]، آیه 35) نقش بسته و زیر آن، دو مستطیل بیضی شکل قرار دارد که میان آن دو، دایره‌ای با عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} دیده می‌شود. در زمینه دو مستطیل یاد شده، قسمتی از [[آیة الکرسی]] (سوره بقره، آیه 255) نوشته شده است و زیر آن، خانه بیضی شکل بزرگی دیده می‌شود که در زمینه‌اش این آیه نقش بسته است: {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* لَقَدْ صَدَقَ اللهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمسجدالحرام اِنْ شَاءَ اللهُ آمِنِینَ}} ([[سوره فتح]]، آیه 27) نیز در زیر آن، دو خانه بیضی شکل جای دارد که میان آن دایره‌ای با عبارت {{قلم رنگ|سبز|اَللهُ حَسْبِی}} نقش بسته و در زمینه آن دو، بقیه آیة الکرسی نوشته شده و زیر آن‌ها دو دایره بزرگ قرار دارد که میان آن دو، چهار مستطیل کوچک دیده می‌شود.<br /> <br /> در هر یک از دایره‌ها [[سوره اخلاص]] نوشته شده و در مرکز دایره، عبارت «اَللهُ جَلَّ جَلالُهُ» نقش بسته است. در زمینه مستطیل‌های چهارگانه، این نوشته‌ها دیده می‌شود: {{قلم رنگ|سبز|رَبَّنَا ظَلَمْنَا اَنفُسَنَا وَاِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنْ الْخَاسِرِینَ}} ([[سوره اعراف]]، آیه 23) {{قلم رنگ|سبز|رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْک ِ رَحْمَةً اِنَّک ِ اَنْتَ الْوَهَّابُ}} (سوره آل‌عمران، آیه 8).<br /> <br /> در آذین اخیر پرده درِ کعبه، مستطیل‌های چهارگانه و نوشته‌های روی آن حذف شده است. در یکی از دو دایره بزرگ که در سمت راست بیننده قرار دارد، «سوره اخلاص» و در دیگری آیه {{قلم رنگ|سبز|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً}} (سوره فتح، آیه 29) نقش بسته است. در مرکز این دو دایره {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ}} دیده می‌شود. در گذشته زیر آن مستطیلی بزرگ قرار داشت که امروز برداشته شده است. در این مستطیل، این سوره نقش بسته بود: {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* لاِیلاَفِ قُرَیْش* اِیلاَفِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّیْفِ* فَلْیَعْبُدُوارَبَّ هَذَا الْبَیْتِ* الَّذِی اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوع وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْف* صَدَقَ اللهُ العَظیم}} ([[سوره قریش]]، آیه 1-4). <br /> <br /> پس از آن، چهار خانه بیضی‌شکل دیده می‌شود که هر دو عدد از آن‌ها، یکی بر دیگری قرار دارد و در میانه آن‌ها مستطیلی جای دارد که بخش بالای آن، همانند راس مثلث کشیده شده است و در هریک از دو خانه فرازین، عبارت {{قلم رنگ|سبز|لا اِله اِلا الله الْمَلِکِ الحَقّ المبین}} و در هریک از دو خانه زیرین، عبارت «مُحَمَّدٌ رسول الله الصّادِقُ الْوَعْدِ اْلاَمِین» نوشته شده است و در خانه مثلث شکل بالای آن، عبارت {{قلم رنگ|سبز|رَبِّاجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاَةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ* رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ و َلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ}} ([[سوره ابراهیم]]، آیه 40-41) نگاشته شده است. در واپسین تغییر، خانه‌های چهارگانه به شش عدد افزایش یافته که هر سه عدد از آن‌ها یکی بر دیگری جای دارد و در میانه آن‌ها، مستطیل راس مثلثی قرار داده شده است. بر زمینه مستطیل نخستین از بالا، عبارت {{قلم رنگ|سبز|لا اِله اِلا الله الْمَلِکِ الحَقّ المبین}} و بر مستطیل برابر آن در سمت چپ، عبارت «مُحَمَّدٌ رسول الله الصّادِقُ الْوَعْدِ اْلاَمِین» را نوشته‌اند و در مستطیل‌های چهارگانه باقیمانده، این سوره نقش بسته است:<br /> <br /> {{قلم رنگ|سبز|بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* لاِِیلاَفِقُرَیْش* اِیلاَفِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَ الصَّیْفِ* فَلْیَعْبُدُوارَبَّ هَذَا الْبَیْتِ* الَّذِی اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوع وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْف* صَدَقَ اللهُ العَظیم}} (سوره قریش، آیه 1-4). در زمینه مستطیل راس مثلثی، آیه {{قلم رنگ|سبز|قُلْ یَا عِبَادِی الَّذِینَ اَسْرَفُوا عَلَی اَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ اِنَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ* وَ اَنِیبُوا اِلَی رَبِّکُمْ وَاَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَاْتِیَکُمْ الْعَذَابُ ثُمَّ لاَ تُنْصَـرُونَ}} ([[سوره زمر]]، آیه 53-54) جایگزین آیه پیشین شده است؛ در بخش پایانی پرده درِ کعبه، قطعه پنجم جای دارد که شامل دو مستطیل بزرگ است و زمینه آن به استثنای دو مستطیل کوچک در میانه آن، با نقش و نگارهایی زینت شده و در زمینه دو مستطیل کوچک میانی، عبارت «اهدای جامه کعبه» نوشته شده است. در یکی از آن دو، عبارت «صنعت هذه الکسوة فی مکّة المکرمة واهداها الی الکعبة المشرّفة» و در دیگری نام پادشاه حاضر با وصف «خادم الحرمین الشریفین» و سپس عبارت «تقبّل الله منه سنة 1403ق» نگاشته شده است.&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص267؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص358.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==پیوند به بیرون==<br /> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/875320/آذین-و-نوشته-ها-بر-جامه-کعبه مجله میقات حج پاییز 1378 - شماره 29 (15 صفحه - از 108 تا 122)، الدقن، محمد، انصاری، هادی، آذین و نوشته ها بر جامه کعبه]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> <br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> <br /> | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/7922<br /> <br /> | عنوان = برقع<br /> <br /> | نویسنده = زینب بهرامی؛ زهرا محمودی<br /> <br /> }}<br /> <br /> * '''اتعاظ الحنفاء باخبار الائمة الفاطمیین الخلفاء''': المقریزی (درگذشت 845ق.) ، به کوشش الشیال و دیگران، المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیه.<br /> <br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.) ، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.<br /> <br /> * '''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق.<br /> <br /> * '''تاریخ الکعبة المعظمه''': حسین بن عبدالله باسلامه، به کوشش یوسف علی، ریاض، مکتبة الملک فهد، 1419ق.<br /> <br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.) ، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.<br /> <br /> * '''صبح الاعشی''': احمد بن علی القلقشندی (درگذشت 821ق.) ، به کوشش زکار، دمشق، وزارة الثقافه، 1981م.<br /> <br /> * '''العین''': خلیل (درگذشت 175ق.) ، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، 1409ق.<br /> <br /> * '''فی رحاب بیت العتیق''': محیی الدین احمد امام، مکه، دار قرطبه، 1423ق.<br /> <br /> * '''کعبه و جامه آن از آغاز تاکنون''': محمد الدقن، ترجمه: انصاری، تهران، مشعر، 1384ش.<br /> <br /> * '''لسان العرب''': ابن منظور (درگذشت 711ق.) ، قم، ادب الحوزه، 1405ق.<br /> <br /> * '''مجمع البحرین''': الطریحی (درگذشت 1085ق.) ، به کوشش حسینی، تهران، فرهنگ اسلامی، 1408ق.<br /> <br /> * '''مرآة الحرمین''': ابراهیم رفعت پاشا (درگذشت 1353ق.) ، قم، المطبعة العلمیه، 1344ق.<br /> <br /> * '''الموسوعة العربیة العالمیه''': الریاض، مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر، 1419ق.<br /> <br /> * '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.<br /> <br /> {{پایان}}<br /> ==مقاله‌های مرتبط==<br /> {{کعبه}}<br /> <br /> [[رده:کعبه]]<br /> [[رده:هنر اسلامی]]<br /> [[رده:واژه شناسی]]<br /> [[رده:تزیینات پارچه‌ای زیارتگاه‌ها]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87_%DA%A9%D8%B9%D8%A8%D9%87&diff=69903 2026-09-16T08:37:02Z

<p>Salar2: removed Category:هنر اسلامی using HotCat</p> <hr /> <div>{{کعبه عمودی}}<br /> '''پرده کعبه''' یا '''کسوه کعبه''' پوشش پارچه‌ای سیاه رنگی است که دیوارهای [[کعبه]] را با آن می‌پوشانند. پرده پوشاندن به کعبه نشانه احترام بدان تلقی شده است. پوشاندن کعبه با پارچه‌هایی به رنگ‌ها و جنس‌های مختلف تاریخی کهن دارد و به پیش از ظهور اسلام باز می‌گردد. رویدادهای مرتبط به تهیه و نصب پرده کعبه در منابع تاریخی ثبت شده است. همچنین پرده کعبه موضوع برخی احکام فقهی نیز قرار گرفته است. <br /> <br /> امروزه پرده در کارگاه مخصوصی در [[مکه]] بافته می‌شود و شامل پنج تکه است که هر یک از دیوارهای کعبه را می‌پوشاند و یک قطعه نیز به [[در کعبه]] اختصاص دارد. <br /> <br /> == واژه‌ و مفهوم شناسی ==<br /> ترکیب عربی «کِسوَة الکعبه» در فارسی پرده کعبه یا پیراهن کعبه و یا جامه کعبه نامیده می‌شود.&lt;ref&gt;لغت‌نامه، ج5، ص7642، «حجاب البیت». &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص91؛ حج از میقات تا میعاد، ص127.&lt;/ref&gt;این پوشش سیاه رنگ، ساختمان [[کعبه]] را جز بخش [[حجرالاسود]] می‌پوشاند.&lt;ref&gt;نک: معجم مقاییس اللغه، ج3، ص132، «ستر». &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص122.&lt;/ref&gt;پرده کعبه، نشانه احترام&lt;ref&gt;تحفة الکرام، ص159-160.&lt;/ref&gt;و ارزش و اعتبار خانه خدا است و تاریخچه آن بخشی از تاریخ کعبه به‌شمار می‌آید.&lt;ref&gt;نک: کشف النور، ص14؛ التوحید و الشرک، ص210.&lt;/ref&gt;نیز شغلی خاص برای تولیت امور پرده از گذشته تاکنون وجود داشته که به [[حجابت]] یا پرده‌داری شهرت دارد.{{نیازمند منبع|date=مارس ۲۰۲۵}}<br /> <br /> همچنین پرده کعبه موضوع برخی احکام فقهی قرار گرفته که مهم‌ترین موارد آن‌ها عبارتند از: جواز پوشاندن کعبه با حریر (ابریشم)،&lt;ref&gt;تحریر الاحکام، ج4، ص363؛ وفاء الوفاء، ج2، ص140؛ کشاف القناع، ج3، ص180.&lt;/ref&gt; جایز نبودن کندن و قطع و خرید و فروش پرده کعبه نزد [[شیعه]] و نیز برخی [[شافعیان]] بر خلاف دیدگاه رایج [[اهل سنت]]،&lt;ref&gt;تذکرة الفقهاء، ج7، ص380؛ فتح العزیز، ج7، ص513.&lt;/ref&gt; جواز یا عدم جواز تزئین آن با طلا و نقره،&lt;ref&gt;حواشی الشروانی، ج1، ص121؛ السیرة الحلبیه، ج1، ص280.&lt;/ref&gt; جواز داخل شدن پشت پرده برای دعا.&lt;ref&gt;اعانة الطالبین، ج2، ص95.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پیشینه پوشش کعبه==<br /> {{اصلی|تاریخ پرده کعبه|کارگاه پرده‌بافی}}<br /> درباره این‌که چه کسی نخستین بار کعبه را پوشانیده است، اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی روایت‌ها این کار را به حضرت آدم نسبت داده اند&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ج2، ص235؛ وسائل الشیعه، ج13، ص208.&lt;/ref&gt; و برخی گزارش‌های تاریخی یکی از [[حمیریان|پادشاهان حمیری]] [[یمن]] را نخستین کسی دانسته‌اند که کعبه را در سال 190 یا 220 قبل از بعثت پرده پوشانید.&lt;ref&gt;فتح الباری، ج3، ص365-366؛ السیرة الحلبیه، ج1، ص280؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص291؛ اخبار مکه، فاکهی، ج5، ص230-231.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بافت پرده‌های نو برای کعبه توسط [[قریش]] و پس از اسلام توسط [[حضرت محمد (ص)|پیامبر]] و خلفای او ادامه یافت. این کار در دوره‌هایی از [[بنی‌عباس|عصر عباسی]] رونق زیادی داشت و گاهی جامه کعبه سه بار در سال تعویض می‌شد.&lt;ref&gt;السیرة الحلبیه، ج1، ص281؛ فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص211؛ کشف الارتیاب، ص360.&lt;/ref&gt; پادشاهان سایر سرزمین‌های اسلامی&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج13، ص200.&lt;/ref&gt; و برخی از ثروتمندان نیز گاهی پرده کعبه را تهیه و به مکه ارسال می‌کردند.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج3، ص513؛ الکامل، ج11، ص65؛ نهایة الارب، ج23، ص284.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === بافت پرده کعبه در مصر ===<br /> {{بیشتر|کارگاه پرده‌بافی|تاریخ پرده کعبه}}<br /> پس از انقراض عباسیان (659ق.) فراهم کردن پوشش کعبه از سال661ق. به انحصار حاکمان [[مصر]] درآمد.&lt;ref&gt;کشف الارتیاب، ص360.&lt;/ref&gt; در عصر [[حکومت عثمانی]] نیز بافت پرده در مصر انجام می‌شد.&lt;ref&gt;الضوء اللامع، ج4، ص26؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص320.&lt;/ref&gt;در مصر از زمان [[ممالیک]] موقوفات و کارگاهی ویژه برای تهیه مخارج بافت پارچه اختصاص داده شده بود.&lt;ref&gt;التحفة اللطیفه، ج2، ص107؛ شفاء الغرام، ج1، ص123؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص317.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;فی رحاب البیت العتیق، ص216؛ موسوعة المفاهیم، ج1، ص553، «باب الکعبه».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کارگاه پرده‌بافی در مکه ===<br /> {{بیشتر|کارگاه پرده‌بافی|تاریخ پرده کعبه}}<br /> با استقرار دولت [[آل سعود]] کارگاهی در مکه به بافت پرده اختصاص یافت.&lt;ref&gt;الکعبة و الکسوه، ص172؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص347.&lt;/ref&gt; این کار تا سال 1358 ادامه داشت. تا این‌که دولت مصر از عبدالعزیز خواست اجازه دهد که پوشش دیگر بار از مصر حمل شود. عبدالعزیز این درخواست را پذیرفت و آن کارگاه تعطیل شد و پرده بار دیگر از مصر آمد. این کار تا سال 1382 که بار دیگر ارسال کعبه از مصر به دلیل اختلاف این کشور با عربستان متوقف شد و از آن پس بافت پرده کعبه در مکه در [[کارگاه پرده‌بافی|کارگاه پرده‌باقی]] ادامه یافت.&lt;ref&gt;فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص215؛ نک: تاریخ الکعبة المعظمه، ص331-332؛ الکعبة و الکسوه، ص175-178.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اندازه و وزن پرده کعبه ==<br /> <br /> پرده کعبه از پنج قسمت اصلی تشکیل شده که هر قسمت یک طرف [[کعبه]] را می‌پوشاند. قطعه پنجم [[در کعبه]] را در بر می‌گیرد که به آن [[برقع]] می‌گویند. جامه کعبه در مجموع از 54 قطعه تشکیل شده که طول هر قطعه آن 14 متر و پهنای آن 95 سانتی‌متر است و مساحت آن به 2650 متر و وزن آن به دو تن می‌رسد.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> بسیاری از قطعات و نوشته‌ها و شکل‌های روی پرده کعبه طلاکاری شده است.&lt;ref&gt;میقات حج، ش55، ص133، «پرده کعبه در گذر زمان». &lt;/ref&gt; <br /> <br /> == کمربند دور پرده کعبه ==<br /> {{اصلی|حزام}}<br /> '''حِزام''' به کمربند و نوار دور [[پرده کعبه]] گفته می‌شود. حزام از پارچه ابریشمی به رنگ سیاه تولید شده و دارای نقوش و آیات قرآنی به خط ثلث مرکب است حزام از 16 قطعه ترکیب یافته و محیط آن 47 متر و پهنای آن 95 سانتی‌متر است. آیات قرآنی روی نوار کمربند نوشته شده و در فاصله‌های معین، عبارات {{قلم رنگ|سبز|﴿یا حی یا قیوم﴾}}، {{قلم رنگ|سبز|﴿یا رحمن یا رحیم﴾}} و {{قلم رنگ|سبز|﴿الحمد لله رب العالمین﴾}} با رنگ طلایی نقش بسته است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص215؛ نک: تاریخ الکعبة المعظمه، ص474.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پرده در کعبه ==<br /> {{اصلی|برقع}}<br /> پرده [[در کعبه|دروازه کعبه]] که «برقع» نام دارد، از پارچه ابریشمی سیاه، ساخته شده و روی آن آیات [[قرآن کریم]] و تزئینات اسلامی با طلا و نقره، نگارش یافته است. نیز [[سوره حمد]] از سه‌جهت بر آن نوشته شده است. برقع از جنس حریر و به ارتفاع 5/7 متر و عرض چهار متر است.&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج4، ص282؛ اخبار مکه، ازرقی، ج1، ص258؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص358.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آیاتی که بر پرده است ==<br /> آیاتی که بر پرده کعبه و [[حزام]] نقش بسته، از این قرار است: پرده در کعبه (به ترتیب از بالا به پایین): {{قلم رنگ|سبز|﴿قَدْ نَرَی تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاء فَلَنُوَلِّینَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا﴾}} (سوره بقره، آیه144)؛ {{قلم رنگ|سبز|﴿بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* رَبِّ اَدْخِلْنی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ اَخْرِجْنی‏ مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصیراً﴾}}. نیز برخی آیات و سوره‌ها و جز آن نوشته شده است.&lt;ref&gt;تاریخ الکعبة المعظمه، ص311، 352؛ الموسوعة العربیة العالمیه، ج19، ص319؛ آثار اسلامی، ص89.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[تاریخ پرده کعبه]]<br /> * [[کارگاه پرده‌بافی]]<br /> * [[حزام]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> <br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7561<br /> <br /> | عنوان = پرده کعبه<br /> <br /> | نویسنده = زینب بهرامی، زهرا محمودی<br /> <br /> }}<br /> <br /> * '''آثار اسلامی مکه و مدینه''': رسول جعفریان، قم، مشعر، ۱۳۸۶ش.<br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت ۲۴۸ق)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، ۱۴۱۵ق.<br /> * '''اخبار مکه''': الفاکهی (درگذشت ۲۷۹ق)، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، ۱۴۱۴ق.<br /> * '''اعانة الطالبین''': السید البکری الدمیاطی (درگذشت ۱۳۱۰ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۸ق.<br /> * '''البدایة و النهایه''': ابن کثیر (درگذشت ۷۷۴ق)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.<br /> * '''تاریخ ابن خلدون''': ابن خلدون (درگذشت ۸۰۸ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.<br /> * '''تاریخ الکعبة المعظمه''': حسین عبدالله باسلامه، به کوشش یوسف الثقفی، ریاض، دار ملک عبدالعزیز، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''تحفة الکرام''': محمد مهدی بحر العلوم (درگذشت ۱۲۱۲ق)، به کوشش جلالی و غفوری، تهران، مشعر، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''التحفة اللطیفه''': شمس الدین السخاوی (درگذشت ۹۰۲ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.<br /> * '''تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، قم، آل البیت: ۱۴۱۴ق.<br /> * '''التوحید و الشرک''': السبحانی، بیروت، دار التعارف.<br /> * '''حج از میقات تا میعاد''': احمد صادقی اردستانی، تهران، مشعر، ۱۳۸۵ش.<br /> * '''السیرة الحلبیه''': الحلبی (درگذشت ۱۰۴۴ق)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۰ق.<br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت ۸۳۲ق)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.<br /> * '''صبح الاعشی''': احمد القلقشندی (درگذشت ۸۲۱ق)، به کوشش زکار، دمشق، وزارة الثقافه، ۱۹۸۱م.<br /> * '''الضوء اللامع''': شمس الدین السخاوی (درگذشت ۹۰۲ق)، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.<br /> * '''فتح الباری''': ابن حجر العسقلانی (درگذشت ۸۵۲ق)، بیروت، دار المعرفه.<br /> * '''فتح العزیز''': عبدالکریم بن محمد الرافعی (درگذشت ۶۲۳ق)، دار الفکر.<br /> * '''فی رحاب البیت العتیق''': محیی الدین احمد امام، اندلس، دار قرطبه.<br /> * '''کشف النور''': عبدالغنی النابلسی (درگذشت ۱۱۴۳ق)، استانبول، مکتبة الحقیقه، ۱۴۰۶ق.<br /> * '''کعبه و جامه آن''': محمد الدقن، ترجمه: انصاری، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.<br /> * '''کشاف القناع''': منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.<br /> * '''کشف الارتیاب''': سید محسن الامین (درگذشت ۱۳۷۱ق)، به کوشش امین، مکتبة الحریس، ۱۳۸۲ق.<br /> * '''لغت‌نامه''': دهخدا (درگذشت ۱۳۳۴ش) و دیگران، مؤسسه لغت‌نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.<br /> * '''معجم مقاییس اللغه''': ابن فارس (درگذشت ۳۹۵ق)، به کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴ق.<br /> * '''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (درگذشت ۳۸۱ق)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.<br /> * '''الموسوعة العربیة العالمیه''': مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر، ریاض، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''نهایة الارب''': احمد النویری (درگذشت ۷۳۳ق)، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومی، ۱۴۱۲ق.<br /> * '''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت: ۱۴۱۲ق.<br /> * '''وفاء الوفاء''': السمهودی (درگذشت ۹۱۱ق)، به کوشش خالد عبدالغنی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> ==مقاله‌های مرتبط==<br /> {{کعبه}}<br /> <br /> [[رده:کعبه]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:تزیینات پارچه‌ای زیارتگاه‌ها]]<br /> [[en: The Ka'ba's curtain]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87_%DA%A9%D8%B9%D8%A8%D9%87&diff=69902 2026-09-16T08:36:57Z

<p>Salar2: added Category:تزیینات پارچه‌ای زیارتگاه‌ها using HotCat</p> <hr /> <div>{{کعبه عمودی}}<br /> '''پرده کعبه''' یا '''کسوه کعبه''' پوشش پارچه‌ای سیاه رنگی است که دیوارهای [[کعبه]] را با آن می‌پوشانند. پرده پوشاندن به کعبه نشانه احترام بدان تلقی شده است. پوشاندن کعبه با پارچه‌هایی به رنگ‌ها و جنس‌های مختلف تاریخی کهن دارد و به پیش از ظهور اسلام باز می‌گردد. رویدادهای مرتبط به تهیه و نصب پرده کعبه در منابع تاریخی ثبت شده است. همچنین پرده کعبه موضوع برخی احکام فقهی نیز قرار گرفته است. <br /> <br /> امروزه پرده در کارگاه مخصوصی در [[مکه]] بافته می‌شود و شامل پنج تکه است که هر یک از دیوارهای کعبه را می‌پوشاند و یک قطعه نیز به [[در کعبه]] اختصاص دارد. <br /> <br /> == واژه‌ و مفهوم شناسی ==<br /> ترکیب عربی «کِسوَة الکعبه» در فارسی پرده کعبه یا پیراهن کعبه و یا جامه کعبه نامیده می‌شود.&lt;ref&gt;لغت‌نامه، ج5، ص7642، «حجاب البیت». &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کعبه و جامه آن، ص91؛ حج از میقات تا میعاد، ص127.&lt;/ref&gt;این پوشش سیاه رنگ، ساختمان [[کعبه]] را جز بخش [[حجرالاسود]] می‌پوشاند.&lt;ref&gt;نک: معجم مقاییس اللغه، ج3، ص132، «ستر». &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص122.&lt;/ref&gt;پرده کعبه، نشانه احترام&lt;ref&gt;تحفة الکرام، ص159-160.&lt;/ref&gt;و ارزش و اعتبار خانه خدا است و تاریخچه آن بخشی از تاریخ کعبه به‌شمار می‌آید.&lt;ref&gt;نک: کشف النور، ص14؛ التوحید و الشرک، ص210.&lt;/ref&gt;نیز شغلی خاص برای تولیت امور پرده از گذشته تاکنون وجود داشته که به [[حجابت]] یا پرده‌داری شهرت دارد.{{نیازمند منبع|date=مارس ۲۰۲۵}}<br /> <br /> همچنین پرده کعبه موضوع برخی احکام فقهی قرار گرفته که مهم‌ترین موارد آن‌ها عبارتند از: جواز پوشاندن کعبه با حریر (ابریشم)،&lt;ref&gt;تحریر الاحکام، ج4، ص363؛ وفاء الوفاء، ج2، ص140؛ کشاف القناع، ج3، ص180.&lt;/ref&gt; جایز نبودن کندن و قطع و خرید و فروش پرده کعبه نزد [[شیعه]] و نیز برخی [[شافعیان]] بر خلاف دیدگاه رایج [[اهل سنت]]،&lt;ref&gt;تذکرة الفقهاء، ج7، ص380؛ فتح العزیز، ج7، ص513.&lt;/ref&gt; جواز یا عدم جواز تزئین آن با طلا و نقره،&lt;ref&gt;حواشی الشروانی، ج1، ص121؛ السیرة الحلبیه، ج1، ص280.&lt;/ref&gt; جواز داخل شدن پشت پرده برای دعا.&lt;ref&gt;اعانة الطالبین، ج2، ص95.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پیشینه پوشش کعبه==<br /> {{اصلی|تاریخ پرده کعبه|کارگاه پرده‌بافی}}<br /> درباره این‌که چه کسی نخستین بار کعبه را پوشانیده است، اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی روایت‌ها این کار را به حضرت آدم نسبت داده اند&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ج2، ص235؛ وسائل الشیعه، ج13، ص208.&lt;/ref&gt; و برخی گزارش‌های تاریخی یکی از [[حمیریان|پادشاهان حمیری]] [[یمن]] را نخستین کسی دانسته‌اند که کعبه را در سال 190 یا 220 قبل از بعثت پرده پوشانید.&lt;ref&gt;فتح الباری، ج3، ص365-366؛ السیرة الحلبیه، ج1، ص280؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص291؛ اخبار مکه، فاکهی، ج5، ص230-231.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بافت پرده‌های نو برای کعبه توسط [[قریش]] و پس از اسلام توسط [[حضرت محمد (ص)|پیامبر]] و خلفای او ادامه یافت. این کار در دوره‌هایی از [[بنی‌عباس|عصر عباسی]] رونق زیادی داشت و گاهی جامه کعبه سه بار در سال تعویض می‌شد.&lt;ref&gt;السیرة الحلبیه، ج1، ص281؛ فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص211؛ کشف الارتیاب، ص360.&lt;/ref&gt; پادشاهان سایر سرزمین‌های اسلامی&lt;ref&gt;البدایة و النهایه، ج13، ص200.&lt;/ref&gt; و برخی از ثروتمندان نیز گاهی پرده کعبه را تهیه و به مکه ارسال می‌کردند.&lt;ref&gt;تاریخ ابن خلدون، ج3، ص513؛ الکامل، ج11، ص65؛ نهایة الارب، ج23، ص284.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === بافت پرده کعبه در مصر ===<br /> {{بیشتر|کارگاه پرده‌بافی|تاریخ پرده کعبه}}<br /> پس از انقراض عباسیان (659ق.) فراهم کردن پوشش کعبه از سال661ق. به انحصار حاکمان [[مصر]] درآمد.&lt;ref&gt;کشف الارتیاب، ص360.&lt;/ref&gt; در عصر [[حکومت عثمانی]] نیز بافت پرده در مصر انجام می‌شد.&lt;ref&gt;الضوء اللامع، ج4، ص26؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص320.&lt;/ref&gt;در مصر از زمان [[ممالیک]] موقوفات و کارگاهی ویژه برای تهیه مخارج بافت پارچه اختصاص داده شده بود.&lt;ref&gt;التحفة اللطیفه، ج2، ص107؛ شفاء الغرام، ج1، ص123؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص317.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;فی رحاب البیت العتیق، ص216؛ موسوعة المفاهیم، ج1، ص553، «باب الکعبه».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کارگاه پرده‌بافی در مکه ===<br /> {{بیشتر|کارگاه پرده‌بافی|تاریخ پرده کعبه}}<br /> با استقرار دولت [[آل سعود]] کارگاهی در مکه به بافت پرده اختصاص یافت.&lt;ref&gt;الکعبة و الکسوه، ص172؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص347.&lt;/ref&gt; این کار تا سال 1358 ادامه داشت. تا این‌که دولت مصر از عبدالعزیز خواست اجازه دهد که پوشش دیگر بار از مصر حمل شود. عبدالعزیز این درخواست را پذیرفت و آن کارگاه تعطیل شد و پرده بار دیگر از مصر آمد. این کار تا سال 1382 که بار دیگر ارسال کعبه از مصر به دلیل اختلاف این کشور با عربستان متوقف شد و از آن پس بافت پرده کعبه در مکه در [[کارگاه پرده‌بافی|کارگاه پرده‌باقی]] ادامه یافت.&lt;ref&gt;فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص215؛ نک: تاریخ الکعبة المعظمه، ص331-332؛ الکعبة و الکسوه، ص175-178.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اندازه و وزن پرده کعبه ==<br /> <br /> پرده کعبه از پنج قسمت اصلی تشکیل شده که هر قسمت یک طرف [[کعبه]] را می‌پوشاند. قطعه پنجم [[در کعبه]] را در بر می‌گیرد که به آن [[برقع]] می‌گویند. جامه کعبه در مجموع از 54 قطعه تشکیل شده که طول هر قطعه آن 14 متر و پهنای آن 95 سانتی‌متر است و مساحت آن به 2650 متر و وزن آن به دو تن می‌رسد.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> <br /> بسیاری از قطعات و نوشته‌ها و شکل‌های روی پرده کعبه طلاکاری شده است.&lt;ref&gt;میقات حج، ش55، ص133، «پرده کعبه در گذر زمان». &lt;/ref&gt; <br /> <br /> == کمربند دور پرده کعبه ==<br /> {{اصلی|حزام}}<br /> '''حِزام''' به کمربند و نوار دور [[پرده کعبه]] گفته می‌شود. حزام از پارچه ابریشمی به رنگ سیاه تولید شده و دارای نقوش و آیات قرآنی به خط ثلث مرکب است حزام از 16 قطعه ترکیب یافته و محیط آن 47 متر و پهنای آن 95 سانتی‌متر است. آیات قرآنی روی نوار کمربند نوشته شده و در فاصله‌های معین، عبارات {{قلم رنگ|سبز|﴿یا حی یا قیوم﴾}}، {{قلم رنگ|سبز|﴿یا رحمن یا رحیم﴾}} و {{قلم رنگ|سبز|﴿الحمد لله رب العالمین﴾}} با رنگ طلایی نقش بسته است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;فی رحاب البیت العتیق، ج1، ص215؛ نک: تاریخ الکعبة المعظمه، ص474.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پرده در کعبه ==<br /> {{اصلی|برقع}}<br /> پرده [[در کعبه|دروازه کعبه]] که «برقع» نام دارد، از پارچه ابریشمی سیاه، ساخته شده و روی آن آیات [[قرآن کریم]] و تزئینات اسلامی با طلا و نقره، نگارش یافته است. نیز [[سوره حمد]] از سه‌جهت بر آن نوشته شده است. برقع از جنس حریر و به ارتفاع 5/7 متر و عرض چهار متر است.&lt;ref&gt;صبح الاعشی، ج4، ص282؛ اخبار مکه، ازرقی، ج1، ص258؛ تاریخ الکعبة المعظمه، ص358.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آیاتی که بر پرده است ==<br /> آیاتی که بر پرده کعبه و [[حزام]] نقش بسته، از این قرار است: پرده در کعبه (به ترتیب از بالا به پایین): {{قلم رنگ|سبز|﴿قَدْ نَرَی تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاء فَلَنُوَلِّینَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا﴾}} (سوره بقره، آیه144)؛ {{قلم رنگ|سبز|﴿بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* رَبِّ اَدْخِلْنی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ اَخْرِجْنی‏ مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصیراً﴾}}. نیز برخی آیات و سوره‌ها و جز آن نوشته شده است.&lt;ref&gt;تاریخ الکعبة المعظمه، ص311، 352؛ الموسوعة العربیة العالمیه، ج19، ص319؛ آثار اسلامی، ص89.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[تاریخ پرده کعبه]]<br /> * [[کارگاه پرده‌بافی]]<br /> * [[حزام]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> {{منابع}}<br /> <br /> {{دانشنامه<br /> <br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7561<br /> <br /> | عنوان = پرده کعبه<br /> <br /> | نویسنده = زینب بهرامی، زهرا محمودی<br /> <br /> }}<br /> <br /> * '''آثار اسلامی مکه و مدینه''': رسول جعفریان، قم، مشعر، ۱۳۸۶ش.<br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت ۲۴۸ق)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، ۱۴۱۵ق.<br /> * '''اخبار مکه''': الفاکهی (درگذشت ۲۷۹ق)، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، ۱۴۱۴ق.<br /> * '''اعانة الطالبین''': السید البکری الدمیاطی (درگذشت ۱۳۱۰ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۸ق.<br /> * '''البدایة و النهایه''': ابن کثیر (درگذشت ۷۷۴ق)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.<br /> * '''تاریخ ابن خلدون''': ابن خلدون (درگذشت ۸۰۸ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.<br /> * '''تاریخ الکعبة المعظمه''': حسین عبدالله باسلامه، به کوشش یوسف الثقفی، ریاض، دار ملک عبدالعزیز، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''تحفة الکرام''': محمد مهدی بحر العلوم (درگذشت ۱۲۱۲ق)، به کوشش جلالی و غفوری، تهران، مشعر، ۱۴۲۵ق.<br /> * '''التحفة اللطیفه''': شمس الدین السخاوی (درگذشت ۹۰۲ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.<br /> * '''تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (درگذشت ۷۲۶ق)، قم، آل البیت: ۱۴۱۴ق.<br /> * '''التوحید و الشرک''': السبحانی، بیروت، دار التعارف.<br /> * '''حج از میقات تا میعاد''': احمد صادقی اردستانی، تهران، مشعر، ۱۳۸۵ش.<br /> * '''السیرة الحلبیه''': الحلبی (درگذشت ۱۰۴۴ق)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۰ق.<br /> * '''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت ۸۳۲ق)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.<br /> * '''صبح الاعشی''': احمد القلقشندی (درگذشت ۸۲۱ق)، به کوشش زکار، دمشق، وزارة الثقافه، ۱۹۸۱م.<br /> * '''الضوء اللامع''': شمس الدین السخاوی (درگذشت ۹۰۲ق)، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.<br /> * '''فتح الباری''': ابن حجر العسقلانی (درگذشت ۸۵۲ق)، بیروت، دار المعرفه.<br /> * '''فتح العزیز''': عبدالکریم بن محمد الرافعی (درگذشت ۶۲۳ق)، دار الفکر.<br /> * '''فی رحاب البیت العتیق''': محیی الدین احمد امام، اندلس، دار قرطبه.<br /> * '''کشف النور''': عبدالغنی النابلسی (درگذشت ۱۱۴۳ق)، استانبول، مکتبة الحقیقه، ۱۴۰۶ق.<br /> * '''کعبه و جامه آن''': محمد الدقن، ترجمه: انصاری، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.<br /> * '''کشاف القناع''': منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.<br /> * '''کشف الارتیاب''': سید محسن الامین (درگذشت ۱۳۷۱ق)، به کوشش امین، مکتبة الحریس، ۱۳۸۲ق.<br /> * '''لغت‌نامه''': دهخدا (درگذشت ۱۳۳۴ش) و دیگران، مؤسسه لغت‌نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.<br /> * '''معجم مقاییس اللغه''': ابن فارس (درگذشت ۳۹۵ق)، به کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴ق.<br /> * '''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (درگذشت ۳۸۱ق)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.<br /> * '''الموسوعة العربیة العالمیه''': مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر، ریاض، ۱۴۱۹ق.<br /> * '''نهایة الارب''': احمد النویری (درگذشت ۷۳۳ق)، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومی، ۱۴۱۲ق.<br /> * '''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت: ۱۴۱۲ق.<br /> * '''وفاء الوفاء''': السمهودی (درگذشت ۹۱۱ق)، به کوشش خالد عبدالغنی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> ==مقاله‌های مرتبط==<br /> {{کعبه}}<br /> <br /> [[رده:کعبه]]<br /> [[رده:هنر اسلامی]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:تزیینات پارچه‌ای زیارتگاه‌ها]]<br /> [[en: The Ka'ba's curtain]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C_%DA%A9%D8%B9%D8%A8%D9%87&diff=69901 2026-09-16T08:36:49Z

<p>Salar2: removed Category:هنر اسلامی using HotCat</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات بنای مذهبی<br /> | عنوان = پلکان خارجی کعبه<br /> | تصویر = پلکان خروجی کعبه.jpg<br /> | اندازه تصویر = 300px<br /> | توضیح تصویر = پلکان خارجی کعبه<br /> | بنيانگذار = قریش<br /> | تأسیس = <br /> | کاربری = ورود به کعبه<br /> | مکان = [[مکه|شهر مکه]] در [[عربستان]]<br /> | نام‌های دیگر = نردبان خارجی کعبه • پلکان ورودی کعبه<br /> | وقایع مرتبط = قرائت خطبه مشهور پیامبر اسلام در فتح مکه در سال ۱۰ق بر بالای پلکان خارجی کعبه • نقل حدیثی از سوی ابوذر در فضیلت اهل‌بیت(ع) بر بالای پلکان خارجی کعبه<br /> | ظرفیت = <br /> | مساحت = <br /> | وضعیت = فعال<br /> | امکانات = <br /> | شماره ثبت = <br /> | معمار = <br /> | سبک = <br /> | بازسازی = در دوره های مختلف • دوره عثمانی • دوره سعودی<br /> | وبگاه = <br /> | تخریب = <br /> | عرض جغرافیایی = 21.422520 <br /> | طول جغرافیایی = 39.826220<br /> | توضیح نقشه = <br /> }}<br /> {| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;30%&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;border:1px solid #ddd; margin:1em 1em 1em 0; padding:1em; font-size:75%; background:#E3FFE3; clear: both&quot;<br /> !colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #baffba; font-size: 120%&quot;|'''گاهشمار وقایع مرتبط با پلکان خارجی کعبه'''<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|پنج سال پیش از بعثت<br /> <br /> |ساخت پله توسط قریش.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص159-163.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۰ هجری قمری<br /> <br /> |قرائت خطبه مشهور توسط پیامبر بر بالای پلکان خارجی در فتح مکه.&lt;ref&gt;دلائل النبوه، ج5، ص85؛ تاریخ الاسلام، ج2، ص556.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|قرن ۶ هجری قمری<br /> <br /> |ساخت منبری بزرگ با نُه پله، پایه‌های چوبین و چهار چرخ.&lt;ref&gt;رحلة ابن جبیر، ص62-63.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۷۶۶ق<br /> <br /> |ساخت پلکان به دستور سلطان مملوکی مصر.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص304؛ تاریخ عمارة المسجد الحرام، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۸۱۴ق<br /> <br /> |تعمیر پلکان قبلی&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص138؛ اتحاف الوری، ج3، ص488.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۸۱۸ق<br /> <br /> |ساخت نردبان جدید توسط مؤید چرکسی&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص529.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۰۴۰ق<br /> <br /> |ساخت پلکان جدید در دوره عثمانی با ۷ پله &lt;ref&gt;مفرحة الانام، ص69.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۰۹۷ق<br /> <br /> |ساخت پله توسط شیخ حرم&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج5، ص19.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۱۱۶ق<br /> <br /> |ساخت و ارسال پلکان جدید توسط حسین حمیدان هندی، حاکم محلی هند به جده.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص]141.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۲۴۰ق<br /> <br /> |ساخت پلکان توسط محمد منورخان هندی.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص141-143].&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۳۰۰ق<br /> <br /> |ساخت پله توسط کلب‌علیخان، نائب السلطنه رامپور هند.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج4، ص142-143.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۳۷۵ق<br /> <br /> |ساخت پلکان خارجی به دستور ملک سعود بن عبدالعزیز با ۱۱ پله&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص142-143].&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۳۷۶ق<br /> <br /> |رونمایی از پلکان جدید.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=142 التاریخ القویم، ج4، ص142-143.]&lt;/ref&gt;<br /> |}<br /> <br /> '''پلکان خارجی کعبه''' یا '''نردبان خارجی کعبه'''، از سال‌های دور، برای ورود به درون [[کعبه]] استفاده می‌شد. در [[فتح مکه]]، [[حضرت محمد (ص)|پیامبر اسلام(ص)]] بر نردبان خارجی کعبه ایستاد و خطبه خواند. همچنین ابوذر غفاری، صحابی پیامبر، با صعود از پلکان خارجی کعبه و تکیه بر [[باب الکعبه]]، حدیثی در فضیلت‌های [[اهل‌بیت|اهل‌‌بیت(ع)]] نقل کرده است.<br /> <br /> قبل از بازسازی کعبه توسط قریش، دَرِ ورودی کعبه، هم‌سطح زمین بود؛ ولی در بازسازی کعبه، پنج سال پیش از [[بعثت]]، نخستین‌بار دَرِ کعبه به بالاتر از سطح زمین منتقل و نردبانی جهت ورود ساخته شد و در طول تاریخ بارها بازسازی و تعویض شد. آخرین پلکان خارجی کعبه در سال ۲۰۰۰ میلادی افتتاح شد. <br /> <br /> == موقعیت و تاریخچه==<br /> به گزارش [[ازرقی]]، قبل از بازسازی کعبه، دَرِ ورودی کعبه، هم‌سطح زمین بود؛ ولی در بازسازی کعبه، پنج سال پیش از [[بعثت]]، دَرِ کعبه به بالاتر از سطح زمین منتقل و نردبانی جهت ورود به آن ساخته شد.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص159-163.&lt;/ref&gt; از آن پس، واردشوندگان به کعبه، کفش‌های خود را می‌کندند و زیر نردبان ورودی قرار می‌دادند.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص174.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === فضیلت مکان ===<br /> در [[فتح مکه]] (10ق) [[پیامبر(ص)]] بر پلکان کعبه ایستاد و خطبه مشهورش را قرائت فرمود.&lt;ref&gt;دلائل النبوه، ج5، ص85؛ تاریخ الاسلام، ج2، ص556.&lt;/ref&gt; نیز در گزارشی، از صعود [[ابوذر]]، صحابی مشهور پیامبر(ص)، بر نردبان کعبه و تکیه بر [[باب الکعبه]] و نقل حدیثی در فضیلت‌های [[اهل‌بیت(ع)]] یاد شده است.&lt;ref&gt;الامالی، ص482.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و معماری ==<br /> پلکان یا نردبان خارجی بارها تعمیر، بازسازی و تعویض شد. ازرقی، مورخ و سیره‌نویس قرن سوم هجری، پلکان خارجی کعبه را از چوب ساج و به طول ۸/۵ ذرع (کمی بیش از 4 متر) و پهنای ۳/۵ ذرع (نزدیک به 2 متر) و دارای 13 پله توصیف کرده است.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص310؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص140].&lt;/ref&gt; در قرن ۵ قمری، پهنای نردبان به اندازه ۱۰ نفر بود.&lt;ref&gt;سفرنامه ناصر خسرو، ص130، 135-136.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پلکان کعبه در قرن ۶ قمری، نُه پله، با پایه‌هایی چوبین توصیف شده که از چهار چرخ برای جابه‌جایی آسان استفاده می‌کرد.&lt;ref&gt;رحلة ابن جبیر، ص62-63.&lt;/ref&gt; در سال 766 به دستور سلطان مملوکی مصر، [[شعبان بن حسین]]،&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص304؛ تاریخ عمارة المسجد الحرام، ص80.&lt;/ref&gt; نردبان جدیدی برای کعبه ساخته شد.&lt;ref&gt;رحلة ابن بطوطه، ج1، ص372.&lt;/ref&gt; در سال 814ق برخی از قسمت‌های چوبی این پلکان تعمیر شد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص138؛ اتحاف الوری، ج3، ص488.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سیف‌الدین شیخ محمودی، مشهور به [[مؤید چرکسی]] در 818ق، نردبانی برای کعبه فرستاد.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص529.&lt;/ref&gt; گزارش دیگری مبنی بر ارسال نردبانی برای کعبه در 817ق به دست سیف‌الدین شیخو سلطان مصر نیز موجود است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج2، ص417.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در گزارش سال 1040 در دوران عثمانی، پلکان با طول تقریبی چهار متر، دارای هفت پله از چوب صنوبر بود که ورق‌های مسی و آهنی داشت و بر چهار چرخ مسی سوار بود.&lt;ref&gt;مفرحة الانام، ص69.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در سال 1097ق [[احمد پاشا]]، حکمران عثمانی [[جده]] و [[شیخ حرم]]، پلکان جدیدی که همراه نرده بود، در 16 [[رمضان]] همان سال برای کعبه، بهره‌برداری کرد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج5، ص19.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پلکان اهدایی حاکمان هند ===<br /> <br /> گزارش شده که در سال‌های 1116، 1240 و 1300 پلکان‌های جدید توسط حاکمان مسلمان محلی در هندوستان برای کعبه ساخته و ارسال شده است.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص141-143.]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == دوران سعودی ==<br /> در سال ۱۳۷۶ق، به دستور [[ملک سعود بن عبدالعزیز]] از نردبان ۱۱ پله‌ای جدید چوبی با روکش‌های نقره‌ای مزین به نقش‌و‌نگار عربی طلایی رنگ که در مصر ساخته شده بود، رونمایی شد.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=142 التاریخ القویم، ج4، ص142-143.]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> کُردی، مورخ قرن چهاردهم قمری، به دو نوع پلکان خارجی در دوران خود اشاره کرده است. نردبان کوچک یک نفره و نردبان متحرک و عریض چند نفره که از نوع دوم، دو عدد کنار [[چاه زمزم]] نگهداری&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=140 التاریخ القویم، ج4، ص140].&lt;/ref&gt; و از آن در مواردی چون شست‌وشوی کعبه، نصب [[پرده کعبه|پرده]]، تعمیرات و مراسم مربوط به گسترش‌های [[حرم]] استفاده می‌شد.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج2، ص441.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === پلکان خارجی امروزی ===<br /> در سال ۲۰۰۰ میلادی در [[مراسم شستن کعبه]]، با همراهی تعدادی از هیئت‌های اسلامی حاضر در [[حج]]، پلکان خارجی جدیدی از چوب ساج با طول ۵۶۵ سانتی‌متر، ارتفاع ۴۸۰ سانتی‌متر، عرض ۱۸۸ سانتی‌متر و وزن ۶.۵ هزار کیلوگرم افتتاح شد. این پلکان برقی با ۲۴ باطری کار می‌کند و به‌طور خودکار کنترل می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.almowaten.net/2022/08/مواصفات-سلم-الكعبة-المشرفة/ «مواصفات سلم الكعبة المشرفة»]، سایت المواطن.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گالری ==<br /> &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;<br /> پرونده:پلکان قدیمی کعبه.jpg|بندانگشتی|تصویری از پلکان قدیمی کعبه<br /> پرونده:نمایی دیگر از پلکان خارجی کعبه.jpg|بندانگشتی|نمایی دیگر از پلکان خارجی کعبه<br /> پرونده:نمایی از پلکان جدید کعبه.jpg|بندانگشتی|تصویری از پلکان جدید کعبه<br /> پرونده:نمایی از انتقال پلکان ورودی.jpg|بندانگشتی|تصویری از انتقال پلکان ورودی<br /> پرونده:مشخصات پلکان جدید.jpg|بندانگشتی|مشخصات پلکان جدید<br /> پرونده:تعمیر نردبان خارجی کعبه.jpg|بندانگشتی|تعمیر نردبان خارجی کعبه<br /> پرونده:انتقال پلکان ورودی کعبه.jpg|بندانگشتی|انتقال پلکان ورودی کعبه<br /> پرونده:امکانات پلکان جدید.jpg|بندانگشتی|امکانات پلکان جدید<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[پرده کعبه]]<br /> * [[در کعبه]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7558<br /> | عنوان = پلکان کعبه<br /> | نویسنده = ابوالفضل ربانی<br /> }}<br /> *'''اتحاف الوری''': عمر بن محمد بن فهد (درگذشت 885ق.)، به کوشش عبدالکریم، مکه، جامعة‌ام القری، 1408ق.<br /> *'''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.<br /> *'''الامالی''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، قم، دار الثقافه، 1414ق.<br /> *'''پلکان کعبه''': ابوالفضل ربانی، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ۱۳۹۲ش.<br /> *'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی (درگذشت 748ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق.<br /> *'''تاریخ عمارة المسجدالحرام''': فوزیه حسین مطر، مکه، جامعة‌ام القری، 1406ق.<br /> *'''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق.<br /> *'''دلائل النبوه''': البیهقی (درگذشت 458ق.)، به کوشش عبدالمعطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق.<br /> *'''رحلة ابن بطوطه''': ابن بطوطه (درگذشت 779ق.)، به کوشش التازی، الرباط، المملکة المغربیه، 1417ق.<br /> *'''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (درگذشت 614ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، 1986م.<br /> *'''سفرنامه ناصر خسرو''': ناصر خسرو (درگذشت 481ق.)، تهران، زوّار، 1381ش.<br /> *'''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.<br /> *'''مفرحة الانام فی تأسیس بیت الله الحرام''': زین العابدین بن نورالدین حسینی، به کوشش عمار عبودی نصار، تهران، مشعر، 1428ق.<br /> *'''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (درگذشت 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعة‌ام القری، 1419ق.<br /> * '''[https://www.almowaten.net/2022/08/مواصفات-سلم-الكعبة-المشرفة/ «مواصفات سلم الكعبة المشرفة»]'''، سایت المواطن، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> {{کعبه}}<br /> <br /> [[رده:کعبه]]<br /> [[رده:معماری زیارتگاه‌ها]]<br /> <br /> [[ar:درج الكعبة الخارجي]]<br /> [[en:External staircase of Ka'ba]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C_%DA%A9%D8%B9%D8%A8%D9%87&diff=69900 2026-09-16T08:36:43Z

<p>Salar2: added Category:معماری زیارتگاه‌ها using HotCat</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات بنای مذهبی<br /> | عنوان = پلکان خارجی کعبه<br /> | تصویر = پلکان خروجی کعبه.jpg<br /> | اندازه تصویر = 300px<br /> | توضیح تصویر = پلکان خارجی کعبه<br /> | بنيانگذار = قریش<br /> | تأسیس = <br /> | کاربری = ورود به کعبه<br /> | مکان = [[مکه|شهر مکه]] در [[عربستان]]<br /> | نام‌های دیگر = نردبان خارجی کعبه • پلکان ورودی کعبه<br /> | وقایع مرتبط = قرائت خطبه مشهور پیامبر اسلام در فتح مکه در سال ۱۰ق بر بالای پلکان خارجی کعبه • نقل حدیثی از سوی ابوذر در فضیلت اهل‌بیت(ع) بر بالای پلکان خارجی کعبه<br /> | ظرفیت = <br /> | مساحت = <br /> | وضعیت = فعال<br /> | امکانات = <br /> | شماره ثبت = <br /> | معمار = <br /> | سبک = <br /> | بازسازی = در دوره های مختلف • دوره عثمانی • دوره سعودی<br /> | وبگاه = <br /> | تخریب = <br /> | عرض جغرافیایی = 21.422520 <br /> | طول جغرافیایی = 39.826220<br /> | توضیح نقشه = <br /> }}<br /> {| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;30%&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;border:1px solid #ddd; margin:1em 1em 1em 0; padding:1em; font-size:75%; background:#E3FFE3; clear: both&quot;<br /> !colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #baffba; font-size: 120%&quot;|'''گاهشمار وقایع مرتبط با پلکان خارجی کعبه'''<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|پنج سال پیش از بعثت<br /> <br /> |ساخت پله توسط قریش.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص159-163.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۰ هجری قمری<br /> <br /> |قرائت خطبه مشهور توسط پیامبر بر بالای پلکان خارجی در فتح مکه.&lt;ref&gt;دلائل النبوه، ج5، ص85؛ تاریخ الاسلام، ج2، ص556.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|قرن ۶ هجری قمری<br /> <br /> |ساخت منبری بزرگ با نُه پله، پایه‌های چوبین و چهار چرخ.&lt;ref&gt;رحلة ابن جبیر، ص62-63.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۷۶۶ق<br /> <br /> |ساخت پلکان به دستور سلطان مملوکی مصر.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص304؛ تاریخ عمارة المسجد الحرام، ص80.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۸۱۴ق<br /> <br /> |تعمیر پلکان قبلی&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص138؛ اتحاف الوری، ج3، ص488.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۸۱۸ق<br /> <br /> |ساخت نردبان جدید توسط مؤید چرکسی&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص529.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۰۴۰ق<br /> <br /> |ساخت پلکان جدید در دوره عثمانی با ۷ پله &lt;ref&gt;مفرحة الانام، ص69.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۰۹۷ق<br /> <br /> |ساخت پله توسط شیخ حرم&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج5، ص19.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۱۱۶ق<br /> <br /> |ساخت و ارسال پلکان جدید توسط حسین حمیدان هندی، حاکم محلی هند به جده.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص]141.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۲۴۰ق<br /> <br /> |ساخت پلکان توسط محمد منورخان هندی.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص141-143].&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۳۰۰ق<br /> <br /> |ساخت پله توسط کلب‌علیخان، نائب السلطنه رامپور هند.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج4، ص142-143.&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۳۷۵ق<br /> <br /> |ساخت پلکان خارجی به دستور ملک سعود بن عبدالعزیز با ۱۱ پله&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص142-143].&lt;/ref&gt;<br /> |-<br /> |align=&quot;left&quot;|سال ۱۳۷۶ق<br /> <br /> |رونمایی از پلکان جدید.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=142 التاریخ القویم، ج4، ص142-143.]&lt;/ref&gt;<br /> |}<br /> <br /> '''پلکان خارجی کعبه''' یا '''نردبان خارجی کعبه'''، از سال‌های دور، برای ورود به درون [[کعبه]] استفاده می‌شد. در [[فتح مکه]]، [[حضرت محمد (ص)|پیامبر اسلام(ص)]] بر نردبان خارجی کعبه ایستاد و خطبه خواند. همچنین ابوذر غفاری، صحابی پیامبر، با صعود از پلکان خارجی کعبه و تکیه بر [[باب الکعبه]]، حدیثی در فضیلت‌های [[اهل‌بیت|اهل‌‌بیت(ع)]] نقل کرده است.<br /> <br /> قبل از بازسازی کعبه توسط قریش، دَرِ ورودی کعبه، هم‌سطح زمین بود؛ ولی در بازسازی کعبه، پنج سال پیش از [[بعثت]]، نخستین‌بار دَرِ کعبه به بالاتر از سطح زمین منتقل و نردبانی جهت ورود ساخته شد و در طول تاریخ بارها بازسازی و تعویض شد. آخرین پلکان خارجی کعبه در سال ۲۰۰۰ میلادی افتتاح شد. <br /> <br /> == موقعیت و تاریخچه==<br /> به گزارش [[ازرقی]]، قبل از بازسازی کعبه، دَرِ ورودی کعبه، هم‌سطح زمین بود؛ ولی در بازسازی کعبه، پنج سال پیش از [[بعثت]]، دَرِ کعبه به بالاتر از سطح زمین منتقل و نردبانی جهت ورود به آن ساخته شد.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص159-163.&lt;/ref&gt; از آن پس، واردشوندگان به کعبه، کفش‌های خود را می‌کندند و زیر نردبان ورودی قرار می‌دادند.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص174.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === فضیلت مکان ===<br /> در [[فتح مکه]] (10ق) [[پیامبر(ص)]] بر پلکان کعبه ایستاد و خطبه مشهورش را قرائت فرمود.&lt;ref&gt;دلائل النبوه، ج5، ص85؛ تاریخ الاسلام، ج2، ص556.&lt;/ref&gt; نیز در گزارشی، از صعود [[ابوذر]]، صحابی مشهور پیامبر(ص)، بر نردبان کعبه و تکیه بر [[باب الکعبه]] و نقل حدیثی در فضیلت‌های [[اهل‌بیت(ع)]] یاد شده است.&lt;ref&gt;الامالی، ص482.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بازسازی و معماری ==<br /> پلکان یا نردبان خارجی بارها تعمیر، بازسازی و تعویض شد. ازرقی، مورخ و سیره‌نویس قرن سوم هجری، پلکان خارجی کعبه را از چوب ساج و به طول ۸/۵ ذرع (کمی بیش از 4 متر) و پهنای ۳/۵ ذرع (نزدیک به 2 متر) و دارای 13 پله توصیف کرده است.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ج1، ص310؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص140].&lt;/ref&gt; در قرن ۵ قمری، پهنای نردبان به اندازه ۱۰ نفر بود.&lt;ref&gt;سفرنامه ناصر خسرو، ص130، 135-136.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پلکان کعبه در قرن ۶ قمری، نُه پله، با پایه‌هایی چوبین توصیف شده که از چهار چرخ برای جابه‌جایی آسان استفاده می‌کرد.&lt;ref&gt;رحلة ابن جبیر، ص62-63.&lt;/ref&gt; در سال 766 به دستور سلطان مملوکی مصر، [[شعبان بن حسین]]،&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص304؛ تاریخ عمارة المسجد الحرام، ص80.&lt;/ref&gt; نردبان جدیدی برای کعبه ساخته شد.&lt;ref&gt;رحلة ابن بطوطه، ج1، ص372.&lt;/ref&gt; در سال 814ق برخی از قسمت‌های چوبی این پلکان تعمیر شد.&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج1، ص138؛ اتحاف الوری، ج3، ص488.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سیف‌الدین شیخ محمودی، مشهور به [[مؤید چرکسی]] در 818ق، نردبانی برای کعبه فرستاد.&lt;ref&gt;اتحاف الوری، ج3، ص529.&lt;/ref&gt; گزارش دیگری مبنی بر ارسال نردبانی برای کعبه در 817ق به دست سیف‌الدین شیخو سلطان مصر نیز موجود است.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج2، ص417.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در گزارش سال 1040 در دوران عثمانی، پلکان با طول تقریبی چهار متر، دارای هفت پله از چوب صنوبر بود که ورق‌های مسی و آهنی داشت و بر چهار چرخ مسی سوار بود.&lt;ref&gt;مفرحة الانام، ص69.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در سال 1097ق [[احمد پاشا]]، حکمران عثمانی [[جده]] و [[شیخ حرم]]، پلکان جدیدی که همراه نرده بود، در 16 [[رمضان]] همان سال برای کعبه، بهره‌برداری کرد.&lt;ref&gt;منائح الکرم، ج5، ص19.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پلکان اهدایی حاکمان هند ===<br /> <br /> گزارش شده که در سال‌های 1116، 1240 و 1300 پلکان‌های جدید توسط حاکمان مسلمان محلی در هندوستان برای کعبه ساخته و ارسال شده است.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=141 التاریخ القویم، ج4، ص141-143.]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == دوران سعودی ==<br /> در سال ۱۳۷۶ق، به دستور [[ملک سعود بن عبدالعزیز]] از نردبان ۱۱ پله‌ای جدید چوبی با روکش‌های نقره‌ای مزین به نقش‌و‌نگار عربی طلایی رنگ که در مصر ساخته شده بود، رونمایی شد.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=142 التاریخ القویم، ج4، ص142-143.]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> کُردی، مورخ قرن چهاردهم قمری، به دو نوع پلکان خارجی در دوران خود اشاره کرده است. نردبان کوچک یک نفره و نردبان متحرک و عریض چند نفره که از نوع دوم، دو عدد کنار [[چاه زمزم]] نگهداری&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۴.pdf&amp;page=140 التاریخ القویم، ج4، ص140].&lt;/ref&gt; و از آن در مواردی چون شست‌وشوی کعبه، نصب [[پرده کعبه|پرده]]، تعمیرات و مراسم مربوط به گسترش‌های [[حرم]] استفاده می‌شد.&lt;ref&gt;التاریخ القویم، ج2، ص441.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === پلکان خارجی امروزی ===<br /> در سال ۲۰۰۰ میلادی در [[مراسم شستن کعبه]]، با همراهی تعدادی از هیئت‌های اسلامی حاضر در [[حج]]، پلکان خارجی جدیدی از چوب ساج با طول ۵۶۵ سانتی‌متر، ارتفاع ۴۸۰ سانتی‌متر، عرض ۱۸۸ سانتی‌متر و وزن ۶.۵ هزار کیلوگرم افتتاح شد. این پلکان برقی با ۲۴ باطری کار می‌کند و به‌طور خودکار کنترل می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.almowaten.net/2022/08/مواصفات-سلم-الكعبة-المشرفة/ «مواصفات سلم الكعبة المشرفة»]، سایت المواطن.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گالری ==<br /> &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;<br /> پرونده:پلکان قدیمی کعبه.jpg|بندانگشتی|تصویری از پلکان قدیمی کعبه<br /> پرونده:نمایی دیگر از پلکان خارجی کعبه.jpg|بندانگشتی|نمایی دیگر از پلکان خارجی کعبه<br /> پرونده:نمایی از پلکان جدید کعبه.jpg|بندانگشتی|تصویری از پلکان جدید کعبه<br /> پرونده:نمایی از انتقال پلکان ورودی.jpg|بندانگشتی|تصویری از انتقال پلکان ورودی<br /> پرونده:مشخصات پلکان جدید.jpg|بندانگشتی|مشخصات پلکان جدید<br /> پرونده:تعمیر نردبان خارجی کعبه.jpg|بندانگشتی|تعمیر نردبان خارجی کعبه<br /> پرونده:انتقال پلکان ورودی کعبه.jpg|بندانگشتی|انتقال پلکان ورودی کعبه<br /> پرونده:امکانات پلکان جدید.jpg|بندانگشتی|امکانات پلکان جدید<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> * [[پرده کعبه]]<br /> * [[در کعبه]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/7558<br /> | عنوان = پلکان کعبه<br /> | نویسنده = ابوالفضل ربانی<br /> }}<br /> *'''اتحاف الوری''': عمر بن محمد بن فهد (درگذشت 885ق.)، به کوشش عبدالکریم، مکه، جامعة‌ام القری، 1408ق.<br /> *'''اخبار مکه''': الازرقی (درگذشت 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق.<br /> *'''الامالی''': الطوسی (درگذشت 460ق.)، قم، دار الثقافه، 1414ق.<br /> *'''پلکان کعبه''': ابوالفضل ربانی، دانشنامه حج و حرمین شریفین، ۱۳۹۲ش.<br /> *'''تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر''': الذهبی (درگذشت 748ق.)، به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق.<br /> *'''تاریخ عمارة المسجدالحرام''': فوزیه حسین مطر، مکه، جامعة‌ام القری، 1406ق.<br /> *'''التاریخ القویم''': محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، 1420ق.<br /> *'''دلائل النبوه''': البیهقی (درگذشت 458ق.)، به کوشش عبدالمعطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1405ق.<br /> *'''رحلة ابن بطوطه''': ابن بطوطه (درگذشت 779ق.)، به کوشش التازی، الرباط، المملکة المغربیه، 1417ق.<br /> *'''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (درگذشت 614ق.)، بیروت، دار مکتبة الهلال، 1986م.<br /> *'''سفرنامه ناصر خسرو''': ناصر خسرو (درگذشت 481ق.)، تهران، زوّار، 1381ش.<br /> *'''شفاء الغرام''': محمد الفاسی (درگذشت 832ق.)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.<br /> *'''مفرحة الانام فی تأسیس بیت الله الحرام''': زین العابدین بن نورالدین حسینی، به کوشش عمار عبودی نصار، تهران، مشعر، 1428ق.<br /> *'''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (درگذشت 1125ق.)، به کوشش المصری، مکه، جامعة‌ام القری، 1419ق.<br /> * '''[https://www.almowaten.net/2022/08/مواصفات-سلم-الكعبة-المشرفة/ «مواصفات سلم الكعبة المشرفة»]'''، سایت المواطن، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> {{کعبه}}<br /> <br /> [[رده:کعبه]]<br /> [[رده:هنر اسلامی]]<br /> [[رده:معماری زیارتگاه‌ها]]<br /> <br /> [[ar:درج الكعبة الخارجي]]<br /> [[en:External staircase of Ka'ba]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D8%AA%D8%B2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D8%A7%D8%AA_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69899 2026-09-16T08:36:28Z

<p>Salar2: added Category:هنر زیارت using HotCat</p> <hr /> <div>[[رده:هنر زیارت]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D8%AA%D8%B2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D8%A7%D8%AA_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69898 2026-09-16T08:36:22Z

<p>Salar2: ایجاد صفحه خالی</p> <hr /> <div></div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%D8%AC&diff=69897 2026-09-16T08:35:24Z

<p>Salar2: added Category:هنر حج و حرمین using HotCat</p> <hr /> <div>[[رده:هنر حج و حرمین]]</div>

Salar2 https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%D8%AC&diff=69896 2026-09-16T08:35:16Z

<p>Salar2: ایجاد صفحه خالی</p> <hr /> <div></div>

Salar2