https://wikihaj.com/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Translationbot 2026-08-10T07:13:44Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.0 https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA&diff=69299 2026-08-09T14:31:44Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = <br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = <br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = <br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = <br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = <br /> | سبک = <br /> | زبان = <br /> | تعداد جلد = <br /> | صفحه = <br /> | قطع = <br /> | ناشر = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> <br /> {{فهرست فصل‌ها|درس دوم: جایگاه زیارت در اسلام}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA/%D8%AF%D8%B1%D8%B3_%D8%AF%D9%88%D9%85:_%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85&diff=69298 2026-08-09T14:31:42Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی||}}<br /> <br /> {{صفحه|51}}<br /> <br /> === اهداف درس ===<br /> <br /> === انتظار می‌رود با مطالعه این درس: ===<br /> <br /> ۱‌. با اهمیت زیارت در قرآن و روایات آشنا شویم.<br /> <br /> ۲. رفتار معصومان(ع) را در زیارت بشناسیم.<br /> <br /> ۳. از دیدگاه فقها درباره حکم زیارت آگاه شویم.<br /> <br /> {{صفحه|52}}<br /> === مقدمه ===<br /> <br /> همان طور که در درس گذشته آمد، زیارت در همه ادیان و مذاهب وجود دارد و مردم براساس فطرت انسانی و الهی خود به زیارت اماکن مقدس، شخصیت‌های دینی و ملی و گذشتگان خود می‌روند. اسلام هم زیارت را نوعی عبادت دانسته و مردم را بر ادای آن تشویق کرده است. این عمل عبادی در اسلام اهمیت خاصی دارد و در قرآن کریم، روایات و فقه فریقین و سیره معصومان(ع) بررسی، و به آن سفارش شده است. ما در این درس به اهمیت زیارت از دیدگاه قرآن، حدیث، سیره و فقه فریقین می‌پردازیم.<br /> <br /> === ۱. زیارت در آیات ===<br /> <br /> قرآن کریم می‌فرماید:<br /> <br /> ﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً﴾&lt;ref&gt;نساء: ۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و اگر این مخالفان هنگامی که به خود ستم می‌کردند [و فرمان‌های خدا را زیر پا می‌گذاشتند] به نزد تو می‌آمدند و از خدا طلب آمرزش می‌کردند و پیامبر هم برای آنها استغفار می‌کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می‌یافتند.<br /> <br /> این آیه شریفه برترغیب امت حضرت رسول(ص) به رفتن سوی آن حضرت و استغفار نزد ایشان و نیز استغفار حضرت رسول(ص) برای آنان دلالت می‌کند.<br /> <br /> {{صفحه|53}}<br /> مفسران بسیاری از اهل سنت قائل اند که این آیه هم زمان حیات رسول خدا(ص) وهم پس از حیات ایشان را شامل می‌شود.&lt;ref&gt;قرطبی، ''تفسیر قرطبی''، ج ۵، ص ۲۶۵؛ ابن کثیر، ''تفسیر ابن کثیر''، ج ۱، ص ۷۸۷.&lt;/ref&gt; همچنین طبق دلالت آیه شریفه تواب و رحیم بودن خداوند معلق است براینکه مردم اولاً نزد رسول خدا(ص) بروند و ثانیاً نزد آن حضرت استغفار کنند و ثالثاً آن حضرت برای آنها استغفار کند.<br /> <br /> اما استغفار آن حضرت برای آنها طبق این آیه شریفه مسلّم است: ﴿وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ﴾؛&lt;ref&gt;محمد: ۱۹.&lt;/ref&gt; «و برای گناهت استغفار کن و نیز برای مؤمنین و مؤمنات».<br /> <br /> این شروط سه گانه منحصر به زمان حیات رسول اکرم(ص) نبوده بلکه پس از وفات آن حضرت نیز جریان خواهد داشت&lt;ref&gt;قرطبی، ''تفسیر قرطبی''، ج ۵، ص ۲۶۵؛ ابن کثیر، ''تفسیر ابن کثیر''، ج ۱، ص ۷۸۷.&lt;/ref&gt; و آیه شریفه اگرچه به زمان حیات آن حضرت اشاره می‌کند، به اصطلاح مورد مخصّص نبوده، بلکه براساس قاعده «عموم العلّّه» شامل همه کسانی که مشمول این شروط سه گانه - چه در زمان حیات پیامبر(ص) و چه پس از وفات ایشان - هستند می‌شود.&lt;ref&gt;کلینی، ''الکافی''، ج ۴، ص ۵۵؛ سیوطی، ''جامع الصغیر''، ج ۲، ص ۵۴۲؛ بیهقی، ''شعب الایمان''، ج ۲، ص ۲۱۵.&lt;/ref&gt; به همین دلیل ابن حجر می‌گوید: «مستحب است که کسی که نزد قبر آن بزرگوار می‌رود این آیه شریفه را - در حالی که استغفار می‌کند - بخواند».&lt;ref&gt;ابن حجر هیثمی، ''الجوهر المنظم''، ص ۱۷ - ۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === ۲. زیارت از منظر اهل سنت ===<br /> <br /> ==== الف) زیارت در روایات اهل سنت ====<br /> <br /> زیارت رسول خدا(ص) و اولیاءالله از مباحث پرچالش بین مسلمین و فرقه متعصب<br /> <br /> {{صفحه|54}}<br /> وهابیت است. میان اهل سنت، وهابیون معتقد به حرمت سفر برای زیارت، حتی زیارت رسول خدا(ص) هستند. در آغاز اسلام چون هنوز عده کثیری از مردم مشرک بودند و مسلمانان در اقلیت بودند و بالطبع در قبرستان ها غلبه با اموات مشرکان بود، رسول خدا(ص) مردم را از زیارت قبور منع می‌کردند&lt;ref&gt;ابن حنبل، ''المسند''، ج ۲، ص ۳۳۷؛ ابن ماجه، ''سنن ابن ماجه''، ج ۱، ص ۵۰۲.&lt;/ref&gt; تا شرک و کفر را از افکار و رفتار مردم بزدایند؛ اما هنگامی که اسلام به تدریج در جامعه رواج یافت و مسلمین براثر شهادت در غزوه ها در قبرستان ها دفن می‌ شدند، ایشان به زیارت قبور دستور دادند. در این زمینه روایتی در منابع اهل سنت از رسول خدا(ص) نقل شده است:<br /> <br /> انی کنت نهیتکم عن زیاره القبور فزوروها و لیزدکم زیارتها خیرا.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحیح مسلم''، ج ۶، ص ۸۲؛ نسائی، ''سنن النسائی''، ج ۴، ص ۸۹ .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> من [پیش از این] شما را از زیارت قبرنهی کردم [ولی اکنون می‌گویم] آنها را زیارت کنید. زیارت قبور به شما خیر زیاد می‌رساند.<br /> <br /> با توجه به این نوع روایات، بعضی علمای اهل سنت حکم زیارت را حکم منسوخ شمرده اند و گفته اند: «روایات منع از زیارت صحیح است و روایاتی که زیارت را جایز شمرده اند هم درست است. پس روایات جواز زیارت، روایات منع از زیارت را نسخ کرده و حکم منع را برداشته اند».&lt;ref&gt;ابن شاهین، ''ناسخ الاحادیث و منسوخه''، ص ۳۷۳-۳۷۴؛ شربینی، ''مغنی المحتاج''، ج ۱، ص ۴۹۴-۴۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما فرقه وهابیت با استناد به روایات منع، گویا هیچ گاه روایات رسول خدا(ص) مبنی بر جواز زیارت را ندیده اند یا نخواسته اند بینند.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحیح مسلم''، ج ۶، ص ۸۲؛ نسائی، ''سنن النسائی''، ج ۴، ص ۸۹.&lt;/ref&gt; این روایات به آثار متعدد زیارت قبور اشاره کرده اند؛ مانند: «فانها تزهد فى الدنيا وتذكر الآخرة»؛&lt;ref&gt;ابن ماجه، ''سنن ابن ماجه''، ج ۱، ص ۵۰۱؛ حاکم نیشابوری، ''مستدرک الصحيحين''، ج ۱، ص ۳۷۵.&lt;/ref&gt; «فانها<br /> <br /> {{صفحه|55}}<br /> تذكركم الموت»؛&lt;ref&gt;حاکم نیشابوری، ''مستدرک الصحيحين''، ج ۱، ص ۳۷۵.&lt;/ref&gt; «انها ترق القلب وتدمع العين وتذكر الآخره فزوروها».&lt;ref&gt;ابن حنبل، ''المسند''، ج ۳، ص ۳۸؛ ''مستدرک الصحيحين''، ج ۱، ص ۳۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در منابع روایی اهل سنت روایات متعددی درباره زیارت وارد شده که برخی از آنها مردم را به زیارت رسول خدا(ص) و برخی دیگر به زیارت قبر رسول خدا(ص) تشویق می‌کند؛ چنان‌که رسول خدا(ص) در روایتی فرمود: «مَنْ زَارَ قَبری وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی»؛&lt;ref&gt;دارقطنی، ''سنن الدارقطنی''، ج ۲، ص ۲۱۷؛ بیهقی، ''شعب الایمان''، ج ۳، ص ۴۸۸.&lt;/ref&gt; «هرکس قبر مرا زیارت کند شفاعت من بر او واجب می‌شود». همچنین چندین روایت با همین مضامین از راویان اهل سنت روایت شده است.&lt;ref&gt;طیالسی، ''مسند ابی داود''، ج ۱، ص ۶۶؛ ''شعب الایمان''، ج ۲، ص ۲۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما برخی دیگر از روایات تعبیر «قبر» ندارد؛ مانند روایت عبدالله بن عمر که از رسول اکرم(ص) نقل کرده است: «مَنْ جَاءَنِی زَائِراً لَا تَحْمِلُهُ إِلَّا زِيَارَتِی كَانَ حَقّاً عَلَىَّ أَنْ أَكُونَ لَهُ شَفِيعاً يَوْمَ القِيَامَةِ»؛&lt;ref&gt;سمهودی، ''وفاء الوفا''، ج ۴، ص ۱۳۳۶ - ۱۳۴۸؛ امینی، ''الغدیر''، ج ۵، ص ۹۳ - ۱۰۸.&lt;/ref&gt; «هرکس به زیارت من بیاید و انگیزه‌ای جز زیارتم نداشته باشد بر من لازم است که شفیع او در روز قیامت باشم». در روایتی دیگر حاطب از رسول خدا(ص) روایت می‌کند که فرمود: «مَنْ زَارَنِی بَعْدَ مَوْتِی فَكَأَنَّمَا زَارَنِی فِي حَيَاتِی»؛&lt;ref&gt;سنن دارقطنی، ج ۳، ص ۳۳۳.&lt;/ref&gt; «کسی که من را بعد از وفاتم زیارت کند مانند آن است که من را در حال حیاتم زیارت کرده است».<br /> <br /> از مجموع روایات اهل سنت استفاده می‌شود که زیارت رسول خدا(ص) اهمیتی ویژه و نیز پاداشی ارزشمند دارد.<br /> <br /> ==== ب) زیارت از منظر امامان اهل سنت ====<br /> <br /> نعمان بن ثابت مشهور به ابوحنیفه، امام مذهب حنفی، جواز زیارت را مسلّم<br /> <br /> {{صفحه|56}}<br /> شمرده است.&lt;ref&gt;ابن عابدین، ''رد المحتار علی الدر المختار''، ج ۲، ص ۲۵۷.&lt;/ref&gt; نیز مالک بن انس، امام مذهب مالکیها، زیارت قبر رسول خدا(ص) را مستحب می داند.&lt;ref&gt;ابن رشد، ''البیان و التحصیل''، ج ۱۸، ص ۱۱۹.&lt;/ref&gt; همچنین محمد بن ادریس شافعی، امام مذهب شافعی، درباره زیارت می گوید: «زیارت قبور اشکالی ندارد؛ زیرا پیامبر آن را جایز شمرده است.»&lt;ref&gt;شافعی، ''کتاب الام''، ج ۱، ص ۳۱۷.&lt;/ref&gt; احمد حنبل، امام مذهب حنبلیها، نیز زیارت قبور و زیارت رسول خدا(ص) را مستحب می شمارد.&lt;ref&gt;امینی، ''الغدیر''، ج ۵، ص ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ج) زیارت از منظر فقهای اهل سنت ====<br /> <br /> اکثر فقهای چهار مذهب اهل سنت، افزون بر قول به جواز زیارت قائل به استحباب زیارت قبور و زیارت قبر رسول خدا(ص) شده اند.&lt;ref&gt;ابن همام حنفی، ''شرح فتح القدیر''، ج ۳، ص ۱۷۹-۱۸۰.&lt;/ref&gt; بعضی زیارت قبر رسول خدا(ص) را از بافضیلت ترین مستحبات دانسته&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; و بعضی دیگر از مهم ترین راه های نزدیکی به خدا و موفق ترین کارها شمرده اند.&lt;ref&gt;نووی، ''المجموع''، ج ۸، ص ۲۰۴.&lt;/ref&gt; برخی دیگر هم مدعی اند که به اجماع همه مسلمانان زیارت مرقد پیامبر(ص) مستحب، و بلکه گفته شده از دیدگاه همه مسلمانان واجب است.&lt;ref&gt;''رد المحتار علی الدر المختار''، ج ۲، ص ۲۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین فقهای چهارگانه اهل سنت بر زیارت مرقد رسول الله(ص) - چه واجب و چه مستحب - تأکید کرده اند.&lt;ref&gt;دارقطنی، ''سنن دارقطنی''، ج ۳، ص ۳۳۳؛ بیهقی، ''شعب الایمان''، ج ۶، ص ۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|57}}<br /> === ۳. زیارت در اندیشه شیعه ===<br /> <br /> ==== الف) زیارت در روایات شیعه ====<br /> <br /> در منابع روائی شیعه روایات متعددی از رسول خدا(ص) و سایر معصومان(ع) درباره زیارت وارد شده است. بخشی از این روایات از رسول خدا(ص) و تصریح به زیارت قبر رسول خدا(ص) دارد؛ مانند روایتی که امام سجاد(ع) از رسول خدا(ص) روایت می‌کند که حضرت فرمود: «کسی که قبر من را بعد از مرگم زیارت کند مانند آن است که در حال حیاتم به نزد من هجرت کرده باشد. پس اگر توانایی زیارت را نداشتید، به سوی من سلام کنید که سلام شما به من می‌رسد».&lt;ref&gt;«مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَىَّ فِي حَيَاتِي فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا إِلَيَّ السَّلَامَ فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِي» (طوسی، ''تهذیب الاحکام''، ج ۶، ص ۳؛ مجلسی، ''روضة المتقین''، ج ۵، ص ۳۵۸، فی القوی).&lt;/ref&gt; در روایتی دیگر امام باقر(ع) فرمود: «زیارت قبر رسول خدا(ص) معادل حج قبول شده با رسول خدا(ص) است».&lt;ref&gt;«إِنَّ زِيَارَةَ قَبْرِ رَسُولِ اللهِ(ص) تَعْدِلُ حِجَّةً مَعَ رَسُولِ اللهِ(ص) مَبْرُورَةً» (کلینی، ''الکافی''، ج ۴، ص ۵۴۸؛ مجلسی، ''روضة المتقین''، ج ۵، ص ۳۶۰، فی الموثق کالصحیح).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی دیگر از روایات مقید به «قبر» نشده است؛ چنان‌که امام صادق(ع) از رسول خدا(ص) روایت می‌کند که فرمود:<br /> <br /> کسی که برای حج به مکه بیاید و مرا زیارت نکند روز قیامت به او جفا خواهم کرد و کسی که مرا زیارت کند شفاعت من بر او واجب می‌شود و کسی که شفاعت من بر او واجب شود اهل بهشت است و کسی که در یکی از دو حرم مکه و یا مدینه از دنیا برود مورد بازخواست و محاسبه قرار نمی‌گیرد.&lt;ref&gt;کلینی، ''الکافی''، ج ۴ ص ۵۴۸؛ ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، ص ۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی روایات افزون بر زیارت رسول خدا(ص) زیارت سایر ائمه را توصیه کرده‌اند.<br /> <br /> {{صفحه|58}}<br /> پیامبر اکرم(ص) به امام علی(ع) فرمود:<br /> <br /> يَا عَلِيُّ مَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي أَوْ بَعْدَ مَوْتِي أَوْ زَارَكَ فِي حَيَاتِكَ أَوْ بَعْدَ مَوْتِكَ أَوْ زَارَ ابْنَيْكَ فِي حَيَاتِهِمَا أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِمَا ضَمِنْتُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ أُخْلِصَهُ مِنْ أَهْوَالِهَا وَ شَدَائِدِهَا حَتَّى أُصَيِّرَهُ مَعِي فِي دَرَجَتِي.&lt;ref&gt;کامل الزیارات، ص ۱۱؛ الکافی، ج ۴، ص ۵۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ای علی، هرکس مرا یا تو و فرزندانت را در زمان حیات یا پس از مرگ زیارت کند من روز قیامت ضمانت میکنم که او را از سختیها و شداید قیامت نجات دهم تا آنکه او را هم درجه خودم قرار میدهم.<br /> <br /> این روایت و امثال آن نشان میدهد که حیات و مرگ پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) یکسان است.<br /> <br /> بخشی از روایات سایر معصومان(ع) نیز درباره زیارت رسول خد(ص) وارد شده است؛ برای مثال امام صادق(ع) فرمود: «مُرُوا بِالْمَدِينَةِ، فَسَلِّمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّه(ص) مِنْ قَرِيبٍ، وَ إِنْ كَانَتِ الصَّلَاةُ تَبْلُغُهُ مِنْ بَعِیدٍ»؛&lt;ref&gt;حر عاملی، ''وسائل الشیعة''، ج ۱۴، ص ۳۳۸.&lt;/ref&gt; «به مدینه بروید و بر پیامبر اکرم(ص) سلام بدهید، هرچند که سلام و درود از راه دور نیز به آن حضرت میرسد».<br /> <br /> این حدیث نشان میدهد زیارت از دور نیز گرچه مورد مقبول است، حضور زائر کنار مزور مطلوبیت بیشتری دارد و انس عاطفی بیشتری بین زائر و مزور برقرار میکند.<br /> <br /> رسول خدا(ص) در برخی روایات افزون بر زیارت خود به زیارت سایر معصومان(ع) هم تصریح کرده است. امام صادق(ع) روایت میکند که امام حسن(ع) به رسول خدا(ص) عرض کرد: «پاداش کسی که شما را زیارت کند چیست؟ رسول خدا فرمود: کسی که من را زیارت کند در حال حیات یا ممات یا پدرت را زیارت کند یا برادرت را زیارت<br /> <br /> {{صفحه|59}}<br /> کند یا تو را زیارت کند، بر من لازم است که روز قیامت او را زیارت کنم».&lt;ref&gt;يَا أَبَتَاهُ مَا جَزَاءُ مَنْ زَارَكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) یَا بُنَيَّةَ مَنْ زَارَنِي حَيّاً وَ مَيِّتاً أَوْ زَارَ أَبَاكَ أَوْ زَارَ أَخَاكَ أَوْ زَارَكَ كَانَ حَقّاً عَلَىَّ أَنْ أَزُورَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ … (شيخ صدوق، ''علل الشرائع''، ج ۲، ص ۴۶۰؛ ابن قولویه، ''كامل الزيارات''، ص ۳۹، في الصحيح).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ب) زیارت در رفتار معصومان(ع) ====<br /> <br /> رسول خدا(ص) و سایر معصومان(ع) افزون بر توصیه به زیارت خود نیز به زیارت قبور اجداد، والدین، اصحاب و یاران خویش به ویژه اهل بقیع می رفتند. در اینجا به نمونه هایی از رفتار معصومان(ع) اشاره می کنیم:<br /> <br /> صفوان جمّال می گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: «رسول خدا(ص) در هر شامگاه پنجشنبه همراه گروهی از یاران خود به زیارت قبرستان بقیع در مدینه می رفت و سه بار به آنها سلام می کرد و سه بار طلب رحمت می کرد».&lt;ref&gt;حر عاملی، ''وسائل الشيعة''، ج ۳، ص ۲۲۴.&lt;/ref&gt; عایشه از رسول خدا(ص) چنین نقل کرده است: «جبرئیل نزد من آمد و گفت: پروردگارت دستور داده است به بقیع بروی و برای اهل آن طلب آمرزش کنی».&lt;ref&gt;کلینی، ''الكافي''، ج ۳، ص ۲۲۹؛ شيخ صدوق، ''من لا يحضره الفقيه''، ج ۱، ص ۱۷۸.&lt;/ref&gt; ابوالبخترى از امام سجاد(ع) چنین روایت می کند: «امام حسین(ع) در هر شامگاه جمعه قبر برادرش امام حسن(ع) را زیارت می کرد».&lt;ref&gt;''وسائل الشيعة''، ج ۱۴، ص ۴۰۸.&lt;/ref&gt; سمهودی نقل کرده است: «رسول خدا(ص) در آغاز هر سال به زیارت قبور شهدای احد می آمد».&lt;ref&gt;سمهودی، ''وفاء الوفا''، ج ۲، ص ۹۳۰.&lt;/ref&gt; امام صادق(ع) فرمود: «فاطمه زهرا(ع) در هر صبحگاه شنبه به زیارت شهدا می رفت؛ آنگاه نزد قبر حمزه می رفت و برای او درخواست رحمت و استغفار می کرد».&lt;ref&gt;''وسائل الشيعة''، ج ۳، ص ۲۲۴.&lt;/ref&gt; سمهودی از حاکم نیشابوری از حضرت علی(ع) چنین<br /> <br /> {{صفحه|60}}<br /> روایت کرده است: «فاطمه زهرا(ع) هر جمعه قبر عمویش حمزه را زیارت می‌کرد و پس از زیارت در کنار قبر نماز می‌خواند و سپس اشک می‌ریخت».&lt;ref&gt;سمهودی، ''وفاء الوفا''، ج ۲، ص ۹۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین از گزارش‌ها استفاده می‌شود که پیامبر اکرم(ص) چند بار به زیارت قبر مادرش، آمنه، رفته است؛ چنان‌که آمده است:<br /> <br /> «زَارَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ قَبْرَ أُمِّهِ فَبَكَى وَبَكَى مَنْ حَوْلَهُ»؛&lt;ref&gt;ابن حنبل، ''مسند احمد''، ج ۱۵، ص ۴۳۰.&lt;/ref&gt; «پیامبر(ص) قبر مادرش را زیارت کرد و گریست و اطرافیانش نیز گریه می‌کردند». ابن سعد در ''الطبقات الکبری'' می‌گوید: «رسول خدا(ص) در عمره حدیبیه هنگامی که از ابواء (محل دفن مادرش آمنه) گذشت قبر مادرش را زیارت، و قبر مادر را اصلاح و ترمیم کرد و گریست».&lt;ref&gt;ابن سعد، ''الطبقات الکبری''، ج ۱، ص ۹۴.&lt;/ref&gt; در گزارش دیگری آمده است: «أن النبي(ص) زار قبرأمه في ألف مقنع يوم الفتح فما رؤي باكياً أكثر من ذلك اليوم»؛&lt;ref&gt;بیهقی، ''شعب ایمان''، ج ۷، ص ۱۵.&lt;/ref&gt; «رسول خدا(ص) قبر مادرش را در میان هزار سوار زره پوشیده در روز فتح زیارت کرد. پس در هیچ روزی به اندازه آن روز در حال گریه دیده نشد». در بعضی منابع دیگر این خبر این‌گونه گزارش شده است: «أَنَّ النَّبِيَّ(ص) زَارَ قَبْرَ أُمِّهِ؛ لأنّها كانت بطريقه بالحجون عند مكة عام الفتح».&lt;ref&gt;بن حمد العباد، ''الرد علی الرفاعی و البوطی في کذبهما''، ج ۱، ص ۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در منابع شیعه از اباذر روایت شده است که دیدم پیامبر خدا(ص) دست علی(ع) را گرفت و به زیارت قبرستان بقیع رفت و سپس به زیارت قبر پدرش، عبدالله، میان قبور مکه رفت: «ثُمَّ عَدَلَ إِلَى قَبْرِ أُمِّهِ آمَنَةَ فَصَنَعَ كَمَا صَنَعَ عِنْدَ قَبْرِ أَبِیهِ».&lt;ref&gt;شیخ صدوق، ''معانی الأخبار''، ص ۱۷۹.&lt;/ref&gt; سپس به سوی<br /> <br /> {{صفحه|61}}<br /> قبر مادرش، آمنه، رفت و آنچه کنار قبر پدرش انجام داده بود آنجا هم انجام داد.<br /> <br /> امام باقر (ع) فرمود: «پدرم، امام سجاد (ع)، هنگامی که به زیارت پیامبر (ص) تشریف می برد در کنار قبر ایستاده، سلام می داد؛ سپس به قبر نزدیک شده، آن را لمس می کرد؛ پشت خود را به قبر تکیه می داد و رو به سوی قبله می فرمود و دعا می خواند».&lt;ref&gt;ابن قولویه، ''کامل الزيارات''، ص ۱۷.&lt;/ref&gt; از روایات استفاده می شود که امام باقر (ع) همراه پدرش امام سجاد (ع) چند بار قبر جدش امیرالمؤمنین (ع) را زیارت کردند؛ چنان که در سفری که با هم به زیارت قبر امیرالمؤمنین (ع) مشرف شدند امام باقر (ع) درباره کیفیت زیارت حضرت فرمود: «امام زین العابدین علی بن حسین (ع) قبر امیرالمؤمنین (ع) را زیارت کرد و در مقابل قبر ایستاد و سلام داد».&lt;ref&gt;«زَارَ زَيْنُ الْعَابِدِينَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَبْرَ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ وَقَفَ عَلَى الْقَبْرِ فَبَكَى ثُمَّ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُه» (ثقفی، ''الغارات''، ج ۲، ص ۸۴۷؛ ''کامل الزيارات''، ص ۳۹).&lt;/ref&gt; در روایت دیگری ابوحمزه ثمالی می گوید: با امام سجاد (ع) به زیارت قبر امیرالمؤمنین (ع) رفتیم. حضرت فرمود: «ای اباحمزه، این قبر جدم علی بن ابی طالب (ع) است و آن را زیارت کرد… . سپس وداع کرد و به مدینه برگشت و من هم به کوفه برگشتم».&lt;ref&gt;«يَا أَبَا حَمْزَةَ هَذَا قَبْرُ جَدِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ زَارَهُ بِزِيَارَةِ… ثُمَّ وَدَّعَهُ وَ مَضَى إِلَى الْمَدِينَةِ وَ رَجَعْتُ أَنَا إِلَى الْكُوفَةِ» (ابن طاووس، ''فرحة الغری''، ص ۴۶ - ۴۷).&lt;/ref&gt; در حدیث دیگری جابر از زیارت امام باقر (ع) از قبر جدش علی(ع) روایت می کند: «امام باقر (ع) برای زیارت امیرالمؤمنین (ع) به سوی عراق حرکت کرد و من با او بودم و با ما جاندار دیگری جز دو شتر نبود».&lt;ref&gt;«فَخَرَجَ سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْهِ مُتَوَجِّهاً إِلَى الْعِرَاقِ لِزِيَارَةِ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَا مَعَهُ وَ لَيْسَ مَعَنَا ذُو رُوحٍ إِلَّا النَّاقَتَيْنِ…» (ابن طاووس، ''إقبال الأعمال''، ج ۱، ص ۴۷۰؛ ''فرحة الغری''، ص ۴۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین امام صادق (ع)، با وجود محدودیت های بسیار، بارها به زیارت<br /> <br /> {{صفحه|62}}<br /> امیرالمؤمنین (ع) مشرف شد. صفوان جمال روایت می‌کند:<br /> <br /> با امام صادق (ع) برای دیدار منصور به کوفه رفتیم. امام صادق(ع) به من فرمود: «ای صفوان، شتر را بخوابان. اینجا قبر جدم امیرالمؤمنین(ع) است». من شتر را خوابانیدم. سپس حضرت پیاده شد و غسل کرد و لباسش را عوض کرد و پابرهنه شد و به من هم فرمود چنین کنم. سپس به سوی قبر علی(ع) رفت. &lt;ref&gt;«يَا صَفْوَانُ أَنِخِ الرَّاحِلَةَ فَهَذَا قَبْرُ جَدِّي أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ (ع) فَأَنَخْتُهَا ثُمَّ نَزَلَ فَاغْتَسَلَ وَ غَيَّرَ ثَوْبَهُ وَ تَحَفَّى وَ قَالَ لِيَ افْعَلْ كَمَا أَفْعَلُ ثُمَّ أَخُذُ نَحْوَ الدَّكَوَاتِ» (ابن مشهدی، ''المزار الکبیر''، ص ۳۱۷؛ ابن طاووس، ''فرحة الغری''، ص ۹۴).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایت دیگری صفوان می‌گوید:<br /> <br /> من همراه امام صادق(ع) در قادسیه بودم. حضرت فرمود: پیاده شو. پیاده شدم. با حضرت مقدار زیادی راه رفتیم تا به غَرّی (نجف) رسیدیم. حضرت در مقابل ایستاد و خود را به روی قبر انداخت و بر حضرت سلام کرد. &lt;ref&gt;قَالَ: سَارُو أَنَا مَعَهُ فِي الْقَادِسِيَّةِ حَتَّى أَشْرَفَ عَلَى النَّجَفِ… ثُمَّ قَالَ (ع) اعْدِلْ بِنَا قَالَ فَعَدَلْتُ بِهِ فَلَمْ يَزَلْ سَائِراً حَتَّى أَتَى الْغَرِيَّ فَوَقَفَ عَلَى الْقَبْرِ… ثُمَّ خَرََعَلَى الْقَبْرِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَ عَلَا نَحِيبُهُ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ وَ فِي خَبَرِ آخَرَ سَبْتُ رَكَعَاتٍ وَ صَلَّيْتُ مَعَهُ وَ قُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا هَذَا الْقَبْرُ قَالَ هَذَا الْقَبْرُ قَبْرُ جَدِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (ع) (شیخ صدوق، ''من لا یحضره الفقیه''، ج ۲، ص ۵۸۶؛ ثقفی، ''الغارات''، ج ۲، ص ۸۵۶؛ مجلسی، ''روضة المتقین''، ج ۵، ص ۴۰۶، فی الحسن كالصحيح).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در گزارش دیگری آمده است:<br /> <br /> روی عن عبدالله بن عبید قال: رأیت جعفر بن محمد و عبدالله بن الحسن بالغريّ عند قبر أميرالمؤمنين (ع) فأذّن عبدالله و أقام الصّلاة و صلّى مع جعفر(ع) و سمعت جعفرا يقول: هذا قبر أميرالمؤمنين (ع). &lt;ref&gt;''الغارات'' (ط الحديثة)، ج ۲، ص ۸۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عبدالله بن عبید روایت می‌کند: جعفر بن محمد(ع) و عبدالله بن حسن را در غری نزد قبر امیرالمؤمنین(ع) دیدم. عبدالله اجازه گرفت و با امام صادق(ع)<br /> <br /> {{صفحه|63}}<br /> نماز خواند. شنیدم امام صادق(ع) فرمود: اين قبر اميرالمؤمنين (ع) است.<br /> <br /> در گزارش ديگرى ابوالفرج هندی می‌گوید:<br /> <br /> كنت مع أبي عبد الله جعفر بن محمد (ع) حين قدم الى الحيرة فقال ليلة: أسرجوا لى البغلة؛ فركب و أنا معه حتى انتهينا الى الظهر، فنزل و صلّى ركعتين ثمّ تنحّى فصلّى ركعتين ثمّ تنحّى و صلّى ركعتين، فقلت: جعلت فداك انّى رأيتك صليت في ثلاث مواضع؟ - فقال: أمّا الأول فموضع قبر أمير المؤمنين، و الثّانى موضع رأس الحسين، و الثّالث موضع منبر القائم.&lt;ref&gt;ثقفی، ''الغارات'' (ط الحديثة)، ج ۲، ص ۸۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با امام صادق (ع) بودم، زمانى كه به حيره تشريف آوردند. يک شب حضرت فرمود: «قاطری برای من زين كنيد». سپس حضرت سوار شد و من هم در محضر ايشان بودم تا به پشت كوفه رسيديم. حضرت پياده شد و دو رکعت نماز خواند. سپس مسيری را پيمود و سپس دو رکعت نماز خواند و باز مسیری رفتیم و حضرت دو رکعت ديگر خواند. عرض كردم: فدايت شوم، ديدم كه در سه جا نماز گزارديد. فرمود: «مكان اول قبر اميرالمؤمنين(ع) بود واما مكان دوم مقام رأس الحسين(ع) است و مكان سوم موضع منبر حضرت مهدی(ع) است».<br /> <br /> در گزارش ديگرى معلی بن خنيس می‌گوید:<br /> <br /> با امام صادق(ع) در كوفه بودم. حضرت فرمود: «برای من فرشی در صحرا بگستريد». برای حضرت در بيابان فرش انداختم تا کسانی که وعده كرده بود آمدند. حضرت فرمود: «الاغ و قاطر را زين كن و جلو بیفتید». رفتيم تا به غريين رسيدیم. فرمود: «پياده شويد. اين قبر اميرالمؤمنين(ع) است».&lt;ref&gt;همان، ج ۲، ص ۸۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سيد بن طاووس زيارتنامه‌ای را برای روز هفدهم ربيع الاول نقل می‌کند که امام<br /> <br /> {{صفحه|64}}<br /> صادق(ع) با آن امیرالمؤمنین(ع) را زیارت کرد: «حَيْثُ حَضَرَ عِنْدَ ضَرِيحِ مَوْلَانَا عَلِيِّ (ع) فِي يَوْمِ سَابِعِ عَشَرَ رَبِيعِ الْأَوْلِ»؛&lt;ref&gt;ابن مشهدى، ''المزار الكبير''، ص ۲۰۵؛ ابن طاووس، ''الإقبال الاعمال''، ص ۸۰؛ شهید اول، ''المزار''، ص ۲۷- ۳۰ (مرسله).&lt;/ref&gt; هنگامی که نزد ضریح مولای ما علی(ع) در روز هفدهم ربیع الثانی حاضر شد».<br /> <br /> امام حسن عسکری(ع) از پدرش امام هادی(ع) روایت می‌کند: «زارها يوم الغدير في السنّة التي أشخصه فيها المعتصم»؛&lt;ref&gt;ثقفی، ''الغارات''، ج ۲، ص ۸۶۰؛ کلینی، ''الكافي''، ج ۴، ص ۵۶۹.&lt;/ref&gt; زیارت کرد امیرالمؤمنین(ع) را به این زیارت در روز غدیر، در سالی که معتصم حضرت را احضار کرد».<br /> <br /> ==== ج) زیارت از منظر فقهای شیعه ====<br /> <br /> فقهای شیعه با استناد به روایات به استحباب زیارت فتوا داده‌اند. فقیه نامور امامیه، محقق حلی، گفته است: «بر حج گزار مستحب مؤکد است که به زیارت پیامبر اکرم (ص) بشتابد».&lt;ref&gt;محقق حلی، ''شرائع الاسلام''، ج ۱، ص ۲۷۸؛ نجفی، ''جواهر الكلام''، ج ۲۰، ص ۷۹.&lt;/ref&gt; وی اضافه می‌کند: «اگر مردم زیارت پیامبر اکرم(ص) را ترک کردند، حاكم اسلامی باید آنها را بر زیارت اجبار کند؛ زیرا ترک زیارت آن حضرت موجب جفا به اوست».&lt;ref&gt;''شرائع الاسلام''، ج ۱، ص ۲۷۷.&lt;/ref&gt; شیخ طوسی نیز گفته است: «… و كذلك إن تركوا زيارة النبی كان على الإمام إجبارهم عليها»؛&lt;ref&gt;طوسی، ''النهاية''، ص ۲۸۵؛ طوسی، ''المبسوط''، ج ۱، ص ۳۸۵.&lt;/ref&gt; و همچنین اگر زیارت رسول خدا(ص) را ترک کنند، بر امام است که آنها را بر زیارت اجبار کند».<br /> <br /> این بزرگان به حدیثی استناد کرده‌اند که این گونه از رسول اکرم(ص) نقل شده است:<br /> <br /> «کسی که برای حج گزاردن به مکه عزیمت کند و مرا زیارت نکند به من جفا کرده<br /> <br /> {{صفحه|65}}<br /> است».&lt;ref&gt;نجفی، ''جواهر الکلام''، ج ۲۰، ص ۵۲.&lt;/ref&gt; شهید ثانی گفته است: «اگر همگان زیارت آن حضرت را ترک کنند، بزرگ‌ترین سنت الهی تحقیر و بی‌ارزش می‌شود. از این جهت به مقداری که این تحقیر و تهاون رفع گردد بر آن اجبار می‌شوند».&lt;ref&gt;شهید ثانی، ''مسالک الافهام''، ج ۲، ص ۳۷۴.&lt;/ref&gt; صاحب جواهر می‌گوید: «زیارت رسول(ص) صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله…، به‌ویژه برای حاجیان، مستحب مؤکد است بالاجماع و این استحباب ضروری دین است. به‌همین دلیل امام باید مردم را به زیارت قبر حضرت رسول(ص) ـ در صورتی که آن را ترک کنند ـ مجبور کند…».&lt;ref&gt;نجفی، ''جواهر الکلام''، ج ۲۰، ص ۷۹-۸۱.&lt;/ref&gt; ایشان همچنین استحباب زیارت فاطمه زهرا(ع) را اجماعی و از ضروریات مذهب و دین دانسته و می‌فرماید: «در اینکه زیارت فاطمه(ع) مستحب است، مستحبی مؤکد، هیچ اختلافی نیست (اجماعی است)، بلکه این امر از ضروریات مذهب و بلکه دین است».&lt;ref&gt;همان، ج ۲۰، ص ۷۹-۸۱.&lt;/ref&gt; صاحب جواهر درباره استحباب زیارت سایر معصومان علیهم السلام می‌گوید: «همچنین زیارت ائمه بقیع مستحب است به اجماع یا به ضرورت مذهب یا دین که این اجماع یا ضرورت دین و مذهب افزون بر احادیث متواتری است که در این باره وجود دارد».&lt;ref&gt;همان، ج ۲۰، ص ۸۷-۸۸.&lt;/ref&gt; «از مستحبات مؤکد زیارت امیرالمؤمنین(ع) است… و از بعضی اخبار استفاده می‌شود که ترک زیارت آن حضرت کراهت دارد… و این زیارت در روز غدیر مؤکد است».&lt;ref&gt;همان، ج ۲۰، ص ۸۹-۹۰.&lt;/ref&gt; همچنین زیارت امام شهید ابی‌عبدالله الحسین(ع)&lt;ref&gt;همان، ج ۲۰، ص ۹۵-۹۷.&lt;/ref&gt; و زیارت دیگر ائمه معصوم(ع) مستحب مؤکد است.&lt;ref&gt;همان، ج ۲۰، ص ۹۸-۱۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|66}}<br /> برخی فقهای شیعه گفته اند: «با ادله اربعه - یعنی کتاب، سنت، عقل واجماع - می‌توان رجحان و فضیلت زیارت قبور صلحا، ابرار، متقیان و نیکان را نیز اثبات کرد تا چه رسد به زیارت انبیا، اوصیای معصوم(ع) و علمای بزرگ. آنگاه به اثبات ادعای خویش پرداخته اند.&lt;ref&gt;سبزواری، ''مهذب الاحکام''، ج ۱۵، ص ۳۳.&lt;/ref&gt; امام خمینی(ره) زیارت رسول خدا(ص) و ائمه معصوم(ع) در بقیع را از بهترین اعمال دارای ثواب بسیار بیان فرموده اند.&lt;ref&gt;امام خمینی، ''صحیفه حج''، ج ۱، ص ۱۹۱.&lt;/ref&gt; مقام معظم رهبری هم به زیارت توجهی ویژه دارند؛ چنان که یکی از توصیه‌های همیشگی ایشان به حجاج بهره‌گیری از زیارت رسول خدا(ص) و خاندان ایشان و غنیمت شمردن این فرصت است که در هیچ جای دیگر پیدا نمی‌شود. ایشان در زمینه زیارت اربعین امام حسین(ع) و راهپیمایی آن می‌فرماید: «غبطه خودم را نسبت به کار آنها - که محروم بودیم، آنها موفق شدند - عرض می‌کنم».&lt;ref&gt;آیت الله خامنه‌ای، بیانات در دیدار با بسیجیان کشور، ۱۳۹۵/۰۹/۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === خلاصه درس ===<br /> <br /> در این درس از چند جهت اهمیت زیارت در اسلام را بررسی کردیم. از آیه قرآن کریم استفاده می‌شود که رفتن نزد رسول خدا(ص) و طلب مغفرت کردن و رسول خدا هم واسطه مغفرت گرفتن، سبب رحمت پروردگار می‌شود و این همان زیارت است.<br /> <br /> در منابع روایی اهل سنت، روایات متعددی از رسول خدا(ص) نقل شده است که به زیارت رسول خدا(ص) سفارش می‌کنند.<br /> <br /> امامان مذاهب چهارگانه اهل سنت قائل به جواز و بلکه استحباب زیارت رسول خدا(ص) هستند.<br /> <br /> {{صفحه|67}}<br /> اکثر قریب به اتفاق فقها و مفتیان اهل سنت به استحباب، و بلکه بعضی از آنها به وجوب زیارت رسول خدا(ص) فتوا داده‌اند.<br /> <br /> در منابع روایی شیعه هم روایات متعددی درباره زیارت و آثار مادی و معنوی آن وارد شده است که با اهمیت و جایگاه والای زیارت دلالت می‌کند.<br /> <br /> افزون بر روایات، سیره عملی معصومان(ع) این بوده است که خود به زیارت رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین(ع) و سایر معصومان(ع) مشرف می‌شدند.<br /> <br /> از دیدگاه فقهای شیعه، زیارت یکی از عبادات مستحب و ارزشمند است.<br /> <br /> === سؤال های درس جهت خودآزمایی ===<br /> <br /> ۱. سه نمونه از آثار زیارت رسول خدا(ص) که در روایات اهل سنت ذکر شده است را بیان کنید.<br /> <br /> ۲. در روایات شیعه چه فرقی بین زیارت رسول خدا(ص) و زیارت خاندان ایشان وجود دارد؟ چرا؟<br /> <br /> ۳. از دیدگاه فقهای شیعه زیارت رسول خدا(ص) و ائمه معصوم(ع) چه حکمی دارد؟ دلیل آنها بر فضیلت زیارت صالحان و نیکان چیست؟<br /> <br /> === منابع برای مطالعه بیشتر ===<br /> <br /> ۱. جمعی از نویسندگان، ''زیارت'' (مجموعه مقالات رد شبهات زیارت)، نشر مشعر.<br /> <br /> ۲. سید محمد بن علوی مالکی، ''زیارت پیامبر(ص) بدعت یا عبادت''، ترجمه مرکز تخصصی ترجمان دینی، نشر مشعر.<br /> <br /> ۳. علی اصغر رضوانی، ''وهابیت و مسئله قبور''، نشر مشعر.<br /> <br /> ۴. جمعی از محققین، ''مجموعه مقالات زیارت''، ج ۱ و ۲، نشر مشعر.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA&diff=69275 2026-08-08T02:59:52Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = <br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = <br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = <br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = <br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = <br /> | سبک = <br /> | زبان = <br /> | تعداد جلد = <br /> | صفحه = <br /> | قطع = <br /> | ناشر = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> <br /> = درس‌نامه ادب زیارت =<br /> <br /> == صفحه اصلی ==</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA&diff=69266 2026-08-07T08:41:57Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = <br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = <br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = <br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = <br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = <br /> | سبک = <br /> | زبان = <br /> | تعداد جلد = <br /> | صفحه = <br /> | قطع = <br /> | ناشر = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> <br /> {{صفحه|۳}}<br /> درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع)<br /> <br /> ویژه مداحان<br /> <br /> نویسنده: داود حسینی<br /> <br /> {{صفحه|۱۳}}<br /> <br /> == دیباچه ==<br /> <br /> تحقق اهداف و آرمانهای یک سازمان به عوامل مختلفی بستگی دارد. در این میان، «مدیریت سازمانی» و «عامل انسانی» اساسی ترین و محوری ترین نقش را در این زمینه ایفا میکند. نیروی انسانی، افزون بر اینکه عامل موفقیت هر سازمانی محسوب میشود، شاخص و معیاری برای پیش بینی میزان موفقیت آن سازمان نیز تلقی میگردد. از این روی؛ آموزههای وحیانی به جامعه دینی اکیداً توصیه نموده که در واسپاری مسئولیتها به صلاحیت نیروهای انسانی توجه ویژه نمایند: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا…﴾ (نساء: ۵۸).<br /> <br /> براین اساس، بایسته است نهادهای دینی برای تضمین موفقیت و دستیابی به اهداف و آرمانهای سازمانی، جذب و گزینش نیروهای کارآمد و تعلیم و تربیت آنان را در اولویت ماموریت های سازمانی خود قرار دهند. در همین راستا، «حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت» پس از طراحی و اجرای فرآیند جذب و گزینش خدمتگزاران فرهنگی؛ همواره آموزش و ارتقای سطح علمی و فرهنگی آنان را در کانون برنامههای ستادی خود قرار داده و دورههای آموزشی بدو خدمت، ضمن خدمت و تکمیلی را راه اندازی نموده است.<br /> <br /> از آنجا که تدوین متون آموزش کاربردی متناسب با نیاز مخاطبان، از مراحل و عناصر اصلی و اساسی دورههای آموزشی محسوب میشود، نخست تهیه سرفصل<br /> <br /> {{صفحه|۱۴}}<br /> ها و برآورد تعداد واحد های مورد نیاز هر درس، در دستور کار مدیریت امور آموزشی و فرهنگی معاونت فرهنگی قرار گرفت، و این مهم پس از کارشناسی های دقیق و طولانی، با همکاری کمیته های تخصصی، به انجام رسید. سپس متون آموزشی، توسط پژوهشکده حج و زیارت براساس سرفصلهای یاد شده، در قالب درسنامه تهیه گردید.<br /> <br /> نوشتار حاضر، از جمله همین متون آموزشی است که توسط محقق و مؤلف ارجمند حجت الاسلام والمسلمین داود حسینی به رشته تحریر درآمده و در اختیار شرکت کنندگان دوره های آموزشی روحانیون مداحان و راویان قرار می گیرد.<br /> <br /> در این نوشتار با عنوان درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع) به آداب زیارت معصومان و اسرار و کارکردهای زیارت پرداخته می شود و به مهم ترین شبهات در عرصه زیارت و عزاداری پاسخ داده می شود. فرصت را مغتنم شمرده و از تلاش های ارزشمند نویسنده محترم و ارزیابان گرامی، حجت الاسلام والمسلمین نوروزی و حجت الاسلام والمسلمین مهدی ساحدی تقدیر و سپاس به عمل می آید.<br /> <br /> انتظار می رود که مدرسان و دانش پژوهان محترم پس از طی دوره، نقطه نظرات اصلاحی خود را پیرامون متن محتوا، منابع و دیگر بخش های درسنامه، جهت رفع و اصلاح نواقص و اشکالات احتمالی به واحد آموزش معاونت فرهنگی ارایه نمایند.<br /> <br /> واحد آموزش معاونت فرهنگی<br /> <br /> {{صفحه|۱۵}}<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> <br /> برای هر عملی آدابی است که با رعایت آن ارزش عمل و میزان تأثیرگذاری و ماندگاری آن بیشتر می شود. زیارت هم در جایگاه یکی از اعمال عبادی آدابی دارد.&lt;ref&gt;نجفی، ''جواهر الکلام''، ج ۲۰، ص ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در متون اسلامی آداب متعددی برای زیارت بیان شده است&lt;ref&gt;شهید اول، ''الدروس''، ج ۲، ص ۲۲ - ۲۵.&lt;/ref&gt; که آنها را می توان به آداب پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم کرد. بخشی از این آداب مستحبات زیارت اند. بعضی فقها معتقدند علت اشاره روایات به پاداش های متفاوت زیارت معصومین(ع) این است که زائران از جهت رعایت آداب زیارت یکسان نیستند.&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ''الوافی''، ج ۱۴، ص ۱۴۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایات معصومان علیهم السلام دستورالعمل ها برای زیارت آنان به شماری از این آداب اشاره شده است:<br /> <br /> محمد بن مسلم می گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا هنگامی که برای زیارت جدتان، امام حسین(ع)، خارج می شویم در حال حجیم؟ حضرت فرمود: بله. عرض کردم: آیا آنچه برای حاجی لازم است برای ما هم لازم است؟ حضرت فرمود: مرادت از آنچه برای حاجی لازم است چیست؟ عرض کردم: منظورم آدابی است که حاجی باید رعایت کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۶}}<br /> فرمود: «بر تو لازم است خوش رفتاری با همراهان؛ لازم است کم سخن بگویی، مگر به نیکی سخن گفتن؛ زیاد پروردگارت را یاد کنی؛ نظافت لباست را حفظ کنی؛ قبل از رسیدن به حائر حسینی غسل کنی؛ رعایت خشوع کنی؛ بسیار بر پیامبر و آل او درود بفرستی؛ از گرفتن آنچه برای تو نیست بپرهیزی؛ چشمانت را [از حرام] بپوشانی؛ به برادران نیازمندت کمک کنی؛ هنگامی که در راه مانده‌اند یاری خواستند یاری برسانی؛ تقیه را که قوام دین است رعایت کنی؛ پرهیزگاری از آنچه از آن نهی شده‌ای و از دشمنی، قسم خوردن و جدال کردنی که موجب قسم شود پرهیزی؛ وقتی چنین کردی حج و عمره تو کامل است».&lt;ref&gt;ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، النص، ص۱۳۰. «إِذَا خَرَجْنَا إِلَى أَبِيكَ أَفَكُنَّا [أَفَلَسْنَا] فِي حَجٍّ قَالَ بَلَى قُلْتُ فَيَلْزَمُنَا مَا يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنْ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ يَلْزَمُكَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ يَصْحَبُكَ وَ يَلْزَمُكَ قِلَّةُ الْكَلَامِ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ يَلْزَمُكَ كَثْرَةُ ذِكْرِ اللَّهِ وَ يَلْزَمُكَ نَظَافَةُ الثِّيَابِ وَ يَلْزَمُكَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَ الْحَائِرَوَ يَلْزَمُكَ الْخُشُوعُ وَ كَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ يَلْزَمُكَ التَّوْقِيرُ لِأَخْذِ مَا لَيْسَ لَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَعُودَ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِكَ إِذَا رَأَيْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ يَلْزَمُكَ التَّقِيَّةُ الَّتِي قِوَامُ دِينِكَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِيتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةُ وَ كَثْرَةُ الْأَيْمَانِ وَ الْجِدَالُ الَّذِي فِيهِ الْأَيْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ تَمَّ حَجُّكَ وَ عُمْرَتُكَ» (ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، النص، ص۱۳۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> افزون بر منابع روایی و مزارات، برخی فقها نیز در کتب فقهی خود به شمارش آداب زیارت پرداخته‌اند که از جمله آنها می‌توان به شهید اول در ''الدروس''،&lt;ref&gt;شهید اول، ''الدروس''، ج۲، ص۲۲ - ۲۵.&lt;/ref&gt; فیض کاشانی در ''النخبه''&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ''النخبه''، ص۱۷۲.&lt;/ref&gt; و علامه مجلسی در کتاب شریف ''بحارالانوار''&lt;ref&gt;مجلسی، ''بحار الانوار''، ج۹۷، ص۱۸۶-۱۸۸.&lt;/ref&gt; اشاره کرده‌اند. علامه امینی نیز در ''الزیارة'' برخی آداب زیارت در منابع اهل سنت را آورده است.&lt;ref&gt;امینی، ''الزیاره''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; میان علمای اهل سنت، خفاجی در ''شرح الشفاء'' قاضی عیاض به شمارش بعضی<br /> <br /> {{صفحه|۱۷}}<br /> = مقدمه =<br /> <br /> آداب زیارت رسول خدا(ص)، و همچنین امام محمد غزالی به بیان برخی آداب زیارت پرداخته اند.&lt;ref&gt;غزالی، ''احیاء علوم الدین''، ج۱، ص۵۸۸-۵۸۹.&lt;/ref&gt; همچنین جمال الدین عبدالله فاکهی مکی شافعی (م.۹۷۲ق) در ''حسن التوسل في آداب زيارة افضل الرسل'' ۷۴ ادب برای زیارت رسول خدا(ص) آورده است.&lt;ref&gt;امینی، ''الزیارة''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; شیخ آقا بزرگ تهرانی در ''الذريعة إلى تصانيف الشيعة'' تصریح میکند که بیش از سیصد کتاب در باب زیارات نوشته شده است.<br /> <br /> ما در این اثر تلاش کرده ایم به زیارت از زوایای مختلف توجه، و سرفصل های مربوط به این موضوع را در هشت درس تدوین کنیم:<br /> <br /> در درس اول به تعریف مفاهیم دخیل در موضوع (مانند آداب، زیارت، اسرار و زیارتنامه) می پردازیم و انواع زیارتنامه ها در دو قسم مأثور و غیر مأثور را معرفی می کنیم. در بحث کلیات به جایگاه زیارت در ادیان هندو، بودیسم، یهود و مسیحیت می پردازیم و مشروعیت زیارت را از منظر اسلام بررسی میکنیم. سپس ضمن بررسی اهداف زیارت در چند محور، فواید و نتایج مادی و معنوی زیارت را توضیح میدهیم و در پایان منابع مزارات و زیارتنامه ها را شناسایی میکنیم.<br /> <br /> در درس دوم با عنوان جایگاه زیارت در اسلام به اهمیت آن در قرآن و از دیدگاه فریقین می پردازیم و دیدگاه اهل سنت را از سه منظر روایات، ائمه چهارگانه اهل سنت و فقهای اهل سنت بررسی، و استحباب زیارت در این مذهب را شناسایی می کنیم. اهل سنت به استحباب زیارت رسول خدا(ص) و مؤمنان به عنوان یکی از بهترین حسنـات جهت تقرب فتوا داده اند. از منظر شیعه هم روایات و دیدگاه فقها بر جایگاه عظیم زیارت دلالت، و بر استحباب زیارت، حتی قبور مؤمنان، تأکید می کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸}}<br /> در درس سوم و چهارم به آداب زیارت اعتاب مقدسه می‌پردازیم. آداب زیارت به سه محور پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم می‌شود.<br /> <br /> آداب پیش از زیارت عبارت‌اند از: اخلاص در عمل و دوری از ریا، پوشیدن لباس پاک و خوشبو، غسل زیارت و داشتن طهارت هنگام زیارت، حرکت با وقار و طمأنینه و خضوع و خشوع به سوی حرم و گفتن ذکر و صلوات هنگام ورود به حرم، خواندن اذن ورود و ورود با پای راست.<br /> <br /> آداب حین زیارت عبارت‌اند از: روبه‌روی قبر و ضریح معصوم و پشت به قبله ایستادن و زیارت‌نامه‌های مأثور را خواندن و در صورت امکان ضریح را بوسیدن، خواندن نماز زیارت برای معصومان و نماز هدیه برای امامزادگان، دعا کردن برای خود و دیگران و زیارت کردن به نیابت از دیگران و زیارت وداع هنگام بازگشت به وطن.<br /> <br /> آداب پس از زیارت عبارت‌اند از: حفظ آثار معنوی و تحولات روحی بر اثر زیارت و بازگو کردن سختی‌های سفر و ناملایمات رسیده از همسفران به منظور زنده ماندن عشق به زیارت آن اماکن مقدس در دل‌ها.<br /> <br /> معارف اعتقادی و عبادی، اخلاقی - عرفانی بخش دیگری از اسرار زیارت است که در درس پنجم به آن‌ها می‌پردازیم. اسرار اعتقادی زیارت عبارت‌اند از: توحیدباوری، معادباوری، اقرار به رسالت انبیای الهی و نبوت رسول اکرم(ص) و پیروی از امامان منتخب از خاندان نبوت. زیارت در بطن خود همراه با عمل به فروع دین یعنی نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر و انس با قرآن است که از آن‌ها به اسرار عبادی زیارت تعبیر می‌شود. زیارت برای پاکسازی درون و اصلاح نفس، خروج از غفلت‌ها و رسیدن به قرب پروردگار است و عرفان واقعی، که همان تسلیم و رضاست، در زیارت محقق می‌شود.<br /> <br /> معارف عاطفی - روانی و سیاسی - اجتماعی از دیگر اسرار زیارت است که در<br /> <br /> {{صفحه|۱۹}}<br /> درس ششم بررسی می شود. زیارت عواطف انسانی را تحریک می کند و رقت قلب می آورد و سبب تخلیه هیجانات روانی می شود و زائر را در جهت بهداشت روانی هدایت می کند. زیارت اسرار سیاسی - اجتماعی نیز دارد و تجدید عهد زائر با مزور است تا در مسیر او حرکت کند. زیارت در زائران انگیزه و شور می آفریند تا مزور را بهتر بشناسد و با اهداف او بیشتر آشنا شود و به بلوغ و شعور سیاسی برسد. آشنایی با اسرار اجتماعی زیارت و ریشه های فرهنگ دینی و تمدنی خود و آموزش مهرورزی به دیگران و پالایش، انتقال، ارتقا و تغییر آداب اجتماعی از مباحثی است که در پی خواهد آمد.<br /> <br /> از آنجا که هر عمل پسندیده ای می تواند به آسیب هایی ناخواسته دچار آید و کارایی خود را از دست دهد، زیارت هم دچار آسیب هایی می شود که در درس هفتم در دو بخش آسیب ها در ماهیت زیارت و آسیب های پدید آمده هنگام زیارت بررسی می شود.<br /> <br /> شبهه شناسی زیارت و پاسخ به این شبهات و آسیب شناسی عزاداری در درس هشتم خواهد آمد؛ شبهاتی مانند: چرا زیارت باید پیاده باشد، در حالی که وسایل نقلیه فراوان است؟ چرا درآمد جامعه باید صرف تکرار زیارت شود و در جهت رفع محرومیت ها هزینه نشود؟ چرا شیعیان به گرد حرم ائمه خود طواف می کنند؟ چرا اربعین یک روزه را به یک هفته توسعه می دهید؟ همچنین آسیب های راه یافته به عزاداری ها (مانند قلاده بستن به خود، ذکر مصیبت های دروغین، زبان حال هایی که با هیچ قرینه ای تأیید نمی شود و گرایش به بیان احساسات و خالی شدن از شناخت و معرفت) در درس هشتم بررسی می شوند.<br /> <br /> == فهرست فصل‌ها ==<br /> * [[کتاب:درس‌نامه ادب زیارت/درس اول: مفاهیم و کلیات|درس اول: مفاهیم و کلیات]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA/%D8%AF%D8%B1%D8%B3_%D8%A7%D9%88%D9%84:_%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%D9%88_%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA&diff=69265 2026-08-07T08:28:42Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی||}}<br /> <br /> {{صفحه|۲۱}}<br /> === اهداف درس ===<br /> <br /> === انتظار می‌رود با مطالعه این درس: ===<br /> <br /> ۱‌. با تعریف لغوی و اصطلاحی آداب، زیارت و اسرار آشنا شویم.<br /> <br /> ۲‌. ارکان زیارت را بشناسیم.<br /> <br /> ۳‌. جایگاه زیارت را در ادیان بشناسیم.<br /> <br /> ۴‌. بدانیم زیارت در اسلام مشروعیت دارد.<br /> <br /> ۵‌. با اهداف و فلسفه زیارت آشنا شویم.<br /> <br /> ۶‌. از فواید و نتایج زیارت آگاه شویم.<br /> <br /> ۷‌. زیارت‌نامه‌های مأثور و غیر مأثور را بشناسیم.<br /> <br /> ۸‌. با مهم‌ترین منابع زیارت آشنا شویم.<br /> <br /> {{صفحه|۲۲}}<br /> === ۱. مفهوم شناسی ===<br /> <br /> ==== الف) آداب ====<br /> <br /> ===== یک - تعریف لغوی =====<br /> <br /> «آداب» جمع «ادب» در لغت به معانی مختلف مانند حسن خلق، انجام خوبی‌ها و ریاضت نفس &lt;ref&gt;زبیدی، ''تاج العروس''، ج ۱، ص ۲۴۶؛ طبرسی، ''مجمع البیان''، ج ۲، ص ۵؛ ''مصباح المنیر''، ج ۲، ص ۹.&lt;/ref&gt; آمده است. همچنین ادب را ادب گفته اند؛ چون مردم را به سوی امور پسندیده تأدیب می‌کند و از امور قبیح نهی می‌کند. &lt;ref&gt;تاج العروس، ج ۱، ص ۲۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== دو- تعریف اصطلاحی =====<br /> <br /> در تعریف اصطلاحی ادب اختلاف بسیاری وجود دارد؛ &lt;ref&gt;همان؛ طبرسی، ''الآداب الدينية للخزانة المعينية''، ص ۱۹۹؛ دیلمی، ''ارشاد القلوب الى الصواب''، ترجمه عبدالحسین رضایی، ص ۳۸۳؛ طباطبایی، ''المیزان''، ج ۶، ص ۲۵۶.&lt;/ref&gt; اما یک مفهوم کلی که از همه این تعاریف برداشت، و در مقام تعریف ادب ارائه می‌شود عبارت است از: حفظ حد و اندازه هر چیز و تجاوز نکردن از آن؛ به‌گونه‌ای که فرد با رعایت آن خود را از سرزنش حفظ می‌کند. فعل با این شکل و هیئت را مؤدبانه می‌نامند.<br /> <br /> در این اثر آداب به مجموعه دستورالعمل‌ها و توصیه‌هایی گفته می‌شود که شارع مقدس رعایت آنها را هنگام زیارت اولیای خدا مستحب شمرده است و سبب<br /> <br /> {{صفحه|۲۳}}<br /> کمال عمل و تأثیرگذاری بیشتر زیارت می‌شود.<br /> <br /> بسیاری از آداب اجتماعی به زمان بستگی دارند و درون فرهنگ تکامل یا حتی تعادل می‌یابند. آداب مناسب در یک فرهنگ ممکن است در فرهنگ دیگر ناپسند یا تعجب‌آور باشد؛ مثلاً از آداب تلاوت قرآن میان مسلمانان این است که مؤدبانه روبه قبله بنشینند؛ اما در مسیحیت از آداب تلاوت انجیل این است که بایستند؛ اما آداب زیارت برگرفته از دستورهای شارع مقدس است و زمان و تحولات اجتماعی تأثیری در آن ندارد.<br /> <br /> ==== ب) زیارت ====<br /> <br /> ===== یک- تعریف لغوی =====<br /> <br /> «زیارت» در لغت مصدر ماده «زارَ، يَزُورُ» به معنای قصد کردن و دیدار کردن است.&lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، ج ۲، ص ۳۰۵؛ زبیدی، تاج العروس، ج ۶، ص ۴۷۷ و ۴۸۳؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۳۳۵.&lt;/ref&gt; در ریشه این واژه، مفهوم میل و عدول نهفته است؛&lt;ref&gt;سیاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ص ۷۹۰؛ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن الكريم، ص ۳۸۶ - ۳۸۷، ماده الزّور (فتح واو).&lt;/ref&gt; گویی زیارت‌کننده از دیگران روی گرداننده و به سوی زیارت‌شونده تمایل و قصد کرده است.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الكريم، ج ۴، ص ۳۶۴؛ قرشی، قاموس قرآن، ج ۳، ص ۱۸۹.&lt;/ref&gt; واژه «زائر» اسم فاعل این ماده و به معنای مطلق زیارت‌کننده، و «مزور» اسم مفعول آن و به معنای مطلق زیارت شونده، و «مزار» اسم مکان و به معنای مطلق زیارتگاه است.<br /> <br /> ماده زیارت در قرآن تنها یک بار به کار رفته است: ﴿حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ﴾&lt;ref&gt;تکاثر: ۲.&lt;/ref&gt; «تا آنجا که به دیدار قبرها رفتید»؛ ولی در روایات کاربرد فراوانی دارد. زیارت نوعی عبادت است و ویژگی اعمال عبادی، یعنی قصد تقرب زائر، در آن شرط است.&lt;ref&gt;علامه حلی، تذكرة الفقهاء، ج ۸، ص ۴۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۴}}<br /> ===== دو- تعریف اصطلاحی زیارت =====<br /> <br /> مفهوم اصطلاحی معمولاً در ساحت علمی و دینی یا در باور و فرهنگ عرفی مطرح می‌شود و فراتر از معنای لغوی است؛ چنان‌که در خصوص زیارت چنین است. زیارت اصطلاحی دینی است و مفهوم آن همواره بار دینی داشته و با قصد آیین‌گزار همراه بوده است. از این رو بعضی صاحب نظران زیارت را این گونه تعریف کرده‌اند: زیارت قصد کردن کسی یا چیزی با گرایش قلبی و انس روحی است.&lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، ج ۲، ص ۳۰۵؛ فیومی، المصباح المنیر، ج ۲، ص ۲۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در حدیثی آمده است: «تَزَاوَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَذَاكَرُوا أَمْرَنَا وَ أَحْيُوهُ»؛&lt;ref&gt;ابن قولویه، كامل الزيارات، ص ۱۴۷.&lt;/ref&gt; «یکدیگر را زیارت و ملاقات، و امر ما را یاد و احیا کنید».<br /> <br /> با توجه به تعریف ارائه شده، زیارت از سه رکن تشکیل شده است:<br /> <br /> اول، زائر: شخصی که میل و گرایش به چیزی یا کسی دارد.<br /> <br /> دوم، مزور یا زیارت‌شونده: شخص یا شیئی مقدس (مانند خداوند، رسول خدا صلى الله عليه وسلم، خاندان ایشان، سایر انبیای الهی، مؤمنان) یا اشیا و اماکن مقدس (مانند کعبه، مسجد و مقامات مرتبط با اولیای الهی)؛ چنان‌که در ادعیه می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ زُوَّارِكَ».&lt;ref&gt;طوسی، تهذيب الأحكام، ج ۲، ص ۱۲۳.&lt;/ref&gt; یا در ادعیه ماه رمضان می‌خوانیم:<br /> <br /> اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي حَجَّ بَيْتِكَ الْحَرَامِ فِي عَامِي هَذَا وَ فِي كُلِّ عَامٍ مَا أَبْقَيْتَنِي فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِيَةٍ وَ سَعَةِ رِزْقٍ وَ لَا تُخْلِنِي مِنْ تِلْكَ الْمَوَاقِفِ الْكَرِيمَةِ وَ الْمَشَاهِدِ الشَّرِيفَةِ وَ زِيَارَةِ قَبْرِ نَبِيِّكَ صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ.&lt;ref&gt;ابن طاووس، إقبال الأعمال، ج ۱، ص ۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خدایا حج خانه محترمت را روزیم گردان در این سال و در هر سال تا وقتی که<br /> <br /> {{صفحه|۲۵}}<br /> زنده‌ام در حالی که در آسانی از جانب تو هستم و دارای عافیت و روز فراوان. من را از این توقفگاه‌های محترم و مشاهد شریف محروم نساز و زیارت قبر پیامبرت را که درود خدا بر ایشان و آلش باد روزیم گردان.<br /> <br /> سوم، گرایش قلبی: خصیصه ای نفسی که با تکریم و تعظیم و انس گرفتن با مزور همراه است.<br /> <br /> روشن است که هریک از این ارکان سه گانه اگر مختل شود، زیارت تحقق نمی‌یابد.<br /> <br /> در این تحقیق مقصود ما از مزور تنها معصومان(ع)، و مراد از زائر نیز فقط زیارت‌کنندگان این بزرگواران، و مقصد از مزار و زیارتگاه نیز تنها حرم مطهر این اولیای الهی - و نه حتی کعبه - است.<br /> <br /> ==== ج) اسرار ====<br /> <br /> «سرّ» (جمع آن «اسرار») به معنای چیزی پوشیده و نهان است&lt;ref&gt;ابن فارس، معجم مقائیس اللغه، ج ۳، ص ۶۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۳۵۶؛ زبیدی، تاج العروس، ج ۶، ص ۵۱۱؛ راغب اصفهانی، المفردات، ص ۴۰۴ .&lt;/ref&gt; و از آن جهت که «حکمت و چرایی» احکام معمولاً مستور است، به آن «سرّ» می‌گویند.&lt;ref&gt;معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی حج، فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص ۱۴.&lt;/ref&gt; بنابراین کاربرد سرّ به جهت پنهان بودن حکمت هاست. گاهی به جای اسرار از کلمه «فلسفه» و «علت» هم استفاده می‌شود:<br /> <br /> یک، فلسفه:&lt;ref&gt;«فلسفه» کلمه ای یونانی، و مرکب از «فیلا» و «سوفیا» به معنای دوستدار دانش است. این کلمه در آغاز به مجموعه علوم، و سپس به علوم عقلی اطلاق می شد و در زمان حاضر افزون بر کاربرد آن در بحث «هستی شناسی» در هرجا که «چیستی» و «چرایی» چیزی محل پرسش باشد به کار می رود.&lt;/ref&gt; در بحث حاضر فلسفه به معنای «حکمت» احکام و پرداختن به غرض ها و فواید تشریع یک حکم است.<br /> <br /> {{صفحه|۲۶}}<br /> دو، علت: علت سبب یک چیز به صورت سبب تام یا سبب ناقص است. در موضوع فلسفه و اسرار حج اگر از «علت» سخن به میان می آید، مقصود علت ناقصه است.&lt;ref&gt;معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== د) زیارت نامه ====<br /> <br /> زیارتنامه های معصومان(ع) و فرزندان آنان (امامزادگان) به دو دسته تقسیم می شوند زیارتنامه های مأثور و زیارتنامه های غیرمأثور.<br /> <br /> ===== یک- زیارتنامه مأثور =====<br /> <br /> زیاراتی که از معصومان(ع) نقل شده است را زیارات مأثور می نامند. «أثرالحدیث» به معنای نقل کردن حدیث و روایت، و «أثر» به معنای نقل کرده است، می باشد.&lt;ref&gt;زبیدی، تاج العروس، ج ۶، ص ۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص ۶.&lt;/ref&gt; در منابع روایی در ابواب مختلف بر خواندن ادعیه، اذکار و زیارتنامه های مأثور تصریح شده است.&lt;ref&gt;حرعاملی، وسائل الشيعة، ج ۳، ص ۴-۷، ۱۰-۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عبدالله بن سنان می گوید امام صادق(ع) فرمود:<br /> <br /> به زودی با شبهه هایی مواجه می شوید که نه نشانه ای وجود دارد که راه را به شما نشان دهد و نه رهبر هدایتگری که دست شما را بگیرد و از شبهه بیرون بیاورد. [در آن زمان] کسی از این شبهات نجات پیدا نمی کند، مگر کسی که دعای غریق را بخواند.<br /> <br /> از حضرت سؤال کردم که دعای غریق چیست؟ حضرت فرمود: این دعا را بخوان: «يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ». من همانجا دعا را تکرار کردم و گفتم: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ» [کلمه «الابصار» را به آن اضافه کردم]. حضرت فرمود: شکی نیست که<br /> <br /> {{صفحه|۲۷}}<br /> خدا مقلب القلوب والابصار است؛ ولی همان طور که گفتم تکرار کن.&lt;ref&gt;سَتُصِيبُكُمْ شُبْهَةٌ فَتْتَبَقَوْنَ بِلَا عَلَمٍ يُرَى وَلَا إِمَامِ هُدًى، لَا يَنْجُونَ مِنْهَا إِلَّا مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْغَرِيقِ فُلْتُ وَ كَيْفَ دُعَاءُ الْغَرِيقِ؟ قَالَ تَقُولُ «يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ» فَقُلْتُ «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ» فَقَالَ {عَلَيْهِ السَّلَامُ} إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُقَلِّبُ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ وَ لَكِنْ قُلْ كَمَا أَقُولُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ (ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۳۳۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاید تصور شود اضافه کردن «والأبصار» به دعا نامربوط نیست؛ اما باید توجه کرد که ارتباط لفظ با هدف یکی از موضوعات مهمی است که اهل بیت به آن آگاه بودند. در دعایی که امام مطرح میکند هدایت و رفع شبهه منظور است. ایشان فرمود: درست است که خدا مقلب القلوب والابصار است و هم دل ها و هم چشم ها را می گرداند و این طرف و آن طرف میکند؛ اما هنگام شبهه دل سرگردان می شود، نه چشم. باید همان را که امام گفته است بگویی تا به آنچه نیاز داری برسی. بنابراین در زیارت های مأثور از ائمه باید دقیقاً همان قالب رسیده از آنها را مراعات کرد و حتی یک واو پس و پیش نکرد. حفظ قالب چنان مهم بوده که محدثان نسخه بدل را - در صورت وجود - کنار متن اصلی می نوشته تا از نقل معصومان {عليهاالسلام} تخلف نکنند.<br /> <br /> فقها هم به خواندن زیارتنامه های مأثور توصیه کرده اند؛ چنان که فیض کاشانی در مفاتیح الشرایع می گوید: «و أن يزور بالمأثور، و يكفي التسليم و المحضور».&lt;ref&gt;فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج ۱، ص ۳۹۸.&lt;/ref&gt; وی همچنین در کتاب النخبه می گوید: «ويزور بالمأثور سيما الجامعة، و يكفي الحضور و التسليم».&lt;ref&gt;فیض کاشانی، النخبة، ص ۱۷۲.&lt;/ref&gt; صاحب جواهر در نقد کلام شهید ثانی در آداب ورود به مسجدالنبی و زیارت رسول خدا(ص) (و يسلم عليه و يزوره بالمأثور أو بما حضور؛ بر مزور سلام می کند و با مأثور و یا آنچه حضور ذهن دارد او را زیارت می کند می گوید: برتو پوشیده نماند<br /> <br /> {{صفحه|۲۸}}<br /> که استفاده کردن از زیارات مأثور در کیفیت زیارت رسول خدا(ص) جامع تر است.&lt;ref&gt;نجفی، ''جواهر الکلام''، ج ۲۰، ص ۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زیارات مأثور به چند دسته تقسیم می شود. به یک اعتبار می توان زیارات را به مطلقه و خاصه تقسیم کرد. زیارات مطلقه (غیرموقته) زیاراتی است که برای زیارت در زمان خاصی وارد نشده است؛ مثلاً برای امیرالمؤمنین(ع) پنج زیارت مطلقه نقل شده است؛ اما زیارات مخصوصه (موقته) زیاراتی است که برای زیارت معصوم در زمان خاصی وارد شده است؛ مانند زیارت امیرالمؤمنین(ع) در روز غدیر&lt;ref&gt;ثقفی، ''الغارات''، ج ۲، ص ۸۶؛ ابن مشهدی، ''المزار الکبیر''، ص ۲۶۳ (مسندا).&lt;/ref&gt; و زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز میلاد رسول خدا صلي الله عليه وآله،&lt;ref&gt;مجلسی، ''زاد المعاد''، ج ۱، ص ۲۶۰.&lt;/ref&gt; همچنین زیارت مخصوص امام حسین(ع) در روز نیمه شعبان&lt;ref&gt;کفعمی، ''بلد الامین''، ج ۱، ص ۲۸۴.&lt;/ref&gt; یا زیارت اربعین مخصوص زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین.&lt;ref&gt;قمی، ''مفاتیح الجنان''، ص ۶۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتبار دیگر می توان زیارات را به زیارت خاص و زیارات مشترک تقسیم کرد. زیارت خاص زیارتی است که با آن معصوم خاصی زیارت می شود؛ اما زیارت مشترک زیارتی است که همه معصومان(ع) را می توان با آن زیارت کرد؛ مثلاً زیارت عاشورا و زیارت وارث مخصوص امام حسین(ع)، و زیارت آل یاسین مخصوص امام عصر عجّل الله تعالى فرجه الشريف است؛ اما زیارت جامعه کبیره یا زیارت امین الله را می توان در زیارت هر یک از ائمه خواند.<br /> <br /> ===== دو- زیارتنامه غیرمأثور =====<br /> بخشی از زیارتنامه های موجود زیارتنامه های غیرمأثور است؛ یعنی متن این زیارت از معصوم صادر نشده است، بلکه علما با توجه به شخصیت مزور از محتوا و متن<br /> <br /> {{صفحه|۲۹}}<br /> زیارتنامه های مأثور بهره گرفته اند و زیارتنامه ای انشا کرده اند؛ مثلاً شیخ صدوق می‌گوید: بعد از زیارت رسول خدا(ص) در مدینه در مکان روضة النبی، حضرت زهرا(ع) را با این زیارتنامه زیارت کردم و هر چه گشتم زیارتنامه‌ای برای ایشان نیافتم. بنابراین خوب است با این زیارتنامه ای که انشا کردم حضرت زیارت شود.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج ۲، ص ۵۷۲.&lt;/ref&gt; زیارتنامه های امامزادگان، جز معدودی، از زیارتنامه های غیر مأثورند.<br /> <br /> === ۲. کلیات ===<br /> ==== الف) جایگاه زیارت در ادیان ====<br /> زیارت رسمی دیرینه است که در همه ادیان و مذاهب وجود داشته است و اگرچه ممکن است در آداب و روش ها گاه متفاوت شود، چون برانگیخته از فطرت آدمی و با انگیزه‌ای درونی است، امری مقدس و ارزشمند محسوب می شود. در اینجا به پیشینه زیارت در بعضی ادیان و مذاهب اشاره میکنیم:<br /> <br /> ===== یک- زیارت در هندو =====<br /> زیارت در مذهب هندو پیشینه‌ای بلند دارد و برای آن آدابی، همچون شست وشوی بدن پیش از زیارت و عطرآگین کردن خود و پوشش مخصوص برای زنان، مقرر است. بزرگترین معابد و زیارتگاه‌های هندوها در شهر بنارس میلیونها زائر را به سوی خود جلب میکند و در شهر امرت سر، که معبد طلایی معروف در آن قرار دارد تشریفات زیارت دیدنی است.&lt;ref&gt;«حج در ادیان»، ''میقات حج''، ش ۶۱، ص ۱۴۲ - ۱۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== دو- زیارت در تائوئیسم و بودیسم =====<br /> در تاریخ چین کهن، تائوئیستها و بودایی‌ها برفراز کوه ها معابدی برای زیارت<br /> <br /> {{صفحه|۳۰}}<br /> می ساختند که بعدها به مراکز مهم حج برای پیروان این ادیان بدل شد. افزون بر این در آیین بودا معابد بزرگ و جدیدی وقف زیارت شده و صدها سال است زائران بسیاری برای برپایی مراسم زیارت ویژه بوداییان نه تنها از چین بلکه از ژاپن، مغولستان، مانچوریا، آسیای میانه و هندوستان به این مکان می آیند.<br /> <br /> در مراسمی که در پاییز برگزار می شود زائران با لباس های زرد و قرمز برتن و چوبهای بخور و کاسه ها در دست به زیارت می آیند. آنها در طول این مسافرت طولانی توبه میکنند و هنگام رسیدن به محل زیارتگاه خود را شست و شو می دهند و وارد معبد می شوند. ایشان این عبادت و ریاضت را تا زمان برگشت به سرزمین های خود ادامه میدهند.&lt;ref&gt;«حج در ادیان»، ''میقات حج''، ش ۶۱، ص ۱۴۲ - ۱۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== سه - زیارت در یهود =====<br /> تورات تمام مردان یهود را وادار میکرد که هر سال سه بار در قدس بارگاه یهوه، حضور یابند و آن را در سه عید فصح (فتییر)،&lt;ref&gt;Fysyh Paskalya.&lt;/ref&gt; چاوت (هفته ها)&lt;ref&gt;Chavuat Penteksat.&lt;/ref&gt; و سوکوت (سایبانها)&lt;ref&gt;Sukkot.&lt;/ref&gt; زیارت کنند. مکانهایی که در آیین یهود زیارت میشوند عبارتند از:<br /> <br /> ۱‌. مکانهای پدید آمده در قدس و اطراف آن که ویژگی های تاریخی دارند و در تاریخ کتاب مقدس ذکر شده اند.<br /> <br /> ۲. مقبره دانشمندانی که نام هایشان در ''تلمود'' و ''کابالا'' آمده و عموماً در «جلیل»<br /> واقع شده اند.<br /> <br /> ۳. مراکز مختلفی در اسرائیل که برای دانشمندان (محل های زندگی یهودیان<br /> <br /> {{صفحه|۳۱}}<br /> خارج از فلسطین) و زاهدان نذر شده است.<br /> <br /> در قدس دیوار ندبه (گریه) ـ که به اعتقاد آنها باقی مانده معبد سلیمان است ـ از مکانهای مهم زیارتی است. افزون بر قدس، مکانهای زیارتی دیگری وجود دارد که یهودیان به زیارت آن می روند.&lt;ref&gt;«حج در ادیان»، میقات حج، ش۶۱، ص ۱۴۲-۱۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== چهار- زیارت در مسیحیت =====<br /> <br /> مسیحیان اولیه نیز مانند یهودیان معبد قدس را زیارت می کردند.&lt;ref&gt;امور رسل، ۵ / ۴۲ و ۱/ ۳.&lt;/ref&gt; با این حال کلیسا می خواست معبد تازه ای بسازد. کلیسایی کوچک در نزدیکی محل تجمع شاگردان حضرت مسیح در قدس وجود داشت (خانه ای که پس از عروج مسیح به آسمان در آن جمع می شدند) که بعدها کلیسای سیون&lt;ref&gt;Sion.&lt;/ref&gt; زیارتگاه زائران مسیحی شد. همچنین غاری در بیت اللحم (محل تولد مسیح) و مکان به صلیب کشیده شدن آن حضرت زیارتگاه مسیحیان بوده است.<br /> <br /> در کنار زیارت قدس، زیارت بارگاهها و حتی راهبانی که در معابد زندگی می کردند نوعی زیارت محسوب می شد. پراکندگی خاستگاه های زیارت در مسیحیت شرقی از فلسطین، محل تولد و تبلیغ مسیح، آغاز می شود و تا مصر، مهد زندگی عبادی عیسی عليه‌السلام، ادامه می یابد.&lt;ref&gt;«حج در ادیان»، میقات حج، ش۶۱، ص ۱۵۰-۱۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ب) مشروعیت زیارت در اسلام ====<br /> <br /> قرنهاست مسلمانان به زیارت قبور پیامبران، جانشینان آنها و مؤمنان می روند و کنار قبور آنها دعا میکنند و برای ایشان رحمت و مغفرت الهی می طلبند. این<br /> <br /> {{صفحه|۳۲}}<br /> سنت حسنه میان همه فرق مسلمان مشروع شمرده می شود و ادله مختلفی برای جواز آن اقامه شده است. روایات بسیاری از رسول خدا(ص) در منابع فریقین دال بر جواز زیارت است. در منابع اهل سنت از رسول خدا(ص) روایت شده است که فرمود: «مَنْ زَارَنِي مُتَعَمِّداً كَانَ فِي جِوَارِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ»؛&lt;ref&gt;قاری، مرقاة المفاتیح، ج ۵، ص ۱۸۸۵.&lt;/ref&gt; «کسی که من را با قصد زیارت کند در روز قیامت در کنار من خواهد بود».<br /> <br /> ایشان در روایت دیگری فرمود: «مَنْ زَارَنِي بِالْمَدِينَةِ مُحْتَسِباً كُنْتُ لَهُ شَهِيداً وَ شَفيعاً يَوْمَ الْقِيَامَةِ»؛&lt;ref&gt;مناوی، فیض القدیر، ج ۶، ص ۱۴۰.&lt;/ref&gt; «کسی که من را در مدینه با قصد قربت زیارت کند، من در روز قیامت شاهد و شفیع او خواهم بود».<br /> <br /> در منابع شیعه هم با همین مضامین روایاتی نقل شده است؛ چنان که امام صادق عليه‌السلام از پدرانش از علی عليه‌السلام روایت میکند که رسول خدا(ص) فرمود:<br /> <br /> مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَيَّ فِي حَيَاتِي فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا إِلَيَّ السَّلَامَ فَإِنَّهُ يُبْلغُنِي.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج ۴، ص ۵۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کسی که من را بعد از مرگم زیارت کند مانند کسی است که در حال حیاتم به سوی من هجرت کرده است. پس اگرتوانیی زیارت من را نداشتید به سوی من سلام بفرستید. سلام شما به من خواهد رسید.<br /> <br /> امام صادق عليه‌السلام همچنین از رسول خدا(ص) روایت میکند که فرمود:<br /> <br /> مَنْ أَتَانِي زَائِراً كُنْتُ شَفِيعَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَنْ أَتَى مَكَّةَ حَاجّاً وَ لَمْ يَزُرْنِي بِالْمَدِينَةِ فَقَدْ جَفَانِي وَ مَنْ جَفَانِي جَفَوْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.&lt;ref&gt;شعیری، جامع الأخبار (للشعيري)، ص ۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۳۳}}<br /> کسی که به قصد زیارت نزد من آید شفیع او در قیامت خواهم بود و کسی که به مکه برای حج بیاید و من را در مدینه زیارت نکند به من جفا کرده و کسی که به من جفا کند در روز قیامت به او جفا خواهم کرد.<br /> <br /> ایشان همچنین فرمود:<br /> <br /> مَنْ زَارَنِي بَعْدَ مَمَاتِي كَانَ كَمَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي، وَمَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي كَانَ فِي جِوَارِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ.&lt;ref&gt;ابن قولویه، کامل الزیارات، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، کتاب المزار، ص ۱۴۹؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کسی که من را بعد از مرگم زیارت کند مانند کسی است که در حال حیاتم من را زیارت کرده است و کسی که در حال حیاتم من را زیارت کند در روز قیامت در کنار من خواهد بود.<br /> <br /> ==== ج) اهداف زیارت ====<br /> <br /> هدف اصلی و غایی زیارت ارتباط با مزور و کسب تربیت انسانی الهی است که خالق برای تکامل مقرر کرده است. قرب به خدای تعالی و رسیدن به مقام جانشینی خداوند در روی زمین و نهایت رسیدن به چیزی که خداوند از خلقت نوع بشر اراده کرده از اهداف زیارت است. برخی از مهم ترین اهداف زیارت عبارتند از:<br /> <br /> ===== یک- کسب معرفت =====<br /> <br /> در روایات، از معصومان(ع) به «باب الله»&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۱۴۵.&lt;/ref&gt; تعبیر شده است. زیارت یکی از مصادیق ورود از باب الله است؛ چه زائر بر کسانی وارد می شود که معرفت الله از طریق آنان به دیگران افاضه می شود؛ همان طور که برای ورود به خانه باید از آن وارد شد، برای رسیدن به معرفت الهی هم باید از باب الله وارد شد. خداوند در قرآن می فرماید:<br /> <br /> ﴿لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ<br /> <br /> {{صفحه|۳۴}}<br /> مِنْ أَبْوَابِهَا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کار نیک آن نیست که از پشت خانه ها وارد شوید [آن چنان که در جاهلیت در حال احرام مرسوم بود]، بلکه نیکی این است که پرهیزکار باشید و از در خانه ها وارد شوید و تقوا پیشه کنید تا رستگار شوید.<br /> <br /> در شأن نزول این آیه از امام صادق(ع) روایت شده است که رسول خدا(ص) فرمود: ای علی، من شهر حکمتْم (علمم) و تو دروازه آن شهری. کسی که قصد ورود به این شهر را دارد باید از دروازه آن وارد شود. ای علی، تودری هستی که باید از آن وارد شد و من باب الله هستم. کسی که من را قصد کند بدون تو به من نمی رسد و کسی که به سوی غیر من رود [به هدف] نمی رسد. کسانی که اطراف حضرت بودند به یکدیگر گفتند: منظور حضرت چیست؟ از قرآن در این مورد سؤال کنید.<br /> <br /> خداوند این آیه را نازل کرد: «لَيْسَ الْبِرُّ» تا آخر آیه.&lt;ref&gt;يَا عَلِيُّ أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ (الْعِلْمِ) وَ أَنْتَ بَابُهَا فَمَنْ أَتَى الْمَدِينَةَ مِنَ الْبَابِ وَصَلَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ بَابِيَ الَّذِي أُوتَى مِنْهُ وَ أَنَا بَابُ اللَّهِ فَمَنْ أَتَانِي مِنْ سِوَايَ لَمْ يَصِلْ وَ مَنْ أَتَى سِوَايَ لَمْ يَصِلْ لَمْ يَصِلْ فَقَالَ الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَا يَعْنِي بِهَدَا اسْأَلُوا بِهِ عَلَيْنَا قُرْآناً قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ بِهِ قُرْآناً لَيْسَ الْبِرُّ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ (کوفی، ‘’تفسیرالفرات’’، ص ۶۳).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین اگر ایشان نبودند، باب معرفت خدا مسدود بود. هر کس بخخواهد مورد توجه خدای متعال قرار بگیرد، فقط باید به بندگی خدا و اقرار به مقامات اهل بیت(ع) گردن نهد. این قاعده کلی هیچ جا در عالم خلقت استثنا ندارد.&lt;ref&gt;میرباقری، ‘’مباحثی پیرامون امام شناسی’’، ص۸۷۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امام صادق(ع) در پاسخ فردی که پرسید «فَمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ» فرمود: «مَعْرِفَةُ أَهْلِ كُلِّ زَمَانٍ إِمَامَهُمُ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِمْ طَاعَتُهُ»؛&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ‘’تفسیرصافی’‘، ج ۵، ص ۷۵؛ کراجکی،’‘کنزالفوائد’’، ج ۱، ص ۳۲۸.&lt;/ref&gt; یعنی مردم هر زمان به امام زمان خویش که<br /> <br /> {{صفحه|۳۵}}<br /> طاعتش بر آنان واجب است، معرفت پیدا کنند. به تعبیر دیگر از طریق معرفت امام، معرفت الله محقق می شود.<br /> <br /> ===== دو- کسب مجانست و مشابهت با مزور =====<br /> <br /> زیارت بهترین فضا و موقعیت زمانی و مکانی را برای تربیت زائر فراهم می کند. براساس یکی از نظریه ها درباره نحوه یادگیری بیشترین نوع یادگیری از راه مشاهده است. براساس این نظریه یادگیری نه با تشویق کردن و جایزه دادن بلکه از طریق مشاهده رفتار دیگران و الگوگیری ایجاد می شود.&lt;ref&gt;سیف، ''روان شناسی پرورشی''، ص ۳۱۲ و ۲۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امام هادی (ع) فرمود:<br /> <br /> کسی که از خانه اش بیرون بیاید و قصدش زیارت حضرت امام حسین(ع) باشد، پس به فرات برسد و از آن غسل کند، خداوند متعال او را از رستگاران می نویسد و وقتی بر اباعبدالله الحسین(ع) سلام دهد او را از فائزین قلمداد می کند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشته ای نزد او می آید و به او می گوید: «رسول خدا(ص) به تو سلام می رساند و می فرماید: تمام گناهانت آمرزیده شد. پس عمل را از ابتدا شروع کن».&lt;ref&gt;ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، ص ۱۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بدون تردید اماکن مقدس سالم ترین محیط برای تربیت است. قرآن کریم خطاب به حضرت موسی(ع) می فرماید: ﴿فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى﴾؛&lt;ref&gt;طه: ۱۲.&lt;/ref&gt; «کفش هایت را بیرون آر. تو در سرزمین مقدس طوی هستی». حرم مطهر اهل بیت(ع)<br /> <br /> {{صفحه|۳۶}}<br /> یکی از مصادیق اکمل وادی مقدس است.&lt;ref&gt;قطب راوندی، ''الخرائج و الجرائح''، ج ۱، ص ۳۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در زیارتنامه های معصومان(ع) اسوه های برگزیده به زائر معرفی می شود. در فرازهای ابتدایی بعضی زیارتنامه ها به معرفی مزور از بعد خانوادگی پرداخته، و در ادامه به ویژگی های شخصیتی، رفتاری و اخلاقی معصومان(ع) اشاره می شود و پس از تبیین شایستگی آنان برای اسوه بودن به درس های تربیتی، که از زیارت آنان می توان گرفت، پرداخته می شود؛&lt;ref&gt;طوسی، ''تهذیب الأحکام''، ج ۶، ص ۹۸؛ شیخ صدوق، ''عيون أخبار الرضا (ع)''، ج ۲، ص ۲۷۵.&lt;/ref&gt; چنان که در زیارت امیرالمؤمنین(ع) می خوانیم: «السَّلَامُ عَلَى قُدْوَةِ الصِّدِّيقِينَ وَ إِمَامِ الصَّالِحِينَ الْمَعْصُومِ مِنَ الزَّلَلِ»؛&lt;ref&gt;مجلسی، ''زاد المعاد: مفتاح الجنان''، ص ۴۸۳.&lt;/ref&gt; «سلام بر اسوه راستگویان و پیشوای صالحان که معصوم از لغزش است».<br /> <br /> زیارت - اگر با آداب و شرایط همراه باشد - در پایان نوعی مجانست در اخلاق و صفات به زائر عطا می کند که به همانندسازی با آنها می پردازد:<br /> <br /> در تربیت، تغییر موقعیت یکی از آخرین مراحل در نظر گرفته می شود&lt;ref&gt;سیف، ''تغییر رفتار و رفتاردرمانی: نظریه ها و روش ها''، ص ۱۸۶- ۱۹۰.&lt;/ref&gt; که نقش مهمی در اصلاح و تربیت دارد. صاحب نظران تعلیم و تربیت برای اصلاح رفتارهای ناهنجار متربیان تغییر فضای تربیتی را به عنوان آخرین مرحله پیشنهاد می کنند؛ مانند تغییر مدرسه، تغییر محله و تغییر شهر محل سکونت. ازاین رو بزرگان اخلاق &lt;ref&gt;آیت الله سید احمد خوانساری به اطرافیان جوان آلوده ای که قابل اصلاح نبود توصیه کردند: او را به زیارت امام حسین (ع) ببرید. اگر در زیارت امام حسین(ع) اشک ریخت، معلوم می شود هنوز نوری در وجود او باقی است. سپس او را بیاورید تا من هم نصیحتی بکنم.&lt;/ref&gt; به افرادی که به هیچ وسیله ای اصلاح نمی شدند زیارت امام حسین(ع) را پیشنهاد می دادند.<br /> <br /> {{صفحه|۳۷}}<br /> ===== سه - دریافت فیض الهی =====<br /> <br /> یکی دیگر از اهداف زیارت با آداب خاص آن پرورش اعتقاد به واسطه فیض بودن مزور برای زائر و طلب حاجت از خدا به واسطه مزور است. در منابع روایی درباره وجود مبارک امام عصر(ع) آمده است:<br /> <br /> او وسیله اتصال از زمین به سوی آسمان است. او آن حقیقتی است که اولیا به سوی او متوجه میشوند. او آن ولی است که به برکت او عالم روزی میخورد و به بقای او دنیا باقی است و به برکت وجود او زمین و آسمان ثبوت پیدا کرده است.&lt;ref&gt;هذا السبب المتصل من الأرض إلى السماء، هذا الوجه الذي يتوجه إليه الأولياء هذا الولى الذى بیمنه رزق الورى و ببقائه بقيت الدنيا، و بوجوده ثبتت الأرض والسماء (حافظ برسی، ''مشارق أنوار اليقين''، ص ۱۵۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قرآن کریم از این واسطه های فیض به «وسیله» تعبیر میفرماید: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ﴾؛&lt;ref&gt;مائده: ۳۵.&lt;/ref&gt; «ای کسانی که ایمان آورده اید از [مخالفت فرمان] خدا بپرهیزید و وسیله ای برای تقرب به او بجویید».<br /> <br /> مقصود از وسیله چیزی غیر از عمل صالح است؛ زیرا در ابتدا میفرماید اهل تقوا باشید. عمل صالح از مصادیق تقواست. در روایات، پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) وسیله و واسطه بیان شده اند.&lt;ref&gt;کلینی، ''الکافی''، ج ۲، ص ۵۸۲؛ کفعمی، ''المصباح''، ص ۶۶۷.&lt;/ref&gt; رسول اکرم(ص) فرمود: «نَحْنُ الْوَسِیلَةُ إِلَى اللَّهِ وَالْوُصْلَةُ إِلَى رِضْوَانِ الله»؛&lt;ref&gt;حافظ برسی، ''مشارق أنوار اليقين''، ص ۶۱؛ مجلسی، ''بحار الأنوار''، ج ۲۵، ص ۲۳.&lt;/ref&gt; واسطه و وسیله فیض بودن اهل بیت(ع) تفاسیر مختلفی دارد؛ از جمله:<br /> <br /> * وساطت به معنای شفاعت؛<br /> * وساطت به لحاظ علت غایی خلقت؛<br /> * وساطت در سلسله طولی علل متوسطه فاعلی.<br /> <br /> {{صفحه|۳۸}}<br /> مبدأ افاضه فیوضات در عالم تنها خداوند سبحان است؛ اما رسول خاتم(ص) که فرد اکمل انسان است، واسطه در افاضه این فیوضات است و به واسطه نور او وجودات و حقایق در عالم ظهور و بروز پیدا می کند. در نظام هستی، مراتب بالا واسطه مراتب پایین اند و واسطه آن است که به اذن پروردگار مأمور اجرای امر است؛ چنان که امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا»؛&lt;ref&gt;نهج البلاغه، نامه ۲۸؛ طبرسی، الاحتجاج، ج ۲، ص ۴۶۷.&lt;/ref&gt; «ما ساخته دست پروردگارمان هستیم و مردم بعد از آن ساخته مایند».<br /> <br /> این روایت بیان این حقیقت است که معصومان(ع) واسطه فیض وجودند؛ یعنی ایشان فیض الهی را بدون واسطه دریافت می کنند و دیگران در حیطه وجودی آن بزرگواران از فیض الهی بهره مند می شوند. در این میان زیارت ارتباط با این واسطه های فیض را میسر می کند. همچنین در زیارت امیرالمؤمنین(ع) در روز عرفه چنین می گوییم:<br /> <br /> أَنْتُمْ أَهْلُ بَيْتٍ يَسْعَدُ مَنْ تَوَلاَّكُمْ وَ لاَ يَخِيبُ مَنْ أَتَاكُمْ وَ لاَ يَخْسَرُ مَنْ يَهْوَاكُمْ وَ لاَ يَسْعَدُ مَنْ عَادَاكُمْ وَ لاَ أَجِدُ أَحَداً أَفْزَعُ إِلَيْهِ خَيْراً لِي مِنْكُمْ…&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ۲، ص ۵۹۰؛ طوسی، مصباح المتهجد، ج ۲، ص ۷۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شما خاندانی هستید که دوستدار شما سعادتمند می شود و کسی که به سوی شما بیاید خسران نمی بیند و روی آورنده به سوی شما ضرر نمی کند و دشمن شما هیچ گاه سعادتمند نمی شود و کسی را نمی یابم که در پناه بردن به او بهتر از شما برای من باشد.<br /> <br /> ==== د) فواید و نتایج زیارت ====<br /> <br /> آنچه زائر بر اثر زیارت به آن خواهد رسید را می توان در چند محور مهم و اساسی بیان کرد:<br /> <br /> {{صفحه|۳۹}}<br /> ===== یک- ادای مزد رسالت =====<br /> <br /> قرآن کریم از قول رسول خدا(ص) می فرماید: ﴿قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى﴾؛&lt;ref&gt;شوری: ۲۳.&lt;/ref&gt; «بگو: من هیچ گونه اجر و پاداشی از شما براین دعوت درخواست نمی کنم، جز دوست داشتن نزدیکانم (اهل بیتم)».<br /> <br /> یکی از راه های ادای حق رسول خدا(ص) زیارت ایشان و خاندان مطهرشان است؛ چنان که امام رضا(ع) فرمود: «هر امامی بر گردن پیروان خود حقی دارد و از تمام وفای به این حق زیارت امام توسط پیروان او می باشد».&lt;ref&gt;کلینی، ''الکافی''، ج ۴، ص ۵۶۷؛ شیخ صدوق، ''من لا یحضره الفقیه''، ج ۲، ص ۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== دو- اعلان تولی و تبری و پذیرش ولایت الله =====<br /> <br /> اگر برائت از دشمنان خدا و رسول خدا(ص) و خاندان پیامبر واجب است (که واجب است)، مسلمانان باید آن را در رفتار خود ظهور و بروز دهند. زیارت یکی از مصادیق بارز عملی است که تولی و تبری را برای زائر را نشان می دهد؛ چنان که امام باقر(ع) فرمود: «تمامُ الحجِّ لِقَاءِ الإمام».&lt;ref&gt;حر عاملی، ''وسائل الشیعة''، ج ۱۰، ص ۲۵۴.&lt;/ref&gt; نیز در روایتی دیگر فرمود: «إِنَّما أُمِرُوا أَن يَطُوفُوا بِهذِهِ الأَحجارِ ثُمَّ يَأتُونَا فَيُعَلِّمُونا وِلَايَتَهُم»؛&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; «جز این نیست که این مردم مأمور شده اند که گرد این سنگ ها طواف کنند. سپس نزد ما بیایند و ولایتشان را به ما اعلام کنند». کسی که به حج اکتفا کند و اعلام ولایت نکند نتوانسته به طور کامل دایره ولایت الهی شود.<br /> <br /> ===== سه- رسیدن به قرب پروردگار =====<br /> <br /> زیارت ائمه معصوم(ع) زائر را به زیارت پروردگار - که همان قرب الهی است -<br /> <br /> {{صفحه|۴۰}}<br /> می رساند. اباصلت هروی می گوید: به امام رضا(ع) عرض کردم: ای پسر رسول خدا، نظر شما درباره این روایت چیست: «أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَزُورُونَ رَبَّهُمْ مِنْ مَنَازِلِهِمْ فِي الْجَنَّةِ»؛ «مؤمنین از منازلشان در بهشت پروردگارشان را زیارت می کنند».<br /> <br /> امام رضا(ع) فرمود:<br /> <br /> ای اباصلت، خداوند تبارک و تعالی برتری داد محمد(ص) را بر جمیع خلقش از پیامبران و ملائکه و طاعت او را طاعت خود، و متابعت او را متابعت خود قرار داد و زیارت او را در دنیا و آخرت زیارت خود شمرد و فرمود: کسی که پیامبر را اطاعت کند خدا را اطاعت کرده است و فرمود: کسانی که با تو بیعت می کنند، با خدا بیعت می کنند، دست خدا بالای همه دست هاست و پیامبر خدا(ص) فرمود: کسی که من را در حیاتم یا بعد از مرگم زیارت کند مانند آن است که خدا را زیارت کرده است. درجه پیامبر(ص) در بهشت بالاترین درجه است. پس کسی که از منزلش ایشان را در درجه اش در بهشت زیارت کند مانند آن است که خدا را زیارت کرده است.&lt;ref&gt;«يَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَضَّلَ نَبِيَّهُ محمد [محمّداً] صلي الله عليه و آله عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ طَاعَتَهُ وَ مُتَابَعَتَهُ مُتَابَعَتَهُ وَ زِيَارَتَهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ زِيَارَتَهُ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ قَالَ إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ وَ قَالَ النَّب(ص) مَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي أَوْ بَعْدَ مَوْتِي فَقَدْ زَارَ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ وَ دَرَجَةُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ إِلَى دَرَجَتِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى» (شیخ صدوق، ''التوحيد''، ص ۱۱۷؛ شیخ صدوق، ''الأمالی''، ص ۴۶۰؛ طبرسی، ''الاحتجاج''، ج ۲، ص ۴۰۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در حقیقت زیارت معصوم واسطه رسیدن به زیارت خداست و وقتی زیارت معصوم با شرایط خاص آن حاصل شود زیارت پروردگار محقق شده است.<br /> <br /> ===== چهار- تربیت زائر =====<br /> <br /> زیارت می تواند زائر را در جهت شناختی، رفتاری و عاطفی تربیت کند و نگاه<br /> <br /> {{صفحه|۴۱}}<br /> او را به جهان و عوامل مؤثر در آن تغییر دهد. در زیارت امام حسین(ع) آمده است:<br /> <br /> أَنْقَلِبُ عَلَى مَا شَاءَ اللَّهُ، لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، مُفَوِّضاً أَمْرِي إِلَى اللَّهِ، مُلْجِئاً ظَهْرِي إِلَى اللَّهِ، مُتَوَكِّلاً عَلَى اللَّهِ، وَ أَقُولُ حَسْبِيَ اللَّهُ وَ كَفَى.&lt;ref&gt;ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص۲۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بازمیگردم به آنچه خواست خداست. حول و قوه ای نیست، جز قدرت پروردگار. امورم را به خدا واگذار میکنم به خدا پناه می برم و بر خدا توکل می کنم و می گویم: خدا کفایت کننده است.<br /> <br /> همچنین زیارت رفتار زائر را با خدا، اولیای خدا و سایر بندگان متحول کند؛ چنان که در زیارت حضرت زهرا(ع) آمده است:<br /> <br /> أَنِّي رَاضٍ عَمَّنْ رَضِيتِ عَنْهُ سَاخِطٌ عَلَى مَنْ سَخِطْتِ عَلَيْهِ مُتَبَرِّئٌ مِمَّنْ تَبَرَّأْتِ مِنْهُ مُوَالٍ لِمَنْ وَالَيْتِ مُعَادٍ لِمَنْ عَادَيْتِ مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضْتُ مُحِبٌّ لِمَنْ أَحْبَبْتُ وَ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً وَ حَسِيباً وَ جَازِياً وَ مُثِيباً.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج ۲، ص ۵۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هرآینه من راضی هستم از کسی که تو از آن راضی هستی، خشمگینم از کسی که تو از او خشمگینی و برائت می جویم از کسی که تو از او برائت می جویی. دوست دارم آن را که تو دوست داری دشمن دارم آن کسی را که تو دشمن داری. بغض می ورزم به کسی که مبغوض توست دوستدار کسی هستم که او را دوست داری شهادت خداوند و حساب او و جزای او و ثواب او بر این امر کفایت می کند.<br /> <br /> افزون بر این زیارت عواطف و هیجانات زائر را متعادل میکند و باعث تخلیه هیجانی می شود. در زیارت امین الله به هر سه بعد شناختی، رفتاری و عاطفی اشاره شده است:<br /> <br /> خدایا، جان من را به تقدیرت مطمئن گردان، راضی به قضای خود ساز. دلبسته<br /> <br /> {{صفحه|۴۲}}<br /> به ذکر و دعای خود نما. دوستدار دوستان برگزیده ات قرار ده. در زمین و آسمانَت محبوب گردم و بر نزول بلایت صابر باشم و بر نعمت هایی که تفضل کرده ای شکرگزار، و بر عطایای سرشارْت یادکننده و مشتاق شادمانی دیدارت، و برگزیده توشه تقوا برای روز پاداش دهات، و پیماینده راه و رسم اولیایت، و دوری کننده از اخلاق دشمنانت، و روی گرداننده از دنیا به سبب حمد و ثنایت قرار بده.&lt;ref&gt;اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَفْسِي مُطْمَئِنَّةً بِقَدَرِكَ رَاضِيَةً بِقَضَائِكَ مُولَعَةً بِذِكْرِكَ وَ دُعَائِكَ مُحِبَّةً لِصَفْوَةِ أَوْلِيَائِكَ مَحْبُوبَةً فِي أَرْضِكَ وَ سَمَائِكَ صَابِرَةً عَلَى نُزُولِ بَلَائِكَ شَاكِرَةً لِفَوَاضِلِ نَعْمَائِكَ ذَاكِرَةً لِسَوَابِغِ آلَائِكَ مُشْتَاقَةً إِلَى فَرْحَةِ لِقَائِكَ مُتَزَوِّدَةً التَّقْوَى لِيَوْمِ جَزَائِكَ مُسْتَنَّةً بِسُنَنِ أَوْلِيَائِكَ [أَنْبِيَائِكَ] مُفَارِقَةً لِأَخْلَاقِ أَعْدَائِكَ مَشْغُولَةً عَنِ الدُّنْيَا بِحَمْدِكَ وَ ثَنَائِكَ (ابن قولویه، کامل الزیارات، ص ۴۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فخر رازی در رساله الزیارة القبور در فواید زیارت می گوید: در زیارت سه فایده به زائر بازمی گردد یاد مرگ، عبرت گیری از مزور میت و شناخت قدرت پروردگار.&lt;ref&gt;عابدی، فلسفه زیارت، ترجمه رساله زیارة القبور ص ۱۸.&lt;/ref&gt; نیز سه فایده به مزور بازمی گردد: انتقال صفای زائر به مزور، انتقال صفای مزور به زائر و تجلی کمالات جزیه ترابیه هر یک در دیگری.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== هـ) کتابشناسی زیارت ====<br /> <br /> آثار بسیاری در زمینه زیارت در قرون اولیه اسلام روایات زیارت و زیارتنامه های وارد شده برای زیارت هر یک از معصومان(ع) و فرزندان ایشان را جمع آوری کرده اند. در ادامه به معرفی اجمالی مهم ترین آثار قرون اولیه اسلام تا عصر حاضر می پردازیم:<br /> <br /> ===== یک- کامل الزیارات =====<br /> <br /> کتاب کامل الزیارات تألیف شیخ ابوالقاسم، جعفر بن محمد مشهور به ابن قولویه قمی (متوفی ۳۶۷ ق) است. این اثر ارزشمند با نام های مختلف شناخته می شود؛<br /> <br /> {{صفحه|۴۳}}<br /> چنانکه نجاشی از این کتاب به الزيارات، و شیخ طوسی در کتاب فهرست به «جامع الزيارات» تعبیر کرده است.&lt;ref&gt;ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، مقدمه، ص ۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مشهورترین نام این کتاب کامل الزیارة است. به آن كامل الزيارات وكتاب المزار نیز گفته اند؛ ولی در فهرست ها و چاپهای امروزکامل الزيارات نامیده شده است. این اثر از معتبرترین کتاب های روایی شیعه است که در طول هزار سال که از زمان نگارش آن می گذرد پیوسته محل توجه علما و فقهای شیعه بوده و روایات آن در منابع مهم روایی شیعه نقل، و به آن استناد شده است. این کتاب مجموعه روایاتی از ائمه(ع) درباره شیوه زیارت رسول خدا(ص) و دیگر امامان و امامزادگان(ع) و ثواب و فضل آن است.<br /> <br /> ===== دو- كتاب المزار =====<br /> <br /> مؤلف كتاب المزار، ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی معروف به شیخ مفید (۳۳۶ - ۴۱۳ ق) است. او از فقهای برجسته شیعه در نیمه دوم قرن چهارم هجری است.<br /> <br /> این اثر با نامهای المزار الصغیر و مناسك المزار نیز شناخته می شود. شیخ مفید در کتاب المزار مجموعه روایات نقل شده درباره زیارت پیامبر(ص) و ائمه معصوم(ع) و آداب آن و زیارتنامه های نقل شده برای هر یک از معصومان(ع) را جمع آوری کرده است. این کتاب از معتبرترین منابع زیارتی و دعا به شمار می آید که علما و بزرگان شیعه به آن اعتماد و استناد کرده اند.&lt;ref&gt;مفید، ''کتاب المزار'' (''مناسک المزار'')، مقدمه، ص ۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== سه- مصباح المتهجد و سلاح المتعبد =====<br /> <br /> کتاب ''مصباح المتهجد و سلاح المتعبد'' تأليف ابوجعفر محمد بن حسن معروف به شیخ طوسی (۳۸۵ - ۴۶۰ ق) است. شیخ طوسی در این کتاب روایات<br /> <br /> {{صفحه|۴۴}}<br /> عبادات و زیارات و متن ادعیه و زیارات و بخشی از احکام فقهی مربوط به عبادات را که در طول سال مستحب است جمع آوری کرده است.<br /> <br /> این کتاب از متون معتبر روایی شیعه به شمار می آید و از زمان نگارش تا حال پیوسته محل توجه علما و مردم بوده است. علمای بزرگ شیعه نیز آن را خلاصه، ترجمه و شرح کرده و تألیفات فراوانی درباره آن نگارشته اند. کتاب مصباح المتهجد همچنین از منابع مهم کتاب های دعا و زیارت و آثار علمای شیعه درباره دعا و زیارت، مانند مصباح کفعمی و اقبال الاعمال سید بن طاووس و مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی، است.<br /> <br /> با توجه به استقبال فراوان از این کتاب شیخ طوسی، به منظور استفاده بهتر عموم از آن، خود تصمیم به خلاصه کردن آن گرفت و نام آن را مصباح المتهجد صغير نهاد.<br /> <br /> ===== چهار- المزار الكبير =====<br /> <br /> کتاب المزار الكبير اثر ابوعبدالله محمد بن جعفر بن علی مشهدی حائری معروف به ابن مشهدی (متوفی ۶۱۰ ق) کتابی جامع انواع و اقسام زیارات است که در مشاهد مشرفه معصومان(ع) قرائت می شود.<br /> <br /> این کتاب از کتبی است که عالمان بزرگی نظیر سید بن طاووس در مصباح الزائر، عبدالكريم بن طاووس در فرحة الغری و مجلسی در بحار الانوار به آن استناد کرده اند. علامه مجلسی گفته است: «از روایات آن فهمیدم که کتاب معتبری است».&lt;ref&gt;شهید اول، المزار، مقدمه، ص ۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== پنج- اقبال الاعمال =====<br /> <br /> کتاب الإقبال بالأعمال الحسنة فيما يعمل مرة في السنه، تألیف سید رضی الدین، علی بن موسی بن طاووس حلی (۵۸۹ - ۶۶۴ ق) است. جد هفتم ایشان، محمد بن<br /> <br /> {{صفحه|۴۵}}<br /> اسحاق - که به سبب زیبایی و ملاحتش به طاووس مشهور شده بود - از سادات بزرگوار مدینه محسوب می شد.<br /> <br /> کتاب حاضر شامل اعمال یازده ماه سال است. اعمال ماه رمضان نیز به دلیل اهمیت این ماه در کتابی دیگر با نام المضمار آمده که مصنف همراه با اقبال آن را در یک مجموعه عرضه کرده است. سید کتاب خویش را به ترتیب ماه های سال نگارشته، اما برخلاف روش معمول، ابتدای سال را ماه مبارک رمضان دانسته است.<br /> <br /> ابن طاووس در سال ۶۵۰ هجری در شصت سالگی در جوار امام حسین(ع) کتاب اقبال را تألیف کرد و در سال های ۶۵۵ و ۶۵۶ چند باب به آن افزود.&lt;ref&gt;ابن طاووس، الاقبال الحديثة، ج ۱، ص ۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== شش- المزار =====<br /> <br /> کتاب المزار تألیف شمس الدین محمد بن مکی معروف به شهید اول (۷۳۴ - ۷۸۶ ق) - همان گونه که از نامش پیداست - منتخب زیارات و درباره اعمال و آداب مشاهد مشرفه معصومان(ع) است.<br /> <br /> این کتاب مشتمل بر دو باب است که ذیل هر باب چندین فصل و یک خاتمه آمده است. باب اول (فی الزیارات) هشت فصل و یک خاتمه دارد و هر فصل به زیارت معصومان دفن شده کنار هم می پردازد. خاتمه باب اول هم دارای چهار فصل است که به زیارات کوتاه و زیارت بعضی شخصیت ها و مؤمنان می پردازد. باب دوم هشت فصل و یک خاتمه دارد. فصول به زیارت مساجد پرداخته و خاتمه هم به زیارت مسلم، هانی و مختار اشاره کرده است.<br /> <br /> ===== هفت- البلد الأمين و الدرع الحصين =====<br /> <br /> کتاب البلد الامین و الدرع الحصین تألیف شیخ تقی الدین ابراهیم بن علی<br /> <br /> {{صفحه|۴۶}}<br /> عاملی کفعمی (۸۴۰ - ۹۰۵ ق)، برادر شیخ شمس الدین محمد جبعی عاملی، جد شیخ بهایی است.<br /> <br /> مؤلف در این کتاب آداب واجب و مستحب اعمال عبادی (مانند آداب تخلی، آداب نماز و کفن و دفن میت)، و سپس ادعیه اوقات مختصه و ادعیه ایام هفته، و پس از آن اعمال و ادعیه ماه های سال را بیان، و از ماه شریف رجب آغاز کرده است. کفعمی زیارات متعددی برای پیامبر(ص) و ائمه(ع) ذکر کرده و زیارات ایام مخصوصه را با آداب آن، مانند غسل زیارت، آورده است.<br /> <br /> ===== هشت- مصباح کفعمی =====<br /> <br /> کتاب ''جُنَّةُ الأمان الواقية و جُنَّةُ الإيمان الباقيه'' معروف به ''مصباح کفعمی'' تألیف تقی الدین ابراهیم بن علی عاملی معروف به کفعمی (۸۴۰ - ۹۰۵ ق) در موضوع ادعیه و زیارات است که پس از ''البلد الأمين'' نوشته شده و در حقیقت منتخب و خلاصه ای از آن است. کفعمی کتاب ''مصباح'' را در سال ۸۹۵ هجری یعنی ده سال پیش از وفات تألیف کرده است.<br /> <br /> پیش از انتشار ''مصباح کفعمی'' ''مصباح المتهجد'' شیخ طوسی مقبولیت بسیار بالایی داشت و نسخه ای از آن در اکثر خانه ها یافت می شد، اما با آمدنِ ''مصباح کفعمی''، ''مصباح'' شیخ طوسی نسخ شد.<br /> <br /> کتاب ''مصباح'' پنجاه فصل دارد که بحث زیارات از فصل ۴۱ آن شروع شده و پس از آن ایام سال با ذکر ولادت ها و شهادت های ائمه(ع) آمده است.&lt;ref&gt;کفعمی، ''المصباح''، ص ۳ - ۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== نه- زاد المعاد =====<br /> <br /> کتاب ''زاد المعاد'' اثر علامه محمدباقر مجلسی، شامل ادعیه و اعمال کثیره وارد شده درباره ایام و لیالی در کتب ادعیه است. علامه این کتاب را در سال ۱۱۰۷<br /> <br /> {{صفحه|۴۷}}<br /> قمری در اواخر عمر شریفشان به زبان عربی نوشتند. در پایان این کتاب، کتاب دیگری در حاشیه زاد المعاد، تحت عنوان مفتاح الجنان، درباره تعقیبات نمازها و زیارات مختلف درباره ائمه و اعمال مربوط به اماکن مشرفه آنان و دعاهای وارد شده در دفع بعضی امراض و آلام از اهل بیت به سند صحیح چاپ شده است.<br /> <br /> مؤلف می‌گوید: چون از ائمه معصومین ادعیه و اعمال کثیری نقل شده و من هم اکثر آنها را در کتاب ''بحارالانوار'' جمع کرده‌ام و دیدم که تحصیل آنها و عمل به آن برای اغلب مردم به سبب اشتغال آنان به مشاغل دنیوی میسر نیست، لذا دوست داشتم که در این رساله منتخبی از اعمال سنه و فضایل ایام و لیالی شریفه و اعمالی که به سند صحیح و معتبر وارد شده را بیاورم تا عامه مردم از برکات آن محروم نمانند.<br /> <br /> اصل کتاب ''زاد المعاد'' در چهارده باب و یک خاتمه تدوین، و در ادامه، مفتاح الجنان - که در حاشیه زاد المعاد بوده - به آن افزوده شده است. در باب یازدهم کتاب زیارات رسول اکرم(ص) و ائمه هدی(ع) آمده است.<br /> <br /> ===== ده- تحفه الزائر =====<br /> <br /> نویسنده ''تحفه الزائر'' علامه محمدباقر مجلسی است. از آنجا که ثواب زیارت پیامبراکرم(ص) و ائمه(ع) در احادیث بسیاری آمده و بیشتر کتب زیارت به زبان عربی نوشته شده است، ایشان در صفر سال ۱۰۸۵ قمری&lt;ref&gt;مجلسی، ''تحفه الزائر''، ص ۴۳.&lt;/ref&gt; تصمیم گرفت کتابی در زمینه آداب زیارت نقل شده از معصومان به زبان فارسی بنویسد.&lt;ref&gt;درگاهی، ''کتاب‌شناسی علامه مجلسی''، ص ۱۷۶.&lt;/ref&gt; علامه اظهار می‌دارد که تنها زیارات دارای سند معتبر را در این کتاب نقل کرده است.&lt;ref&gt;انصاری قمی، «کتاب‌شناسی تألیفات علامه مجلسی»، ''مجله مشکوه''، زمستان ۱۳۶۹ش، شماره ۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۴۸}}<br /> کتاب دوازده باب و یک خاتمه دارد.<br /> <br /> ===== یازده- مفاتیح الجنان =====<br /> <br /> کتاب ''مفاتیح الجنان'' تألیف شیخ عباس بن محمدرضا قمی (۱۲۹۴ - ۱۳۵۹ ق)، مشهور به شیخ عباس قمی و محدث قمی، است. شیخ عباس قمی خود می‌گوید ''مفاتیح الجنان'' را به انگیزه اصلاح ''مفتاح الجنان'' علامه مجلسی، که در آن زمان رایج و دعاهای بدون سند بوده، نوشته است: «برادران دینی از من خواسته اند که دعاهای سنددار کتاب ''مفتاح الجنان'' را جدا نموده به همراه سایر دعاهای معتبر بنویسم».&lt;ref&gt;قمی، ''مفاتیح الجنان''، ص ۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیخ عباس قمی این اثر را با بهره‌گرفتن از آثار گذشتگان در سه باب دسته بندی کرده است. ایشان در باب سوم، که درباره زیارات است، ابتدا مطالبی درباره آداب سفر و زیارت و نیز اذن دخول به حرم‌ها ذکر کرده است. سپس در ابتدا زیارت رسول خدا(ص) صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَیْهِ‌وآله‌وَسَلَّمَ، و پس از آن زیارت حضرت زهرا(ع)، و سپس زیارت ائمه بقیع(ع) را آورده است. طولانی‌ترین بخش این باب به زیارت امام حسین(ع) اختصاص دارد. سپس زیارت سایر معصومان(ع) و زیارت بعضی امامزادگان (مانند حضرت عباس(ع)، علی اکبر(ع)، فاطمه معصومه(ع) و عبدالعظیم حسنی(ع)) و بعضی بزرگان (مانند حمزه، مسلم و فاطمه بنت اسد) و زیارت اماکن مقدس و مساجد آمده است.<br /> <br /> === منابع برای مطالعه بیشتر ===<br /> ۱. جمعی از نویسندگان، ''زیارت'' (مجموعه مقالات رد شبهات زیارت)، نشر مشعر.<br /> <br /> ۲. سیدمحمد بن علوی مالکی، ''زیارت پیامبر صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَیْهِ‌وآلهِ‌وَسَلَّمَ بدعت یا زیارت''، ترجمه مرکز تخصصی ترجمان دینی، نشر مشعر.<br /> <br /> ۳. علی اصغر رضوانی، ''وهابیت و مسئله قبور''، نشر مشعر.<br /> <br /> {{صفحه|۴۹}}<br /> ۴. جمعی از محققین، ''مجموعه مقالات زیارت''، ج ۱ و ۲، نشر مشعر.<br /> <br /> ۵. داود حسینی، *آموزه های تربیتی زیارت معصومان(ع)، نشر مشعر.<br /> <br /> === خلاصه درس ===<br /> <br /> ۱. «آداب» عبارت است از تجاوز نکردن از حد و انجام دادن عمل به گونه ای که از سرزنش محفوظ بماند. «زیارت» به معنای قصد کردن و دیدار کردنی است که در آن میل و گرایش نهفته باشد. «اسرار» نیز به معنای پوشیده و پنهان، و مترادف آن «حکمت» و «فلسفه» است.<br /> <br /> ۲. ارکان سه گانه زیارت عبارتند از: زائر (زیارت کننده)، مزور (زیارت شونده) و قصد (نیت زیارت).<br /> <br /> ۳. همه ادیان الهی و غیرالهی زیارت را یکی از رفتارهای عبادی دانسته و آن را پذیرفته اند.<br /> <br /> ۴. قرآن کریم در آیه ۶۴ نساء رفتن نزد رسول خدا(ص) و طلب مغفرت را سبب آمرزش قرار داده و این دلیل بر مشروعیت زیارت از منظر قرآن است.<br /> <br /> ۵. در منابع روایی فریقین روایات متعددی بر توصیه به زیارت و مساوی بودن حیات و ممات رسول خدا(ص) در این موضوع دارد.<br /> <br /> ۶. مهم ترین اهداف زیارت عبارتند از: کسب معرفت به خداوند از طریق مزور به عنوان باب الله، مشابهت و رنگ شدن با مزور در رفتار و اخلاق و دریافت فیض الهی از طریق مزور در جایگاه واسطه فیض خدا وند.<br /> <br /> ۷. مهم ترین فواید و نتایج زیارت عبارتند از: ادای مزد رسالت و اعلان دوستی و وفاداری به مزور، اعلان تولی و تبری و قرار دادن خود زیر پرچم ولایت الهی، رسیدن به قرب پروردگار به وسیله ارتباط با مزور و رسیدن به تربیت الهی در سایه آشنایی با اهداف و فضایل اخلاقی مزور.<br /> <br /> {{صفحه|۵۰}}<br /> ۸. زیارتنامه ها به دو دسته مأثور (صادر شده از معصوم) و غیرمأثور (برساخته علما از روی زیارات مأثور) تقسیم می شود که البته زیارتنامه های مأثور بر غیرمأثور اولویت دارند.<br /> <br /> ۹. منابع تألیفی در زمینه زیارتنامه عبارتند از: ''کامل الزیارات''، ''کتاب المزار''، ''مصباح المتهجد''، ''المزار الکبیر''، ''اقبال الاعمال''، ''المزار''، ''البلد الامین''، ''مصباح کفعمی''، ''زاد المعاد''، ''تحفة الزائر'' و ''مفاتیح الجنان''.<br /> <br /> === سؤالات درس جهت خودآزمایی ===<br /> <br /> ۱. ارکان زیارت را توضیح دهید.<br /> <br /> ۲. بنا بر روایات، زیارت در حال حیات و ممات معصومان(ع) چه تفاوتی دارند؟<br /> <br /> ۳. چگونه می توان از آیه ۶۴ نساء جواز زیارت را استفاده کرد؟<br /> <br /> ۴. دو فلسفه و هدف زیارت را توضیح دهید.<br /> <br /> ۵. سه فایده و نتیجه زیارت را شرح دهید.<br /> <br /> ۶. فرق زیارت مأثور و غیرمأثور چیست؟<br /> <br /> ۷. زیارات مأثور به چند دسته تقسیم می شود؟<br /> <br /> ۸. چند نمونه از زیارات مأثور را نام ببرید.<br /> <br /> ۹. نویسنده کتاب ''مصباح المتهجد'' کیست؟ این کتاب در چه قرنی تألیف شده است؟<br /> <br /> ۱۰. سید بن طاووس کدام اثر را در زمینه زیارات تألیف کرده است؟<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA&diff=69264 2026-08-07T08:27:36Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = <br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = <br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = <br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = <br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = <br /> | سبک = <br /> | زبان = <br /> | تعداد جلد = <br /> | صفحه = <br /> | قطع = <br /> | ناشر = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> <br /> {{صفحه|۳}}<br /> درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع)<br /> <br /> ویژه مداحان<br /> <br /> نویسنده: داود حسینی<br /> <br /> {{صفحه|۱۳}}<br /> <br /> == دیباچه ==<br /> <br /> تحقق اهداف و آرمانهای یک سازمان به عوامل مختلفی بستگی دارد. در این میان، «مدیریت سازمانی» و «عامل انسانی» اساسی ترین و محوری ترین نقش را در این زمینه ایفا میکند. نیروی انسانی، افزون بر اینکه عامل موفقیت هر سازمانی محسوب میشود، شاخص و معیاری برای پیش بینی میزان موفقیت آن سازمان نیز تلقی میگردد. از این روی؛ آموزههای وحیانی به جامعه دینی اکیداً توصیه نموده که در واسپاری مسئولیتها به صلاحیت نیروهای انسانی توجه ویژه نمایند: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا…﴾ (نساء: ۵۸).<br /> <br /> براین اساس، بایسته است نهادهای دینی برای تضمین موفقیت و دستیابی به اهداف و آرمانهای سازمانی، جذب و گزینش نیروهای کارآمد و تعلیم و تربیت آنان را در اولویت ماموریت های سازمانی خود قرار دهند. در همین راستا، «حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت» پس از طراحی و اجرای فرآیند جذب و گزینش خدمتگزاران فرهنگی؛ همواره آموزش و ارتقای سطح علمی و فرهنگی آنان را در کانون برنامههای ستادی خود قرار داده و دورههای آموزشی بدو خدمت، ضمن خدمت و تکمیلی را راه اندازی نموده است.<br /> <br /> از آنجا که تدوین متون آموزش کاربردی متناسب با نیاز مخاطبان، از مراحل و عناصر اصلی و اساسی دورههای آموزشی محسوب میشود، نخست تهیه سرفصل<br /> <br /> {{صفحه|۱۴}}<br /> ها و برآورد تعداد واحد های مورد نیاز هر درس، در دستور کار مدیریت امور آموزشی و فرهنگی معاونت فرهنگی قرار گرفت، و این مهم پس از کارشناسی های دقیق و طولانی، با همکاری کمیته های تخصصی، به انجام رسید. سپس متون آموزشی، توسط پژوهشکده حج و زیارت براساس سرفصلهای یاد شده، در قالب درسنامه تهیه گردید.<br /> <br /> نوشتار حاضر، از جمله همین متون آموزشی است که توسط محقق و مؤلف ارجمند حجت الاسلام والمسلمین داود حسینی به رشته تحریر درآمده و در اختیار شرکت کنندگان دوره های آموزشی روحانیون مداحان و راویان قرار می گیرد.<br /> <br /> در این نوشتار با عنوان درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع) به آداب زیارت معصومان و اسرار و کارکردهای زیارت پرداخته می شود و به مهم ترین شبهات در عرصه زیارت و عزاداری پاسخ داده می شود. فرصت را مغتنم شمرده و از تلاش های ارزشمند نویسنده محترم و ارزیابان گرامی، حجت الاسلام والمسلمین نوروزی و حجت الاسلام والمسلمین مهدی ساحدی تقدیر و سپاس به عمل می آید.<br /> <br /> انتظار می رود که مدرسان و دانش پژوهان محترم پس از طی دوره، نقطه نظرات اصلاحی خود را پیرامون متن محتوا، منابع و دیگر بخش های درسنامه، جهت رفع و اصلاح نواقص و اشکالات احتمالی به واحد آموزش معاونت فرهنگی ارایه نمایند.<br /> <br /> واحد آموزش معاونت فرهنگی<br /> <br /> {{صفحه|۱۵}}<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> <br /> برای هر عملی آدابی است که با رعایت آن ارزش عمل و میزان تأثیرگذاری و ماندگاری آن بیشتر می شود. زیارت هم در جایگاه یکی از اعمال عبادی آدابی دارد.&lt;ref&gt;نجفی، ''جواهر الکلام''، ج ۲۰، ص ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در متون اسلامی آداب متعددی برای زیارت بیان شده است&lt;ref&gt;شهید اول، ''الدروس''، ج ۲، ص ۲۲ - ۲۵.&lt;/ref&gt; که آنها را می توان به آداب پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم کرد. بخشی از این آداب مستحبات زیارت اند. بعضی فقها معتقدند علت اشاره روایات به پاداش های متفاوت زیارت معصومین(ع) این است که زائران از جهت رعایت آداب زیارت یکسان نیستند.&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ''الوافی''، ج ۱۴، ص ۱۴۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایات معصومان علیهم السلام دستورالعمل ها برای زیارت آنان به شماری از این آداب اشاره شده است:<br /> <br /> محمد بن مسلم می گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا هنگامی که برای زیارت جدتان، امام حسین(ع)، خارج می شویم در حال حجیم؟ حضرت فرمود: بله. عرض کردم: آیا آنچه برای حاجی لازم است برای ما هم لازم است؟ حضرت فرمود: مرادت از آنچه برای حاجی لازم است چیست؟ عرض کردم: منظورم آدابی است که حاجی باید رعایت کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۶}}<br /> فرمود: «بر تو لازم است خوش رفتاری با همراهان؛ لازم است کم سخن بگویی، مگر به نیکی سخن گفتن؛ زیاد پروردگارت را یاد کنی؛ نظافت لباست را حفظ کنی؛ قبل از رسیدن به حائر حسینی غسل کنی؛ رعایت خشوع کنی؛ بسیار بر پیامبر و آل او درود بفرستی؛ از گرفتن آنچه برای تو نیست بپرهیزی؛ چشمانت را [از حرام] بپوشانی؛ به برادران نیازمندت کمک کنی؛ هنگامی که در راه مانده‌اند یاری خواستند یاری برسانی؛ تقیه را که قوام دین است رعایت کنی؛ پرهیزگاری از آنچه از آن نهی شده‌ای و از دشمنی، قسم خوردن و جدال کردنی که موجب قسم شود پرهیزی؛ وقتی چنین کردی حج و عمره تو کامل است».&lt;ref&gt;ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، النص، ص۱۳۰. «إِذَا خَرَجْنَا إِلَى أَبِيكَ أَفَكُنَّا [أَفَلَسْنَا] فِي حَجٍّ قَالَ بَلَى قُلْتُ فَيَلْزَمُنَا مَا يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنْ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ يَلْزَمُكَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ يَصْحَبُكَ وَ يَلْزَمُكَ قِلَّةُ الْكَلَامِ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ يَلْزَمُكَ كَثْرَةُ ذِكْرِ اللَّهِ وَ يَلْزَمُكَ نَظَافَةُ الثِّيَابِ وَ يَلْزَمُكَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَ الْحَائِرَوَ يَلْزَمُكَ الْخُشُوعُ وَ كَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ يَلْزَمُكَ التَّوْقِيرُ لِأَخْذِ مَا لَيْسَ لَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَعُودَ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِكَ إِذَا رَأَيْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ يَلْزَمُكَ التَّقِيَّةُ الَّتِي قِوَامُ دِينِكَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِيتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةُ وَ كَثْرَةُ الْأَيْمَانِ وَ الْجِدَالُ الَّذِي فِيهِ الْأَيْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ تَمَّ حَجُّكَ وَ عُمْرَتُكَ» (ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، النص، ص۱۳۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> افزون بر منابع روایی و مزارات، برخی فقها نیز در کتب فقهی خود به شمارش آداب زیارت پرداخته‌اند که از جمله آنها می‌توان به شهید اول در ''الدروس''،&lt;ref&gt;شهید اول، ''الدروس''، ج۲، ص۲۲ - ۲۵.&lt;/ref&gt; فیض کاشانی در ''النخبه''&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ''النخبه''، ص۱۷۲.&lt;/ref&gt; و علامه مجلسی در کتاب شریف ''بحارالانوار''&lt;ref&gt;مجلسی، ''بحار الانوار''، ج۹۷، ص۱۸۶-۱۸۸.&lt;/ref&gt; اشاره کرده‌اند. علامه امینی نیز در ''الزیارة'' برخی آداب زیارت در منابع اهل سنت را آورده است.&lt;ref&gt;امینی، ''الزیاره''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; میان علمای اهل سنت، خفاجی در ''شرح الشفاء'' قاضی عیاض به شمارش بعضی<br /> <br /> {{صفحه|۱۷}}<br /> = مقدمه =<br /> <br /> آداب زیارت رسول خدا(ص)، و همچنین امام محمد غزالی به بیان برخی آداب زیارت پرداخته اند.&lt;ref&gt;غزالی، ''احیاء علوم الدین''، ج۱، ص۵۸۸-۵۸۹.&lt;/ref&gt; همچنین جمال الدین عبدالله فاکهی مکی شافعی (م.۹۷۲ق) در ''حسن التوسل في آداب زيارة افضل الرسل'' ۷۴ ادب برای زیارت رسول خدا(ص) آورده است.&lt;ref&gt;امینی، ''الزیارة''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; شیخ آقا بزرگ تهرانی در ''الذريعة إلى تصانيف الشيعة'' تصریح میکند که بیش از سیصد کتاب در باب زیارات نوشته شده است.<br /> <br /> ما در این اثر تلاش کرده ایم به زیارت از زوایای مختلف توجه، و سرفصل های مربوط به این موضوع را در هشت درس تدوین کنیم:<br /> <br /> در درس اول به تعریف مفاهیم دخیل در موضوع (مانند آداب، زیارت، اسرار و زیارتنامه) می پردازیم و انواع زیارتنامه ها در دو قسم مأثور و غیر مأثور را معرفی می کنیم. در بحث کلیات به جایگاه زیارت در ادیان هندو، بودیسم، یهود و مسیحیت می پردازیم و مشروعیت زیارت را از منظر اسلام بررسی میکنیم. سپس ضمن بررسی اهداف زیارت در چند محور، فواید و نتایج مادی و معنوی زیارت را توضیح میدهیم و در پایان منابع مزارات و زیارتنامه ها را شناسایی میکنیم.<br /> <br /> در درس دوم با عنوان جایگاه زیارت در اسلام به اهمیت آن در قرآن و از دیدگاه فریقین می پردازیم و دیدگاه اهل سنت را از سه منظر روایات، ائمه چهارگانه اهل سنت و فقهای اهل سنت بررسی، و استحباب زیارت در این مذهب را شناسایی می کنیم. اهل سنت به استحباب زیارت رسول خدا(ص) و مؤمنان به عنوان یکی از بهترین حسنـات جهت تقرب فتوا داده اند. از منظر شیعه هم روایات و دیدگاه فقها بر جایگاه عظیم زیارت دلالت، و بر استحباب زیارت، حتی قبور مؤمنان، تأکید می کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸}}<br /> در درس سوم و چهارم به آداب زیارت اعتاب مقدسه می‌پردازیم. آداب زیارت به سه محور پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم می‌شود.<br /> <br /> آداب پیش از زیارت عبارت‌اند از: اخلاص در عمل و دوری از ریا، پوشیدن لباس پاک و خوشبو، غسل زیارت و داشتن طهارت هنگام زیارت، حرکت با وقار و طمأنینه و خضوع و خشوع به سوی حرم و گفتن ذکر و صلوات هنگام ورود به حرم، خواندن اذن ورود و ورود با پای راست.<br /> <br /> آداب حین زیارت عبارت‌اند از: روبه‌روی قبر و ضریح معصوم و پشت به قبله ایستادن و زیارت‌نامه‌های مأثور را خواندن و در صورت امکان ضریح را بوسیدن، خواندن نماز زیارت برای معصومان و نماز هدیه برای امامزادگان، دعا کردن برای خود و دیگران و زیارت کردن به نیابت از دیگران و زیارت وداع هنگام بازگشت به وطن.<br /> <br /> آداب پس از زیارت عبارت‌اند از: حفظ آثار معنوی و تحولات روحی بر اثر زیارت و بازگو کردن سختی‌های سفر و ناملایمات رسیده از همسفران به منظور زنده ماندن عشق به زیارت آن اماکن مقدس در دل‌ها.<br /> <br /> معارف اعتقادی و عبادی، اخلاقی - عرفانی بخش دیگری از اسرار زیارت است که در درس پنجم به آن‌ها می‌پردازیم. اسرار اعتقادی زیارت عبارت‌اند از: توحیدباوری، معادباوری، اقرار به رسالت انبیای الهی و نبوت رسول اکرم(ص) و پیروی از امامان منتخب از خاندان نبوت. زیارت در بطن خود همراه با عمل به فروع دین یعنی نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر و انس با قرآن است که از آن‌ها به اسرار عبادی زیارت تعبیر می‌شود. زیارت برای پاکسازی درون و اصلاح نفس، خروج از غفلت‌ها و رسیدن به قرب پروردگار است و عرفان واقعی، که همان تسلیم و رضاست، در زیارت محقق می‌شود.<br /> <br /> معارف عاطفی - روانی و سیاسی - اجتماعی از دیگر اسرار زیارت است که در<br /> <br /> {{صفحه|۱۹}}<br /> درس ششم بررسی می شود. زیارت عواطف انسانی را تحریک می کند و رقت قلب می آورد و سبب تخلیه هیجانات روانی می شود و زائر را در جهت بهداشت روانی هدایت می کند. زیارت اسرار سیاسی - اجتماعی نیز دارد و تجدید عهد زائر با مزور است تا در مسیر او حرکت کند. زیارت در زائران انگیزه و شور می آفریند تا مزور را بهتر بشناسد و با اهداف او بیشتر آشنا شود و به بلوغ و شعور سیاسی برسد. آشنایی با اسرار اجتماعی زیارت و ریشه های فرهنگ دینی و تمدنی خود و آموزش مهرورزی به دیگران و پالایش، انتقال، ارتقا و تغییر آداب اجتماعی از مباحثی است که در پی خواهد آمد.<br /> <br /> از آنجا که هر عمل پسندیده ای می تواند به آسیب هایی ناخواسته دچار آید و کارایی خود را از دست دهد، زیارت هم دچار آسیب هایی می شود که در درس هفتم در دو بخش آسیب ها در ماهیت زیارت و آسیب های پدید آمده هنگام زیارت بررسی می شود.<br /> <br /> شبهه شناسی زیارت و پاسخ به این شبهات و آسیب شناسی عزاداری در درس هشتم خواهد آمد؛ شبهاتی مانند: چرا زیارت باید پیاده باشد، در حالی که وسایل نقلیه فراوان است؟ چرا درآمد جامعه باید صرف تکرار زیارت شود و در جهت رفع محرومیت ها هزینه نشود؟ چرا شیعیان به گرد حرم ائمه خود طواف می کنند؟ چرا اربعین یک روزه را به یک هفته توسعه می دهید؟ همچنین آسیب های راه یافته به عزاداری ها (مانند قلاده بستن به خود، ذکر مصیبت های دروغین، زبان حال هایی که با هیچ قرینه ای تأیید نمی شود و گرایش به بیان احساسات و خالی شدن از شناخت و معرفت) در درس هشتم بررسی می شوند.</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A8_%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA&diff=69263 2026-08-07T08:24:41Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | تصویر = <br /> | عرض تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نویسنده = <br /> | برگرداننده = <br /> | به کوشش = <br /> | به تصحیح = <br /> | تاریخ نگارش = <br /> | ویراستار = <br /> | موضوع = <br /> | سبک = <br /> | زبان = <br /> | تعداد جلد = <br /> | صفحه = <br /> | قطع = <br /> | ناشر = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | محل انتشارات = <br /> | تاریخ_نشر = <br /> | ترجمه به = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | مجموعه = <br /> | نوع رسانه = <br /> | تصویرگر = <br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | رده‌بندی کنگره = <br /> | رده‌بندی دیویی = <br /> | سایر مشخصات = <br /> }}<br /> <br /> {{صفحه|۳}}<br /> == درسنامه ==<br /> <br /> == آداب و اسرار زیارت معصومین عَلَيهِمُ السَّلامُ ==<br /> <br /> == ویژه مداحان ==<br /> <br /> == نویسنده: داود حسینی ==<br /> <br /> {{صفحه|۵}}<br /> = فهرست =<br /> <br /> {{صفحه|۱۳}}<br /> <br /> == دیباچه ==<br /> <br /> تحقق اهداف و آرمانهای یک سازمان به عوامل مختلفی بستگی دارد. در این میان، «مدیریت سازمانی» و «عامل انسانی» اساسی ترین و محوری ترین نقش را در این زمینه ایفا میکند. نیروی انسانی، افزون بر اینکه عامل موفقیت هر سازمانی محسوب میشود، شاخص و معیاری برای پیش بینی میزان موفقیت آن سازمان نیز تلقی میگردد. از این روی؛ آموزههای وحیانی به جامعه دینی اکیداً توصیه نموده که در واسپاری مسئولیتها به صلاحیت نیروهای انسانی توجه ویژه نمایند: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا…﴾ (نساء: ۵۸).<br /> <br /> براین اساس، بایسته است نهادهای دینی برای تضمین موفقیت و دستیابی به اهداف و آرمانهای سازمانی، جذب و گزینش نیروهای کارآمد و تعلیم و تربیت آنان را در اولویت ماموریت های سازمانی خود قرار دهند. در همین راستا، «حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت» پس از طراحی و اجرای فرآیند جذب و گزینش خدمتگزاران فرهنگی؛ همواره آموزش و ارتقای سطح علمی و فرهنگی آنان را در کانون برنامههای ستادی خود قرار داده و دورههای آموزشی بدو خدمت، ضمن خدمت و تکمیلی را راه اندازی نموده است.<br /> <br /> از آنجا که تدوین متون آموزش کاربردی متناسب با نیاز مخاطبان، از مراحل و عناصر اصلی و اساسی دورههای آموزشی محسوب میشود، نخست تهیه سرفصل<br /> <br /> {{صفحه|۱۴}}<br /> ها و برآورد تعداد واحد های مورد نیاز هر درس، در دستور کار مدیریت امور آموزشی و فرهنگی معاونت فرهنگی قرار گرفت، و این مهم پس از کارشناسی های دقیق و طولانی، با همکاری کمیته های تخصصی، به انجام رسید. سپس متون آموزشی، توسط پژوهشکده حج و زیارت براساس سرفصلهای یاد شده، در قالب درسنامه تهیه گردید.<br /> <br /> نوشتار حاضر، از جمله همین متون آموزشی است که توسط محقق و مؤلف ارجمند حجت الاسلام والمسلمین داود حسینی به رشته تحریر درآمده و در اختیار شرکت کنندگان دوره های آموزشی روحانیون مداحان و راویان قرار می گیرد.<br /> <br /> در این نوشتار با عنوان درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع) به آداب زیارت معصومان و اسرار و کارکردهای زیارت پرداخته می شود و به مهم ترین شبهات در عرصه زیارت و عزاداری پاسخ داده می شود. فرصت را مغتنم شمرده و از تلاش های ارزشمند نویسنده محترم و ارزیابان گرامی، حجت الاسلام والمسلمین نوروزی و حجت الاسلام والمسلمین مهدی ساحدی تقدیر و سپاس به عمل می آید.<br /> <br /> انتظار می رود که مدرسان و دانش پژوهان محترم پس از طی دوره، نقطه نظرات اصلاحی خود را پیرامون متن محتوا، منابع و دیگر بخش های درسنامه، جهت رفع و اصلاح نواقص و اشکالات احتمالی به واحد آموزش معاونت فرهنگی ارایه نمایند.<br /> <br /> واحد آموزش معاونت فرهنگی<br /> <br /> {{صفحه|۱۵}}<br /> <br /> == مقدمه ==<br /> <br /> برای هر عملی آدابی است که با رعایت آن ارزش عمل و میزان تأثیرگذاری و ماندگاری آن بیشتر می شود. زیارت هم در جایگاه یکی از اعمال عبادی آدابی دارد.&lt;ref&gt;نجفی، ''جواهر الکلام''، ج ۲۰، ص ۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در متون اسلامی آداب متعددی برای زیارت بیان شده است&lt;ref&gt;شهید اول، ''الدروس''، ج ۲، ص ۲۲ - ۲۵.&lt;/ref&gt; که آنها را می توان به آداب پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم کرد. بخشی از این آداب مستحبات زیارت اند. بعضی فقها معتقدند علت اشاره روایات به پاداش های متفاوت زیارت معصومین(ع) این است که زائران از جهت رعایت آداب زیارت یکسان نیستند.&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ''الوافی''، ج ۱۴، ص ۱۴۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایات معصومان علیهم السلام دستورالعمل ها برای زیارت آنان به شماری از این آداب اشاره شده است:<br /> <br /> محمد بن مسلم می گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا هنگامی که برای زیارت جدتان، امام حسین(ع)، خارج می شویم در حال حجیم؟ حضرت فرمود: بله. عرض کردم: آیا آنچه برای حاجی لازم است برای ما هم لازم است؟ حضرت فرمود: مرادت از آنچه برای حاجی لازم است چیست؟ عرض کردم: منظورم آدابی است که حاجی باید رعایت کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۶}}<br /> فرمود: «بر تو لازم است خوش رفتاری با همراهان؛ لازم است کم سخن بگویی، مگر به نیکی سخن گفتن؛ زیاد پروردگارت را یاد کنی؛ نظافت لباست را حفظ کنی؛ قبل از رسیدن به حائر حسینی غسل کنی؛ رعایت خشوع کنی؛ بسیار بر پیامبر و آل او درود بفرستی؛ از گرفتن آنچه برای تو نیست بپرهیزی؛ چشمانت را [از حرام] بپوشانی؛ به برادران نیازمندت کمک کنی؛ هنگامی که در راه مانده‌اند یاری خواستند یاری برسانی؛ تقیه را که قوام دین است رعایت کنی؛ پرهیزگاری از آنچه از آن نهی شده‌ای و از دشمنی، قسم خوردن و جدال کردنی که موجب قسم شود پرهیزی؛ وقتی چنین کردی حج و عمره تو کامل است».&lt;ref&gt;ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، النص، ص۱۳۰. «إِذَا خَرَجْنَا إِلَى أَبِيكَ أَفَكُنَّا [أَفَلَسْنَا] فِي حَجٍّ قَالَ بَلَى قُلْتُ فَيَلْزَمُنَا مَا يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنْ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ يَلْزَمُكَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ يَصْحَبُكَ وَ يَلْزَمُكَ قِلَّةُ الْكَلَامِ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ يَلْزَمُكَ كَثْرَةُ ذِكْرِ اللَّهِ وَ يَلْزَمُكَ نَظَافَةُ الثِّيَابِ وَ يَلْزَمُكَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَ الْحَائِرَوَ يَلْزَمُكَ الْخُشُوعُ وَ كَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ يَلْزَمُكَ التَّوْقِيرُ لِأَخْذِ مَا لَيْسَ لَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَعُودَ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِكَ إِذَا رَأَيْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ يَلْزَمُكَ التَّقِيَّةُ الَّتِي قِوَامُ دِينِكَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِيتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةُ وَ كَثْرَةُ الْأَيْمَانِ وَ الْجِدَالُ الَّذِي فِيهِ الْأَيْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ تَمَّ حَجُّكَ وَ عُمْرَتُكَ» (ابن قولویه، ''کامل الزیارات''، النص، ص۱۳۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> افزون بر منابع روایی و مزارات، برخی فقها نیز در کتب فقهی خود به شمارش آداب زیارت پرداخته‌اند که از جمله آنها می‌توان به شهید اول در ''الدروس''،&lt;ref&gt;شهید اول، ''الدروس''، ج۲، ص۲۲ - ۲۵.&lt;/ref&gt; فیض کاشانی در ''النخبه''&lt;ref&gt;فیض کاشانی، ''النخبه''، ص۱۷۲.&lt;/ref&gt; و علامه مجلسی در کتاب شریف ''بحارالانوار''&lt;ref&gt;مجلسی، ''بحار الانوار''، ج۹۷، ص۱۸۶-۱۸۸.&lt;/ref&gt; اشاره کرده‌اند. علامه امینی نیز در ''الزیارة'' برخی آداب زیارت در منابع اهل سنت را آورده است.&lt;ref&gt;امینی، ''الزیاره''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; میان علمای اهل سنت، خفاجی در ''شرح الشفاء'' قاضی عیاض به شمارش بعضی<br /> <br /> {{صفحه|۱۷}}<br /> = مقدمه =<br /> <br /> آداب زیارت رسول خدا(ص)، و همچنین امام محمد غزالی به بیان برخی آداب زیارت پرداخته اند.&lt;ref&gt;غزالی، ''احیاء علوم الدین''، ج۱، ص۵۸۸-۵۸۹.&lt;/ref&gt; همچنین جمال الدین عبدالله فاکهی مکی شافعی (م.۹۷۲ق) در ''حسن التوسل في آداب زيارة افضل الرسل'' ۷۴ ادب برای زیارت رسول خدا(ص) آورده است.&lt;ref&gt;امینی، ''الزیارة''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; شیخ آقا بزرگ تهرانی در ''الذريعة إلى تصانيف الشيعة'' تصریح میکند که بیش از سیصد کتاب در باب زیارات نوشته شده است.<br /> <br /> ما در این اثر تلاش کرده ایم به زیارت از زوایای مختلف توجه، و سرفصل های مربوط به این موضوع را در هشت درس تدوین کنیم:<br /> <br /> در درس اول به تعریف مفاهیم دخیل در موضوع (مانند آداب، زیارت، اسرار و زیارتنامه) می پردازیم و انواع زیارتنامه ها در دو قسم مأثور و غیر مأثور را معرفی می کنیم. در بحث کلیات به جایگاه زیارت در ادیان هندو، بودیسم، یهود و مسیحیت می پردازیم و مشروعیت زیارت را از منظر اسلام بررسی میکنیم. سپس ضمن بررسی اهداف زیارت در چند محور، فواید و نتایج مادی و معنوی زیارت را توضیح میدهیم و در پایان منابع مزارات و زیارتنامه ها را شناسایی میکنیم.<br /> <br /> در درس دوم با عنوان جایگاه زیارت در اسلام به اهمیت آن در قرآن و از دیدگاه فریقین می پردازیم و دیدگاه اهل سنت را از سه منظر روایات، ائمه چهارگانه اهل سنت و فقهای اهل سنت بررسی، و استحباب زیارت در این مذهب را شناسایی می کنیم. اهل سنت به استحباب زیارت رسول خدا(ص) و مؤمنان به عنوان یکی از بهترین حسنـات جهت تقرب فتوا داده اند. از منظر شیعه هم روایات و دیدگاه فقها بر جایگاه عظیم زیارت دلالت، و بر استحباب زیارت، حتی قبور مؤمنان، تأکید می کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸}}<br /> در درس سوم و چهارم به آداب زیارت اعتاب مقدسه می‌پردازیم. آداب زیارت به سه محور پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم می‌شود.<br /> <br /> آداب پیش از زیارت عبارت‌اند از: اخلاص در عمل و دوری از ریا، پوشیدن لباس پاک و خوشبو، غسل زیارت و داشتن طهارت هنگام زیارت، حرکت با وقار و طمأنینه و خضوع و خشوع به سوی حرم و گفتن ذکر و صلوات هنگام ورود به حرم، خواندن اذن ورود و ورود با پای راست.<br /> <br /> آداب حین زیارت عبارت‌اند از: روبه‌روی قبر و ضریح معصوم و پشت به قبله ایستادن و زیارت‌نامه‌های مأثور را خواندن و در صورت امکان ضریح را بوسیدن، خواندن نماز زیارت برای معصومان و نماز هدیه برای امامزادگان، دعا کردن برای خود و دیگران و زیارت کردن به نیابت از دیگران و زیارت وداع هنگام بازگشت به وطن.<br /> <br /> آداب پس از زیارت عبارت‌اند از: حفظ آثار معنوی و تحولات روحی بر اثر زیارت و بازگو کردن سختی‌های سفر و ناملایمات رسیده از همسفران به منظور زنده ماندن عشق به زیارت آن اماکن مقدس در دل‌ها.<br /> <br /> معارف اعتقادی و عبادی، اخلاقی - عرفانی بخش دیگری از اسرار زیارت است که در درس پنجم به آن‌ها می‌پردازیم. اسرار اعتقادی زیارت عبارت‌اند از: توحیدباوری، معادباوری، اقرار به رسالت انبیای الهی و نبوت رسول اکرم(ص) و پیروی از امامان منتخب از خاندان نبوت. زیارت در بطن خود همراه با عمل به فروع دین یعنی نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر و انس با قرآن است که از آن‌ها به اسرار عبادی زیارت تعبیر می‌شود. زیارت برای پاکسازی درون و اصلاح نفس، خروج از غفلت‌ها و رسیدن به قرب پروردگار است و عرفان واقعی، که همان تسلیم و رضاست، در زیارت محقق می‌شود.<br /> <br /> معارف عاطفی - روانی و سیاسی - اجتماعی از دیگر اسرار زیارت است که در<br /> <br /> {{صفحه|۱۹}}<br /> درس ششم بررسی می شود. زیارت عواطف انسانی را تحریک می کند و رقت قلب می آورد و سبب تخلیه هیجانات روانی می شود و زائر را در جهت بهداشت روانی هدایت می کند. زیارت اسرار سیاسی - اجتماعی نیز دارد و تجدید عهد زائر با مزور است تا در مسیر او حرکت کند. زیارت در زائران انگیزه و شور می آفریند تا مزور را بهتر بشناسد و با اهداف او بیشتر آشنا شود و به بلوغ و شعور سیاسی برسد. آشنایی با اسرار اجتماعی زیارت و ریشه های فرهنگ دینی و تمدنی خود و آموزش مهرورزی به دیگران و پالایش، انتقال، ارتقا و تغییر آداب اجتماعی از مباحثی است که در پی خواهد آمد.<br /> <br /> از آنجا که هر عمل پسندیده ای می تواند به آسیب هایی ناخواسته دچار آید و کارایی خود را از دست دهد، زیارت هم دچار آسیب هایی می شود که در درس هفتم در دو بخش آسیب ها در ماهیت زیارت و آسیب های پدید آمده هنگام زیارت بررسی می شود.<br /> <br /> شبهه شناسی زیارت و پاسخ به این شبهات و آسیب شناسی عزاداری در درس هشتم خواهد آمد؛ شبهاتی مانند: چرا زیارت باید پیاده باشد، در حالی که وسایل نقلیه فراوان است؟ چرا درآمد جامعه باید صرف تکرار زیارت شود و در جهت رفع محرومیت ها هزینه نشود؟ چرا شیعیان به گرد حرم ائمه خود طواف می کنند؟ چرا اربعین یک روزه را به یک هفته توسعه می دهید؟ همچنین آسیب های راه یافته به عزاداری ها (مانند قلاده بستن به خود، ذکر مصیبت های دروغین، زبان حال هایی که با هیچ قرینه ای تأیید نمی شود و گرایش به بیان احساسات و خالی شدن از شناخت و معرفت) در درس هشتم بررسی می شوند.</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D9%88%D9%82%D9%88%D9%81_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D8%AA&diff=69228 2026-08-05T06:06:54Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>'''اسرار وقوف در عرفات'''، حقایق و حکمت‌های پنهانِ توقف [[حج‌گزاران]] در سرزمین [[عرفات]] است. در منابع دینی، این عمل را فراتر از یک مناسک ظاهرى، به عنوان «حقیقت حج» و «[[حج اکبر]]» معرفى کرده‌اند. روایت شده که خداوند در عصر روز [[روز عرفه|عرفه]] در مقابل فرشتگان به بندگان ساکن در عرفات افتخار مى‌کند.<br /> <br /> عرفات همان جایی است که بنابر روایات، توبه [[آدم(ع)]] پذیرفته شد و از این رو مکانی برای بخشش گناهان است. گفته شده که وقوف در بیرون دروازه حرم، انسان را براى ورود به حریم امن الهى آماده مى‌سازد. همچنین صحرای عرفات را یادآور صحنه قیامت به واسطه ازدحام [[حاجیان]] دانسته‌اند.<br /> <br /> == وقوف در عرفات ==<br /> {{اصلی|وقوف در عرفات}}وقوف در عرفات دومین عملِ واجبِ [[حج]] است&lt;ref&gt;فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt; که طی آن حج‌گزار بر اساس فقه [[شیعه]]، در [[روز عرفه]]، از ظهر تا غروب شرعی در [[عرفات]] می‌ماند.&lt;ref&gt;رک: مناسك حج، صص451-452.&lt;/ref&gt; این [[وقوف]] به مقداری که ماندن در آنجا (اگر چه به‌مدت کوتاه) صدق کند، از [[ارکان حج]] نیز شمرده شده است.&lt;ref&gt;رک: مناسك حج، صص450-451.&lt;/ref&gt; در دوره قبل از اسلام نیز پیشینه‌هایی برای [[وقوف در عرفات]] گزارش شده است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;حج در اندیشه اسلامی، ص۲۳۴، به نقل از: اخبار مکه، ازرقی، ج۱، ص۱۱۷.&lt;/ref&gt; پیروان دین‌هایی که [[حج]] را واجب می‌دانستند، در همه دوره‌ها، به هنگام حج، در عرفات وقوف می‌کردند. در [[جاهلیت|دوره جاهلی]] نیز، گروهی از [[جرهم|جُرْهُمیان]] به پیروی از [[حضرت ابراهیم(ع)]] در عرفات وقوف می‌کردند.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;حج در اندیشه اسلامی، ص۲۳۴، به نقل از: اخبار مکه، ازرقی، ج۱، ص۱۱۷.&lt;/ref&gt;برخی قبیله‌های [[قریش]] و [[جارالله|ساکنان مکه]]، از وقوف در عرفات خودداری می‌کردند.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;<br /> <br /> روزه&lt;ref&gt;درسنامه مناسک حج،‌ ص۵۹.&lt;/ref&gt;، [[توبه]]&lt;ref&gt;مصباح‌الشریعة، ص۹۲؛ المحجة البیضاء، ج۲، ص۲۰۷.&lt;/ref&gt;، خواندن [[دعا|دعاهایی]] مانند [[دعای عرفه امام حسین (متن دعا)|دعای عرفه]] [[امام حسین (ع)]]&lt;ref&gt;درسنامه مناسک حج،‌ص۶۰ .&lt;/ref&gt; و [[دعای عرفه امام سجاد|دعای عرفه]] [[امام سجاد (ع)]] &lt;ref&gt;حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۳۹۲.&lt;/ref&gt; از اعمال و آداب مستحبی وقوف در عرفات است. از آداب حضور در عرفات، «خواندن نماز ظهر و عصر در اول وقت، با يك [[اذان و اقامه|اذان]] و دو [[اذان و اقامه|اقامه]]&lt;ref&gt;درسنامه مناسک حج،‌ ص۵۹.&lt;/ref&gt;» و «لزوم طهارت و پاکی ظاهری&lt;ref&gt;دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۳۲۰ .&lt;/ref&gt; و باطنی&lt;ref&gt;کافی، ج ۴، ص ۶۶ الفقیه، ج ۲، ص ۲۱۱ .&lt;/ref&gt;»{{یادداشت|امام صادق (ع) فرموده است.<br /> لا يصلح الوقوف بعرفة علي غير طهارة»}} است.<br /> <br /> === اهمیت وقوف در عرفات ===<br /> وقوف در عرفات در روایات، «حقیقت حج»&lt;ref&gt;مستدرک الوسائل، ج١٠، ص٣۴.&lt;/ref&gt; و «[[حج اکبر]]»&lt;ref&gt;الکافی، ج۴، ص٢۶۵.&lt;/ref&gt; معرفی شده است. در اهمیت وقوف در عرفات از پیامبر نقل شده که «حج، همان عرفات است»&lt;ref&gt;سنن ترمذی، ج 2، ص 65 ؛ محجة البيضاء، ج 2 ، ص 204 ؛ نیز الحج والعمرة في الكتاب والسنة، ص 189 و 190 .&lt;/ref&gt;<br /> همچنین از [[پیامبر(ص)]] حکایت شده است که خداوند در عصر [[روز عرفه|عرفه]] به خاطر اهل عرفه به فرشتگان خود مباهات می‌کند و می‌فرماید به بندگانم بنگرید که ژولیده و غبار آلود به سوی من آمده‌اند.&lt;ref&gt;بحار الانوار، ج ۹۹، ص ۱۳ ، ح ۴۲ .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == فلسفه وقوف در عرفات ==<br /> <br /> === بخشش گناهان ===<br /> یکی از اسرار اجتماع در این سرزمین آن است که حضور عموم مردم، حتی گنهکاران، در کنار اولیای الهی سبب می‌شود تا به برکت وجود آنان، همگان مشمول رحمت الهی گردند&lt;ref&gt;پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص ۲۲ ؛ وافی، ج ۲، ص ۴۲ .&lt;/ref&gt; و دعای همگان قبول شود.&lt;ref&gt;المراقبات، ج2 ، ص225 .&lt;/ref&gt; بنا بر روایات، وقوف عرفات زمان و مکانی ویژه برای بخشش گناهان است&lt;ref&gt;الفقيه، ج ۲، ص ۲۱۱ ؛ کافی ج ۴، ص ۵۴۱، ح ۷ ؛ دعائم الاسلام، ج ۲، ص ۲۹۴ ؛ السنن الكبری، ج ۵، ص ۱۹۲ ؛ کافی، ج ۴، ص ۶۶ .&lt;/ref&gt; و همان زمان و مکانی است که توبه [[حضرت آدم(ع)]] پذیرفته شد.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج١٣، ص۵۵٠ ؛ علل الشرائع، ج٢، ص۴٠٠.&lt;/ref&gt; بنابر بر برخی روایات شیطان در عرفه تلاش بیشتری جهت گمراهی انسان دارد؛ لذا در عرفه پناه بردن به خدا، توصیه شده است.&lt;ref&gt;التهذيب، ج ۵، ص ۱۸۲؛ کافی، ج ۴، ص ۴۶۳، ج ۴ .&lt;/ref&gt; همچنین برخی روایات بارش رحمت الهی را عامل ناامیدی شیطان در [[روز عرفه|عرفه]] می‌‌دانند.&lt;ref&gt;کشف الاسرار، ج ۱، ص ۵۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === آمادگی برای ورود به حرم ===<br /> در حدیثی از [[امام علی(ع)]]، علت واجب شدن وقوف عرفات (که خارج از [[حرم مکی]] است) چنین بیان شده که این توقف باعث ایجاد آمادگی برای [[حاجی]] می‌شود یعنی زائر [[کعبه]] بیرون محدوده [[حرم مکی|حرم]]، آنقدر دربرابر عظمت خداوند [[تضرّع]] می‌کند تا لایق ورود به حرم شود.&lt;ref&gt;جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳، به نقل از: الکافی، ج۴، ص۲۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === یادآوری قیامت ===<br /> برخی سِر ازدحام همه [[حاجی|حاجیان]] در [[عرفات]] را یادآوری [[قیامت]] دانسته و معتقدند زائر خانه خدا باید از سرهای برهنه و بدن‌های کفن‌پوش، به یاد مواقف حشر و آخرت بیافتد.&lt;ref&gt;پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص ۲۲ .&lt;/ref&gt; همچنین کوتاهی زمان عرفه را یادآور زمان کوتاه دنیا برای بهره مندی از فرصت جمع آوری توشه آخرت دانسته‌اند.&lt;ref&gt;در بارگاه نور، ص97 .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مقابله با شیطان ===<br /> براساس برخی توصیه‌ها در عرفات مواظبت بیشتری نسبت به وسوسه‌های شیطان لازم است؛ سر این توصیه چنین بیان شده که عرفات از بهترین مکان‌های توجه به خدا و آمرزش است&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 199 .&lt;/ref&gt; و به تصریح برخی روایات، شیطان در عرفه تلاش بیشتری جهت گمراهی انسان دارد؛ لذا در عرفه پناه بردند به خدا، توصیه شده است.&lt;ref&gt;التهذيب، ج ۵، ص ۱۸۲؛ کافی، ج ۴، ص ۴۶۳، ج ۴ .&lt;/ref&gt; علت ناامیدی شیطان در عرفه را ریزش رحمت سرشار الهی بر سر حاضران دانسته‌اند.&lt;ref&gt;کشف الاسرار، ج ۱، ص ۵۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مقاله‌های مرتبط ==<br /> <br /> * [[عرفات]]<br /> * [[اسرار حج]]<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار'''، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم.<br /> * '''مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید'''، خمينى، سيد روح اللّه موسوى‌، تهیه و تنظیم: منصور مظاهری، تهران، نشر مشعر، 1397ه.ش.<br /> * '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.<br /> * '''المراقبات (اعمال السنة)'''، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه.<br /> * '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.<br /> * '''درسنامه مناسک حج'''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴<br /> * '''تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (1344ق)''': احمد سباعی، مترجم رسول جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.<br /> * '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش<br /> *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.<br /> * '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.<br /> * '''المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء'''، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق .<br /> * '''مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه'''، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، ۱۳۶۰.<br /> * '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.<br /> * '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .<br /> * '''بحار الانوار''' : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.<br /> * '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .<br /> * '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.<br /> * '''الوافی''' : محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان ، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (عليه السلام) العامة، 1365ش / 1406 ق .<br /> * '''من لا یحضره الفقیه'''، ابن بابویه، محمد بن علی، 1413ق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم.<br /> * '''دعائم الاسلام''': النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛<br /> *'''السنن الکبری''': البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر .<br /> * '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .<br /> * '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.<br /> * '''کشف الاسرار''': میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش.<br /> * '''در بارگاه نور''': حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش .<br /> {{پایان}}{{حج و عمره}}<br /> [[رده:اسرار حج]]<br /> [[رده:ارکان حج]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> <br /> [[ar:أسرار الوقوف في عرفات]]<br /> [[en:Secrets of Wuquf in Arafat]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D9%88%D9%82%D9%88%D9%81_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B4%D8%B9%D8%B1&diff=69227 2026-08-05T06:00:51Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>'''اسرار وقوف در مَشعَر''' حقایق و حکمت‌های پنهانِ توقف [[حج‌گزاران]] در سرزمین [[مشعر]] است. [[وقوف در مشعر]] یکی از اعمال واجب حج است که حاجیان پس از عرفات، در سرزمین مشعر (میان مکه و عرفات) از شب [[عید قربان]] بیتونه کرده و تا طلوع آفتاب توقف می‌کنند. وقوف از اذان صبح تا طلوع آفتاب، از [[ارکان حج]] است. خواندن [[دعا]]، ذکر خدا و جمع‌آوری سنگریزه برای [[رمی جمرات]] از مستحبات آن است.<br /> <br /> از فلسفه‌های وقوف در مشعر، آمادگی برای ورود به [[حرم مکی|حرم]] و انجام قربانی و زیارت خانه خداست. همچنین در روایات، این مکان آستانه درِ دوم ورود به حرم معرفی شده که [[حاجی]] با گریه و تضرع، اجازه ورود می‌یابد. مشعر جایگاه نزول رحمت، بخشش گناهان و استجابت دعاست و [[وقوف]] در آن امید به آمرزش الهی را افزایش می‌دهد. آیهٔ ۱۹۸ بقره، [[مشعرالحرام]] را محل ذکر و یاد خدا دانسته و به اعتقاد برخی مفسران، راز وقوف در آن، آگاه شدن قلب به تقوا و خوف از خداست.<br /> <br /> در آداب وقوف نیز سفارش به صبر و پرهیز از عجله و آزار دیگران شده است، زیرا شتابزدگی از رسوم [[جاهلیت|جاهلی]] بود. [[امام صادق (ع)]] ترک تکبر را شرط جلب رحمت خدا دانسته و کبر را «رنجاندن مردم و نپذیرفتن حق» معنا کرده است. خواندن دعای «فک رقبتی من النار» و درخواست عفو، عذرخواهی و حفظ [[تقوا]] در مشعر توصیه شده است. گفته شده این دعاها نشان ‌می‌دهد که مشعر جای [[طلب آمرزش]]، سلامت دین، قبولی مناسک و برکت اعمال است.<br /> == وقوف در مشعر ==<br /> {{اصلی|وقوف در مشعر}}وقوف در مشعر، به معنای ماندن در [[مشعر]] از اذان صبح روز [[عید قربان]] تا طلوع آفتاب و سومین عملِ واجبِ [[حج]] است.&lt;ref&gt;حج در اندیشه اسلامی، ص۲۸۸.&lt;/ref&gt; وقوفِ حداقلی در مشعر، [[ارکان حج|رکن حج]] شمرده شده است.&lt;ref&gt;فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ص۲۷۶.&lt;/ref&gt; مَشعَر سرزمینی بین شهر [[مکه]] و [[عرفات]] است&lt;ref&gt;شفاء الغرام، ج١، ص5٠5و5٠٧ .&lt;/ref&gt; که [[حاجی|حاجیان]] پس از [[وقوف در عرفات]]، به این سرزمین رفته و در آن [[وقوف در مشعر|توقف]] می‌کنند.&lt;ref&gt;ینابیع الفقیهه، ج٧، ص١٩٨؛ شرایع، ص6٣4.&lt;/ref&gt; این سرزمین بین تنگه دو کوه [[مأزمین]] و [[وادی محسر]] واقع شده و حدود چهار کیلومتر طول دارد.&lt;ref&gt;مرآة الحرمین، ج١، ص٣4١.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خواندن دعا، ذکر الهی و گردآوری سنگ‌ریزه‌هایی که در [[منا]] باید به [[جمرات]] زده شود از [[مستحب|مستحبات]] وقوف در مشعر است.&lt;ref&gt;[https://hadith.inoor.ir/fa/hadith/101083/translate من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۴۳]؛ ترجمه من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == فلسفه وقوف در مشعر ==<br /> <br /> === آمادگی برای ورود به حرم ===<br /> در روایات، مشعر، آستانه درِ دوم ورود به [[حرم مکی]] دانسته شده، که [[حج‌گزار]] با توقف، زاری و پاک شدن در مشعر، اجازه انجام قربانی&lt;ref&gt;کافی، ج ۱، ص ۲۲۴، ح ۴؛ التهذیب، ج ۱۷، ص ۴۴۸، ج ۵ .&lt;/ref&gt; و [[زیارت]] [[کعبه|خانه خدا]] را دریافت می‌کند.&lt;ref&gt;[http://lib.hajj.ir/View/fa/Book/BookView/Image/297/1/236 حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶]، به نقل از: تهذیب الأحکام، ج۵ ص۴۴٨، ح١۵۶۵ ، کنزالفوائد، ج٢ ص٨١، المناقب، ابن شهر آشوب، ج٢، ص٣٧٨ .&lt;/ref&gt; برخی وقوف در مشعر را وسیله آمادگی برای مبارزه روز بعد با شیطان در قالب عمل [[رمی جمره]] دانسته‌اند.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;الاخلاق ، ص125 .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === جلب آمرزش و رحمت الهی ===<br /> روایتی از [[پیامبر(ص)]] به نزول نعمت‌های الهی و بخشش گناهان گناهکاران به خاطر نیکوکاران و قبولی دعاها در مشعر اشاره دارد.&lt;ref&gt;سنن ابن ماجه ح ۳۰۲۴ مشابه این حدیث در مورد عرفات در منابع شیعه آمده است.&lt;/ref&gt; برخی با مقایسه محل قرار گرفتن سرزمین عرفات (که در بیرون محدوده حرم است) با [[مشعر]] که در محدوده [[حرم مکی|حرم]] مکی است، معتقدند می‌توان امید بیشتری به رحمت الهی و تقرب به خداوند در وقوف دوم [[حج‌گزاران]] در سرزمین مشعر داشت.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 208 و 209.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === افزایش یاد خداوند و تقوا در قلب حاجیان ===<br /> آیه 198 سوره بقره{{یادداشت|فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}}، [[مشعرالحرام]] را محل ذکر و یاد خداوند معرفی کرده است. [[جوادی آملی]] در مورد اسرار مشعر می‌نویسد: راز وقوف و [[بیتوته]] در مشعر الحرام، این است که حج گزار قلب خود را با شعار تقوا آگاه کرده پرهیزگاری و خوف از خداوند را شعار دل خود قرار دهد.&lt;ref&gt;به نقل از: درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 210.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == فلسفه آداب وقوف ==<br /> <br /> === پرهیز از عجله و مزاحمت ===<br /> در حدیثی از [[امام صادق(ع)]] به صبر در حرکت و مراقبت از آزار دیگران در هنگام ازدحام در مشعر امر شده است.&lt;ref&gt;وسائل، ج١4، ص6.&lt;/ref&gt; گفته شده عجله و شتاب همراه با هیاهو و جنجال، به هنگام کوچ از عرفات، از رسوم حج‌گزاران در دوره جاهلی بوده است.&lt;ref&gt;علل الشرایع، ص444.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === ترک تکبر و اظهار فروتنی و مردم دوستی ===<br /> [[امام صادق(ع)]] در روایتی توصیه به کنار گذاشتن کبر در سرزمین مشعر کرده و فلسفه آن را جلب نظر رحمت خداوند به حج‌گزار در صورت خارج کردن کبر از قلب دانستند.&lt;ref&gt;المحاسن ، ج1 ، ص141 .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === توصیه به دعا ===<br /> در روایات توصیه شده به خواندن دعای «فک رقبتی من النار»؛ خدایا مرا از آتش نجات عنایت فرما.&lt;ref&gt;الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص225 .&lt;/ref&gt; همچنین توصیه شده که به عنوان مهمان خدا از او جایزه بخواهید که لغزشهایتان را ببخشاید و عذرتان را بپذیرد و تقوا را توشه راهتان قرار دهد.&lt;ref&gt;الحج و العمره فی الکتاب و السنه ، ص 222 و 225 .&lt;/ref&gt; برخی فلسفه این دعاها را چنین برداشت کرده‌اند که: «مشعر محلی برای طلب آمرزش و سلامتی دین و قبولی مناسک و برکت اعمال و ارزاق است؛ یعنی در رحمت و بخشش و عنایت الهی باز است.»&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 212 .&lt;/ref&gt;<br /> == مقاله‌های مرتبط ==<br /> <br /> * [[مشعر]]<br /> * [[اسرار حج]]<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> *'''اخلاق'''، عبد الله شبر ، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، 1374ش.<br /> * '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .<br /> * '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.<br /> *'''ترجمه و متن کتاب من لا یحضره الفقیه'''، شیخ صدوق (ابن بابویه)، ترجمه محمدجواد غفاری، بی‌جا، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.<br /> *[https://hadith.inoor.ir/fa/hadithlist?pagenumber=1&amp;pagesize=14&amp;sortcolumn=default&amp;sortdirection=desc&amp;searchtype=and&amp;book=1347&amp;isgroup=0&amp;isfulltext=0&amp;iserab=1&amp;pagesizegrouping=10000&amp;isflexibleforstem=0&amp;isflexibleforletter=1 '''من لا یحضره الفقیه''']، محمد بن علی بن‌بابویه، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.<br /> * '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.<br /> * '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.<br /> * '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.<br /> * '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.<br /> *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.<br /> * '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.<br /> * '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.<br /> * '''شفاء الغرام باخبار البلد الحرام''': محمد بن احمد، محقق عمر عبد السلام تدمری ، بیروت لبنان ، دار الکتاب العربی ، 1364 ش / 1405 ق .<br /> * '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .<br /> * '''سنن ابن ماجه''': ابن ماجه (م. 275ق.)، به کوشش محمد فؤاد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1395ق.<br /> * '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .<br /> * '''سلسله الینابیع الفقیه''': علی اصغر مروارید، بیروت لبنان ، الدار الاسلامیه ، 1410 ق / 1990 م .<br /> * '''مرآت الحرمین ''': ایوب صبری پاشا، تهران ، به کوشش علی قاضی عسکر و عبدالرسول منشی، مشعر ، 1392 ش .<br /> *'''کنز الفوائد'''، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .<br /> *'''المحاسن'''، احمد بن محمد برقی ، مصحح جلال الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا .<br /> * '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.<br /> *'''المناقب'''، محمد بن علی ابن شهر آشوب ، تصحیح هاشم رسولی و محمد حسین آشتیانی، علامه، بی‌تا .<br /> * '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.{{پایان}}{{حج و عمره}}<br /> [[رده:اسرار حج]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> <br /> [[ar:أسرار الوقوف في المشعر]]<br /> [[en:Secrets of Wuquf in Mash'ar]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85&diff=69222 2026-08-05T04:54:09Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات اعمال<br /> | عنوان = اسرار محرمات احرام<br /> | تصویر = لباس احرام.jpg<br /> | توضیح تصویر = احرام و میقات‌ها<br /> | فیلم = محرمات احرام.mp4<br /> | توضیح فیلم = <br /> | دسته = مناسک حج<br /> | مربوط به آیین = [[عمره]] و [[حج]]<br /> | مکان = [[حرم مکی]]<br /> | زمان = <br /> | عمل قبلی = <br /> | عمل بعدی = <br /> | حکم = برای عمره‌گزار و حج‌گزار واجب است<br /> | کفاره = <br /> | پیامد فقهی = حرام شدن برخی از اعمال<br /> | ثواب = <br /> | آداب وابسته = [[غسل]]؛ [[نیت]]؛[[تلبیه]]؛[[لباس احرام|پوشیدن لباس احرام]]؛<br /> | فلسفه و اسرار = <br /> | منشاء و تاریخچه = <br /> | مکان‌های وابسته = <br /> | اشیای وابسته = <br /> | ذکرهای وابسته = <br /> | دعاهای وابسته = <br /> | مفاهیم فقهی وابسته = <br /> | احکام فقهی وابسته = [[محرمات احرام]]؛ مستحباب احرام؛ واجبات احرام<br /> | صفحه فتواهای مراجع = <br /> | جستارهای وابسته = [[میقات]]؛[[محرمات احرام]]<br /> }}'''اَسرار محرمات احرام''' حکمت و چرایی و کارکرد پرهیز از [[محرمات احرام]] است، یعنی اعمال مشخصی که فرد [[محرم (احرام‌گزار)|مُحرِم]] در [[حج]] و [[عمره|عُمره]] نباید انجام دهد وگرنه احرامش باطل خواهد شد. محرمات احرام 25 مورد است که برخی میان زن و مرد مشترک و برخی دیگر ویژه مردان یا [[حج بانوان|زنان]] است. <br /> <br /> پژوهشگران و منابع اسلامی، اسرار و کارکردهای محرمات احرام را در اصولی چون پیراستگی از تعلقات مادی و فخرفروشی، التزام به صلح و امنیت عمومی، تسلیم محض در برابر پروردگار، و تمرکز بر لذت‌های معنوی خلاصه کرده‌اند؛ اموری که با نفی خودپرستی و برتری‌جویی، زمینه را برای دستیابی به تقوا و همبستگی جامعه اسلامی فراهم می‌سازد.<br /> <br /> == احرام ==<br /> {{اصلی|احرام}}احرام به معنای این است که [[حج‌گزار]] کارهایی که با اعمال [[حج]] و [[عمره|عُمره]] ناسازگار است، بر خود [[حرام]] می‌شمرَد.&lt;ref&gt;معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص۳۳.&lt;/ref&gt; نخستین عمل از اعمال [[عمره]] و [[حج]]، [[احرام]] است. انسان باید در یکی از [[میقات|میقات‌‌ها]]، مانند [[مسجد شجره (مدینه)|مسجد شجره]] و [[جحفه]] [[لباس احرام]] پوشیده، [[نیت احرام|نیت]] کرده و [[تلبیه|لبیک]] بگوید.&lt;ref&gt;تفسیر قرطبی، ج۶، ص۳۶؛ کشاف القناع، ج۲، ص۴۷۱.&lt;/ref&gt; او با این اعمال، [[احرام|مُحرم]] می‌شود.&lt;ref&gt;المدونة الکبری، ج۱، ص۳۶۰؛ المقنعه، ص۴۳۱-۴۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> {{احکام احرام عمودی}}<br /> <br /> == محرمات احرام ==<br /> {{اصلی|محرمات احرام}}مُحَرَّمات احرام، کارهایی است که انجام آنها پس از [[احرام|مُحرم]] شدن، تا زمان [[تحلل|بیرون آمدن از احرام]] بر انسان ممنوع و حرام است.&lt;ref&gt;تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۲؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.&lt;/ref&gt; این محرمات 25 مورد است که برخی میان زن و مرد مشترک، برخی ویژه مردان و برخی ویژه [[حج بانوان|زنان]] است.&lt;ref&gt;مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.&lt;/ref&gt; اگر فردی که در حال احرام است یکی از این اعمال را آگاهانه انجام دهد، مرتکب حرام شده و باید [[کفاره]] دهد.&lt;ref&gt;السرائر، ج۱، ص۵۴۸؛ فقه الصادق، ج۹، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اسرار محرمات احرام ==<br /> گفته شده محرمات احرام، مانع تحقق اهداف و [[اسرار احرام]] هستند.&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص136.&lt;/ref&gt; [[آیه ۱۹۷ سوره بقره]]، ترک [[محرمات احرام|مُحَرَّمات احرام]] را نشانه تقوا بر‌شمرده است. در حدیثی، سبب تشریع احرام، ورود [[حاجی|حاجیان]] به [[حرم مکی|حَرَم مکی]] بیان شده است.&lt;ref&gt;المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==== امنیت ====<br /> گفته‌اند که ترک برخی محرمات توسط فرد محرم، موجب امنیت برای هم نوعان و حیوانات و گیاهان است.&lt;ref&gt;نمادها و رمزواره‌های حج، ص358&lt;/ref&gt; از همین رو، [[فسوق]] که شامل دروغ، فحش و فخر فروشی است، باید ترک شود تا روح پرخاشگر، مغرور و حق‌گریز انسان اصلاح گردد و زمینه‌ی رفع دشمنی و اختلاف میان مسلمانان و ایجاد اتحاد فراهم شود.&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص137.&lt;/ref&gt; همچنین [[جدال]] و برتری‌جویی لفظی در حج بی‌فایده و ناپسند است، زیرا حج محیط عبادت و همبستگی است، نه میدان پافشاری بر خواسته‌های نفسانی و ایجاد دشمنی؛ از این‌رو برخی نویسندگان آن را از عوامل حرمت‌شکنی حرم، کعبه و صاحب بیت دانسته‌اند.&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص139.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== دوری از لذت‌های مادی و خودپسندی ====<br /> دوری از غیر خدا از دیگر اهداف حج دانسته شده است. در همین مسیر، دوری از [[لذت‌های جنسی]] نیز مطرح می‌شود، چون شهوات از خواسته‌های حیوانی‌اند و با اعمال ملکوتی حج سنخیت ندارند، در حالی که مُحرم در آغاز احرام متعهد شده است بدن خود را مانند اسماعیل تقدیم محبوب کند و به غیر خدا مشغول نشود.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص141.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> افزون بر این، تصرف در بدن مانند [[ناخن گرفتن|گرفتن ناخن]]، [[ازاله مو]]، [[خون برون آوردن|بیرون آوردن خون از بدن]] و [[کشیدن دندان]] در مدت احرام حرام شمرده شده تا انسان از توجه افراطی به بدن خود فاصله بگیرد و از غفلت نسبت به امور اصلی رها شود.&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص142.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین هرگونه آرایش و [[زینت]] برای زن و [[پوشیدن لباس دوخته|لباس دوخته برای مردان]] در حج حرام است. حرمت این امور به معنای لزوم پیراستگی از زینت‌های دنیایی و ایجاد آراستگی معنوی دانسته شده که با هدف ترک خود پرستی و خود‌بینی توسط [[حج‌گزار]] رعایت می‌شود.&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص145.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== پرهیز از آسایش طلبی ====<br /> پرهیز آقایان از [[پوشاندن سر]] و [[پوشاندن پا|روی پا]] و [[استظلال|قرار گرفتن زیر سایه]] و پرهیز بانوان از [[پوشاندن صورت]] به معنای سرسپردگی و تسلیم در برابر خدا دانسته شده که موجب دوری از فخر فروشی و امتیاز خواهی می‌شود. در سخنی از [[امام علی(ع)]] وجود چنین سختی‌هایی در حج باعث فراهم شدن زمینه های کمال برای انسان بیان شده است.&lt;ref&gt;درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص143.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مقاله‌های مرتبط ==<br /> <br /> * [[احرام]]<br /> * [[اسرار احرام]]<br /> * [[اسرار حج]]<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> *''' تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)''': القرطبی (ت. ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.<br /> *''' تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (ت. ۷۲۶ق)، قم، آل‌ البیت، ۱۴۱۴ق.<br /> *''' السرائر''': ابن ادریس (ت. ۵۹۸ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.<br /> *'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.<br /> *''' فقه الصادق(ع)''': سید محمد صادق روحانی، قم، دار الکتاب، ۱۴۱۳ق.<br /> *''' کشاف القناع''': منصور البهوتی (ت. ۱۰۵۱ق)، تحقیق محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.<br /> *''' معجم الفاظ الفقه الجعفری''': احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.<br /> *''' المدونة الکبری''': مالک بن انس (ت. ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.<br /> *''' المقنعه''': المفید (ت. ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.<br /> *''' مختلف الشیعه''': العلامة الحلی (ت. ۷۲۶ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.<br /> *''' مستند الشیعه''': احمد النراقی (ت. ۱۲۴۵ق)، قم، آل‌ البیت، ۱۴۱۵ق.<br /> *''' نمادها و رمزواره‌های حج ( نشانه های الهی در سرزمین وحی ) ''': مجتبی شریفی، تهران، مشعر، بی‌تا.{{پایان}}{{محرمات احرام}}{{حج و عمره}}<br /> [[رده:اسرار حج]]<br /> [[رده:احرام]]<br /> <br /> [[ar:أسرار محظورات الإحرام]]<br /> [[en:Secrets of the Prohibitions of Ihram]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_%D8%B4%D8%A8%D9%84%DB%8C&diff=69218 2026-08-05T03:49:16Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>'''حدیث شبلی'''، متن گفتاری است منسوب به [[امام سجاد(ع)]] که امام در آن برخی [[اسرار حج|اسرار عرفانی حج]] را شرح می‌دهد. <br /> <br /> شبلی صوفی قرن سوم و چهارم هجری بود که پس از کناره‌گیری از [[بنی‌عباس|دربار عباسی]] به زهد و عرفان روی آورد و شاگرد جنید بغدادی شد. <br /> <br /> این روایت نخستین‌بار در قرن دوازدهم در کتاب التحفة السنية نقل شده و شهرت زیادی دارد اما برخی در اصالت آن تردید کرده و منشأ آن را در متون صوفیانه پیش از آن می‌دانند.<br /> <br /> == شبلی ==<br /> '''شبلی''' (ابوبکر دلف بن جحدر)&lt;ref&gt;تاریخ تصوف سیر تطور عرفان اسلامی از آغاز تا قرن ششم هجری، ج 1، ص 116.&lt;/ref&gt;، صوفی نامدار قرن سوم و چهارم هجری، در سال ۲۴۷ قمری در [[سامراء|سامرا]] زاده شد. &lt;ref&gt;طبقات الصوفیه، ج3، ص 337.&lt;/ref&gt;پدرش از اهالی روستای شبلیه در اشروسنه واقع ماوراءالنهر بود و به همین دلیل او را شبلی نامیدند.&lt;ref&gt;تاریخ بغداد، ج 16؛ ص 564.<br /> <br /> معجم الادباء، ج 1، ص245.&lt;/ref&gt; شبلی در ابتدا در دربار [[بنی‌عباس|عباسیان]] خدمت می‌کرد و حاکم دماوند بود،&lt;ref&gt;وفیات الاعیان، ج 2، ص 273.<br /> <br /> المنتظم، ج 14، ص 51.&lt;/ref&gt; اما پس از توبه صوفی شد &lt;ref&gt;نفحات الانس، ص 135.<br /> <br /> کشف المحجوب، ج 1، ص 221.&lt;/ref&gt;و از شاگردان جنید بغدادی بود.&lt;ref&gt;جست و جو در تصوف ایران، ص 154.&lt;/ref&gt; او حدود شش سال نزد جنید تعلیم دید و سپس در زهد و عرفان مشهور شد.&lt;ref&gt;تذکره الاولیاء، ج 1، ص 515-516.&lt;/ref&gt; دربارهٔ مذهب او اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی وی را [[مالکی]]&lt;ref&gt;تاریخ بغداد، ج 16، ص 568.<br /> <br /> طبقات الصوفیه، ج1، ص 448.&lt;/ref&gt; و برخی دیگر [[شیعه]] دانسته‌اند.&lt;ref&gt;مجالس المومنین، ج 2ف ص 32.<br /> <br /> روضات الجنات، ج 2، ص 231.<br /> <br /> ریحانه الادب، ج 3، ص 181-182.&lt;/ref&gt; شبلی در سال ۳۳۴ یا 335 قمری در بغداد درگذشت.&lt;ref&gt;طبقات الصوفیه، ج 1، ص 338.<br /> <br /> تاریخ بغداد، ج 16، ص 572.<br /> <br /> وفیات الاعیان، ج 2، ص 276.&lt;/ref&gt;<br /> == حدیث شبلی ==<br /> حدیث شبلی روایتی منسوب به [[امام سجاد(ع)|امام زین‌العابدین(ع)]] است که در آن امام در گفت‌وگوی با شبلی، [[اسرار حج|اسرار]] و معانی باطنی اعمال [[حج]] را بیان می‌کند. <br /> <br /> این روایت نخستین‌بار در قرن دوازدهم قمری در کتاب التحفة السنية تألیف سید عبدالله جزائری (درگذشت: ۱۱۷۳ق) نقل شده و محدث نوری آن را در مستدرک الوسائل نقل کرده است؛ اما گفته شده به‌ دلیل نبود در منابع کهن و نقل مُرسَل،{{یادداشت|حدیث مُرسَل، اصطلاحی در علم حدیث و به معنای ذکر نشدن نام راوی در سند روایت است.}} انتساب آن به امام سجاد(ع) مورد تردید است و منشأ آن در متون عرفانی صوفیه می‌‌باشد.&lt;ref&gt;حج و عمره در قرآن و حدیث، ص285.<br /> <br /> حدیث شبلی در اسرار حج روایت شیعیان یا حکایت صوفیان، ص1.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اعتبار سنجی ===<br /> برخی از محققان مانند سید محمدرضا حسینی جلالی انتساب آن به امام سجاد(ع) را پذیرفته‌اند&lt;ref&gt;جهاد الامام السجاد، ص175.&lt;/ref&gt;؛ آیت‌الله جوادی آملی با وجود تردید در سند، متن روایت را «قوی و آموزنده» دانسته است&lt;ref&gt;صهبای صفا، ص35.&lt;/ref&gt;، در مقابل محمدی ری‌شهری محتوای آن را عرفانی و غیرمنسوب به اهل‌بیت دانسته و احتمال داده که گفتاری صوفیانه باشد که بعدها به امام سجاد(ع) نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;حج و عمره در قرآن و حدیث، ص285.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی پژوهشگران برآنند که شخصیت «شبلی» در این روایت نمی‌تواند همان ابوبکر شبلی، صوفی بغدادی قرن چهارم، باشد؛ زیرا او دو قرن پس از امام سجاد(ع) می‌زیسته است.&lt;ref&gt;صهبای صفا، ص344.&lt;/ref&gt; بر این اساس، احتمال داده‌اند که نام شبلی در این روایت تحریفی از نام دیگری (مانند شیبة بن نعامة) از یاران امام سجاد (ع) باشد.&lt;ref&gt;جهاد الامام السجاد، ص175.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در متون کهن صوفیه و آثار برخی نویسندگان اهل سنت، روایت‌هایی با ساختار مشابه «حدیث شبلی» دیده می‌شود که در آن ابوبکر شبلی، درباره اسرار و معانی حج گفت‌وگو می‌کند. قدیمی‌ترین نمونه‌ها در تهذیب‌الاسرار ابوسعد خرگوشی (د. ۴۰۷ق) و حقائق‌التفسیر ابوعبدالرحمن سلمی (د. ۴۱۲ق) آمده است. و منابع دیگر،&lt;ref&gt;ابن جوزی، ابن عربی، خوارزمی.&lt;/ref&gt; روایات مشابه آن را نقل کرده اند. &lt;ref&gt;حدیث شبلی در اسرار حج در روایت شیعیان یا حکایت صوفیان؟، ص9.&lt;/ref&gt; از میان منابع فارسی هم همین مضمون را می‌توان در کشف‌المحجوب&lt;ref&gt;کشف المحجوب، ص474.&lt;/ref&gt; و اشعار ناصر خسرو یافت.&lt;ref&gt;دیوان ناصر خسرو، ص265.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مضمون حدیث ==<br /> حدیث شبلی به اعمال حج و مفاهیم اخلاقی و عرفانی آن می‌پردازد که به صورت کلی شامل موضوعات زیر است: <br /> <br /> ==== اسرار میقات و مناسک آن ====<br /> این بخش به مقدمات حج می‌پردازد و مفاهیم اخلاقی و عرفانی اعمالی چون کندن لباس دوخته (پاک‌سازی درون و بیرون)&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 44.&lt;/ref&gt;، پوشیدن [[لباس احرام]] (بیداری)&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 50.&lt;/ref&gt;، [[غسل احرام]]&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 55.&lt;/ref&gt;، نماز قبل از احرام&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 64.&lt;/ref&gt;، و [[تلبیه]] &lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 67.&lt;/ref&gt;را شرح می‌دهد. در این گفتارها احرام به‌عنوان نماد ورود به مرحله‌ای تازه از سلوک معنوی تفسیر شده است.&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 48.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== اسرار ورود به حرم و اعمال مکه ====<br /> در این بخش، ورود به حرم&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 78.&lt;/ref&gt;، [[طواف]]&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 90.&lt;/ref&gt;، [[استلام]] حجرالاسود&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 94.&lt;/ref&gt;، مقام ابراهیم&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 100.&lt;/ref&gt;، نوشیدن [[زمزم|آب زمزم]]&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 112.&lt;/ref&gt;، و [[سعی]] بین [[صفا و مروه]] &lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 115.&lt;/ref&gt;از منظر عرفانی بررسی می‌شود؛ این اعمال نشانه‌هایی از شناخت صاحب خانه&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 85.&lt;/ref&gt; و پیمان بندگی&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 94.&lt;/ref&gt; است.<br /> <br /> ==== اسرار وقوف در مشاعر مقدس ====<br /> در این حدیث همچنین به وقوف در منا&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 126.&lt;/ref&gt;، [[وقوف به عرفات|عرفات]]&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 130.&lt;/ref&gt;، [[مشعر]]&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 155.&lt;/ref&gt; و اعمال مربوط به آن‌ها پرداخته و هر عمل با ذکر مفهوم اخلاقی یا معرفتی همراه شده است؛ مانند خروج از خودخواهی&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 126.&lt;/ref&gt;، ایثار&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 162.&lt;/ref&gt;، و آغاز حرکتی تازه در مسیر بندگی.&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 177.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی برآنند که امام سجاد(ع) در این حدیث چهار مرحله از تهذیب نفس در اخلاق اسلامی را که با عنوان مرابطه شناخته می‌شود شرح می‌دهد.&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 35.&lt;/ref&gt; این مراحل عبارتند از: مشارطه (شرط بستن با نفس)&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 40.&lt;/ref&gt;، مراقبه (نظارت بر رفتار)&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 35.&lt;/ref&gt;، محاسبه (ارزیابی اعمال)&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 38.&lt;/ref&gt; و معاتبه (سرزنش و اصلاح نفس).&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص 41.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == متن حدیث شبلی ==<br /> {{متن و ترجمه<br /> | تیتر = حدیث شبلی و ترجمه<br /> | متن عربی = لَما رَجَعَ مَولانا زَیْنُ العابِدینَ ( ع) مِن الحَجِّ اسْتَقْبَلَهُ الشِبْلیُّ.<br /> فَقالَ ( ع) له: حَجَجْتَ یا شِبلیُّ؟<br /> <br /> شبلى به حج رفته بود و پس از انجام اعمال حج به حضور امام سجاد علیه السّلام مشرّف شد، امام علیه السّلام از وى پرسید: اى شبلى حج گذاردى؟<br /> <br /> قالَ: نَعَمْ یا ابْنَ رَسُولِ اللّه‏ِ.<br /> <br /> شبلى: آرى یا ابن رسول اللّه.<br /> <br /> فَقال ( ع ) : اَنَزَلْتَ المیقاتَ وَ تَجَرَّدْتَ عَنْ مَخِیطِ الثِّیابِ وَ اغْتسَلْتَ؟<br /> قالَ: نَعَم.<br /> <br /> قالَ ( ع) : فَحینَ نَزَلْتَ المیقاتَ نَوَیْتَ اَنَّکَ خَلَعْتَ ثَوْبَ الْمَعْصِیَةِ وَ لَبِسْتَ ثَوْبَ الطاعَة؟»<br /> قالَ: لا<br /> <br /> امام علیه السّلام: زمانى ‏که به میقات فرود آمدى آیا نیّت کردى که جامه معصیت را از خود بدر آوردى و جامه طاعت پوشیدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( ع) : فَحینَ تَجَرَّدْتَ عَنْ مَخِیطِ ثِیابِکَ نَوَیْتَ اَنَّکَ تَجَرَّدْتَمِنَ الِّریاء وَ النِّفاقِ وَ الدُّخُولِ فی الشُّبَهاتِ؟<br /> قالَ: لا<br /> <br /> امام علیه السّلام: زمانی ‏که از جامه خود برهنه شدى آیا نیّت کردى که از ریاء و نفاق برهنه شدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( ع) : فَحینَ اغْتَسَلْتَ نَویْتَ اَنَّکَ اغْتَسَلْتَ مِنَ الْخَطایا وَ الذُّنُوبِ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: زمانى که غسل کردى آیا نیّت کردى خویشتن را از بدیها و گناهها شست‏شو دادى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ: قالَ فما نَزَلْتَ المیقاتَ وَ لا تَجَرَّدْتَ عَن مَخیطِ الثِّیابِ وَ لا اغْتَسَلْتَ<br /> «ثُمَّ قالَ ( ع ) : تَنَظَّفْتَ وَ اَحْرَمْتَ وَ عَقَدْتَ بِالْحَجِّ؟<br /> قالَ: نَعَم.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آیا خویشتن را پاکیزه کردى و احرام بستى و عقد وقت حج بستى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قالَ ( ع) فَحینَ تَنَظَّفْتَ وَ اَحْرَمْتَ وَ عَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَیْتَ اَنَّکَتَنَظَّفْتَ بِنُورِ التَّوْبَةِ الْخالِصَةِ للّه‏ِ تَعالی؟<br /> قالَ: لا<br /> <br /> امام علیه السّلام: زمانی که خود را پاکیزه کردى و عقد بستى آیا نیّت کردى که آنچه را خداوند متعالى حرام کرده است بر خویشتن حرام کنی؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( ع ) : فحِینَ اَحْرَمْتَ نَوَیْتَ اَنَّکَ حَرَّمْتَ عَلی نَفْسِکَ کلَّ مُحَرَّمٍ حَرَّمَه اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ؟<br /> قالَ: لا<br /> <br /> امام علیه السّلام: زمانى ‏که عقد حج بستى آیا نیّت کردى که هر عقدى براى غیر خداوند عزّ و جلّ است گشودى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( ع) : فَحینَ عَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَیْتَ اَنَّکَ قَدْ حَلَلْتَ کُلَّ عَقْدٍ لِغَیْرِ اللّه‏ِ؟<br /> قالَ: لا<br /> <br /> امام علیه السّلام: زمانى ‏که عقد حج بستى آیا نیّت کردى که هر عقدى براى غیر خداوند عزّ و جلّ است گشودى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ لَهُ ( ع) : ما تَنَظَّفْتَ وَ لا اَحْرَمْتَ وَ لا عَقَدْتَ الْحَجَّ.»<br /> قالَ لَهُ ( ع ) : اَدَخَلْتَ المِیقاتَ وَصَلَّیْتَ رَکْعَتَیِ الاِحْرامِ وَ لَبَّیْتَ؟<br /> قالَ: نَعَمْ.<br /> <br /> امام علیه السّلام: خویشتن را پاکیزه نکردى و احرام نبستى و عقد حج نبستى.<br /> امام علیه السّلام فرمود: آیا داخل میقات شدى و تلبیه گفتى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قالَ ( ع ) : فَحینَ دَخَلْتَ المِیقاتَ نَوَیْتَ اَنَّکَ بِنِیَّةِ الزِّیارَةِ؟<br /> قالَ: لا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که داخل میقات شدى آیا نیّت کردى که به نیّت زیارت داخل شدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ (ع) : فحینَ صَلَّیْتَ الرَّکْعَتَینِ نَوَیْتَ اَنَّکَ تَقَرَّبْتَ اِلَیاللّه‏ بِخَیْرِ الاَْعْمالِ مِنَ الصَّلاةِ وَ اَکْبَرِ حَسَناتِالْعِبادِ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که دو رکعت نماز گزاردى نیّت کردى که به خداوند متعال به بهترین اعمال و بزرگترین حسنات عباد که نماز است تقرب جستى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( ع) : فَحینَ لَبَّیْتَ نَوَیْتَ اَنَّکَ نَطَقْتَ للّه‏ِ سُبْحانَهُ بِکُلِّ طاعَةٍ وَ صَمَتَّ عَنْ کُلِّ مَعْصِیَةٍ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که تلبیه گفتى آیا نیّت کردى که براى خداوند به هر طاعتى گویا شدى و از معصیت او خود را باز داشتى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ لَهُ ( ع ) : ما دَخَلْتَ المِیقاتَ وَ لا صَلَّیْتَ وَ لا لَبَّیْتَ.»<br /> «ثُمَّ قالَ لَهُ ( علیه السلام ) : اَدَخَلْتَ الْحَرَمَ وَ رَأَیْتَ الْکَعْبَةَ وَ صَلَّیْتَ؟<br /> قالَ: نَعَمْ.<br /> <br /> امام علیه السّلام: در میقات داخل نشدى و نماز نخواندى و تلبیه نگفتى.<br /> سپس امام علیه السّلام فرمود: آیا در حرم داخل شدى و کعبه را دیدى و نماز خواندى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : فَحینَ دَخَلْتَ الْحَرَمَ نَوَیْتَ اَنَّکَ حَرَّمْتَ عَلی نَفْسِکَکُلَّ غِیْبَةٍ تَسْتَغِیبُهَا المُسْلِمِینَ مِنْ اَهْلِ مِلَّةِالاِْسْلامِ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که داخل حرم شدى آیا نیت کردى که بر خود هرگونه عیب اهل ملّت اسلام را حرام کرده ‏اى؟<br /> شبلى: نه<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : فَحینَ وَصَلْتَ مَکَّةَ نَوَیْتَ بِقَلْبِکَ اَنَّکَ قَصَدْتَ اللّه‏َ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که به مکه رسیدى و کعبه را دیدى و دانستى که آن خانه خدا است آیا قصد خداوند سبحان کردى و از غیر او بریدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : فَما دَخَلْتَ الْحَرَمَ وَ لا رَأَیْتَ الْکَعْبَةَ وَ لا صَلَّیْتَ.»<br /> «ثُمَّ قالَ ( علیه السلام ) : طُفْتَ بِالْبَیْتِ وَ مَسَسْتَ الاْرَکانَ وَسَعَیْتَ؟<br /> قالَ: نَعَمْ.<br /> <br /> امام علیه السّلام: پس نه داخل مکّه شدى و نه داخل حرم.<br /> سپس امام علیه السّلام فرمود: آیا طواف بیت را بجاى آوردى و ارکان را مسّ کردى و عمل سعى را انجام دادى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : فَحینَ سَعَیْتَ نَوَیْتَ اَنَّکَ هَرَبتَ اِلَی اللّه‏ِ وَ عَرَفَ مِنْکَ ذلِکَ عَلاّمُ الْغُیُوبِ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که سعى کردى آیا نیّت کردى که از همه گریختى و به سوى خداوند فرار کردى، و صدق این نیّتت را علام الغیوب شناخت؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : فَما طُفْتَ بِالْبَیْتِ وَ لا مَسَسْتَ الاَْرْکانَ وَ لا سَعَیْتَ.»<br /> «ثُمَّ قالَ ( علیه السلام ) لَهُ: صافَحْتَ الْحَجَرَ وَ وَقَفْتَ بِمَقامِ اِبْراهِیمَ ( علیه السلام ) وَصَلَّیْتَ بِهِ رَکْعَتَینِ؟<br /> قالَ: نَعَمْ.<br /> <br /> امام علیه السّلام: نه طواف بیت کردى و نه سعى بجا آوردى.<br /> سپس امام علیه السّلام فرمود: آیا در مقام ابراهیم علیه السّلام وقوف کردى و در آن مقام دو رکعت نماز گزاردى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> فَصاحَ ( علیه السلام ) صَیْحَةً کادَ یُفارِقُ الدُّنیا.<br /> ثُمَّ قالَ ( علیه السلام ) : آهٍ آهٍ، مَنْ صافَحَ الْحَجَرَ الاَْسْوَدَ فَقَدْ صافَحَ اللّه‏َتَعالی. فَانْظُرْ یا مِسْکین لا تُضَیِّعْ اَجْرَ ما عَظُمَ حُرْمَتُهُ وَتَنْقُضِ الْمُصافَحَةَ بِالْمُخالَفَةِ وَ قَبْضِ الْحَرامِ نَظیرَاَهْلِ الآثامِ.<br /> ثُمَّ قالَ ( علیه السلام ) : نَوَیْتَ حینَ وَقَفْتَ عِنْدَ مَقامِ اِبْراهیمَ ( علیه السلام ) اَنَّکَ وَقَفْتَ عَلی کُلِّ طاعَةٍ وَ تَخَلَّفْتَ عَنْ کُلِّ مَعْصِیَةٍ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام در این هنگام صیحه ‏اى برآورد که نزدیک بود از دنیا مفارقت کند سپس فرمود: آه‏ آه کسى که به مقام قرب رسیده و با خدا مصافحه کرده کجا است.<br /> حق تعالى با آن عظمت و جلال مسکینى را به این مقام برساند آیا جایز است بر او که حرمت چنین پروردگار مهربان را ضایع کند؟ هرگز چنین نیست که کسى با خدا مصافحه کند بعد از آن مخالفت او را جایز داند.<br /> پس از آن فرمود: آنگاه که در مقام ابراهیم ایستادى آیا نیّت کردى که بر انجام هر طاعت ایستادى، و پشت به هر معصیت کردى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : فَحینَ صَلَّیْتَ فِیهِ رَکْعَتَیْنِ نَوَیْتَ اَنَّکَ صَلَّیْتَ بِصَلاةِ اِبْراهِیمَ ( علیه السلام ) وَ اَرْغَمْتَ بِصَلاتِکَ اَنْفَ الشَّیطانِ؟<br /> قالَ: لا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که در مقام ابراهیم دو رکعت نماز گزاردى آیا نیّت کردى که چون نماز ابراهیم علیه السّلام نماز گزارى؟ و به نمازت بینى شیطان را به خاک مالیدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) لَهُ: فِما صافَحتَ الحَجَر الاَسوَد وَ لا وَقَفتَ عِندَ المَقام وَ لا صَلّیتَ فیهِ رَکعَتینِ».<br /> «ثُمَّ قَالَ ( علیه السلام ) لَهُ: أَشْرَفْتَ عَلَی بِئْرِ زَمْزَمَوَ شَرِبْتَ مِنْ مَائِهَا؟<br /> قَالَ: نَعَمْ<br /> <br /> امام علیه السّلام: در مقام نایستادى و در آن نماز نخواندى.<br /> پس از آن فرمود: آیا بالاى چاه زمزم برآمدى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : نَوَیْتَ أَنَّکَ أَشْرَفْتَ عَلَی الطَّاعَةِ وَ غَضَضْتَ طَرْفَکَ عَنِ الْمَعْصِیَةِ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که بر بالاى چاه زمزم برآمدى آیا نیّت کردى که بر طاعت برآمدى و چشمت را از معصیت پوشاندى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَمَا أَشْرَفْتَ عَلَیْهَا وَ لَا شَرِبْتَ مِنْ مَائِهَا!»<br /> «ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَ سَعَیْتَ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَ مَشَیْتَ وَ تَرَدَّدْتَ بَیْنَهُمَا؟<br /> قَالَ: نَعَمْ<br /> <br /> امام علیه السّلام: پس بر چاه زمزم برنیامدى و از آن ننوشیدى.<br /> پس از آن فرمود: آیا سعى میان صفا و مروه را بجاى آوردى و در میان آن دو مشى و تردّد داشتى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قَالَ لَهُ: نَوَیْتَ أَنَّکَ بَیْنَ الرَّجَاءِ وَ الْخَوْفِ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: از سعى میان صفا و مروه آیا نیّت کردى که در میان خوف و رجایى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَمَا سَعَیْتَ وَ لَا مَشَیْتَ وَ لَا تَرَدَّدْتَ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَة»<br /> «ثُمَّ قَالَ ( علیه السلام ) : أَ خَرَجْتَ إِلَی مِنًی؟<br /> قَالَ: نَعَمْ.<br /> <br /> امام علیه السّلام: پس نه سعى کردى و نه مشى و تردد بین صفا و مروه.<br /> پس از آن فرمود: آیا از مکّه خارج شدى و به منى رفتى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : نَوَیْتَ أَنَّکَ آمَنْتَ النَّاسَ مِنْ لِسَانِکَ وَ قَلْبِکَ وَ یَدِکَ<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: به منى رفتى آیا نیت کردى که مردم را از زبان و دل و دست خود ایمن گردانیدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَمَا خَرَجْتَ إِلَی مِنی»<br /> «ثُمَّ قَالَ ( علیه السلام ) لَهُ أَ وَقَفْتَ الْوَقْفَةَ بِعَرَفَةَ وَ طَلَعْتَ جَبَلَ الرَّحْمَةِوَ عَرَفْتَ وَادِیَ نَمِرَةَ وَ دَعَوْتَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عِنْدَالْمِیلِ وَ الْجَمَرَاتِ؟<br /> قالَ: نَعَم.<br /> <br /> امام علیه السّلام: پس به منى نرفتى.<br /> بعد از آن امام علیه السّلام فرمود: آیا در موقف عرفه وقوف کردى؟ و بر جبل الرحمة برآمدى؟ و شناختى و خداوند متعالى را در جبل الرحمة و جمرات خواندى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قَالَ نَعَمْ قَالَ هَلْ عَرَفْتَ بِمَوْقِفِکَبِعَرَفَةَ مَعْرِفَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَمْرَ الْمَعَارِف وَالْعُلُومِ وَ عَرَفْتَ قَبْضَ اللَّهِ عَلَی صَحِیفَتِکَ وَ اطِّلَاعَهُعَلَی سَرِیرَتِکَ وَ قَلْبِکَ؟<br /> قَالَ: لَا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: در موقف عرفه آیا معرفت حق سبحانه و تعالى و اطلاع او را بر سرائر و قلب خود شناختى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) نَوَیْتَ بِطُلُوعِکَ جَبَلَ الرَّحْمَةِ أَنَّ اللَّهَ یَرْحَمُ کُلَّ مُوءْمِن<br /> وَ مُوءْمِنَةٍ وَ یَتَوَلَّی کُلَّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: بر جبل الرحمة که بالا رفته‏اى آیا نیت کرده ‏اى که خداوند هر مؤمن و مؤمنه را رحمت می کند؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قالَ ( علیه السلام ) : قَالَ فَنَوَیْتَ عِنْدَ نَمِرَةَ أَنَّکَ لَا تَأْمُرُ حَتَّی تَأْتَمِرَ وَ لَا تَزْجُرُ حَتَّی تَنْزَجِرَ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که در مزدلفه مشى می کردى و از آن سنگ‏ریزه‏ها برمی کندى آیا نیت کردى که هر معصیت و جهل را از خود برکندى و هر علم و عمل را در خود نشاندى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ فَنَوَیْتَ عِنْدَ نَمِرَةَ أَنَّکَ لَا تَأْمُرُحَتَّی تَأْتَمِرَ وَ لَا تَزْجُرُ حَتَّی تَنْزَجِرَ قَالَ لَا قَالَفَعِنْدَ مَا وَقَفْتَ عِنْدَ الْعَلَمِ وَ النَّمِرَاتِ نَوَیْتَ أَنَّهَاشَاهِدَةٌ لَکَ عَلَی الطَّاعَاتِ حَافِظَةٌ لَکَ مَعَ الْحَفَظَةِبِأَمْرِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ؟<br /> قالَ:لا.<br /> قالَ ( علیه السلام ) :فَمَا وَقَفْتَ بِعَرَفَةَ وَ لَا طَلَعْتَ جَبَلَ الرَّحْمَةِ وَ لَاعَرَفْتَ نَمِرَةَ وَ لَا دَعَوْتَ وَ لَا وَقَفْتَ عِنْدَ النَّمِرَاتِ.»<br /> «ثُمَّ قَالَ ( علیه السلام ) : مَرَرْتَ بَیْنَ الْعَلَمَیْنِ وَ صَلَّیْتَ قَبْلَ مُرُورِکَرَکْعَتَیْنِ وَ مَشَیْتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَ لَقَطْتَ فِیهَا الْحَصَی وَمَرَرْتَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ؟<br /> قَالَ: نَعَمْ.<br /> امام علیه السّلام: آیا به مزدلفه (مشعر) رفتى؟ و از آنجا سنگ‏ریزه ‏ها از زمین برکندى؟ و به مشعر الحرام مرور کردى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) :فَحِینَ صَلَّیْتَ رَکْعَتَیْنِ نَوَیْتَ أَنَّهَا صَلَاةُ شُکْرٍ فِیلَیْلَةِ عَشْرٍ تَنْفِی کُلَّ عُسْرٍ وَ تُیَسِّرُ کُلَّ یُسْرٍ؟<br /> قَالَ: لَا.<br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا مَشَیْتَ بَیْنَ الْعَلَمَیْنِ وَ لَمْ تَعْدِلْ عَنْهُمَایَمِیناً وَ شِمَالًا نَوَیْتَ أَنْ لَا تَعْدِلَ عَنْ دِینِ الْحَقِّیَمِیناً وَ شِمَالًا لَا بِقَلْبِکَ وَ لَا بِلِسَانِکَ وَ لَابِجَوَارِحِکَ؟<br /> قَالَ: لَا.<br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا مَشَیْتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَ لَقَطْتَ مِنْهَا الْحَصَینَوَیْتَ أَنَّکَ رَفَعْتَ عَنْکَ کُلَّ مَعْصِیَةٍ وَ جَهْلٍ وَ ثَبَّتَّکُلَّ عِلْمٍ وَ عَمَلٍ؟<br /> قَالَ: لَا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که در مزدلفه مشى می کردى و از آن سنگ‏ریزه‏ها برمی کندى آیا نیت کردى که هر معصیت و جهل را از خود برکندى و هر علم و عمل را در خود نشاندى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا مَرَرْتَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ نَوَیْتَ أَنَّکَأَشْعَرْتَ قَلْبَکَ إِشْعَارَ أَهْلِ التَّقْوَی وَ الْخَوْفَ لِلَّهِعَزَّ وَ جَلَّ؟<br /> قَالَ: لَا.<br /> <br /> امام علیه السّلام: به مشعر الحرام مرور کردى آیا نیت کردى که شعائر اهل تقوى و اهل خوف را شعار قلب خود قرار دادى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَمَا مَرَرْتَ بِالْعَلَمَیْنِ وَ لَا صَلَّیْتَ رَکْعَتَیْنِ وَ لَامَشَیْتَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَ لَا رَفَعْتَ مِنْهَا الْحَصَی وَ لَامَرَرْتَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ»<br /> «ثُمَّ قَالَ ( علیه السلام ) لَهُ: وَصَلْتَ مِنًی وَ رَمَیْتَ الْجَمْرَةَ وَ حَلَقْتَ رَأْسَکَ وَذَبَحْتَ هَدْیَکَ وَ صَلَّیْتَ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ وَ رَجَعْتَ إِلَیمَکَّةَ وَ طُفْتَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ؟<br /> قَالَ: نَعَمْ<br /> <br /> امام علیه السّلام: در مزدلفه مشى نکردى، و آن سنگ‏ریزه ‏ها برنداشتى، و به مشعر الحرام مرور نکردى.<br /> پس از آن امام علیه السّلام فرمود: در منى نماز گذاردى؟ و رمى جمره کردى؟ و حلق رأس (سر تراشیدن) را انجام دادى؟ و فدیه قربانى خود را ذبح کردى؟ و در مسجد خیف نماز خواندى؟ و به مکّه بازگشتى؟ و طواف افاضه بجاى آوردى؟<br /> شبلى: آرى.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَنَوَیْتَ عِنْدَ مَا وَصَلْتَ مِنًی وَ رَمَیْتَ الْجِمَارَ أَنَّکَبَلَغْتَ إِلَی مَطْلَبِکِ وَ قَدْ قَضَی رَبُّکَ لَکَ کُلَّ حَاجَتِکَ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه به منى رسیدى و رمى جمره‏ها کردى آیا نیّت کردى که به مطلب خود رسیدى و هرگونه حاجت تو برآورده شده است؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا رَمَیْتَ الْجِمَارَ نَوَیْتَ أَنَّکَ رَمَیْتَ عَدُوَّکَ إِبْلِیسَ وَ غَضِبْتَهُ بِتَمَامِ حَجِّکَ النَّفِیسِ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا حَلَقْتَ رَأْسَکَ نَوَیْتَ أَنَّکَ تَطَهَّرْتَ مِنَالْأَدْنَاسِ وَ مِنْ تَبِعَةِ بَنِی آدَمَ وَ خَرَجْتَ مِنَ الذُّنُوبِکَمَا وَلَدَتْکَ أُمُّکَ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه سر تراشیدى آیا نیت کردى که از پلیدیها پاک شدى و از هر گناه و بدعاقبتى که بنى آدم را است بدر آمدى مثل آن روزى شدى که از مادر متولّد شدى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا صَلَّیْتَ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ نَوَیْتَ أَنَّکَ لَاتَخَافُ إِلَّا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَنْبَکَ وَ لَا تَرْجُو إِلَّارَحْمَةَ اللَّهِ تَعَالَی ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که در مسجد خیف نماز خواندى آیا نیّت کردى که نترسى مگر از خدا و امیدوار نباشى مگر به رحمت او؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا ذَبَحْتَ هَدْیَکَ نَوَیْتَ أَنَّکَ ذَبَحْتَ حَنْجَرَةَالطَّمَعِ بِمَا تَمَسَّکْتَ بِهِ مِنْ حَقِیقَةِ الْوَرَعِ وَ أَنَّکَاتَّبَعْتَ سُنَّةَ إِبْرَاهِیمَ ( علیه السلام ) بِذَبْحِ وَلَدِهِ وَ ثَمَرَةِ فُوءَادِهِ وَ رَیْحَانِ قَلْبِهِ وَحَاجَّهُ سُنَّتُهُ لِمَنْ بَعْدَهُ وَ قَرَّبَهُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَیلِمَنْ خَلْفَهُ؟<br /> قَالَ: لَا<br /> امام علیه السّلام: آنگاه که قربانى خود را ذبح کردى آیا نیت کردى که طمع را سر بریدى و به ابراهیم علیه السّلام به ذبح فرزندش اقتدا کردى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ ( علیه السلام ) : فَعِنْدَ مَا رَجَعْتَ إِلَی مَکَّةَ وَ طُفْتَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِنَوَیْتَ أَنَّکَ أَفَضْتَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَی وَ رَجَعْتَإِلَی طَاعَتِهِ وَ تَمَسَّکْتَ بِوُدِّهِ وَ أَدَّیْتَ فَرَائِضَهُ وَتَقَرَّبْتَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی؟<br /> قَالَ: لَا<br /> <br /> امام علیه السّلام: آنگاه که به مکّه بازگشت کردى و طواف افاضه بجاى آوردى آیا نیّت کردى که افاضه (کوچ کردن) به رحمت خدا کردى و به طاعت او بازگشت کردى و بسوى او تقرّب جستى؟<br /> شبلى: نه.<br /> <br /> قَالَ لَهُ زَیْنُ الْعَابِدِینَ ( علیه السلام ) : فَمَا وَصَلْتَ مِنًی وَ لَا رَمَیْتَ الْجِمَارَ وَ لَا حَلَقْتَرَأْسَکَ وَ لَا أَدَّیْتَ نُسُکَکَ وَ لَا صَلَّیْتَ فِی مَسْجِدِالْخَیْفِ وَ لَا طُفْتَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ وَلَا تَقَرَّبْتَ ارْجِعْفَإِنَّکَ لَمْ تَحُجَّ.<br /> فَطَفِقَ الشِّبْلِیُّ یَبْکِی عَلَی مَا فَرَّطَهُ فِیحَجِّهِ وَ مَا زَالَ یَتَعَلَّمُ حَتَّی حَجَّ مِنْ قَابِلٍ بِمَعْرِفَةٍوَ یَقِین».<br /> <br /> امام علیه السّلام فرمود: به منى نرسیدى، و رمى جمره ‏ها نکردى، و حلق رأس انجام ندادى، و قربانی ات را ذبح نکردى، و در مسجد خیف نماز نگذاردى، و طواف افاضه بجاى نیاوردى، و بسوى خداوند تقرب نجستى، چه اینکه تو حج نکردى.<br /> پس شبلى از تفریط حجّش به ندبه و زارى افتاد و پیوسته آداب حج می ‏آموخت تا سال دیگر از روى معرفت و یقین حج بگذارد.<br /> | ترجمه = <br /> <br /> | ارتفاع =20em <br /> <br /> }}<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> <br /> * '''تاریخ تصوف'''، میر باقری فرد، سید علی اصغر، دهباشی، مهدی، تهران-ایران، سمت، 1392ش.<br /> * '''طبقات الصوفیه'''، انصاری، عبد الله بن محمد، تهران-ایران، توس، 1362ش.<br /> * '''تاریخ بغداد'''، خطیب بغدادی، احمد بن علی، بیروت-لبنان، دار الکتب العلمیه، 1997م.<br /> *'''وفیات الاعیان،''' ابن خلکان، احمد بن محمد، بیروت-لبنان، دار الفکر، بی تا.<br /> *'''نفحات الانس'''، جامی، عبد الرحمن بن احمد، کلکته-هند، بی نا، بی تا.<br /> *'''کشف المحجوب'''، هجویری، علی بن عثمان، تهران-ایران، سروش، 1383ش.<br /> *'''جستجو در تصوف ایران'''، زرین کوب، عبد الحسین، تهران-ایران، امیرکبیر، 1403ش.<br /> *'''تذکره الاولیاء'''، عطار نیشابوری، فرید الدین، تهران-ایران، سخن، بی تا.<br /> *'''مجالس المومنین'''، شوشتری، نور الله بن شریف الدین، تهران-ایران، اسلامیه، 1377ش.<br /> *'''روضات الجنات'''، خوانساری، سید محمد باقر، قم-ایران، اسماعیلیان، 1390ش.<br /> *'''ریحانه الادب'''، مدرس، محمد علی، قم-ایران، موسسه امام صادق (ع)، 1395ش.<br /> *'''مستدرک الوسائل'''، نوری، حسین بن محمد تقی، بیروت-لبنان، آل البیت، 1987م.<br /> *'''جهاد الامام السجاد'''، حسینی جلالی حائری، سید محمد رضا، قم-ایران، دار الحدیث، 1431ق.<br /> *'''صهبای صفا'''، جوادی آملی، عبد الله، تهران ایران، مشعر، 1382ش.<br /> *'''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمدی ری شهری، محمد، قم-ایران، دارالحدیث، 1386ش.<br /> *'''حدیث شبلی در اسرار حج در روایت شیعیان یا حکایت صوفیان؟'''، خامه یار، احمد، تهران ایران، فصلنامه پژوهشنامه حج و زیارت دوره 6 شماره 1، 1400ش.<br /> *'''دیوان ناصر خسرو'''، قبادیانی، ناصر خسرو، تهران-ایران، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، بی تا.<br /> *'''برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات'''، حسینی، داوود، تهران-ایران، مشعر، 1400.<br /> <br /> [[رده:اسرار حج]]<br /> [[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> <br /> [[ar:حديث الشبلي]]<br /> [[en:Hadith of Shibli]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF(%D8%B9)&diff=69217 2026-08-05T03:45:05Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات اشخاص<br /> |عنوان = <br /> |تصویر = قبور_ائمه_بقیع_قبل_از_تخریب.png<br /> |عرض تصویر = <br /> |توضیح تصویر = آرامگاه امام سجاد(ع) در کنار دیگر [[ائمه بقیع]]، پیش از تخریب در [[قبرستان بقیع]]<br /> |نام کامل = امام سجاد(ع)<br /> |کنیه = <br /> |لقب = زین‌العابدین<br /> |نسب = [[بنی‌هاشم]]<br /> |زادروز = سال ۳۸ق<br /> |کشور تولد = <br /> |شهر تولد = مدینه<br /> |محل زندگی = <br /> |مهاجر/انصار = <br /> |نام همسر = ام عبدالله (دختر [[امام حسن(ع)]])<br /> |فرزندان = [[امام باقر(ع)]]<br /> |خویشاوندان سرشناس = [[امام حسین(ع)]] (پدر) [[شهربانو]] (مادر)<br /> |دین = <br /> |مذهب = <br /> |پیشه = <br /> |مناصب = <br /> |نحوه درگذشت/شهادت = <br /> |تاریخ درگذشت = سال ۹۵ق<br /> |شهر درگذشت = مدینه<br /> |کشور درگذشت = <br /> |آرامگاه = [[قبرستان بقیع]]<br /> <br /> |زمان اسلام آوردن = <br /> |نحوه اسلام آوردن = <br /> |حضور در جنگ‌ها = <br /> |هجرت به = <br /> |دلیل شهرت = امام چهارم شیعیان<br /> |نقش‌های برجسته = <br /> |دیگر فعالیت‌ها = <br /> <br /> |نام زیارتگاه = <br /> |سمت = <br /> |خدمت = <br /> |محل اقدام = <br /> |سفر = <br /> |نوشته‌ها = <br /> |موقوفات = <br /> |بناهای ساخته شده = <br /> |مقام علمی = <br /> <br /> |پس از =<br /> |پیش از =<br /> <br /> |اساتید = <br /> |محل تحصیل = <br /> |اجازه روایت از = <br /> |اجازه اجتهاد از = <br /> |شاگردان = <br /> |اجازه روایت به = <br /> |اجازه اجتهاد به = <br /> |تالیفات = <br /> <br /> |فعالیت سیاسی = <br /> |فعالیت اجتماعی = <br /> |فعالیت مذهبی = <br /> <br /> |وبگاه رسمی = <br /> |امضا = <br /> }}<br /> '''امام سجاد(ع)''' (۳۸ - ۹۵ق) معروف به زین‌العابدین، چهارمین امام شیعیان و فرزند [[امام حسین(ع)]] و پدر [[امام باقر(ع)]] است. وی به عبادت زیاد، زهد، انفاق‌کردن و صدقه‌دادن مشهور است. محل دفن امام سجاد(ع) در [[بقیع|قبرستان بقیع]] است. بنابر بر قولی وی به دست [[ولید بن عبدالملک|وَلید بن عبدالمَلِک]]، ششمین حاکم اموی، مسموم شد و به شهادت رسید. فضیلت زیارت امام سجاد(ع) در ضمن زیارات [[ائمه بقیع]] ذکر شده است. <br /> <br /> امام سجاد(ع) بارها به [[حج|سفر حج]] رفته و برخی تعداد آن را تا بیست سفر نوشته‌اند. بر اساس روایتی از امام سجاد(ع) کسی که اعمال حج را به جا آورد، بهشت بر او واجب می‌‏گردد و گناهانش بخشیده می‌‏شود. امام در روایتی، مشهور به [[حدیث شبلی]]، به [[اسرار حج]] و معانی باطنی اعمال حج پرداخته است. <br /> <br /> مکان‌هایی در کشور عراق منسوب به امام سجاد(ع) است که عبارتند از: [[مقام امام زین‌العابدین (حله)|مقام امام سجاد(ع) در حله]]، [[مقام امام زین‌العابدین (نجف)|مقام امام سجاد(ع) در نجف]] و [[مقام امام زین‌العابدین (کربلا)|مقام امام سجاد(ع) در کربلا]]. <br /> <br /> ==معرفی و جایگاه==<br /> علی بن حسین(ع) مشهور به سجاد و زین‌العابدین؛ چهارمین امام شیعیان است که بر اساس قول مشهور در سال 38 هجری در [[مدینه]] متولد شد.&lt;ref&gt;الکافی، ج۱، ص۴۶۶؛ الارشاد، ج۲، ص۱۳۷. &lt;/ref&gt; او سال‌های آخر خلافت جدش [[امام علی(ع)]] را درک کرد، 13 سال با عمویش [[امام حسن(ع)]] و 23 سال در کنار پدرش [[امام حسین(ع)]] بود. <br /> <br /> امام سجاد در واقعه عاشورای سال 61 هجری در جریان قیام امام حسین(ع) در [[کربلا]] حضور داشت؛ اما به دلیل بیماری در جنگ شرکت نکرد و پس از این واقعه 33 یا 34 سال زندگی کرد.&lt;ref&gt;تاريخ ‏طبری، ج‏۱۱، ص۶۳۰. &lt;/ref&gt; گفته شده علی بن حسین(ع) در سال ۹۴&lt;ref&gt;تاریخ طبری، ‏ج۱۱، ص۶۳۱؛ انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; یا ۹۵ قمری&lt;ref&gt;تاريخ مدینه دمشق، ج۴۱، ص۴۱۶.&lt;/ref&gt; به دستور [[ولید بن عبدالملک|وَلید بن عبدالمَلِک]](حک: 86-96) مسموم شد و به شهادت رسید&lt;ref&gt;الإتحاف بحب الأشراف، ص۲۷۷.&lt;/ref&gt; و در [[قبرستان بقیع]]، کنار قبر امام حسن(ع)، [[امام محمد باقر(ع)|امام باقر(ع)]] و [[امام صادق(ع)]] مدفون شد.&lt;ref&gt; تاريخ‏ طبری، ج‏۱۱، ص۶۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در برخی روایات آمده که امام سجاد(ع) در اولین [[اربعین]] به کربلا رفت و سرهای شهدا را به بدنشان ملحق کرد.&lt;ref&gt;بحار الانوار، ج۹۸، ص۳۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === دوران امامت ===<br /> امام سجاد(ع) جزو دوازده امام معصوم شیعیان است.&lt;ref&gt;إعلام الوری، ص۳۹۶ و ۳۹۷.&lt;/ref&gt; امامت وی با شهادت امام حسین(ع) در عاشورای سال ۶۱ قمری آغاز شد و تا زمان شهادتش (سال ۹۴ یا ۹۵ قمری) ادامه داشت.&lt;ref&gt;الارشاد، ج۲، ص۱۳۸؛ اعلام الوری، ص۲۵۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> روایات زیادی از سیره عبادی و عبادت‌های زیاد امام سجاد(ع) نقل شده&lt;ref&gt;العبر، ج۱، ص۸۳.&lt;/ref&gt; و مجموعه دعاهای او در [[کتاب صحیفه سجادیه]] جمع آوری شده است.&lt;ref&gt;الذریعه، ج۱۵، ص۱۸ و ۱۹.&lt;/ref&gt; همچنین [[زیارت امین الله]] از امام سجاد(ع) نقل شده است.&lt;ref&gt;کامل الزیارات، ص۳۹.&lt;/ref&gt; امام سجاد را فردی اهل سخاوت،&lt;ref&gt;تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۲۵۹.&lt;/ref&gt; و مهربان با مستمند و یتیمان و اهل انفاق و صدقه توصیف کرده‌اند.&lt;ref&gt;بحارالأنوار، ج۴۶، ص۶۲ و ۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دوران امامت امام سجاد(ع) معاصر با چند تن از [[بنی‌امیه|خلفای اموی]](حک:41-132) و زبیریان(حک:64-73) شامل [[یزید بن معاویه]](64-61)، [[عبدالله بن زبیر|عَبدالله بن زُبَیر]](73-64)، [[معاویه بن یزید]](64)، [[مروان بن حکم]](65)، [[عبدالملک مروان]](65-86) و [[ولید بن عبدالملک]](96-86) بود. حاکمیت جریان اموی و تسلط چند ساله زبیریان بر [[مکه]] و [[مدینه]] به عنوان مخالفان شیعه و [[اهل‌بیت(ع)]] یکی از بحرانی‌ترین و دشوارترین ادوار امامت را برای امام سجاد(ع) پدید آورده بود.&lt;ref&gt;اثبات الوصیه، ص۱۶۷ و ص۱۶۸؛ صحیفه سجادیه، دعای ۴۹، ص۲۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> == حج‌های امام سجاد(ع) ==<br /> سیره عملی امام سجاد(ع) نشان‌دهنده توجه و اهمیت حج نزد وی است. حکایاتی وجود دارد که نشان می‌دهد امام سجاد(ع) در موارد متعددی&lt;ref&gt; المحاسن، ج۲، ص۳۶۱؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۹۳ و ص۲۹۴؛ الدرالنظيم، ص۵۹۱. &lt;/ref&gt; سواره&lt;ref&gt; مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۹۴.&lt;/ref&gt; یا پیاده به حج ‌رفته‌اند.&lt;ref&gt; الإرشاد، ج۲، ص۱۴۴؛ المنتظم، ج۵، ص۳۴۹.&lt;/ref&gt; برخی شمار حج‌های امام سجاد را 20 مورد دانسته‌اند.&lt;ref&gt;المحاسن، ج۲، ص۶۳۵؛ الخصال، ص۵۱۷ و ص۵۱۸.&lt;/ref&gt; امام سجاد(ع) در روایتی درباره نسبت خود و [[اهل‌بیت(ع)]] با حج می‌فرماید: «من فرزند مکه و منا، صفا و زمزم هستم.»&lt;ref&gt;الکافی، ج۱، ص۴۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در منابع متقدم حکایات متعددی از سفرهای امام سجاد(ع) به مکه نقل شده است. گفته شده در یک مورد امام به منظور متقاعد ساختن عموی خویش [[محمد بن حنفیه]] که مدعی امامت بود، از وی خواست که به [[مکه]] و نزد [[حجر الاسود|حجرالاسود]] بروند و حجرالاسود امامت هر کس را تایید کند، وی امام است. به اذن الهی حجرالاسود به سخن درآمد و امامت امام سجاد(ع) را تایید کرد.&lt;ref&gt;الکافی، ج۱، ص۳۴۸؛ الإحتجاج، ج۲، ص۴۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> یکی از سفرهای امام سجاد(ع) به مکه، همزمان با سفر [[هشام بن عبدالملک]](حک105-125) به این شهر بوده است. هشام که در زمان خلافت پدرش عبدالملک(65 -86) یا برادرش ولید(86-96) به حج رفته بود،&lt;ref&gt;الاختصاص، ص۱۹۱؛ الاغانی، ج۱۵، ص۲۱۷.&lt;/ref&gt; وقتی خواست [[حجرالاسود]] را [[استلام]] کند، به جهت ازدحام جمعیت نتوانست این کار را انجام دهد، در همین زمان امام سجاد(ع) به حجرالاسود نزدیک شد، مردم به جهت احترام به آن حضرت و حفظ شأن ایشان، کنار رفتند و حضرت به راحتی حجرالاسود را استلام کرد.‏&lt;ref&gt;الاغانی، ج۱۵، ص۲۱۷؛ الاختصاص، ص۱۱۹؛ الارشاد، ج۲، ص۱۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ثواب حج ==<br /> از منظر امام سجاد(ع) انجام حج و زیارت خانه خدا از ثواب و اجر بسیار فراوانی برخوردار است.&lt;ref&gt;الكافى، ج۴، ص۴۱۱. &lt;/ref&gt; بر اساس روایتی از امام سجاد(ع) کسی که اعمال حج را به جا آورد، آمرزیده است و بهشت بر او واجب می‌‏گردد و گناهانش بخشیده می‌‏شود.&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ص۱۵۶.&lt;/ref&gt; در روایت دیگری ایشان به شفاعت فرشتگان الهی از کسی که بین [[صفا و مروه]] سعی کند، اشاره دارد.&lt;ref&gt;من لا يحضره الفقيه، ج۲، ص۲۰۹. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == حدیث شبلی ==<br /> {{اصلی|حدیث شبلی}}<br /> حدیث شبلی روایتی است منسوب به امام زین‌العابدین(ع) که در آن امام در گفت‌وگوی با شبلی، [[اسرار حج|اسرار]] و معانی باطنی اعمال حج را بیان می‌کند.&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص۱۲ و ص۱۵.&lt;/ref&gt; اسرار میقات، اسرار ورود به حرم، [[اسرار وقوف در مشعر|اسرار وقوف در مشاعر]] از جمله موضوعات مطرح شده در این حدیث است.&lt;ref&gt;برسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات، ص۴۴ تا ص۱۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دعای امام سجاد(ع) در روز عرفه ==<br /> {{اصلی|دعای عرفه امام سجاد (متن دعا)}}<br /> دعای چهل و هفتم از [[صحیفه سجادیه]] دعایی است که امام سجاد(ع) در [[روز عرفه]] خوانده است.&lt;ref&gt;صحیفه کامله سجادیه، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt; این دعا طولانی‌ترین دعای صحیفه است و در آن به موضوعاتی همچون بیان اسما و صفات خدا، دعا و صلوات در حق پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) و شیعیان و بیان برخی مکارم اخلاق پرداخته شده است.&lt;ref&gt;دیار عاشقان، ج۷، ص۵۳۹–۵۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == محل دفن امام سجاد(ع) ==<br /> {{اصلی|بارگاه امامان در بقیع}}<br /> <br /> امام سجاد(ع) در کنار [[امام حسن(ع)]]،‌&lt;ref&gt;الکافی، ج۱، ص۴۲۷.&lt;/ref&gt; [[امام باقر(ع)]]&lt;ref&gt;مروج الذهب، ج۳، ص۲۱۹.&lt;/ref&gt; و [[امام صادق(ع)]]&lt;ref&gt;مروج الذهب، ج۳، ص۲۱۹.&lt;/ref&gt; در [[قبرستان بقیع]] دفن است.&lt;ref&gt;الکافی، ج۱، ص۴۶۹. &lt;/ref&gt; در قرن پنجم، [[مجدالملک براوستانی]] (درگذشت: 492ق)، وزیر [[سلجوقیان]]، بارگاه و گنبدی بلند بر قبور امامان شیعه ساخت.&lt;ref&gt;الکامل، ج۱۰، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt; این گنبد و بارگاه یک بار در سال 1220 قمری توسط وهابیان تخریب شد و پس از بازسازی در سال 1233ق، توسط حکومت عثمانی،&lt;ref&gt;بقیع در آینه نگاره‌های هنری، ص۲۱.&lt;/ref&gt; بار دیگر توسط وهابی‌ها در سال 1344ق تخریب شد و تاکنون بدون گنبد و ساختمان در محوطه قبرستان بقیع باقی مانده است.&lt;ref&gt;تخریب و بازسازی بقیع، ص۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زیارت‌ امام سجاد(ع) در بقیع ==<br /> {{اصلی|زیارت امام سجاد(ع)}}<br /> فضیلت زیارت امام سجاد(ع) در ضمن زیارات [[ائمه بقیع]] ذکر شده است؛ در روایتی از امام صادق(ع)، زیارت ائمه پس از [[حج]]، خاتمه [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] دانسته شده است که با این کار، اعمال حج کامل می‌شود.&lt;ref&gt;بحار الأنوار، ج۹۷، ص۱۳۹ و ص۲۰۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> زیارت امام سجاد زیارت‌نامه‌ای مخصوص دارد که زائر به هنگام حضور بر قبر وی در [[بقیع|قبرستان بقیع]] می‌خواند.&lt;ref&gt;قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، ج۱، ص۱۱۲.&lt;/ref&gt; به باور عالمان شیعه بهترین زیارت برای [[زیارت]] امامان شیعه، زیارت جامعه کبیره و [[زیارت امین الله]] است. <br /> <br /> == مکان‌های زیارتی منسوب به امام سجاد(ع) ==<br /> سه مکان در [[عراق|کشور عراق]] منسوب به امام سجاد(ع) است که عبارتند از:<br /> <br /> === مقام امام سجاد(ع) در حله ===<br /> {{اصلی|مقام امام زین‌العابدین (حله)}}<br /> مقام منتسب به امام سجاد(ع) در شهر حله، متشکل از دو اتاق مستطیل شکل با گنبدی سبزرنگ و دو مناره است. در این محل ضریح یا صندوقچه‌ای به ارتفاع بیش از یک متر، به نشانه محل حضور امام زین‌العابدین(ع)، نصب شده و با پارچه‌های سبزرنگ، پوشانیده شده است.&lt;ref&gt;زیارت‌گاه‌های عراق، ج۲، ص۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مقام امام سجاد(ع) در نجف ===<br /> {{اصلی|مقام امام زین‌العابدین (نجف)}}<br /> [[پرونده:61.jpg|بندانگشتی|نمایی از مقام امام سجاد(ع) در نجف اشرف]]<br /> <br /> مقام امام سجاد(ع) در نجف در ضلع غربی [[آستان مقدس علوی]] قرار دارد. این مقام در حقیقت، محل توقف و اقامت امام سجاد(ع) در زمان زیارت جدشان، [[امام علی(ع)]] بوده و حضرت در اینجا به عبادت و نماز پرداخته‌اند.&lt;ref&gt;زیارت‌گاه‌های عراق، ج۱، ص۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مقام امام سجاد(ع) در کربلا ===<br /> {{اصلی|مقام امام زین‌العابدین (کربلا)}}<br /> مقام امام سجاد(ع) و [[اسرای کربلا]]، یکی از توقفگاه‌های کاروان اسرای کربلا در کشور عراق و در [[کربلا]]، در منطقه خسیف واقع شده است.&lt;ref&gt;المواقع الاثریة والسیاحیة فی کربلاء، ص١٢٩.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * '''الاتحاف بحب الاشراف'''، شبراوی، جمال‌الدین، قم، دارالکتاب، 1423ق.<br /> * '''اثبات الوصیه'''، مسعودی، علی بن حسین، قم، انصاریان، 1426ق.<br /> * '''الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد'''، شيخ مفيد، محمد بن محمد بن النعمان، تحقيق مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، بيروت، دار المفيد، 1414ق.<br /> * '''الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد'''، شیخ مفید، محمد بن محمد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.<br /> * '''الاحتجاج علي اهل اللجاج'''، طبرسی، احمد بن علی، تحقيق سيد محمد باقر موسوي خرسان، نجف، دار النعمان، 1386ق. <br /> * '''الاختصاص'''، شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، تحقیق علی اکبر غفاري و سید محمود زرندي، بيروت، دار المفيد، 1414ق.<br /> * '''إعلام الوری بأعلام الهدی'''، طبرسی، فضل بن حسن، تهران، اسلامیه،‌ چاپ سوم، ۱۳۹۰ق<br /> * '''الاغاني'''، ابوالفرج اصفهاني، علی بن حسین، تصحيح عبدالله علي مهنّا و سمير جابر، بيروت، دار الفکر، بي‌تا.  <br /> * '''انساب الاشراف'''، البلاذري، احمد بن يحيي، تحقيق سهيل صادق زکار و رياض زرکلي، بيروت، دار الفکر، ‌1417‌ق. <br /> * '''بحار الانوار'''، مجلسی، محمدباقر، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.<br /> * '''بقیع در آینه نگاره‌های هنری'''، خامه‌یار، احمد، تهران، مشعر، 1403ش. <br /> * '''بررسی اسرار حج در حدیث شبلی از منظر آیات و روایات'''، حسینی، داوود، تهران، مشعر، 1400ش.<br /> * '''تاريخ الطبري (تاريخ الامم و الملوك)'''، الطبري، محمد بن جریر، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1378ق.<br /> * '''تاريخ مدينة دمشق'''، ابن عساكر، علي بن الحسن، تحقیق علي شيري، بيروت، دار الفكر، 1415ق.<br /> * '''تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد'''، قاضی عسکر، علی، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.<br /> * '''الخصال المحمودة و المذمومه'''، شيخ صدوق، محمد بن علي بن بابويه، تحقيق علي‌اکبر غفاري، قم، النشر الاسلامي، 1410ق.<br /> * '''الدر النظيم في مناقب الائمّه اللهاميم'''، ابن حاتم العالمي، قم، النشر الاسلامی، 1420ق. <br /> * '''دیار عاشقان'''، انصاریان، حسین، تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.<br /> * '''الذریعة الی تصانیف الشیعه'''، آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.<br /> * '''زیارت‌گاه‌های عراق'''، فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، تهران، سازمان حج و زیارت،‌ بی‌تا،<br /> * '''صحیفه کامله سجادیه با ترجمه فارسی'''، علی بن حسین، مترجم: غرویان، محسن، ابراهیمی‌‌فر، عبد الجواد، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۸ش<br /> * '''العِبَر فی خبر من غبر'''، ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.<br /> * '''قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر'''، كاشف الغطاء، احمد، مؤسسة كاشف الغطاء، نجف اشرف‌، 1367ق‌.<br /> * '''الکافي'''، کلینی، محمد بن يعقوب، تحقيق علي‌اکبر غفاري، تهران، دار الکتب اسلاميه، 1362ش.<br /> * '''کامل الزیارات'''، ابن قولویه، جعفر بن محمد، نجف اشرف، مطبعة المقدسة الرضویه، بی‌تا.<br /> * '''الکامل فی التاریخ'''، ابن اثیر، بیروت، دار صادر، 1385ق.<br /> * '''المحاسن'''، برقی، احمد بن محمد، به کوشش سيد جلال‌الدين محدث ارموي، تهران، دار الکتب الاسلاميه، 1326ش.<br /> * '''مروج الذهب'''، مسعودی، علی بن حسین، به کوشش اسعد داغر، قم، دار الهجره، 1409ق.<br /> * '''من لا يحضره الفقيه'''، شيخ صدوق، محمد بن علي بن بابويه، تحقیق علی اکبر غفاري، قم، النشر الاسلامي، 1404ق.<br /> * '''مناقب آل ابي طالب'''، ابن شهرآشوب، محمد بن علی، تحقیق گروهي از اساتيد نجف، نجف، المکتبة الحيدريه، 1376ق.<br /> * '''المنتظم في تاريخ الملوک و الامم'''، ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، تحقيق محمد عبدالقادر عطا و مصطفي عبدالقادر عطا و نعيم زرزور، بيروت، دار الکتب العلميه، 1412ق.  <br /> * '''المواقع الاثرية والسياحية في كربلاء'''، سلمان هادي آل طعمة، تهران، موسسه فرهنگی و هنری مشعر، ١۴٣١ه. ق - ١٣٨٩ش.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:امامان شیعه]]<br /> [[رده:معصومان]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]<br /> <br /> [[ar:الإمام السجاد (ع)]]<br /> [[en:Imam Sajjad (AS)]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88:%D8%AC%D8%B9%D8%A8%D9%87_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84&diff=69066 2026-07-29T05:17:46Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{Infobox<br /> |bodystyle = background: #edf1fe; border-radius:4px;<br /> |headerstyle = background: #E6DAB6; color:white<br /> |labelstyle = vertical-align: middle; background:#fff5d7; <br /> |datastyle = vertical-align: middle;background:#fffdf5; padding-right: 5px;<br /> <br /> |title = {{{عنوان|{{PAGENAME}}}}}<br /> <br /> |image = {{#if: {{{تصویر|}}} | [[file:{{{تصویر|}}}|300px]] }}<br /> |caption = {{{توضیح تصویر|}}}<br /> <br /> |label2 = دسته<br /> |data2 = {{{دسته|}}}<br /> |label4 = مربوط به آیین<br /> |data4 = {{{مربوط به آیین|}}}<br /> |label6 = مکان<br /> |data6 = {{{مکان|}}}<br /> |label8 = زمان<br /> |data8 = {{{زمان|}}}<br /> |label10 = عمل قبلی<br /> |data10 = {{{عمل قبلی|}}}<br /> |label12 = عمل بعدی<br /> |data12 = {{{عمل بعدی|}}}<br /> |label14 = حکم <br /> |data14 = {{{حکم|}}}<br /> |label16 = کفاره<br /> |data16 = {{{کفاره|}}}<br /> |label18 = پیامد فقهی<br /> |data18 = {{{پیامد فقهی|}}}<br /> |label20 = ثواب<br /> |data20 = {{{ثواب|}}}<br /> |label22 = آداب وابسته<br /> |data22 = {{{آداب وابسته|}}}<br /> |label24 = فلسفه و اسرار<br /> |data24 = {{{فلسفه و اسرار|}}}<br /> |label26 = منشاء و تاریخچه<br /> |data26 = {{{منشاء و تاریخچه|}}}<br /> |label28 = مکان‌های وابسته<br /> |data28 = {{{مکان‌های وابسته|}}}<br /> |label30 = اشیای وابسته<br /> |data30 = {{{اشیای وابسته|}}}<br /> |label32 = ذکرهای وابسته<br /> |data32 = {{{ذکرهای وابسته|}}}<br /> |label34 = دعاهای وابسته<br /> |data34 = {{{دعاهای وابسته|}}}<br /> |label36 = مفاهیم فقهی وابسته<br /> |data36 = {{{مفاهیم فقهی وابسته|}}}<br /> |label38 = احکام فقهی وابسته<br /> |data38 = {{{احکام فقهی وابسته|}}}<br /> |label40 = صفحه فتواهای مراجع<br /> |data40 = {{{صفحه فتواهای مراجع|}}}<br /> |label44 = جستارهای وابسته <br /> |data44 = {{{جستارهای وابسته|}}}<br /> |below = {{#if: {{{فیلم|}}} | [[file:{{{فیلم|}}}|300px]]&lt;br&gt;}}{{{توضیح فیلم|}}}<br /> }}&lt;noinclude&gt;<br /> &lt;pre&gt;<br /> {{جعبه اطلاعات اعمال<br /> | عنوان = <br /> | تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | فیلم = <br /> | توضیح فیلم = <br /> | دسته = <br /> | مربوط به آیین = <br /> | مکان = <br /> | زمان = <br /> | عمل قبلی = <br /> | عمل بعدی = <br /> | حکم = <br /> | کفاره = <br /> | پیامد فقهی = <br /> | ثواب = <br /> | آداب وابسته = <br /> | فلسفه و اسرار = <br /> | منشاء و تاریخچه = <br /> | مکان‌های وابسته = <br /> | اشیای وابسته = <br /> | ذکرهای وابسته = <br /> | دعاهای وابسته = <br /> | مفاهیم فقهی وابسته = <br /> | احکام فقهی وابسته = <br /> | صفحه فتواهای مراجع = <br /> | جستارهای وابسته = <br /> }}<br /> &lt;/pre&gt;<br /> &lt;templatedata&gt;<br /> {<br /> &quot;params&quot;: {<br /> &quot;عنوان&quot;: {},<br /> &quot;تصویر&quot;: {},<br /> &quot;توضیح تصویر&quot;: {},<br /> &quot;فیلم&quot;: {},<br /> &quot;توضیح فیلم&quot;: {},<br /> &quot;دسته&quot;: {},<br /> &quot;مربوط به آیین&quot;: {},<br /> &quot;مکان&quot;: {},<br /> &quot;زمان&quot;: {},<br /> &quot;عمل قبلی&quot;: {},<br /> &quot;عمل بعدی&quot;: {},<br /> &quot;حکم&quot;: {},<br /> &quot;کفاره&quot;: {},<br /> &quot;پیامد فقهی&quot;: {},<br /> &quot;ثواب&quot;: {},<br /> &quot;آداب وابسته&quot;: {},<br /> &quot;فلسفه و اسرار&quot;: {},<br /> &quot;منشاء و تاریخچه&quot;: {},<br /> &quot;مکان‌های وابسته&quot;: {},<br /> &quot;اشیای وابسته&quot;: {},<br /> &quot;ذکرهای وابسته&quot;: {},<br /> &quot;دعاهای وابسته&quot;: {},<br /> &quot;مفاهیم فقهی وابسته&quot;: {},<br /> &quot;احکام فقهی وابسته&quot;: {},<br /> &quot;صفحه فتواهای مراجع&quot;: {},<br /> &quot;جستارهای وابسته&quot;: {}<br /> },<br /> &quot;format&quot;: &quot;block&quot;<br /> }<br /> &lt;/templatedata&gt;<br /> [[رده:جعبه‌های اطلاعات ویکی حج]]<br /> &lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;[[ar:قالب:صندوق معلومات أعمال]]<br /> [[en:Template:Infobox acts]]&lt;/noinclude&gt;</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88:%D8%AC%D8%B9%D8%A8%D9%87_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=69065 2026-07-29T05:04:59Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{Infobox<br /> | bodystyle = background: #FFFCF7; border-radius: 5px;<br /> | headerstyle = background: #dbbe8e; <br /> | labelstyle = background: #E6D0AE; vertical-align: middle; padding: 5px; text-align: left<br /> | datastyle = vertical-align: middle; <br /> <br /> |title = {{#اگر:{{{نام}}}|{{{نام|}}}|{{PAGENAME}} }}<br /> <br /> |above = {{{عنوان|پیامبران}}}<br /> |image = {{#اگر:{{{تصویر|}}}|[[پرونده:{{{تصویر|}}}|{{{عرض تصویر|}}}230px]]}}<br /> |caption = {{#اگر:{{{تصویر|}}}|{{{زیرنویس|}}}}}<br /> <br /> |header1 = {{{اطلاعات پیامبر|}}}<br /> |label2 = نام در قرآن<br /> |data2 = {{{نام در قرآن|}}}<br /> |label3 = نام در کتاب مقدس<br /> |data3 ={{{نام در کتاب مقدس|}}}<br /> |label4 = محل تولد<br /> |data4 = {{{محل تولد|}}}<br /> |label5 = محل زندگی<br /> |data5 = {{{محل زندگی|}}}<br /> |label6 = آرامگاه<br /> |data6 = {{{آرامگاه|}}}<br /> |label7 = نام قوم<br /> |data7 = {{{نام قوم|}}}<br /> |label8 = پیش از<br /> |data8 = {{{پیش از|}}}<br /> |label9 = پس از<br /> |data9 = {{{پس از|}}}<br /> |label10 = نام کتاب<br /> |data10 = {{{نام کتاب|}}}<br /> |label11 = خویشاوندان مهم <br /> |data11 = {{{خویشاوندان مهم|}}}<br /> |label12 = معجزات<br /> |data12 = {{{معجزات|}}}<br /> |label13 = پیامبران هم‌عصر<br /> |data13 = {{{پیامبران هم‌عصر|}}}<br /> |label14 = پیروان<br /> |data14 = {{{پیروان|}}}<br /> |label15 = دین<br /> |data15 = {{{دین|}}}<br /> |label16 = سن<br /> |data16 = {{{سن|}}}<br /> |label17 = دوره زمانی<br /> |data17 = {{{دوره زمانی|}}}<br /> |label18 = تکرار نام در قرآن<br /> |data18 = {{{تکرار نام در قرآن|}}}<br /> |label19 = مخالفان<br /> |data19 ={{{مخالفان|}}}<br /> |label20 = حوادث مهم<br /> |data20 = {{{حوادث مهم|}}}<br /> <br /> |below = '''پیامبران اولوالعزم'''{{سخ}}<br /> [[حضرت محمد صلی الله علیه و آله|حضرت محمد(ص)]] • [[حضرت ابراهیم|ابراهیم]] • [[نوح (پیامبر)|نوح]] • [[عیسی (پیامبر)|عیسی]] • [[موسی (پیامبر)|موسی]] • [[:رده:پیامبران|سایر پیامبران]]<br /> }}&lt;noinclude&gt;<br /> [[رده:الگوهای اطلاعاتی جعبه‌ای]]<br /> [[رده:جعبه‌های اطلاعات ویکی حج]]<br /> {{توضیحات}}<br /> &lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;[[ar:قالب:صندوق معلومات الأنبياء]]<br /> [[en:Template:Infobox Prophets]]&lt;/noinclude&gt;</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88:%D8%AC%D8%B9%D8%A8%D9%87_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B4%D8%AE%D8%A7%D8%B5&diff=69064 2026-07-29T05:04:35Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{Infobox<br /> | bodystyle = background: #FFFCF7; border-radius: 5px;<br /> | headerstyle = background: #dbbe8e; <br /> | labelstyle = background: #E6D0AE; vertical-align: middle; padding: 5px; text-align: left<br /> | datastyle = vertical-align: middle; <br /> <br /> | title = {{{عنوان|{{PAGENAME}}}}}<br /> | image = {{#اگر:{{{تصویر|}}}|[[پرونده:{{{تصویر|}}}{{#اگر: {{{عرض تصویر|}}}{{{اندازه تصویر|}}}|{{!}}{{{عرض تصویر|}}}{{{اندازه تصویر|}}}|{{!}}230px}}]]}}<br /> | caption = {{{توضیح تصویر|}}}<br /> | header1 = {{#if: {{{نام کامل|}}}{{{لقب|}}}{{{نسب|{{{نسب/قبیله|}}}}}}{{{شهر تولد|}}}{{{زادروز|{{{تاریخ تولد|}}}}}}{{{زادروز/زادگاه|}}}{{{کشور تولد|}}}{{{شهر تولد|}}}{{{محل زندگی|}}}{{{مهاجر/انصار|}}}{{{کشور درگذشت|}}}{{{شهر درگذشت|{{{ شهر وفات|}}}}}}{{{آرامگاه|}}}{{{همسر|{{{نام همسر|}}}}}}{{{فرزندان|}}}{{{خویشاوندان سرشناس|}}}{{{دین|}}}{{{مذهب|}}}{{{پیشه|{{{شغل|}}}}}}{{{مناصب|}}}{{{منصب|}}}{{{تاریخ درگذشت|{{{تاریخ وفات|{{{تاریخ و محل وفات|}}}}}}}}}{{{شغل|}}}{{{عنوان|}}}{{{تاریخ و مکان درگذشت/شهادت|}}}{{{نحوه درگذشت/شهادت|}}}|مشخصات فردی}}<br /> | label2 = نام کامل<br /> | data2 = {{{نام کامل|}}}<br /> | label3 = کنیه<br /> | data3 = {{{کنیه|}}}<br /> | label5 = لقب<br /> | data5 = {{{لقب|}}}<br /> | label10 = نسب<br /> | data10 = {{{نسب|{{{نسب/قبیله|}}}}}}<br /> <br /> &lt;!-- برای هماهنگی با جعبه اطلاعات اصحاب --&gt;<br /> | label12 = زادروز و زادگاه<br /> | data12 = {{{زادروز/زادگاه|}}}<br /> <br /> | label15 = زادروز<br /> | data15 = {{{زادروز|{{{تاریخ تولد|}}}}}}<br /> | label20 = زادگاه<br /> | data20 = {{{کشور تولد|}}}{{#اگر: {{{کشور تولد|}}}|{{#اگر: {{{شهر تولد|}}}|،}}}} {{{شهر تولد|}}}<br /> | label22 = محل زندگی<br /> | data22 = {{{محل زندگی|}}}<br /> | label24 = مهاجر/انصار<br /> | data24 = {{{مهاجر/انصار|}}}<br /> | label26 = همسر<br /> | data26 = {{{نام همسر|}}}<br /> | label28 = فرزندان<br /> | data28 = {{{فرزندان|}}}<br /> | label40 = خویشان سرشناس<br /> | data40 = {{{خویشاوندان سرشناس|}}}<br /> | label45 = دین<br /> | data45 = {{{دین|}}}<br /> | label55 = مذهب<br /> | data55 = {{{مذهب|}}}<br /> | label60 = شغل<br /> | data60 = {{{پیشه|{{{شغل|}}}}}}<br /> | label75 = منصب<br /> | data75 = {{{مناصب|{{{منصب|}}}}}}<br /> | label80 = تاریخ درگذشت<br /> | data80 = {{{تاریخ درگذشت|{{{تاریخ وفات|{{{تاریخ و محل وفات|}}}}}}}}}<br /> | label85 = محل درگذشت<br /> | data85 = {{{کشور درگذشت|}}}{{#اگر: {{{شهر درگذشت|}}}{{{ شهر وفات|}}}|{{#اگر: {{{کشور درگذشت|}}}| ، }}}} {{{شهر درگذشت|{{{ شهر وفات|}}}}}}<br /> <br /> &lt;!-- برای هماهنگی با جعبه اطلاعات اصحاب --&gt;<br /> | label90 = درگذشت/شهادت<br /> | data90 = {{{تاریخ و مکان درگذشت/شهادت|}}}{{#اگر:{{{نحوه درگذشت/شهادت|}}}|{{{نحوه درگذشت/شهادت|}}} }}<br /> <br /> | label95 = آرامگاه<br /> | data95 = {{{آرامگاه|{{{ مدفن|{{{محل دفن|}}}}}}}}}<br /> <br /> | header100 = {{#if:{{{زمان اسلام آوردن|}}}{{{نحوه اسلام آوردن|}}}{{{حضور در جنگ‌ها|}}}{{{هجرت به|}}}{{{دلیل شهرت|}}}{{{نقش‌های برجسته|}}}{{{دیگر فعالیت‌ها|}}}| مشخصات دینی}}<br /> | label102 = زمان اسلام آوردن<br /> | data102 = {{{زمان اسلام آوردن|}}}<br /> | label104 = نحوه اسلام آوردن<br /> | data104 = {{{نحوه اسلام آوردن|}}}<br /> | label106 = حضور در جنگ‌ها<br /> | data106 = {{{حضور در جنگ‌ها|}}}<br /> | label108 = هجرت به<br /> | data108 = {{{هجرت به|}}}<br /> | label110 = دلیل شهرت<br /> | data110 = {{{دلیل شهرت|}}}<br /> | label119 = نقش‌های برجسته<br /> | data119 = {{{نقش‌های برجسته|}}}<br /> | label120 = دیگر فعالیت‌ها<br /> | data120 = {{{دیگر فعالیت‌ها|}}}<br /> <br /> | header192 = {{#اگر: {{{نام زیارتگاه|}}}{{{سمت|}}}{{{خدمت|}}}{{{محل اقدام|}}}{{{سفر|}}}{{{نوشته‌ها|}}}{{{موقوفات|}}}{{{بناهای ساخته شده|}}}{{{مقام علمی|}}}| حج و زیارت}}<br /> | label194 = نام زیارتگاه<br /> | data194 = {{{نام زیارتگاه|}}}<br /> | label196 = سمت<br /> | data196 = {{{سمت|}}}<br /> | label198 = خدمت<br /> | data198 = {{{خدمت|}}}<br /> | label200 = محل اقدام<br /> | data200 = {{{محل اقدام|}}}<br /> | label205 = سفر<br /> | data205 = {{{سفر|}}}<br /> | label215 = نوشته‌ها<br /> | data215 = {{{نوشته‌ها|}}}<br /> | label225 = موقوفات<br /> | data225 = {{{موقوفات|}}}<br /> | label235 = بناهای ساخته شده<br /> | data235 = {{{بناهای ساخته شده|}}}<br /> | label245 = مقام علمی<br /> | data245 = {{{مقام علمی|}}}<br /> <br /> | header250 = {{#اگر: {{{پس از|}}}{{{پیش از|}}}| اطلاعات سیاسی}}<br /> | label260 = پس از<br /> | data260 = {{{پس از|}}}<br /> | label265 = پیش از<br /> | data265 = {{{پیش از|}}}<br /> <br /> | header270 = {{#اگر: {{{اساتید|{{{استادان|}}}}}}{{{محل تحصیل|}}}{{{اجازه روایت از|}}}{{{اجازه اجتهاد از|}}}{{{شاگردان|}}}{{{اجازه روایت به|}}}{{{اجازه اجتهاد به|}}}{{{تالیفات|}}}{{{آثار|}}}| اطلاعات علمی و مذهبی}}<br /> | label275 = اساتید<br /> | data275 = {{{اساتید|{{{استادان|}}}}}}<br /> | label277 = محل تحصیل<br /> | data277 = {{{محل تحصیل|}}}<br /> | label279 = اجازه روایت از<br /> | data279 = {{{اجازه روایت از|}}}<br /> | label281 = اجازه اجتهاد از<br /> | data281 = {{{اجازه اجتهاد از|}}}<br /> | label283 = شاگردان<br /> | data283 = {{{شاگردان|}}}<br /> | label285 = اجازه روایت به<br /> | data285 = {{{اجازه روایت به|}}}<br /> | label287 = اجازه اجتهاد به<br /> | data287 = {{{اجازه اجتهاد به|}}}<br /> | label289 = تالیفات<br /> | data289 = {{{تالیفات|{{{آثار|}}}}}}<br /> | header295 = {{#اگر: {{{فعالیت سیاسی|{{{سیاسی|}}}}}}{{{فعالیت اجتماعی|{{{اجتماعی|}}}}}}{{{فعالیت مذهبی|}}}{{{امضا|}}}{{{وبگاه رسمی|}}}| فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی}}<br /> | label300 = فعالیت‌های سیاسی<br /> | data300 = {{{فعالیت سیاسی|{{{سیاسی|}}}}}}<br /> | label305 = فعالیت اجتماعی<br /> | data305 = {{{فعالیت اجتماعی|{{{اجتماعی|}}}}}}<br /> | label310 = فعالیت مذهبی<br /> | data310 = {{{فعالیت مذهبی|}}}<br /> | label320 = وبگاه رسمی<br /> | data320 = {{{وبگاه رسمی|}}}<br /> | label330 = امضا<br /> | data330 = {{#اگر:{{{امضا|}}}|[[پرونده:{{{امضا|}}}| 100px]]}}<br /> <br /> |below = {{#if: {{{فیلم|}}} | [[file:{{{فیلم|}}}|300px]]&lt;br&gt;}}{{{توضیح فیلم|}}}<br /> <br /> }}&lt;noinclude&gt;<br /> {{Documentation}}<br /> [[رده:جعبه‌های اطلاعات ویکی حج]]<br /> <br /> &lt;templatedata&gt;<br /> {<br /> &quot;params&quot;: {<br /> &quot;عنوان&quot;: {},<br /> &quot;تصویر&quot;: {},<br /> &quot;عرض تصویر&quot;: {},<br /> &quot;اندازه تصویر&quot;: {},<br /> &quot;توضیح تصویر&quot;: {},<br /> &quot;نام کامل&quot;: {},<br /> &quot;لقب&quot;: {},<br /> &quot;نسب&quot;: {},<br /> &quot;نسب/قبیله&quot;: {},<br /> &quot;شهر تولد&quot;: {},<br /> &quot;زادروز&quot;: {},<br /> &quot;تاریخ تولد&quot;: {},<br /> &quot;زادروز/زادگاه&quot;: {},<br /> &quot;کشور تولد&quot;: {},<br /> &quot;محل زندگی&quot;: {},<br /> &quot;مهاجر/انصار&quot;: {},<br /> &quot;کشور درگذشت&quot;: {},<br /> &quot;شهر درگذشت&quot;: {},<br /> &quot;شهر وفات&quot;: {},<br /> &quot;آرامگاه&quot;: {},<br /> &quot;همسر&quot;: {},<br /> &quot;نام همسر&quot;: {},<br /> &quot;فرزندان&quot;: {},<br /> &quot;خویشاوندان سرشناس&quot;: {},<br /> &quot;دین&quot;: {},<br /> &quot;مذهب&quot;: {},<br /> &quot;پیشه&quot;: {},<br /> &quot;شغل&quot;: {},<br /> &quot;مناصب&quot;: {},<br /> &quot;منصب&quot;: {},<br /> &quot;تاریخ درگذشت&quot;: {},<br /> &quot;تاریخ وفات&quot;: {},<br /> &quot;تاریخ و محل وفات&quot;: {},<br /> &quot;تاریخ و مکان درگذشت/شهادت&quot;: {},<br /> &quot;نحوه درگذشت/شهادت&quot;: {},<br /> &quot;کنیه&quot;: {},<br /> &quot;مدفن&quot;: {},<br /> &quot;محل دفن&quot;: {},<br /> &quot;زمان اسلام آوردن&quot;: {},<br /> &quot;نحوه اسلام آوردن&quot;: {},<br /> &quot;حضور در جنگ‌ها&quot;: {},<br /> &quot;هجرت به&quot;: {},<br /> &quot;دلیل شهرت&quot;: {},<br /> &quot;نقش‌های برجسته&quot;: {},<br /> &quot;دیگر فعالیت‌ها&quot;: {},<br /> &quot;نام زیارتگاه&quot;: {},<br /> &quot;سمت&quot;: {},<br /> &quot;خدمت&quot;: {},<br /> &quot;محل اقدام&quot;: {},<br /> &quot;سفر&quot;: {},<br /> &quot;نوشته‌ها&quot;: {},<br /> &quot;موقوفات&quot;: {},<br /> &quot;بناهای ساخته شده&quot;: {},<br /> &quot;مقام علمی&quot;: {},<br /> &quot;پس از&quot;: {},<br /> &quot;پیش از&quot;: {},<br /> &quot;اساتید&quot;: {},<br /> &quot;استادان&quot;: {},<br /> &quot;محل تحصیل&quot;: {},<br /> &quot;اجازه روایت از&quot;: {},<br /> &quot;اجازه اجتهاد از&quot;: {},<br /> &quot;شاگردان&quot;: {},<br /> &quot;اجازه روایت به&quot;: {},<br /> &quot;اجازه اجتهاد به&quot;: {},<br /> &quot;تالیفات&quot;: {},<br /> &quot;آثار&quot;: {},<br /> &quot;فعالیت سیاسی&quot;: {},<br /> &quot;سیاسی&quot;: {},<br /> &quot;فعالیت اجتماعی&quot;: {},<br /> &quot;اجتماعی&quot;: {},<br /> &quot;فعالیت مذهبی&quot;: {},<br /> &quot;امضا&quot;: {},<br /> &quot;وبگاه رسمی&quot;: {},<br /> &quot;فیلم&quot;: {},<br /> &quot;توضیح فیلم&quot;: {}<br /> }<br /> }<br /> &lt;/templatedata&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;[[ar:قالب:صندوق معلومات أشخاص]]<br /> [[en:Template:Person infobox]]&lt;/noinclude&gt;</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%85%DA%A9%D9%87_%D9%88_%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&diff=68543 2026-06-13T17:24:55Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>دیباچه<br /> <br /> قرآن کریم کتاب هدایت و اقیانوسی از معارف اسلام در زمینه های مختلف (اعم از احکام، اخلاق، تاریخ و اخبار غیبی) است که بشر برای هدایت نیازمند به آنهاست. هر کس بر اساس معرفت و شناخت خود می تواند در این اقیانوس غور کند و از مرواریدهای ناب آن صید کند.<br /> <br /> بخشی از آیات قرآن کریم مربوط به عبادت پر رمز و راز حج است. پژوهندگان معارف قرآن، با تأمل در آیات مربوط به حج، آموزه های سودمندی را در اختیار طالبان آن قرار داده اند. بخشی از آیات حج درباره شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) است؛ کسی که تجدیدکننده بنای کعبه و به جاآورنده حج ابراهیمی است.<br /> <br /> آیات تاریخ اسلام و اماکن مکه و مدینه و مشاهد مشرفه، بخش دیگری از آیات مربوط به حج را تشکیل می دهد. آیات احکام به بیان مناسک حج و عمره می پردازد و در بخشی دیگر از آیات حج، به مسئله اخلاق اشاره شده است.<br /> <br /> اثر پیش رو با عنوان مکه و مدينه در آينه آيات قرآن، در چهار بخش به بررسی آیات مربوط به حج می پردازد. عناوین بخش ها به ترتیب نویسندگان عبارتنداز:<br /> <br /> بخش اول: شخصیت شناسی حضرت ابراهیم(ع) در قرآن (حجت الاسلام و المسلمین مهدی رستم نژاد)؛<br /> <br /> بخش دوم: تاریخ اسلام، آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام (حجت الاسلام و المسلمین محمدرضا جباری)؛<br /> <br /> بخش سوم: آیات احکام و مناسک حج (حجت الاسلام و المسلمین محمد فاکر میبدی)؛<br /> <br /> بخش چهارم: مباحث اخلاقی در آیات حج (حجت الاسلام و المسلمین عبدالله حاج علی).<br /> <br /> ضمن تشکر و سپاس از نویسندگان بزرگوار که در تألیف این اثر تلاش بسیار کردند و ارزیابان محترم حجت الاسلام و المسلمین سیدصادق فدکی، حجت الاسلام و المسلمین علی نصیری و زنده یاد جناب آقای دکتر سیدمحمود سامانی(رض)، امیدواریم اثر حاضر مورد استفاده جویندگان معارف حج از منظر آیات قرآن کریم قرار گیرد.<br /> <br /> '''انه ولی التوفیق'''<br /> <br /> '''پژوهشکده حج و زیارت'''<br /> <br /> &lt;br /&gt;<br /> <br /> == فهرست فصل‌ها ==<br /> * [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی ݣݣݣݣݣحضرت ابراهیم؟ع؟ در قرآن|بخش اول: شخصیت شناسی ݣݣݣݣݣحضرت ابراهیم؟ع؟ در قرآن]]<br /> * [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)|تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)]]<br /> * [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج|آیات احکام و مناسکݡ حج]]<br /> * [[کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج|مباحث اخلاقی در آیات حج]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%85%DA%A9%D9%87_%D9%88_%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D8%AB_%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AD%D8%AC&diff=68542 2026-06-13T17:24:52Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج|}}<br /> <br /> مقدمه<br /> <br /> از مأموریت های مهم انبیای الهی در مسیر هدایت بشر، تکامل اخلاق است؛ آن گونه که از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است: '''«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ»'''.&lt;ref&gt;بیهقی، السنن الکبری، ج۱۰، ص۳۲۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۳۸۲.&lt;/ref&gt; واژه «اخلاق»، که ناظر به خلق وخو، نوع رفتار و ارتباطات انسان است، در این روایت شریف، می تواند در سه حوزه معنا شود: نخست، در حوزه اعمال ناظر به نوع رفتار و ارتباط انسان با خالق خود؛ دوم، در حوزه اعمال ناظر به نوع رفتار و ارتباط انسان با هم نوعان و دیگر موجودات عالم؛ سوم، در حوزه اعمال فردی و نوع ارتباط انسان با خود و در جهت دستیابی به سرنوشت مطلوب. ازاین رو قدم نخست شناخت صحیح و منطبق بر واقع انسان از خالق، مخلوقات و به ویژه ابعاد وجودی خود، است. همچنین شناخت تکالیف انسانی و فهم صحیح ارتباط شایسته انسان با خداوند و مخلوقات، به ویژه هم نوعان، باب ورود به خلق حسنه و سیر تکاملی در پرتو اخلاق خواهد بود. از این رو باید گفت رسالت الهی انبیا و برنامه هدایت آنان، معطوف به معرفت و حکمت، به عنوان شرط لازم برای حرکت تکاملی انسان بوده است؛ معرفت و حکمتی که زمینه ساز پالایش نفوس از رذائل و آراستگی آنان به فضائل، یعنی تزکیه است.<br /> <br /> واژه «تزکیه» در لغت از ماده «زکو» به معنای طهارت و دور کردن شیء از عیب و کاستی&lt;ref&gt;فراهیدی، العین، ج۵، ص۳۹۴.&lt;/ref&gt; و ایجاد رشد، برکت و طهارت&lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، ج‌۱۴، ص۳۵۸.&lt;/ref&gt; است. راغب نیز این واژه را از ریشه «زکا» به معنای رشد و نمو دانسته است&lt;ref&gt;راغب، المفرادات، ج۱، ص۳۸۰.&lt;/ref&gt; که نقطه مقابل آن، دسیسه کردن و دفن استعدادهای معنوی نفس است: (وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها)'''.'''&lt;ref&gt;شمس: ۱۰.&lt;/ref&gt; اما از آنجا که امکان رشد، منوط به نبود آفات و موانع و وجود شرایط است، در اصطلاح نیز تزکیه، پاکی نفس از اوصاف رذیله (موانع رشد) و آراستن آن به صفات جمیله (شرایط رشد) معنا شده است.&lt;ref&gt;نراقی، معراج السعاده، ج۱، ص۶۵.&lt;/ref&gt; از همین جهت است که حضرت ابراهیم(ع) بعد از رسیدن به مقام امامت از خداوند خواست تا از ذرّیه اش کسی به رسالت برسد تا امت را تعلیم کتاب و حکمت داده و آنها را تزکیه کند: (رَبَّنا وَ ابْعَثْ فيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكيم).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با دقت در آیه شریفه درمی یابیم که تزکیه هدف ارسال رسولان است و برای این منظور، تلاوت، زمینه تعلیم حکمت، و تعلیم حکمت، مقدمه تزکیه خواهد شد. به علاوه اگر انسان تزکیه شود، به مقصود نهایی، که فلاح و رستگاری است، خواهد رسید: (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها)&lt;ref&gt;شمس: ۹.&lt;/ref&gt;؛ چراکه انسان، با تزکیه و هدایت انبیا به مقام توحید و دوری از شرک، اطاعت و اخلاص می رسد&lt;ref&gt;ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۲۹.&lt;/ref&gt; و درواقع، معرفت حقیقی و نحوه رفتار شایسته برابر خالق را کسب می کند. از سویی تزکیه مایه تقویت ایمان و باورها شده و انسان هرچه بیشتر خود و جایگاه والای خود در دایره خلقت را درک کند، با پذیرش دعوت انبیا، بیشتر به انجام افعال و اعمالی که زمینه ساز رشد و تعالی و تقرب او به خداست&lt;ref&gt;ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۲۹.&lt;/ref&gt; ترغیب می شود و به معرفت و نحوه ارتباط شایسته با دیگران نیز نائل می آید. البته تزکیه نفس وابسته به اعمال خاصی است که برخی از آنها عبارتند از: خشوع در نماز، اعراض و دوری از لغو، پرداخت زکات، حفاظت از فروج، پایبندی به امانات و عهدها،&lt;ref&gt;(قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذينَ هُمْ في صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ * وَ الَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ * وَ الَّذينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ * وَ الَّذينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ ''إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومينَ '' فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ * وَ الَّذينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُون)؛ (مؤمنون: ۱- ۸).&lt;/ref&gt; عدم ورود به خانه دیگران بدون اجازه آنان&lt;ref&gt;(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ * فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَ إِنْ قيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ)؛ (نور: ۲۸-۲۷).&lt;/ref&gt; و صدقه دادن.&lt;ref&gt;(خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللهُ سَميعٌ عَليمٌ)؛ (توبه: ۱۰۳).&lt;/ref&gt; در مقابل، تزکیه با ترک اعمالی نیز همراه است؛ چنانچه قرآن می فرماید: (إِنَّ الَّذينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَليلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ في  بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۷۴.&lt;/ref&gt; انجام هر عمل خیر و ترک هر عمل ناصوابی نیازمند توفیق الهی است؛ (...بَلِ اللهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ و لا يُظْلَمُونَ فَتيلاً)&lt;ref&gt;نساء: ۴۹.&lt;/ref&gt; از این رو اگر توفیق سفر حج، نصیب حاجیان بیت الله شد بایستی توفیق تزکیه نفس را نیز از خداوند درخواست کنند.<br /> <br /> از آنجا که تزکیه به معنای پاکی نفس از اوصاف رذیله (موانع رشد) و آراستن آن به صفات جمیله (شرایط رشد) معنا شده است، در یک تقسیم، می توان اخلاق را، به اخلاق فضیلت و اخلاق رذیلت تقسیم کرد؛  چیزی که در آیات مرتبط با حج نیز، در هر دو قسم اخلاق، مطرح است. ازاین رو مباحث این بخش را در دو فصل پی  می گیریم.<br /> <br /> فصل اول: اخلاق فضیلت<br /> <br /> «فضل» به معنای زیادی است؛ ولی بیشتر در امور محمود به کار می رود؛ مانند فضل علم، فضل حلم و... .&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۶۳۹.&lt;/ref&gt; این واژه در قرآن در دو معنای «برتری» و «عطیّه و احسان و رحمت» به  کار رفته است &lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج۵، ص۱۸۳.&lt;/ref&gt; و از آن جهت که فضل و فضیلت خلاف نقص و نقیصه است،&lt;ref&gt;جوهری، الصحاح، ج ۵، ص۱۷۹۱.&lt;/ref&gt; باید گفت اخلاق فضیلت، اخلاق برتر و اخلاق داری کمال و حسن است (که شایسته مقام انسانی است) و نبود آن مایه نقص کمال انسان خواهد شد. اخلاق فضیلت به دو حوزه اخلاق ناظر به صفات نفسانی و اخلاق ناظر به رفتار قابل تقسیم است و در ادامه بر همین مبنا تبیین می شود.<br /> <br /> # اخلاق فضیلت، ناظر به صفات نفسانی<br /> <br /> فضائل نفسانی انسان، که نمایانگر کمال باطنی نفس بوده و منشأ صدور رفتار و اعمال است، بسیارند. در این مجال و در قالب پیام آیات حج، شش مصداق از آنها (ایمان، تقوا، اخلاص، تسلیم، خشیت و صبر) بررسی می شود.<br /> <br /> الف) ایمان<br /> <br /> در آیه ۱۲۶ سوره بقره، بعد از آنکه حضرت ابراهیم(ع) از امتحانات متعدد الهی سربلند بیرون آمد و به مقام امامت رسید و مأمور آماده سازی خانه خداوند برای طواف کنندگان و معتکفین و نمازگزاران شد، از خداوند درخواست کرد که این شهر امنیت یابد و روزی مؤمنان ساکن این شهر گسترده شود. در ضمن این دعا به فضیلت ایمان اشاره شده است: (وَ إِذْ قالَ إبْراهيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَ مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَليلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصير).<br /> <br /> حضرت ابراهیم(ع)، در این آیه شریفه، دعای خود را مخصوص مؤمنان قرار داده است. در بیان علت این اختصاص از سوی آن حضرت، اقوالی ذکر شده است؛ از جمله اینکه:<br /> <br /> خداوند به ایشان در آیه قبل - موقعی که ایشان از پیشگاه خداوند امامت را برای ذریّه خود تقاضا کرد و گفت: (و مِنْ ذُريَّتي) و خداوند فرمود: (لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) - اعلام فرمود در میان ذریّه او ظالمانی پدید خواهند آمد و لذا ابراهیم(ع) برای رعایت ادب، روزی و رفاه را تنها برای مؤمنین درخواست کرد.&lt;ref&gt;ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۲، ص۱۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگر ایشان برای عموم مردم مکه (حتی کفار) درخواست روزی و رفاه می کرد، اجتماع کفار در مکه زیاد می شد و آنها مفاسدی به وجود می آوردند و چه بسا ممکن بود مردم را از انجام مراسم حج منع نمایند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علت این اختصاص، برائت از کفار بود که شیوه عملی آن حضرت به شمار می رفت.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تعریف ایمان<br /> <br /> واژه «ایمان» از ریشه «أَمْن» است.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۹۰.&lt;/ref&gt; چنانچه یکی از اسمای الهی نیز «المؤمن» است؛ یعنی کسی که بندگان از ظلم او در امان هستند: '''«و الله تعالى الْمُؤْمِنُ ، لأنّه  آمَنَ  عبادَه من أن يظلمهم ».'''&lt;ref&gt;جوهری، الصحاح، ج ۵، ص۲۰۷۱.&lt;/ref&gt; از این جهت کلمه  «ایمان» اشاره به حقیقتی است که انسان با کسب آن به امنیت می رسد. دلیل اینکه ایمان بر عقیده و اعتقاد اطلاق شده این است که مؤمن اعتقاد خود را از ریب و اضطرار و شک، که آفت اعتقاد است، می رهاند و آن را ایمن می کند.&lt;ref&gt;ر.ک: جوادی آملی، تسنیم، ج۲، ص۱۵۶.&lt;/ref&gt; در تعریف دیگر از ایمان آمده است: ایمان تصدیق و اذعان قلبی و نوعی صفت و حالت نفسانی نسبت به یک امر است که جایگاه تحقق آن نفس و قلب است؛ گرچه آثار قولی و فعلی دارد&lt;ref&gt;علم الهدی، الذخیرة فی علم الکلام، ص۵۳۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> درجات ایمان و متعلّق آن<br /> <br /> ایمان حقیقتی متدرّج و به میزان معرفت و یقین است: که البته گاه مستقر و گاه مستودع است&lt;ref&gt;نهج البلاغه، خطبه ۱۸۹. '''«فَمِنَ الإِيمَانِ مَا يَكُونُ ثَابِتاً مُسْتَقِرّاً فِي الْقُلُوبِ - ومِنْه مَا يَكُونُ عَوَارِيَّ بَيْنَ الْقُلُوبِ والصُّدُورِ - إِلَي أَجَلٍ مَعْلُومٍ»'''. قابل ذکر است که معنای مستقر به پایدار و مستودع به امر ناپایدار اطلاق می شود.&lt;/ref&gt; و درجات متعددی دارد که در روایات به آن اشاره شده است.&lt;ref&gt;از جمله روایت امام صادق(ع)، که فرمود: خدای عز و جل ایمان را هفت سهم کرد: ۱. نیکوکاری ۲. راستگویی ۳.یقین. ۴. رضا. ۵. وفا. ۶. علم. ۷. بردباری. سپس آن را میان مردم تقسیم فرمود، به هر کس هفت ! ” سهم داد، او کامل است و بردارنده ایمان، و به برخی از مردم فقط یک سهم داد و به بعضی دو سهم و به دسته ای سه سهم تا به هفت سهم قسمت کرد؛ (کلینی، الکافی، ج۳ ص۷۱-۷۲).&lt;/ref&gt; اما به عنوان یک حقیقت وجودی (مبتنی بر تعریف ملا صدرا) نسبت به مرتبه وجودی هر فرد، متفاوت خواهد بود، متعلق ایمان در قرآن، گاهی غیب&lt;ref&gt;(الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ)؛ (بقره: ۲).&lt;/ref&gt;، گاهی خداوند، رسول خدا(ص) و قرآن،&lt;ref&gt;(فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا)؛ (تغابن: ۸).&lt;/ref&gt; گاهی ملائک و همه کتب و رسل الهی&lt;ref&gt;(الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ)؛ (بقره: ۲۸۵).&lt;/ref&gt; و گاه خدا و معاد&lt;ref&gt;(إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ الصَّابِئُونَ وَ النَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ)؛ (مائده: ۶۹).&lt;/ref&gt; و چگونگی آن است.<br /> <br /> رابطه ایمان و حج آن است که حج یک عمل عبادی است که شرط رکنی آن ایمان است؛ بدین معنی که بدون داشتن ایمان، اساساً حجّی صحیح واقع نمی شود و اگر کسی بدون ایمان، به مناسک حجّ مبادرت نماید در واقع هیچ کاری انجام نداده است چون روح همه اعمال عبادی، نیت تقرب به خداست و کسی که به خدا ایمان ندارد، طبیعی است نمی تواند نیت تقرب به خدا کند.<br /> <br /> ب) تقوا<br /> <br /> قرآن در آیه ۳۷ سوره حج می فرماید: (لَنْ يَنالَ اللهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللهَ عَلى  ما هَداكُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنينَ).<br /> <br /> در این آیه، قرآن کریم، تقوا را وسیله فوز و نائل شدن به مقام قرب به خداوند سبحان، معرفی می کند. آیه شریفه در مقام تصحیح عادتی جاهلی است؛ مشرکان برای قبولی قربانی، خون آن را به دیوار کعبه مالیده وگوشت آن را می آویختند. اما خداوند می فرماید: (وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى)، چنانچه در جای دیگر می فرماید: (إِنَّما يَتَقَبَّلُ الله مِنَ الْمُتَّقِينَ) ؛&lt;ref&gt;مائده: ۲۷.&lt;/ref&gt; یعنی تقوا، مایه قبولی اعمال است. در آیه دیگر آمده است: (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ الله أَتْقاكُمْ) ؛&lt;ref&gt;حجرات: ۱۳.&lt;/ref&gt; یعنی محور و ملاک کرامت انسانی، تقواست؛ همانگونه که از نگاه قرآن راه دستیابی به تشخیص حق از باطل تقواست: (إِنْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً)&lt;ref&gt;انفال: ۲۹.&lt;/ref&gt; و نیز راه خروج از بن بست های فکری و اعتقادی و اخلاقی و عملی انسان، رعایت تقواست.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۲، ص۳۷۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> معنای تقوا<br /> <br /> «تقوا»، از «وِقایَة»، به معنای حفظ شی ء است، از آن چیزی که اذیّت و ضرر می رساند. ازاین رو حقیقت تقوا آن است که خود را از شی ء مخوف، در وقایه و حفظ قرار دهیم&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۸۸۱.&lt;/ref&gt; و متّقی کسی است که در جنگ، با پوشیدن زره یا برداشتن سپر و مانند آن خود را در حفاظی قرار می دهد تا از دشمن آسیب نبیند. در فرهنگ قرآن کریم نیز متّقی کسی است که با ایمان و عمل صالح برای خود ملکه ای نفسانی فراهم می سازد تا از آسیب های درونی (هوای نفس) و بیرونی (شیطان) مصون بماند.&lt;ref&gt;تسنیم، ج۲، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt; به تعبیری تقوا از دیدگاه اسلام به این معناست که انسان از خطر فعل اختیاری خود یا ترک آن (که متوجه سعادت ابدی اوست) بترسد؛ یعنی کاری را انجام ندهد یا فعلی را ترک نکند که سعادت ابدی او را به خطر اندازد.&lt;ref&gt;مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۷۴.&lt;/ref&gt; البته چنین ترس و پرهیزی، پس از مداومت بر انجام افعال عبادی تقویت می شود و در صورت انجام عبادات و افعال مرضی حق تعالی و مداومت بر ترک معاصی، تقوا ملکه نفس می شود و شاکله انسان با صفت تقوا شکل می گیرد و آنگاه عبادت و ترک معصیت آسان تر و مسیر حرکت نفس به سوی خدا هموارتر می شود.<br /> <br /> متعلقات تقوا<br /> <br /> برای تقوا، که با مشتقاتش حدود دویست و بیست بار در قرآن به کار رفته، متعلقات متفاوتی، مثل تقوای از خداوند یا قیامت یا آتش و امثال آن، ذکر شده است، ولی در همه موارد، یک معنا مقصود است و آن تقوای از خداوند است؛&lt;ref&gt;مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۷۸.&lt;/ref&gt; یعنی انسان در مسیر بندگی خدا تمام سعی خود را در رعایت حرام و حلال الهی و در گفتار و کردار به کار بندد؛ هرچند ترس از عدم رضایت الهی و تلاش برای کسب رضای او برترین درجه و متعلّق تقواست.<br /> <br /> رابطه تقوا و عبادات<br /> <br /> شرط قبولی و کمال اعمال انسان، رعایت تقوای الهی است. شرط بودن تقوا برای پذیرش اعمال، از این جهت است که انسان، دشمنی چون شیطان دارد: (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ)؛&lt;ref&gt;بقره: ۱۶۸.&lt;/ref&gt; دشمنی که انسان را می بیند و می پاید و از جایی که گمان نمی برد به او ضرر می رساند؛ درحالی که انسان، که در معرض وسوسه و آسیب شیاطین است، ابلیس و جنود او را نمی بیند:&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۲، ص۱۵۲.&lt;/ref&gt; (إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ)،&lt;ref&gt;اعراف: ۲۷.&lt;/ref&gt; از این رو، در انجام اعمال عبادی (که زمینه ساز تقوا هستند)&lt;ref&gt;به بیان صاحب تفسیر تسنیم، گرچه عبادت هم به نوبه خودْ تقوا است، امّا چون تقوا ملکه ای نفسانی است که از راه تمرین در اعمال صالح پدید می آید، ازاین رو، عبادت، زمینه و سبب تقوا قرار گرفته و انسان با عبادت می تواند ملکه تقوا پیدا کند.&lt;/ref&gt; توجه مستمر به این دشمن قسم خورده الزامی است؛ چراکه تقوا ره توشه و زمینه دستیابی به فَلاح بوده و فلاحِ نهایی انسان در لقای حق است؛ پس تقوا هدف عبادت (انجام واجبات و ترک محرمات) است و خود نیز، مقدمه ای برای فلاح عبادت کننده خواهد بود.&lt;ref&gt;.جوادی آملی، تسنیم، ج۲، ص۳۵۳.&lt;/ref&gt; انسان تا عبادت نکند به تقوا دست نمی یابد و تا به تقوا دست نیابد، توشه ای ندارد تا به سوی خدا سیر کند و به لقای حق برسد.&lt;ref&gt;همان، ص۳۷۳.&lt;/ref&gt; توجه دائمی انسان به رعایت احکام و دستورهای الهی در انجام امور عبادی، زمینه ساز پذیرش اعمال شده و پذیرش اعمال انسان در بارگاه الهی، زمینه ساز تقوای بیشتر و توفیق دست یابی به انجام اعمال بیشتر و بهتر عبادی است.<br /> <br /> تقوا در اعمال حج<br /> <br /> در آیات بیانگر احکام حج (از جمله آیه یادشده) مکرر و به انحای گوناگون به مسئله تقوای الهی پرداخته شده است؛ تقوا هدف همه عبادات، از جمله حج است؛ بلکه شرط قبولی عبادات است و آنچه از عبادات موجب تقرّب به خداوند است، به دلیل تقوای حاصل از عبادت است که قرآن کریم بر آن تأکید کرده است. این مهم برای حجاج بیت الله ضروری است؛ نکته ای که در آیه شریفه، به صراحت بر آن تأکید می شود: (لَن يَنالَ اللهَ لُحومُها ولادِماؤُها ولكِن يَنالُهُ التَّقوى مِنكُم)'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' آیة  الله جوادی آملی می فرماید:<br /> <br /> در ذبح هَدْی، هدیه زائر به خداوند، گوشت و پوست و خون حیوان نیست؛ بلکه همان تقرب و عبادت و تقوای اوست و قربانی نامیدن گوسفند یا گوشت آن به عنایت تقوای زائر است که سبب نزدیک شدن و رسیدن نفس مجرد و کاملِ متحد با تقوای متقی به خداوند متعال است؛ زیرا اعمال حج (همانند دیگر اعمال عبادی)، ظاهری دارد و باطنی؛ اعمال ظاهری، مانند سر بریدن حیوان و...، هر یک سرّ و باطنی دارند. ذبح گوسفند صورتی است برای آن حقیقت قربانی؛ یعنی تقرب به سوی خدا که از اسرار حج است و در ذبح هدی همان تقوا و خلوص زائر است که به عنوان هدیه و تحفه به خدا تقدیم می شود؛ چنان که دورکننده شیطان سنگریزه های فراهم آمده از حرم و مشعر نیست و شیطان نیز آن جمره نیست؛ بلکه رمی جمرات، مظهری از اسرار الهی نهفته در این عمل است و آن دوری از هواهای نفسانی و وساوس شیطانی است.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۱۰، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به تعبیر صاحب مجمع البيان، خداوند به گوشت و خون محتاج نیست و چیزی از ظاهر اعمال حج (از جمله قربانی کردن)، به خدا نمی رسد؛ ولی تقوایی که آن حالت اخلاص و توجه است، به خدا می رسد؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; چون خدا از جسمیِت و از هر حاجتی منزه است. تنها تقوای شما به او می رسد و منظور از رسیدن تقوا به خدا نیز درواقع رسیدن دارندگان تقوا به خدا و تقرب به اوست؛ به این دلیل که اعمال عبادی، از جمله قربانی، اثری معنوی برای قربان کننده دارد؛ یعنی آن صفات و آثار معنوی که جا دارد به خدا برسد و به تعبیری جا دارد که به سوی خدای تعالی صعود کند و صاحبش را به خدا نزدیک کند؛ آن قدر نزدیک که دیگر حجابی بین او و خدا نماند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt; آیات دیگری از جمله آیات ۱۹۶ و ۱۹۷ سوره بقره: (وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ للهِ... وَ اتَّقُوا الله وَ اعْلَمُوا أَنَّ الله شَدِيدُ الْعِقابِ * الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا أُولِى الْأَلْبابِ) نیز به این مطلب اشاره دارند؛ در آخر آیه نخست، با عبارت (وَ اتَّقُوا الله) بر این حقیقت که احکام حج از ناحیه خداست و بنده باید مطیع خدا و رسولش باشد، تأکید می شود&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۸.&lt;/ref&gt; و در عبارت (وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللهُ ) خاطرنشان می شود که اعمال انسان از خدای تعالی غایب و پنهان نیست و در حین انجام عمل از حضور قلب و روح و معنای عمل نباید غافل شد. همچنین عبارت (فَإن خَيرَ الزّادِ التَّقوى)، که مؤمنین را به تهیه زاد و توشه تشویق می کند، در آیات حج ناظر به این نکته است که حج از بهترین مصادیق تقواست و انسان در حج با تاریخ  ممثّل اسلام، روح تعبّد، مظاهر قرب خدا و صحنه های فداکاری حضرت ابراهیم(ع)، (قهرمان توحید و مظهر تام تقوا) آشنا می شود؛ درنهایت، با عبارت (وَ اتَّقُونِ يا أُولِى الْأَلْبابِ) با مخاطب قرار دادن مؤمنین، بر کمال اهتمام خدای تعالی به این سفارش اشاره می شود و همچنین بر اینکه تقوا وسیله تقرب و وظیفه ای حتمی و متعین است.&lt;ref&gt;همان، ص۷۹.&lt;/ref&gt; در آیه۲۰۳ سوره بقره: (وَ اذْكُرُوا الله فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقی  وَ اتَّقُوا الله وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيهِ تُحْشَـرُونَ)، مسئله رعایت تقوا در اعمال حج و توجه به حشر و قیامت گوشزد می شود؛ چون تقوا هرگز دست نمی دهد و معصیت هرگز اجتناب نمی شود، مگر با یادآوری روز جزا. اما در اینکه از میان همه نام های قیامت، کلمه حشر انتخاب شده است: (أَنَّكُمْ إِلَيهِ تُحْشَـرُونَ) اشاره لطیفی است به حشری که حاجیان دارند. همه در منا و عرفات یک جا جمع می شوند. همچنین اشعار دارد به اینکه حج گزار باید از این حشر و افاضه و کوچ به یاد روزی افتد که همه مردم به سوی خدا محشور می شوند.&lt;ref&gt;همان، ص۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه، در آیه دوم سوره مائده: (وَ اتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعِقاب )، آیه چهارم سوره توبه: (إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِين) و آیه ۳۲ سوره حج: (ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ)، به تقوای در اعمال اشاره شده است؛ به نحوی که در آیه اخیر، تقوا به قلوب اضافه شده است و بیانگر این حقیقت است که تقوا و اجتناب از غضب خدای تعالی و پرهیز از محرمات، امری است معنوی که قائم به دل هاست.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۴.&lt;/ref&gt; درنتیجه رعایت تقوا در مناسک حج، ضمن اینکه موجب قبولی حج و اعمال حاجی می شود، قلب و نفس انسان را نیز در مسیر بندگی خداوند تقویت و زمینه تکامل اعمال انسان پس از حج را فراهم می کند.<br /> <br /> ج) اخلاص<br /> <br /> اخلاص از جمله صفات نفسانی است که در آیات حج به آن اشاره شده است؛ مانند: آیه (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليم).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۷.&lt;/ref&gt; حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) پس از انجام دادن مأموریت خداوند در بنای کعبه این گونه با خداوند سخن گفتند: (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليم) که ناظر به اخلاص عمل در مقام نیت و فعل است؛ چون آن دو بزرگوار، خانه خدا را برای طاعت و تقرب به خدا بنا نهادند و یقین داشتند که خداوند به نیت آنها آگاه است و ناظر اعمال آنهاست: '''«ربنا تقبّل منّا تقرّبنا إليك ببناء هذا البيت  إنك أنت السميع  لدعائنا العليم بما في قلوبنا»'''.&lt;ref&gt;واحدی، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز، ج۱، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; همین اخلاص نیت و عمل است که باعث شده هزاران سال پس از رحلت این دو پیامبر الهی، همچنان سنّت عبادی آنان جاری است.<br /> <br /> معنا و حقیقت اخلاص<br /> <br /> اخلاص و خلوص به معنای صاف  شدن و بی خلط شدن است &lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۲، ص۲۸۰.&lt;/ref&gt; و حقیقت اخلاص، دور شدن و پاک شدن نفس از غیر خداست؛&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۲۹۳.&lt;/ref&gt; یعنی انسان نیت خود را از هرگونه آلودگی و ناخالصی پاک کند و عمل را تنها برای رضای خدا انجام دهد و ستایش دیگران در او اثر نداشته باشد: '''«والعمل الخالص الّذی لا ترید أن یحمدك علیه أحدٌ إلاّ الله عزّوجلّ»'''.&lt;ref&gt;فیض کاشانی، الحقایق، ص۴۱۶.&lt;/ref&gt; نیتِ صحیح و مقبول، یعنی اخلاص، دشواری فراوانی دارد و هرگز دشواریِ کار به اندازه دشواری نیّت آن نیست.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۱، ص۵۰۴.&lt;/ref&gt; مرحوم فیض در محجة البیضاء می فرماید:<br /> <br /> حقیقت اخلاص آن است که نیت انسان از هرگونه شرک خفی و جلی پاک باشد؛ چنانچه، قرآن می فرماید: (وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ.…).&lt;ref&gt;مؤمنون: ۲۱.&lt;/ref&gt; شیر خالص آن است که نه رگه های خون در آن باشد و نه اثری از آلودگی درون شکم؛ صاف و پاک و بدون غل و غش باشد. نیت و عمل خالص نیز همین گونه است؛ باید هیچ انگیزه ای جز انگیزه اله بر آن حاکم نشود.&lt;ref&gt;فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج۸ ، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اخلاص در عمل، مربوط به حوزه نیت و انگیزه انجام دادن عمل است و از این جهت، مقدم بر عمل است. ارزش هر عمل عبادی به میزان رعایت اخلاص آن است.<br /> <br /> موانع اخلاص<br /> <br /> مهم ترین مانع اخلاص، هوای نفس و غلبه آن است. حضرت علی(ع) فرمود: '''«كيف يستطيع الاخلاص من يغلبه الهوى»'''&lt;ref&gt;آمدی، غرر الحکم، ص۵۱۶.&lt;/ref&gt;؛ «چگونه کسی که هوای نفس بر او غلبه دارد توان اخلاص دارد؟» با غلبه هوای نفس راه نفوذ شیطان هموار می شود و اخلاص امکان پذیر نخواهد بود. ریا نقطه مقابل اخلاص است که موجب بطلان عمل و پذیرفته نشدن آن می شود: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ.…)؛&lt;ref&gt;بقره: ۲۶۴.&lt;/ref&gt;یعنی اگر کسی بخشی از کار را برای خدا و قسمتی را برای خودنمایی انجام دهد، ریاکار است. ریا یعنی به مردم نشان دهد که کارش برای خداست؛ درحالی که برای غیر اوست. «سُمعه» نیز به همین معناست؛ یعنی به گوش مردم برساند، عمل او برای خداست؛ درحالی که چنین نیست. ریای جلی یا خفی و نیز «سُمعه»، اگر در متن عمل عبادی باشد، شرک عملی است و آن کار را باطل می کند؛ چون در اعمال عبادی قصد قربت شرط است؛ درحالی که او قصد خودنمایی داشته است. ولی ریا یا سمعه بعد از عمل، موجب بطلان عمل گذشته نیست؛ چون عمل قبلی در ظرف زمانی خود به شکل صحیح انجام شده و صحت آن مشروط به عدم تعقّب ریا یا سمعه نبوده است.<br /> <br /> اهمیت و جایگاه اخلاص<br /> <br /> پیامبر اعظم (ص) در برکت اخلاص فرمود: '''«من أخلص لله أربعين يوماً فجّر الله ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه»''' .&lt;ref&gt;ابن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی ، ص ۲۳۲.&lt;/ref&gt; تحصیل اخلاص بسیار مهم، ولی نگهداری و بهسازی آن مهم تر است. بر پایه ظاهر این حدیث، پیشاپیش باید اخلاص را به دست آورد؛ سپس چهل روز در آن وادی گام نهاد و منازل و درجات چهل گانه آن را پیمود؛ نه اینکه با اربعین گیری (چله نشینی) به اصل اخلاص دست یافت. از سوی دیگر اگر کسی به قصد دستیابی به سرچشمه حکمت و عالم ربّانی شدن چله بگیرد، هرگز مخلص نیست؛ بلکه او برای مزد خاص، اربعین گرفته است؛ درحالی که باید فقط برای خدا در این وادی گام برداشت. مانند حج یا عمره که با بستن احرام آغاز می شود. اربعین نیز از همان اخلاص شروع می شود و انسان مخلص است که در چهل منزل آن حرکت می کند.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۲۱، ص۲۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> درنتیجه: (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا...) در ضمن آیات حج، اشاره به این معناست که همان طور که اگر کسی هدیه ای به پیشگاه سلطانی ببرد، در صورتی برابر آن پاداش می گیرد که پادشاه آن هدیه را قبول کند،&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۹.&lt;/ref&gt; در حج نیز، که از مهم ترین اعمال عبادی است و خود به تنهایی، یکی از فروع دین است، اخلاص و دوری عمل از ریا و جنبه های نفسانی، شرط قبول است: (إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ).&lt;ref&gt;فاطر: ۱۰.&lt;/ref&gt; بدون اخلاص، هیچ عمل یا عمل صالحی به خدا نمی رسد و تا به خدا نرسد، رنگ خدایی به خود نمی گیرد و خصوصیت «وجه الله»ی پیدا نمی کند و دوام نمی یابد؛ (كُلُّ شَيْ ءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ).&lt;ref&gt;قصص: ۸۸.&lt;/ref&gt; پس آنچه در قیامت از عقاید صحیح، اخلاق حَسَن و اعمال صالح، از جمله حج و اعمال حاجیان، تجسم پیدا می کند و به عنوان بهشت و نعمت های بهشتی به نیکان داده می شود، اموری است که از روی اخلاص و مطابق با موازین شرع انجام شده و به خدا رسیده و خصوصیت «وجه الله»ی پیدا کرده است؛&lt;ref&gt;جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۲۷.&lt;/ref&gt; آن گونه که ابراهیم و اسماعیل(ع)، چنین کردند و حتی در کلام خود نگفتند که خدایا چه خدمتی را از ما قبول کن؛ بلکه تنها گفتند خدایا از ما قبول کن (و ما را ثواب ارزانی دار)&lt;ref&gt;ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۲، ص۱۶۹.&lt;/ref&gt; تا در مقام بندگی، رعایت تواضع و ناقابلی خدمت خود، یعنی بنای کعبه را برسانند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; از این رو حاجی و زائر بیت الله الحرام نیز در همه مراحل حج باید، قدم به قدم، از زمان خروج از منزل تا بازگشت از سفر حج مواظب باشد جز به قصد قربت و برای رضای محبوب و انجام تکلیف الهی، گامی برندارد و قصد نماید که هیچ عملی را که منافی اخلاص است انجام ندهد؛ به تعبیری حاجی در همه مسیر حج در حال عمل به تکلیف شرعی است و از این جهت نباید این سفر عبادی را با نیاتی چون تفرج یا سیاحت و جهانگردی و مانند آن خلط کرد.<br /> <br /> د) تسلیم<br /> <br /> قرآن در آیه ۱۲۸ سوره بقره از زبان حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع)، می فرماید: (رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَ أَرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحيم)؛ این دو پیامبر الهی در این دعا، اسلام و مقام تسلیم برابر خداوند را برای خود و ذرّیه خود، درخواست کردند.<br /> <br /> معنای تسلیم و مراتب آن<br /> <br /> «تسلیم»، معانی متعددی دارد و یک معنای آن، انقیاد و طاعت است؛ مانند: (ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً)؛&lt;ref&gt;نساء: ۶۵.&lt;/ref&gt; یعنی از حکم خداوند در دل خویش احساس گرفتگی نکنند و تسلیم و منقاد محض باشند.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۳، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; اسلام مراتبی دارد که نازل ترین آن، اعتراف و اقرار به توحید، معاد و نبوت است. آثار فقهی اسلام بر این مرتبه مترتب است. اما در این مرحله ممکن است اسلام هنوز در دل و روح فردِ مسلمان رسوخ نکرده باشد تا بتوان از آن به ایمان یاد کرد؛ چنان که خدای سبحان می فرماید: (قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْأَيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ)؛&lt;ref&gt;حجرات: ۱۴.&lt;/ref&gt; یعنی اگر اسلام، در قلب و جان انسان رسوخ کند به مرتبه ایمان می رسد. با این وجود، مقام تسلیم فراتر از اسلام و ایمان بوده و برترین مرتبه، یعنی مرتبه انقیاد تام است و بین آن دانی و این عالی مراحل متعددی قابل تصور است.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۷، ص۶۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گاه منظور از اسلام، معنای عام آن، یعنی همان اعتراف به توحید و معاد و نبوت است؛ گاه منظور از آن، معنای خاص، یعنی ایمان و عمل به همه لوازم توحید، نبوت و معاد است؛ چنانچه گاه از هر دو مرحله مذکور نیز به ایمان یاد شده است: (يآ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، آمِنُوا...)&lt;ref&gt;نساء: ۱۳۶.&lt;/ref&gt; که در این تعبیر، ایمان نخست، همان اسلام یا ایمان اجمالی و منظور از ایمان دوم، ایمان تفصیلی&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۱۱۲.&lt;/ref&gt; و ازجمله مسئله امامت است. البته طبق برخی روایات، بعد از اسلام و ایمان، مرتبه یقین است؛ آنگونه که امام صادق(ع) فرمود: «ایمان برتر از اسلام و یقین برتر از ایمان است و چیزی گرامی تر [کمیاب تر] از یقین نیست».&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۳، ص۸۶.&lt;/ref&gt; از این رو لازمه وصول به مقام یقین نیز، تسلیم برابر هدایت انبیا و عمل به فرامین الهی، ازجمله اعمال حج و لوازم آن است.<br /> <br /> مقام تسلیم و رابطه آن با قلب سلیم<br /> <br /> درخواست مقام تسلیم درواقع تقاضای داشتن قلب سلیم است؛ زیرا قلب سلیم به معنای قلب مسلم، منقاد و مطیع است و جز یاد و مهر حق، چیز دیگری در آن راه نمی یابد. صاحب چنین قلبی هماهنگ با همه موجودات جهان آفرینش حرکت می کند. درخواست تسلیم قلب برای آن است که عنصر محوری همه کارهای انسان قلب است و قلب مؤمن، که بین دو انگشت از انگشتان خدای منزه از دست و انگشت است، هر لحظه در معرض تحول است.&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ج۶۷، ص۵۳.&lt;/ref&gt; ازاین رو درخواست انقیاد قلب از خدای سبحان بهترین نیایش است.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۷، ص۶۹.&lt;/ref&gt; البته در برخی اخبار، منظور از قلب سلیم، قلب خالی از کینه (نسبت به مؤمنین)، عاری از نفاق و شرک&lt;ref&gt;الکافی، ج۳، ص۲۶.&lt;/ref&gt; و دور از حب دنیا و معاصی&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; بیان شده است؛ اموری که حاجیان و زائران خانه خدا، برای رسیدن به نتیجه مطلوب و کمال حج، باید به آن توجه کنند.<br /> <br /> اسلامِ درخواستی ابراهیم و اسماعیل(ع)<br /> <br /> به یقین، اسلامی که حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) در این دعا خواهان آن بوده اند، مرحله نازل اسلام یا حتی مرتبه ایمان نیز نبوده است؛ زیرا آن دو پیامبر بزرگ خود مبلّغ و معلم ایمان بوده اند. همچنین حضرت ابراهیم(ع) در اوایل دعوت خویش، پس از احتجاج با مردم، چنین گفت: (إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ).&lt;ref&gt;انعام: ۷۹.&lt;/ref&gt; بلکه اسلامی که حضرت ابراهیم و اسماعیل (ع) برای خود و برخی از ذریه خویش از پیشگاه خدای منان درخواست کردند، مرحله عالی عبودیت و انقیاد&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۲؛ تسنیم، ج۷، ص۶۸.&lt;/ref&gt; و تسلیم است.<br /> <br /> گوشه ای از اسلامِ حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) در اطاعت و انقیاد محض و آمادگی آنان برای ذبح و قربانی تجلّی یافت: (قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إبْراهیمُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا).&lt;ref&gt;صافّات: ۱۰۲ - ۱۰۵.&lt;/ref&gt; این آزمون، که متضمن تأیید و تصریح خدای سبحان بر اسلام و انقیاد آن دو بزرگوار است: (فَلَمَّا أَسْلَما)، پاسخی است به (وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ)؛ زیرا همان گونه که گذشت، «مسلم» در این دعا به معنای «منقاد کامل» است.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۷، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی مثل صاحب مجمع البيان گفته اند مقصود از اسلام تقاضاشده در آیه، درخواست استمرار در مسلمانی در آینده و طلب توفیق و ثبات قدم در مسلمانی است. وی با ذکر قولی، منظور از این دعا را قیام به جمیع آداب و شرایط اسلام ذکر کرده است؛ زیرا اسلام به معنای انقیاد کامل و خضوع به تمام معناست.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۹۳.&lt;/ref&gt; صاحب الميزان نیز معتقد است اسلام درخواستی ابراهیم و اسماعیل(ع) چیزی غیر از اسلام متداول و آن معنایی است که از این لفظ به ذهن ما متبادر می شود؛ چون اسلام دارای مراتبی است و در آیه (إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ)،&lt;ref&gt;بقره: ۱۳۱.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) با اینکه دارای اسلام بود، دوباره به داشتن اسلام امر شد، پس مراد از اسلام در اینجا تمام عبودیت و تسلیم تمام آنچه بنده دارد برای خداست؛&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۶.۲۸۴.&lt;/ref&gt; یعنی بنده و به ویژه راه یافتگان به حرم الهی و کعبه دوست آنگاه به مقام تسلیم نائل می آیند که از هرجهت، به فرامین خدا تن داده باشند و از همه علایق (مال و دارایی، مقام، خانواده و...) در دایره احکام الهی، دل کنده باشند؛ چنانچه حاجیان قبل از سفر، از همه حلالیت می طلبند، احیاناً وصیت می کنند، حقوق شرعی مال و دارایی خود را پرداخت می کنند، مسائل شرعی را می آموزند و...، تا از هر لحاظ آماده ورود به حرم الهی بوده و حَجّة الاسلام را به جا  آورند.<br /> <br /> مقام تسلیم، نیازمند توفیق و فیض الهی<br /> <br /> مرتبه تسلیم و آنچه در آیه یادشده، درخواست شده است وقتی با وضع انسان عادی و حال قلب متعارف او سنجیده شود؛ امری غیراختیاری می شود؛ یعنی - با چنین حال و وصفی - رسیدن به آن، امری غیرممکن است؛ مانند سایر مقامات ولایت و مراحل عالیه و سایر معارج کمال، که از حال و طاقت انسان متعارف و متوسط الحال بعید است؛ چون مقدمات آن بسیار دشوار است. به همین جهت ممکن است آن را امری الهی و خارج از اختیار انسان دانسته و از خدای سبحان درخواست کرد که آن را به آدمی افاضه فرماید و آدمی را متصف بدان بگرداند. نظری دقیق تر هم وجود دارد و آن این است که آنچه به انسان ها نسبت داده می شود و اختیاری شمرده می شود، تنها اعمال است، اما صفات و ملکاتی که در اثر تکرار صدور عمل در نفس پیدا می شود اختیاری انسان نیست و باید به خدا منسوب شود؛ به ویژِه اگر از صفات فاضله و ملکات خیر باشد که نسبت دادنش به خدا اولی است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۶.۲۸۴.&lt;/ref&gt; از این جهت وقتی انبیا مقام و ملکه تسلیم را از خداوند طلب می کنند، دیگر مؤمنین و به ویژه حاجیان و زائران خانه خدا نیز باید از فرصت میهمانی خدا استفاده کرده و چنین مقامی را طلب کنند.<br /> <br /> هـ ) تواضع (خبت)<br /> <br /> یکی از صفات اخلاقی انسان که در آخرین فراز آیه ۳۴ سوره حج: (وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتينَ)، به آن اشاره شده است تواضع و فروتنی است. بعد از اینکه احکام متعددی از حج در آیات پیشین سوره حج مطرح شد، در آیه ۳۴ به سنت قربانی که در همه امم گذشته عبادت بوده، اشاره شد و در ذیل آیه، صفت اخلاقی «اخبات»، که دلالت بر تواضع و فروتنی دارد، مطرح شد: (وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَی  ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتينَ).<br /> <br /> معنای خبت<br /> <br /> «خبت» به معنای زمین هموار است و از این جهت (در رابطه با انسان) به معنای تواضع به کار رفته است. بنابراین ظاهر معنای عبارت (الْمُخْبِتِینَ) در آیه شریفه، «المتواضعین» است.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۲۷۲.&lt;/ref&gt; بعضی نیز معتقدند منظور از مخبتین، عابدین است؛ (فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ)'''، قال: العابدين»'''&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۴.&lt;/ref&gt; که البته با معنای اول (یعنی متواضعین) بی ارتباط نیست؛ چون به تعبیر قرآن (وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا)؛&lt;ref&gt;فرقان: ۶۳.&lt;/ref&gt; یعنی «عبادالرحمن» دارای ویژگی سکینه و تواضع اند.&lt;ref&gt;طبرسی، جوامع الجامع، ج۳، ص۱۴۵.&lt;/ref&gt; بدیهی است که ویژگی تواضع از زائران خانه خدا، هم در زمان انجام اعمال حج و هم پس از آن، بیشتر مورد انتظار است.<br /> <br /> منظور از عنوان «مخبتین» در آیه شریفه<br /> <br /> به اعتقاد علامه طباطبایی جمله (وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) اشاره ای است به اینکه هر  که برای خدا در حج خود، اسلام و اخلاص داشته باشد، از «مخبتین» است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵ - ۳۷۴.&lt;/ref&gt; از سویی قرآن کریم «مخبتین» را چنین تفسیر فرموده است: (الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابِرِينَ عَلَی  ما أَصابَهُمْ وَ الْمُقِيمِي الصلاةِ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ).&lt;ref&gt;حج: ۳۵.&lt;/ref&gt; انطباق این چند صفتی که در آیه شریفه در تفسیر «اخبات» آمده با کسی که حج خانه خدا را با اسلام و تسلیم به جا می آورد روشن است؛ چون صفات مذکور عبارت است از: ترس از خدا، صبر، به پا داشتن نماز و انفاق که همه  این موارد در حج نیز هست.&lt;ref&gt;المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵ - ۳۷۴.&lt;/ref&gt; بنابراین طبق بیان آیه شریفه، یکی از ویژگی های «مخبتین» صبر بر مصیبت است که مرتبه کمال آن و دیگر ویژگی های مصادیق «مخبتین» را در اولیای الهی می بایست جست وجو کرد؛ چنانچه در شواهد التنزيل آمده است: '''«عنِ ابْنِ عَبَّاسٍ  فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:''' (وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) '''قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ وَ سَلْمَان»'''.&lt;ref&gt;حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج۱، ص۵۱۹.&lt;/ref&gt; گویی تشرف به حج و توفیق انجام خالصانه این عمل عبادی، خود نشانه وجود درجاتی از تواضع در وجود مؤمن است، که می بایست خداوند را بر این نعمت سپاس گفت و توفیق رشد و ارتقای بیشتر آن را از خداوند خواست.<br /> <br /> و) صبر<br /> <br /> در آیه ۱۰۲ سوره صافات، که از جمله آیات حج است، به صفت نفسانی صبر اشاره شده است: (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى  فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى  قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني  إِنْ شاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرين).<br /> <br /> معنای صبر<br /> <br /> «صبر» خویشتن داری و حبس نفس است بر چیزی که شرع و عقل تقاضا می کند، یا از چیزی که شرع و عقل از آن نهی می کند. صبر (از نظر اهل لغت) به حسب اختلاف موارد، نام های متفاوتی دارد: به خویشتن داری در مصیبت، صبر گفته می شود و ضد آن جزع است؛ به صبر در جنگ، شجاعت گفته می شود و ضد آن جُبن است؛ اگر در پیشامد باشد، سعه صدر نام دارد و اگر در امساک از سخن باشد، آن را کتمان نامند.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۴، ص۱۰۶.&lt;/ref&gt; اما چنانچه از عمومیت دلالت در آیه (اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاة)&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۳.&lt;/ref&gt; برداشت می شود، صبر به معنای مقاومت انسان برابر مکروهات و سختی هاست. از این رو انسان باید در همه امور خود از صبر کمک بگیرد.&lt;ref&gt;موسوی سبزواری، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt; از این جهت، صبر دارای معنای عامی است که البته در لسان آیات و روایات، مصادیقی برای آن ذکر شده است.<br /> <br /> مصادیق صبر در قرآن و روایات<br /> <br /> صبر در طاعت، صبر در ترک معصیت، صبر در مصیبت و بلا، صبر در فقر و صبر در جنگ و جهاد از جمله مصادیق صبر هستند.<br /> <br /> یکی از مصادیق بارز صبر، صبری است که مجاهدان در راه خدا در میادین نبرد حق برابر باطل از خود نشان داده و با صبر خود بر دشمن غلبه کرده اند: (كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللهِ وَاللهُ مَعَ الصَّابِرِينَ)'''.'''&lt;ref&gt;بقره: ۲۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صبر برابر دسیسه های دشمنان از دیگر مصادیق صبر است که قرآن کریم از آن یاد کرده و مؤمنان را به آن سفارش کرده است: (إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِن تُصِبْكُمْ سَيئَةٌ يَفْرَحُواْ بِهَا وَ إِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لاَيَضُرُّكُمْ كَيدُهُمْ شَيئًا).&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از مواردی که قرآن کریم برای تشویق و ترغیب به روحیه صبر از آن یاد کرده، ذکر صبر و شکیبایی انبیای گذشته برابر تکذیب کفار عصر خود است: (قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لايُكَذِّبُونَكَ... وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ فَصَبَرُواْ عَلَى مَا كُذِّبُواْ وَ أُوذُواْ حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا).&lt;ref&gt;انعام: ۳۳ - ۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انسان ها در زندگی خود با افکار و عقاید گوناگونی، موافق یا مخالف، برخورد می کنند که به لحاظ اهمیت، انسان را به موضع گیری های متفاوتی وادار می کند؛ از این رو قرآن کریم به مؤمنان سفارش می کند که برای مقابله با عقاید باطل و رفتار خشونت آمیز دشمنان اسلام، صبر پیشه کنند و به بهترین وجه به مقابله با آنها برخیزند: (ادْفَعْ بِالَّتي هى أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذي بَينَكَ وَ بَينَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِي حَميمٌ وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذينَ صَبَرُوا وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظيمٍ).&lt;ref&gt;فصلت: ۳۴ - ۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # اخلاق فضیلت؛ ناظر به رفتار و اعمال<br /> <br /> همان طور که فضائل نفسانی انسان بسیار است، رفتار و اعمال انسان، که ظهور صفات باطنی او است، نیز بسیار است. به مواردی از این رفتارها در محدوده پیام آیات حج اشاره می شود:<br /> <br /> الف) ادب زیارت و محضر معصوم<br /> <br /> قرآن در آیات نخستین سوره حجرات، نحوه برخورد و رفتار مؤمنین در رعایت ادب در محضر رسول خدا(ص) را گوشزد می کند:<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; إِنَّ الَّذينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ أُولئِكَ الَّذينَ امْتَحَنَ اللهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظيمٌ).&lt;ref&gt;حجرات: ۲ - ۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای ادب<br /> <br /> «ادب» به معنای حسن خلق است. &lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، ج ۲، ص۵.&lt;/ref&gt; این صفت نفسانی ملکه ای است که هر کس آن را کسب نماید، از اموری که خلاف شأن انسانی است در امان می ماند؛ ملکه ای که با تمرین و ریاضت نفس در مسیر آراستگی به محاسن اخلاق حاصل می شود. بنابراین هر ریاضت محموده ای که انسان به واسطه انجام آن به فضیلتی از فضائل آراسته شود ادب است.&lt;ref&gt;زبیدی، تاج العروس، ج ۱، ص۲۹۶.&lt;/ref&gt; در این تعریف، هم سیر در مراحل ریاضت کسب فضیلت، «ادب» دانسته شده و هم نتیجه کلی این ریاضت که کسب ملکه نفسانی است.<br /> <br /> ادب سخن گفتن<br /> <br /> از نظر قرآن، سخن گفتن با صدای بلند، عمل ناپسندی است: (وَ اقْصِدْ في مَشْيكَ وَ اغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الحَمِيرِ)&lt;ref&gt;لقمان: ۱۹.&lt;/ref&gt;. انسان جز در موارد خاص (مانند جایی که به او ظلم شده است) نباید صدایش را بلند کند: (لَا يُحِبُّ اللهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ الله سَمِيعًا عَلِيمًا).&lt;ref&gt;نساء: ۱۴۸.&lt;/ref&gt; ازاین رو از آداب سخن  گفتن این است که انسان به آرامی و بدون بلند کردن نامتعارف صدا، با دیگران صحبت کند. رعایت این ادب برابر عموم مردم نشانه شخصیت گوینده و احترام به دیگران است.<br /> <br /> ادب سخن گفتن در محضر معصوم<br /> <br /> در آیه شریفه سوره حجرات، هم از نظر اثباتی و هم از نظر سلبی، نحوه و نتیجه رعایت ادب سخن گفتن در محضر پیامبر(ص)، به روشنی تبیین شده است. از یک سو، بلند کردن صدا (که در محضر معصوم، نوعی بی ادبی است) را تقبیح کرده، نتیجه آن را ابطال اعمال ذکر می کند و از سوی دیگر، التزام به تخفیف صدا و با آرامی و احترام سخن گفتن با آن حضرت (که بیانگر رعایت ادب است) را به مغفرت و اجر عظیم الهی مژده می دهد؛ بلکه یکی از راه های امتحان خداوند از مؤمنین در میزان اشتیاق و همسویی دل های آنان با پیامبر(ص) همین نحوه عملکرد آنان در محضر پیامبر(ص) است؛ چراکه به تعبیر صاحب مجمع البيان بلند کردن صدا بیشتر از صدای پیامبر(ص) از دو حال بیرون نیست: یا سبک شمردن آن حضرت است، که موجب کفر خواهد شد، یا بی ادبی نسبت به آن حضرت است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۱۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جایگاه ویژه معصوم، لازمه ادب خاص در محضر او<br /> <br /> قرآن در این فراز از آیه (وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ)&lt;ref&gt;حجرات: ۲.&lt;/ref&gt; تذکر می دهد هنگام گفت وگو با پیامبر(ص) و در مجلس ایشان، صدای خود را بلند نکنید؛ زیرا او مانند شما نیست و از هر جهت تعظیم او لازم است. به اعتقاد بعضی این ادب تنها در آرام صحبت کردن نیست؛ بلکه مؤمنین نباید همان طور که همدیگر را (مثلاً با اسم) صدا می زنند، پیامبر(ص) را مخاطب قرار دهند (و بگویند ای محمد)؛ بلکه او را با تجلیل و احترام صدا زده و بگویند «یا رسول اللَّه» تا ایشان با ذکر جایگاه الهی مخاطب قرار گیرند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۹، ص ۱۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عدم رعایت ادب در محضر معصوم، موجب حبط عمل<br /> <br /> بدیهی است عدم رعایت ادب در محضر معصوم، ازجمله بلند سخن گفتن، یا عدم رعایت شأن و جایگاه او، عواقبی فراتر از عدم رعایت این ادب برابر دیگران دارد که از جمله آنها «حبط عمل» است: (أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ)؛ عاقبتی که خود انسان هم متوجه آن نیست: (وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ)؛ یعنی شما نمی دانید که با بلند کردن صدای خود در برابر صدای پیامبر(ص) و ترک احترام حضرتش، اعمال خود را از بین می برید.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; به تعبیر علامه طباطبایی، به طور کلی، با صدای بلند صحبت کردن فاقد معنای تعظیم است و با بزرگان با صدای بلند صحبت کردن، نظیر مردم عادی، خالی از اسائه ادب و وقاحت نیست. ظاهر آیه شریفه این است که بلندتر کردن صدای خود از صدای رسول خدا(ص)، و بلند سخن گفتن در حضور آن جناب، دو گناه و موجب حبط عمل است. بنابراین غیر از کفر، گناهانی دیگر نیز هست که باعث حبط می شود.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۳۰۸ - ۳۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رعایت حرمت و احترام معصومین(ع) در حی و میت آنها یکسان است: '''«وَإنَّ حُرْمَتَهُ مَيِّتاً كَحُرْمَتِه ِحَيّاً»'''&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۱۷، ص۱۳۳ .&lt;/ref&gt; در روایت دیگری آمده است: '''«أنَّ حُرْمَتَهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ كَحُرْمَتِهِمْ فِي حَيوتِهِمْ»'''&lt;ref&gt;همان، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;. عمومات تکریم و تعظیم شعائر نیز بر این مطلب دلالت دارد. بر زائران لازم است که در حرم نبوی و بقیه مشاهد مشرفه رعایت ادب سکوت را داشته باشند.<br /> <br /> ب) طاعت<br /> <br /> قرآن کریم می فرماید: (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا الله وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا الله تَوَّاباً رَحيماً)؛&lt;ref&gt;نسا: ۶۴.&lt;/ref&gt; با این ابلاغ، مقصود از فرستادن پیامبران تنها اطاعت و امتثال امر ایشان است؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; چراکه تنها با اطاعت محض و بی چون و چرا از فرامین حق تعالی و فرستادگان اوست که زمینه هدایت و رشد و تعالی انسان فراهم می آید. از این جهت مطیع بودن بنده برابر خدای متعال، رسول خدا(ص) و ائمه هدی(ع)، برترین فضیلت اخلاقی در حوزه رفتار و عمل است.<br /> <br /> معنای طاعت<br /> <br /> «طوع»، به معنای انقیاد است و&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۵۲۹.&lt;/ref&gt; «طاعت» نیز به همین معناست: '''«الطَّاعَة اسم لما يكون مصدره  الإِطَاعة، و هو الانقياد»'''؛&lt;ref&gt;فراهیدی، العین، ج ۲، ص۲۰۹.&lt;/ref&gt; اما بیشتر در فرمانبری به کار می رود؛ مانند: (وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ  طَوْعاً وَ كَرْهاً).&lt;ref&gt;آل عمران: ۸۳.&lt;/ref&gt; «طوع» گاه معنای رغبت و میل نیز دارد؛&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۴، ص۲۴۸.&lt;/ref&gt; کما اینکه کلمه «تطوّع» نیز به معنای اطاعت است. ولی بعضی گفته اند تفاوت تطوّع با اطاعت این است که تطوّع تنها در اطاعت مستحبی استعمال می شود؛ خلاف کلمه اطاعت که هم شامل واجب می شود و هم مستحب. از این رو - در صورتی که این حرف صحیح باشد - عمل واجب از آنجا که الزامی است همیشه و از همه کس، با طوع و رغبت به جا آورده نمی شود؛ خلاف عمل مستحبی که هر کس آن را انجام دهد، با رغبت و بدون هیچ شائبه ای انجام داده است. &lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جایگاه ویژه پیامبر(ص)، در مقام اطاعت<br /> <br /> در آیه شریفه، اطاعت از رسول خدا (بِإِذْنِ اللهِ) بیان شده است؛ یعنی اطاعت مردم از پیامبران بر طبق امر خداوند است&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; و درواقع اطاعت و فرمانبرداری از رسول خدا(ص)، نشانه صدق مؤمن، در اطاعت خداست و به تعبیر علامه طباطبایی(رض)، اطاعت کردن (به طور مطلق) از رسول خدا (ص)، همان اطاعت کردن از خداست؛ چنانچه خداوند فرمود: (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ الله).&lt;ref&gt;نساء: ۸۰.&lt;/ref&gt; اهمیت این جایگاه ویژه پیامبر(ص)، آنگاه روشن تر می شود که قرآن در این فراز آیه (لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا الله وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحيماً) می فرماید: «کسانی که با رسول مخالفت کردند و با این مخالفت از او اعراض کردند، اگر به سوی خدا و رسول برگردند و توبه کنند، برایشان بهتر است (از اینکه سوگند بخورند که به خدا ما منظورمان مخالفت نبوده و برای توجیه عمل خود سخنانی به هم ببافند و عذرهایی غیرموجه بتراشند، که نه سودی دارد و نه رسول خدا(ص) را راضی می سازد).&lt;ref&gt;المیزان، ج۴، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; بدیهی است که عدم رضایت رسول خدا(ص)، عدم رضایت خداوند را به دنبال خواهد داشت.<br /> <br /> جایگاه ائمه طاهرین(ع) در مقام اطاعت<br /> <br /> همان طور که در آیه یادشده، اطاعت از رسول خدا(ص)، همان اطاعت از خدا معنا شده است، در آیه ۵۴ سوره نساء: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا الله وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ...) اطاعت از (أُولِى الْأَمْرِ) هم، همان اطاعت از رسول(ص)، بیان شده است؛ چنانچه تکرار فعل (اَطيعُوا)، به طور مطلق: (أَطيعُوا الله وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ) و عدم تقید آن به هیچ قیدی، بیانگر وجوب اطاعت بدون چون و چرای مؤمنین از رسول خدا(ص) و «اولوا الامر» است. خداوند «اولوا الامر» را، همانند رسول خدا، به طور جزم و قطع، واجب الاطاعه دانسته است.&lt;ref&gt;ر.ک: سبحانی، رسائل و مقالات، ج۶، ص۲۴۰ - ۲۴۱.&lt;/ref&gt; اما مصداق حقیقی «اولوا الامر» در روایات شیعه، ائمه(ع)، معرفی شده اند؛ ازجمله در روایت عبدالله بن عجلان از امام باقر(ع) که فرمود: «این آیه درباره علی(ع) و دیگر ائمه نازل شده است. اینان جایگاهشان جایگاه پیامبران است؛ جز اینکه چیزی را حلال یا حرام نمی کنند»&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۵۲.&lt;/ref&gt;. ابوبصیر می گوید: «از امام صادق(ع) درباره قول خدای عزّوجلّ: (أَطيعُوا الله وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ) پرسیدم و ایشان فرمود: «در باره علی بن ابی طالب و حسن و حسین(ع) نازل شده است». (در آن زمان همان سه نفر از ائمه حاضر بودند)&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۲، ص۴۰.&lt;/ref&gt; همچنین امام باقر(ع) در تفسیر این آیه می فرماید: «اولی الامر، امامان از فرزندان علی و فاطمه اند، تا آنکه روز قیامت برپا شود». ایشان در جای دیگر نیز فرموده است: «خداوند از «اولی الامر»، فقط ما را قصد کرده است و همه مؤمنان را تا روز قیامت به پیروی از ما، فرمان داده است».&lt;ref&gt;بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; از این رو جایگاه ائمه(ع)، به عنوان جانشینان بر حقّ رسول خدا(ص)، در مقام اطاعت، همان جایگاه ویژه رسول خدا(ص) بوده که بیانگر اطاعت و فرمانبری از خداست.<br /> <br /> افزون بر آیه یادشده، آیه ۱۵۸ بقره نیز از جمله آیات اخلاقی حج است که مسئله اطاعت را متذکر شده است: (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شاكِرٌ عَليمٌ)؛ در این آیه بر کلمه  «تَطَوَّعَ» تأکید شده است: (وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شاكِرٌ عَليمٌ) که طبق نقل مجمع البيان در معنای آن سه قول است:<br /> <br /> # ابن عباس و غیر او می گویند: «یعنی کسی که بعد از انجام طواف و سعی واجب، طواف و سعی مستحب به  جا بیاورد».<br /> <br /> # اصمّ می گوید: «یعنی کسی که پس از انجام حج و عمره واجب حج و عمره مستحبی به  جا بیاورد».<br /> <br /> # حسن می گوید: «یعنی کسی که با انواع خیرات و طاعات اقدام کند».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد علامه طباطبایی(رض)، اصل طوع، هم با واجب تطبیق می کند و هم با مستحب؛ هم چنان که در آیه (فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً)&lt;ref&gt;فصلت: ۱۱.&lt;/ref&gt; برابر کُره آمده است و در عین حال در اطاعت امر وجوبی نیز استعمال شده است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۸۵.&lt;/ref&gt; از این رو در انجام فریضه حج، نباید تنها به واجبات اکتفا کرد و حاجیان می بایست از این فرصت در انجام دادن امور مستحبی، مانند طواف و عمره و نماز مستحبی یا قرآن خواندن و به ویژه زیارت قبر نبوی و دیگر اماکن متبرکه، از یکدیگر پیشی گیرند. در این مسیر - با عنایت به آنچه گفته شد - لازمه پذیرش اعمال واجب و مستحب سفر حج، اطاعت از خدا، رسول خدا و ائمه(ع) و عمل در دایره شریعت حقّه است که البتّه توجه به مقام نبوی و ائمه طاهرین(ع) در مکه مکرمه و مدینه منوره در سفر حج و عنایت ویژه به جایگاه آنان، خود به تنهایی بزرگترین عمل عبادی و از فضائل اخلاقی است که دیگر اعمال حج را تحت الشعاع قرار می دهد؛ آن گونه که امام صادق(ع) فرمود: «کسی که از روی معرفت به کعبه بنگرد و حق و حرمت ما را بشناسد، آن گونه که حق و حرمت کعبه را شناخته است، خداوند گناهانش را بیامرزد و مشکل دنیا و آخرتش را کفایت کند و&lt;ref&gt;کلینی، فروع الکافی، ج۴، ص۲۴۱.&lt;/ref&gt; امام باقر(ع) نیز می فرماید: «از مکه آغاز کنید و به ما ختم نمایید»؛&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لا یحضرهُ الفقیه، ج۲، ص۵۵۸.&lt;/ref&gt; یعنی طاعت و بندگی خدا (از جمله حج و عمره) بدون معرفت ائمه(ع) و پذیرش ولایت آنان، به نتیجه نمی رسد.<br /> <br /> ج) نماز<br /> <br /> در قرآن و از جمله در آیات حج، بر نماز، که ترجمه مرسوم واژه «الصلاة» است، نیز تأکید شده است؛ مانند آیه (وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْـرِكْ بي  شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْقائِمينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُود).&lt;ref&gt;حج: ۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> معنای صلاة<br /> <br /> واژه «الصلاة» به معنای رحمت است. ولی در قرآن به چند معنا آمده است:<br /> <br /> یک - به معنای دعا؛ مانند «(وَ صَلِّ  عَلَيْهِمْ)'''،  أي و ادع لهم ''' (إِنَ  صَلاتَكَ)  '''أي دعاءك ''' (سَكَنٌ) '''و تثبيت لَهُمْ»'''؛<br /> <br /> دو - به معنای نماز واجب؛ مانند (إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً) ؛<br /> <br /> سه - به معنای دین و آیین؛ مانند '''«'''(أَ صَلاتُكَ  تَأْمُرُكَ)''' ، أي دينك»'''؛&lt;ref&gt;'''و قِیلَ : کَانَ شُعَیْبٌ کَثِیرَ الصَّلَاةِ فَقَالُوا لَهُ ذَلِكَ'''.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چهار - البته این واژه، در قرآن به معنای رحمت نیز آمده است؛ مانند: '''«'''(أُولئِكَ عَلَيْهِمْ  صَلَواتٌ  مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ)'''، أي ترحم'''».&lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، ج ۱، ص۲۶۶ - ۲۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما آنچه در این مقام و در تبیین آیات حج مقصود است، «صلاة» به معنای نماز است که فریضه ای از فرائض دینی و فضیلت اخلاقی ناظر به حوزه رفتار و عمل است.<br /> <br /> جایگاه نماز<br /> <br /> نماز در قرآن کریم ناهی از فحشاء و منکر: (إِنَّ الصلاة تَنْهَى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَر)&lt;ref&gt;عنکبوت: ۴۵.&lt;/ref&gt; و در روایات به عنوان ستون دین، پرچم دین، مقرِّب متقین به رحمت الهی و... معرفی شده است؛ چنانچه از پیامبر اکرم(ص) روایت است که فرمود: '''«الصلاة عماد الدّين، فمن ترك صلاته متعمّدا  فقد هدم دينه، ومن ترك أوقاتها يدخل الويل، والويل واد في جهنم كما قال الله تعالى:''' (فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ).&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۷۹، ص۲۰۲.&lt;/ref&gt; همچنین فرمود: '''«علم الاسلام الصلاة، فمن فرغ لها قلبه و حافظ عليها بحدها و وقتها و سننها فهو مؤمن»'''.&lt;ref&gt;متقی هندی، کنزالعمال، ج۷، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt; امیرالمومنین(ع) نیز فرمود: '''«الصَّلاة قُرْبَانُ كُلِّ تَقِيٍّ»'''.&lt;ref&gt;نهج البلاغه، حکمت ۱۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابراهیم(ع) و آماده سازی خانه خدا برای نمازگزاران<br /> <br /> در آیه یادشده ابراهیم(ع)، مأمور پاکسازی خانه خدا از لوث شرک و بت پرستی برای طواف کنندگان و قیام کنندگان و راکعان و ساجدان شده است: (وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ)، که مقصود از (الْقائِمِينَ)، نمازگزاران است؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱۷، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; یعنی خانه ام را برای آنان که آنجا نماز می گزارند و رکوع و سجود می کنند پاک گردان.&lt;ref&gt;ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۱۳، ص۳۱۹.&lt;/ref&gt; علامه طباطبایی(رض) می فرماید:<br /> <br /> مراد از «قائمین»، آن طورکه از سیاق استفاده می شود، کسانی هستند که خود را برای عبادت خدا و نماز به تعب می اندازند و تطهیر معبد - به همان جهت که معبد است - این است که آن را از اعمال زشت و پلیدی ها، که مایه فساد عبادت است، پاک کنند و چنین پلیدی همان شرک و مظاهر شرک، یعنی بت هاست. پس تطهیر خانه خدا یا منزه داشتن آن از پلیدی های معنوی است و ابراهیم(ع) مأمور شده که طریقه عبادت را به نحوی که خالی از قذارت شرک باشد به مردم تعلیم دهد؛ همان طور که خودش مأمور به چنین عبادتی شده بود یا تطهیر آن از مطلق نجاسات و پلیدی ها، چه مادی و چه معنوی، است. اما از این دو احتمال، آنکه با سیاق آیه نزدیکی بیشتری دارد همان احتمال اول است. حاصل تطهیر معبد از ارجاس و پلیدی های معنوی، برای پرستندگان که از دور و نزدیک قصد آن می کنند، این است که عبادتی برای آنان وضع کند که خالص برای خدا باشد و مشوب به شائبه شرک نباشد؛ در آنجا تنها خدا را بپرستند و چیزی را شریک او نکنند».&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آیه (وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ) و مأموریتی که به پیامبر اولوالعزمی چون ابراهیم(ع) داده شده است، جایگاه خاص حاجیان خانه خدا و نیز طواف، نماز و رکوع و سجود آنها در فرصت طلایی ایام حج معلوم می شود.<br /> <br /> د) ذکر<br /> <br /> یکی از فضائل ناظر به حوزه رفتار و عمل، به ویژه برای حاجیان ذکر است: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ)؛&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۸.&lt;/ref&gt; یعنی در اثنای حج اگر بخواهید خرید و فروشی کنید حرجی بر شما نیست و چون از عرفات کوچ می کنید در مشعرالحرام به ذکر خدا بپردازید و به شکرانه اینکه هدایت شده اید خداوند را به یاد آرید؛ زیرا قبل از آنکه او شما را هدایت کند از گمراهان بودید.<br /> <br /> معنای ذکر<br /> <br /> «ذکر» در لغت به معنای یاد کردن و خلاف نسیان است؛ خواه با زبان باشد یا با قلب یا هر دو، چه بعد از نسیان باشد یا در ادامه ذکر.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۳، ص۱۵.&lt;/ref&gt;راغب می گوید:<br /> <br /> گاه مراد از ذکر هیئت نفسانی است که شخص به واسطه آن می تواند آنچه از دانایی به دست آورده حفظ کند و آن مانند حفظ است؛ الا آنکه حفظ به اعتبار نگه داشتن و ذکر به اعتبار حاضر کردن در ذهن است. گاه به حضور شی ء در قلب و همین طور به قول ('''جری الشی ء علی لسانك'''&lt;ref&gt;فراهیدی، العین، ج ۵، ص۳۴۶.&lt;/ref&gt;) نیز اطلاق می شود.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۳۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ولی معنای جامع «ذکر»، همان یادآوری با قلب و زبان است؛&lt;ref&gt;قاموس قرآن، ج ۳، ص۱۵.&lt;/ref&gt;  چه این یادآوری مقابل نسیان باشد و چه مقابل غفلت و عدم توجه.<br /> <br /> ذکر در قرآن<br /> <br /> واژه ذکر در قرآن کریم در مصادیق متعددی مانند وحی،&lt;ref&gt;قمر: ۲؛ انبیاء: ۲؛ مرسلات: ۵.&lt;/ref&gt; قرآن کریم،&lt;ref&gt;آل عمران: ۵۸؛ تکویر: ۲۷؛ انبیاء: ۵۰.&lt;/ref&gt; پیامبر(ص)،&lt;ref&gt;انبیاء: ۲؛ طلاق: ۱۰؛ نحل: ۴۳.&lt;/ref&gt; لوح محفوظ،&lt;ref&gt;انبیاء: ۱۰۵.&lt;/ref&gt; اطاعت خداوند،&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۲.&lt;/ref&gt; نماز جمعه،&lt;ref&gt;جمعه: ۱۹.&lt;/ref&gt; نمازهای یومیه،&lt;ref&gt;بقره: ۲۳۹؛ منافقون: ۹.&lt;/ref&gt; تذکر،&lt;ref&gt;انبیاء: ۱۰؛ یس: ۱۹.&lt;/ref&gt; شرف و افتخار،&lt;ref&gt;انبیاء: ۱۰؛ زخرف: ۴۴.&lt;/ref&gt; ذکر لفظی،&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۰؛ نسا: ۱۰۳؛ اعراف: ۲۰۵.&lt;/ref&gt; ذکر قلبی،&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۳۵؛ اعراف: ۲۰۵.&lt;/ref&gt; حفظ،&lt;ref&gt;بقره: ۶۳؛ آل عمران: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; تفکر،&lt;ref&gt;جمعه: ۱۰.&lt;/ref&gt; توحید و&lt;ref&gt;طه: ۱۲۴.&lt;/ref&gt; آگاهی&lt;ref&gt;انبیا: ۷؛ نحل: ۴۳.&lt;/ref&gt; به کار رفته است. با دقت در این کاربردها می توان دریافت که در همه این مصادیق معنای لغوی ذکر اخذ شده است. البته گاه واژه ذکر به علت و موجب ذکر و گاه به نتیجه و حاصل آن اطلاق شده است.<br /> <br /> ذکر خدا، برترین و ضروری ترین ذکرها برای انسان<br /> <br /> از آنجا که خداوند، خالق همه موجودات، از جمله انسان، و «رب العالمین»، یعنی پرورش دهنده موجودات و در رأس همه انسان است، توجه دائم به حضور و نظارت حق تعالی، برترین ذکر و بلکه مایه آرامش انسان خواهد بود: (الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)&lt;ref&gt;رعد: ۲۸.&lt;/ref&gt;؛ بلکه ذکر خدا موجب حیات قلب و روح انسان است؛ چنان چه غفلت از خداوند مایه دفن شدن انسان و به هدر رفتن سرمایه های علمی و عملی اوست؛ (وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ اذان لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ).&lt;ref&gt;اعراف: ۱۷۹.&lt;/ref&gt; طبیعت دنیا غفلت زاست و اشتغالات انسان می تواند او را دچار غفلت و فراموشی کند. از این رو یاد خدا بهترین وسیله برای حیات دل انسان است. به علاوه ذکر خدا تقویت کننده محبت اوست؛ زیرا انسان هر چه بیشتر محبوب خود را یاد کند، محبت او در قلبش بیشتر می شود و این محبت، موجب ترک رفتارهایی می شود که مرضی او نیست. از سویی، به تعبیر برخی عالمان، مواظبت بر اینکه انسان مخالف رضای الله عمل نکند خود ذکر الله است.&lt;ref&gt;رهبری معظم انقلاب، بیانات معظم له در دیدار شرکت کنندگان در مسابقات بین المللی قرآن کریم، ۲۶/۰۱/۱۳۹۸&lt;/ref&gt; درواقع اساس کار در حوزه فضائل عملی انسان ذکر الله است؛ آنگونه که خداوند به موسی و هارون(ع) فرمود: (لا تَخافا اِنَّني مَعَكما اَسمَعُ وَ اَرى)؛&lt;ref&gt;طه: ۴۶.&lt;/ref&gt; من کمکتان می کنم، من حمایتتان می کنم. اما این مطلب را هم فرمود که: (لا تَنِيا في ذِكرِي)؛&lt;ref&gt;طه: ۴۲.&lt;/ref&gt; در یاد کردنِ من کوتاهی نکنید؛ ذکر خداوند وسیله و مایه همه توانایی هاست.&lt;ref&gt;رهبری معظم انقلاب، در دیدار اعضاء مجلس خبرگان رهبری، ۲۳/۱۲/۱۳۹۷&lt;/ref&gt; <br /> <br /> انواع ذکر خدا<br /> <br /> بر اساس یک تقسیم، ذکر به عمومی و خصوصی تقسیم می شود.<br /> <br /> یک- ذکر عمومی<br /> <br /> منظور از ذکر عام ذکری است که شامل همه موجودات می شود و مخصوص گروه خاصی نیست: (تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا ).&lt;ref&gt;اسراء: ۴۴.&lt;/ref&gt; جمله: (تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ) در آیه شریفه، برای همه اجزای عالم، همین اجزایی که می بینیم، اثبات تسبیح می کند و می گوید که همه آنچه در آسمان ها و زمین است، خدا را منزه می دارند (از آنچه جاهلان برایش درست می کنند و به او نسبت می دهند).&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۰۸.&lt;/ref&gt; بر اساس اطلاق آیه هیچ موجودی نیست که خدای سبحان را تسبیح نکند و با ذکر صفات الهی او را تنزیه ننماید.<br /> <br /> علامه طباطبائی در بیان اینکه چگونه موجودات دیگر (غیر از انسان) خدا را تسبیح می گویند، درحالی که مانند انسان تکلم نمی کنند و از به کار گیری الفاظ عاجزند، می گوید:<br /> <br /> حقیقت کلام عبارت است از فهماندن و کشف از مافی الضمیر و اشاره و راهنمایی به منویّ خود. این فهماندن و کشف به هر طریقی که صورت گیرد کلام خواهد بود؛ هرچند که با زبان نباشد. آری، این انسان است که برای نشان دادن منویات خود و اشاره بدان ها راه ندارد که از طریق تکوین انجامش دهد؛ مثلاً منویّ خود را در دل طرف خلق کند. از این رو ناگزیر است که برای این کار الفاظ را استخدام نموده و به وسیله الفاظ، که عبارت است از صوت هایی که هر یک برای یک معنا قرار داده شده، مخاطب خود را به آنچه که در دل دارد خبردار سازد و قهراً روش و سنت تفهیم و تفهم بر همین استخدام الفاظ جریان یافته. البته چه بسا که برای پاره ای مقاصد خود از اشاره با دست و سر و یا غیر آن و چه بسا از کتابت و نصب علامات نیز استفاده کند و اگر بشر راه دیگری جز استخدام الفاظ و یا اشاره و نصب علامت نداشته به همین ها عادت کرده و تنها اینها را کلام می داند دلیل نمی شود که درواقع هم کلام همین ها باشد؛ بلکه هر چیزی که از معنای قصد شده ما پرده بردارد قول و کلام خواهد بود و اگر موجودی قیام وجودش بر همین کشف بود همان قیام او قول و تکلم است؛ هرچند به صورت صوت شنیدنی و الفاظ گفتنی نباشد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته بعضی مفسران معتقدند که تسبیح موجودات همان نقصان ذاتی آنهاست که دلیلی بر کمال خالق است و کثرات و اختلافات مخلوقات نشانه وحدانیت و نداشتن شریک برای خداوند است.&lt;ref&gt;فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۳، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دو- ذکر خصوصی<br /> <br /> این نوع ذکر مخصوص انسان ها و فرشتگان است: (وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ)&lt;ref&gt;زمر: ۷۵.&lt;/ref&gt; یا (وَ الْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْآرْضِ)،&lt;ref&gt;شوری: ۵.&lt;/ref&gt; اما درباره انسان ها، آیات ذکر و دستور به آن زیاد است؛ مانند (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً)&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۰.&lt;/ref&gt; یا (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللهَ ذِكْراً كَثِيراً).&lt;ref&gt;احزاب: ۴۱.&lt;/ref&gt; <br /> * بر اساس تقسیمی دیگر، ذکر به زبانی و قلبی تقسیم می شود.<br /> <br /> سه- ذکر زبانی<br /> <br /> با توجه به اینکه مقصود از ذکر، یاد خداوند است و الفاظ وسیله ای برای ابراز مسائل قلبی است، ذکر لفظی زمانی ارزش دارد که زبان و دل هم آهنگ باشند؛ خداوند متعال می فرماید: (وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَىهِ تَبْتِيلا)؛&lt;ref&gt;مزمل: ۸.&lt;/ref&gt; مقصود از تبتیل آن است که توجه شخص فقط به خدا باشد. امام خمینی(رض) ذکر زبانی را مقدمه ای برای گشوده شدن زبان قلب دانسته و فرموده اند: «اول زبان ذاکر بود و قلب به تعلیم و مدد آن ذاکر شد و پس از گشوده شدن زبان قلب، زبان از قلب تبعیّت کرد».&lt;ref&gt;امام خمینی(رض)، شرح چهل حدیث، ص۲۹۳.&lt;/ref&gt; پس گرچه ذکر زبانی از تمام مراتب ذکر نازل تر است، ولی درعین حال، مفید فایده است؛ زیرا به گفته علمای اخلاق، زبان به وظیفه خود قیام کرده است. همچنین ممکن است این تذکر پس از مداومت و قیام به شرایط آن، اسباب باز شدن قلب شود؛ درنتیجه این حجم زیاد از اذکار لفظی که در آیات و روایات به آن سفارش شده نیز جایگاه خود را می یابد.<br /> <br /> چهار- ذکر قلبی<br /> <br /> حقیقت ذکر همان ذکر قلبی است و آیات متعددی بر این مطلب دلالت دارد. علامه طباطبائی(رض) معتقد است:<br /> <br /> اصل در کلمه ذکر، قلبی است و اگر لفظ را هم ذکر گفته اند، به اعتبار این است که لفظ، معنا را بر دل القا می کند و به همین اعتبار در قرآن کریم استعمال شده. چیزی که هست، در عرف قرآن اگر این کلمه مقید به قیدی نشد، معنایش همان ذکر قلبی است و به همین اعتبار، قرآن و وحی و کتاب های نازل، ذکر نامیده شده و مؤمنان به این کتب، اهل ذکر نامیده شده اند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مرحوم علامه(رض) در ذیل آیه شریفه (فَاذْكُرُواْ اللهَ كَذِكْرِكُمْ ءَابَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا) می فرماید: «در این آیه، ذکر به صفت شدت توصیف شده و معلوم است که مقصود از آن ذکر باطنی و معنوی است؛ چون ذکر لفظی شدت و ضعف ندارد».&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۳۳۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علاوه بر تقسیمات یادشده برای ذکر، مواردی چون: ذو مراتب بودن ذکر و تقسیم آن به ذکر قلیل و ذکر کثیر&lt;ref&gt;امّا مؤمنان امر شده اند که ذکر کثیر داشته باشند: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)؛ (انفال: ۴۵).&lt;/ref&gt;نیز وجود دارد؛ ذکر قلیل ناظر به حال&lt;br /&gt;<br /> منافقین&lt;ref&gt;ذکر قلیل از خصوصیات منافقان شمرده شده است: (إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يخَادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خَادِعُهُمْ وَ إِذَا قَامُواْ إِلى الصَّلَوةِ قَامُواْ كُسَالى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَ لَا يَذْكُرُونَ اللهَ إِلَّا قَلِيلا)؛ (نساء: ۱۴۲).&lt;/ref&gt; است و برای ذکر کثیر نیز مصادیقی بیان شده است؛ ازجمله تسبیحات حضرت صدیقه طاهره&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;،&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۰۲۲.&lt;/ref&gt; ذکر پنهان&lt;ref&gt;همان، ج۳، ص۱۱۸۹.&lt;/ref&gt; و در بعضی روایات نیز ذکر عملی&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۲۰۴.&lt;/ref&gt; به عنوان ذکر کثیر معرفی شده است. همین طور نظر به زمان و مکان ذکر، مراتبی برای آن بیان شده است؛ هرچند دامنه زمانی و مکانی ذکر بسیار گسترده است، این فضیلت عملی در زمان ها و مکان های خاصی، جلوه خاص پیدا می کند؛ مانند ذکر خدا در میدان جنگ: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ )&lt;ref&gt;انفال: ۴۵.&lt;/ref&gt; یا ذکر خدا در مساجد و خانه اولیای الهی: (في بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الاْصَال )&lt;ref&gt;نور: ۳۶.&lt;/ref&gt; یا ذکر خدا در صبحگاه و شامگاه: (وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَ أَصِيلا)&lt;ref&gt;انسان: ۲۵.&lt;/ref&gt; یا هنگام ارتکاب زشتی ها: (وَ الَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ ذَكَرُواْ الله فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَ مَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللهُ وَ لَمْ يُصِرُّواْ عَلى  مَا فَعَلُواْ وَ هُمْ يَعْلَمُون )&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۳۵.&lt;/ref&gt; و به ویژه ذکر خدا در ایام حج که محور بحث فعلی است.<br /> <br /> ذکر خدا در ایام حج<br /> <br /> ذکر خدا در ایام حج، ناظر به همه مراتب زبانی، قلبی، عملی، کثیر، ذکر در خانه خدا، در مسجدالنبی(ص) و... است؛ همان طورکه در آیه ۳۴ سوره حج: (وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعام ...) نفس قربانی کردن در حج، ذکر عملی خداست و جاری کردن نام خدا (بسم الله) بر ذبیحه، ذکر لفظی، و نیت خالصانه حاجی (در قربانی کردن) ذکر قلبی است. از این آیه برمی آید که ذبح و قربانی مخصوص این امت نبوده و پیش از اسلام نیز مشروع بوده است&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt;و معنایش این است که خداوند در امت های گذشته نیز، عبادتی با پیشکش قربانی قرار داده بود تا آنان نیز نام خدا را هنگام ذبح چهارپایان، که خدایشان روزی کرده بود، ببرند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ۱۴، ص۳۷۴.&lt;/ref&gt; همچنین در آیه (...فَإِذَا أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُواْ اللهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَ اذْكُرُوهُ كَمَا هَدَئكُمْ وَ إِن كُنتُم مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّين )&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۸.&lt;/ref&gt; به ذکر خدا در مشعرالحرام اشاره شده است که می تواند مصداقی خاص از ذکر خدا در تمام ابعاد آن و به ویژه ذکر قلبی باشد که ناظر به جنبه ای خاص است.<br /> <br /> صاحب مجمع البيان معتقد است: از این آیه می توان وجوب وقوف به مشعر را استفاده کرد؛ زیرا ظاهر امر، اقتضای وجوب دارد، پس خداوند ذکر را در مشعر واجب کرده و وجوب ذکر مستلزم وجوب وقوف در آنجاست،&lt;ref&gt;.طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۷.&lt;/ref&gt; یا توجه به مقام ذکر و کمال آن در مشعرالحرام، که عبارت (وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ ...) در آیه به آن اشاره دارد؛ یعنی به  یاد خدا بیفتید؛ البته یادی که با نعمت (هدایت شما توسط خداوند) برابر و مانند باشد؛ چون شما قبل از اینکه هدایت شوید از گمراهان بودید.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; این مطلب می تواند اهمیت ذکر در این مقطع از مراحل حج را گوشزد کند. اما حضور قلب و انجام همه اعمال حج و در همه مواطن و مراحل حج، لازمه کمال حج است و حاجیان می بایست برای دستیابی به همه مواهب معنوی حج در طول سفر با ذکر زبانی و قلبی و توجه مداوم به حق تعالی و نیز رعایت کامل آداب و احکام حج، که لازمه صحت و پذیرش اعمال است، ادای تکلیف کنند.<br /> <br /> هـ ) دعا<br /> <br /> دعا و سؤال از خداوند، یکی از وجوه ذکر اوست؛ یعنی ذکر الهی، گاه به شکل دعا صورت می پذیرد؛&lt;ref&gt;جوادی آملی، حکمت عبادات، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt; مانند آیه (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ)&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۰.&lt;/ref&gt;. منظور از عبارت (فَاذْكُرُوا اللهَ) طبق یک دیدگاه، همه ادعیه مستحب در اوقات مختلف دانسته شده است؛ دعاهایی که اگر در این مواطن و اماکن مقدس خوانده شود، فضیلت بیشتری خواهد داشت، هرچند طبق دیدگاه دیگر، منظور از آن، تکبیرات مخصوص ایام مناست؛ زیرا ذکری که در این ایام مستحب است همین تکبیرات است. &lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای دعا و تفاوت آن با ذکر<br /> <br /> «دعا» به معنای خواندن و حاجت خواستن و استمداد است و گاه مطلق خواندن معنا می دهد.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۲، ص۳۴۴.&lt;/ref&gt; در اصطلاح شرع به معنای گفت وگو با حق تعالی به نحو طلب حاجت و امید و رغبت به آنچه نزد خداست، به کار می رود.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt; دعا از این جهت که علاوه بر توجّه و ذکر خدا، مقرون به طلب است، با «ذکر» متفاوت است. به عقیده آیت الله جوادی آملی، جوهرِ «ذکر» با گوهر «دعا» و «سؤال» تفاوت دارد؛ چراکه صرف توجه به خدا ذکر خداست؛ هرچند خطاب یا انشایی همراه آن نباشد. البته خواندن خدا یا خواستن چیزی از او، گرچه با ذکر همراه است، ممکن است ذکر محقق شود و خواندن یا خواستنی آن را همراهی نکند. ذکر خدا گاه به صورت دعاست و زمانی به صورت وصف خداست. از این جهت وسعت ذکر نسبت به دعا معلوم می شود.&lt;ref&gt;جوادی آملی، حکمت عبادات، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اهمیت دعا<br /> <br /> دعا در قرآن کریم در آیات متعددی تأکید شده است؛ از جمله (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۶.&lt;/ref&gt;، (وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ)&lt;ref&gt;غافر: ۶۰، همچنین آیات ۶۲ سوره نمل،۷۲ سوره فرقان.&lt;/ref&gt;. در روایات نیز این مهم تأکید شده است؛ از جمله از پیامبر اکرم(ص) روایت است که فرمود: «در نیازهایتان، دست به دامن خدا شوید و در گرفتاری هایتان به او پناه ببرید و به درگاهش زاری کنید و او را بخوانید؛ زیرا دعا مغز عبادت است».&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۰۲.&lt;/ref&gt; حنان بن سدیر می گوید: «پدرم گفت: از امام باقر(ع) پرسیدم: «بهترین عبادت کدام است»؟ فرمودند: «هیچ چیز نزد خداوند از درخواست و طلب آنچه نزد خداوند است بهتر نیست».&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۰۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دعا در حج<br /> <br /> در آیه یادشده، فراز (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا الله كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً ...) ناظر به یاد خدا و به ویژه دعا و طلب از خدا، به جای پرداختن به امور لغو است؛ چون آن گونه که از امام باقر(ع) نقل شده است عادت عرب دوران جاهلیت این بوده که پس از فراغت از حج، در این نقطه  جمع می شدند و مفاخر پدران و اجداد خود را برمی شمردند و دوران گذشته و نعمت ها و قدرت های سابق خود را یادآوری می کردند. این آیه دستور می دهد که به جای یاد پدران و آثار گذشته، در اینجا به یاد خدا باشید؛ بلکه (أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً...). بعد از توفیق انجام دادن اعمال حج لازم است انسان، (به جای یاد کردن از اجداد) بیشتر و شدیدتر از دیگر امور، نعمت های خدا را به  یاد آورد و بر آن نعمت ها شکر و سپاس کند؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۹.&lt;/ref&gt;یعنی حاجی حداقل خدا را به اندازه پدران خود به خاطر بیاورد و بلکه بیشتر؛ برای اینکه نعمت خدا به او، به حکم آیه (وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ) که همان نعمت هدایت است، بزرگ تر از نعمتی است که پدرانش به او داده اند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۸۰ - ۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و) توبه<br /> <br /> قرآن در آیه (ربَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَ أَرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحيم)،&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt; می فرماید: ابراهیم و اسماعیل(ع)، از خداوند طلب توبه کردند، که نظر به مفهوم عام «توبه»، و جایگاه آن دو پیامبر الهی، نیازمند توضیح است.<br /> <br /> معنای توبه<br /> <br /> توبه در لغت به معنای رجوع و برگشتن است &lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۱، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt; و در اصطلاح، عبارت است از بازگشت و رجوع از گناه به راه صواب؛ به تعبیر دیگر توبه، پشیمانی از دوری درگاه اله و معصیت و رجوع به درگاه خداوند و تقرب به او و تصمیم بر ترک گناه در آینده است.&lt;ref&gt;مصباح یزدی، سجاده های سلوک، ج۲، ص۶۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> توبه پیامبران<br /> <br /> هرچند در اصطلاح و نسبت به عموم مردم، توبه به معنای بازگشت از گناه است، به تعبیر آیت الله جوادی آملی، توبه همواره به این معنا و ملازم و مسبوق به ارتکاب معصیت نیست؛ بلکه عنوان توبه، در بسیاری از موارد به درخواست لطف و عنایت اله و طلب تنبّه اطلاق می شود؛ چنان که خدای سبحان از شمول لطف خود بر مؤمنان، با تعبیر «تاب»: (لَقَدْ تابَ اللهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذينَ اتَّبَعُوهُ في  ساعَةِ الْعُسْـرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزيغُ قُلُوبُ فَريقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحيمٌ)&lt;ref&gt;توبه: ۱۱۷.&lt;/ref&gt; یاد می کند. از این رو توبه از معصیت درباره معصومان(ع)، که عصیان و نسیان ندارند، متصور نیست؛ بلکه درخواست توبه ابتدایی، ترفیع درجه و بذل عنایت بیشتر است. غرض آنکه توبه مخلوق رجوع از قصور به کمال یا تقصیر به تکمیل یا فتور به قوت و مانند آن است که گاه از عصیان، زمانی از نسیان و گاه از صِرف فقر ذاتی حکایت می کند.&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۷، ص۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> منظور از عبارت (وَ تُبْ عَلَيْنا) از سوی ابراهیم و اسماعیل(ع)<br /> <br /> درخواست توبه از سوی دو پیامبر معصوم، حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع): (تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) نیز به همان معنای خاص است که ذکر شد&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;و نهایتاً ناظر به فقر ذاتی مخلوق نسبت به خالق است و با توجه به عصمت پیامبران نمی توان تقاضای توبه اولیا را به معنای بازگشت از گناهان کبیره یا صغیره دانست؛ بلکه چنین درخواستی درواقع درخواست برای تحقق بندگی کامل و انقطاع به تمام معنا به سوی خداست تا مردم هم در این مسیر هدایت از آنها پیروی کنند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۹۴.&lt;/ref&gt; علاوه بر این درباره منظور ابراهیم و اسماعیل(ع) از عبارت (وَ تُبْ عَلَيْنا)، مفسرین وجوه دیگری را نیز ذکر کرده اند؛ ازجمله اینکه منظور ابراهیم و اسماعیل(ع)، درخواست توبه پذیری از خداوند برای ستمکاران ذریّه خود بوده است، یا مراد این است که پروردگار، رحمت و عنایت خود را شامل آنها بگرداند. &lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ز) اطاعت از پدر و مادر<br /> <br /> یکی از فضائل برجسته عملی، اطاعت از پدر و مادر است. اوج چنین فضیلتی را می توان در وجود حضرت اسماعیل(ع)، از آیه (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني  إِنْ شاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرين)&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۲.&lt;/ref&gt; برداشت کرد.<br /> <br /> اطاعت اسماعیل(ع)<br /> <br /> وقتی ابراهیم(ع)، رؤیای خود (دستور ذبح اسماعیل(ع)) را بازگو می کند، اسماعیل(ع)، با کمال میل، آمادگی خود را برای اجرای فرمان الهی به پدر اعلام می کند: (يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ). این اعلام آمادگی، علاوه بر اینکه بیانگر نهایت تسلیم و بندگی وی برابر خداوند است، گواه بر اطاعت پذیری و تسلیم اسماعیل(ع)، برابر پدر و آمادگی او برای جان فشانی در رکاب اوست. چنانچه پیشتر اشاره شد، «اطاعت» به معنای انقیاد&lt;ref&gt;فراهیدی، العین، ج ۲، ص۲۰۹.&lt;/ref&gt; و فرمانبری است و در داستان ذبح اسماعیل(ع)، انقیاد، تسلیم و فرمانبری محض از خدا و همچنین پدر، توأمان به نمایش گذاشته شده است. این در حالی است که اسماعیل(ع) طبق برداشت مفسرین از عبارت (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ)، هنگامی که به سن سعی و تلاش رسید، تنها سیزده سال داشت. روایت شده است که اسماعیل(ع) به پدرش گفت: «وقتی سجده می کنم مرا ذبح کن و به چهره ام نگاه نکن تا مبادا رحم کرده و مرا نکشی».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۷۰۶ - ۷۰۷.&lt;/ref&gt; عبارت (سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ) در آیه یادشده نیز نمایی از عمق توجه اسماعیل(ع) به پدر بزرگوارش را گزارش می دهد. به اعتقاد علامه طباطبایی(رض) این جمله از اسماعیل(ع) یک نحوه دلجویی از پدر است و می خواهد به پدر بگوید از اینکه قربانی ام کنی به هیچ وجه اظهار ترس نمی کنم و به تعبیری چیزی نگفت که باعث ناراحتی پدر شود.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۷، ص۱۵۲.&lt;/ref&gt; چنین تبعیتی از امر خداوند و اطمینان به خلوص و ولایت پدر و تبعیت از او، توحید ناب و کمال انقطاع اسماعیل(ع)، به  عنوان جلوه ای از وجود ابراهیم(ع)، درسی همیشگی برای موحدین و به ویژه حاجیان و زائران خانه خداست.<br /> <br /> ح) احسان و اطعام<br /> <br /> یکی از صفات ناظر به حوزه عمل، احسان است که گاه به معنای عمل نیک وگاه به معنای بخشش به دیگران است. در مسئله قربانی حج به حاجی آموخته می شود که بایستی اهل بخشش باشی: (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ).&lt;ref&gt;حج: ۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای «بُدن»<br /> <br /> کلمه «الْبُدْنُ »&lt;ref&gt;در مجمع البحرین آمده است: '''«و الْبُدْنُ بالضم: جمع بَدَنَةٍ كقصبة و تجمع على بَدَنَاتٍ كقصبات سميت بذلك لعظم بَدَنِهَا و سمنها، و تقع على الجمل و الناقة و البقرة عند جمهور أهل اللغة و بعض الفقهاء، و خصها جماعة بالإبل».''' طریحی، مجمع البحرین، ج ۶، ص ۲۱۲.&lt;/ref&gt; در جمله (وَ الْبُدْنَ  جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ)، به معنای شتر قربانی است؛ یعنی شتران قربانی را برای شما از نشانه های خدا قرار دادیم.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۱، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قربانی کردن در حج و کیفیت آن<br /> <br /> پیام آیه شریفه این است که شتران درشت اندام (و به قولی، گاوان و شتران) را که برای قربانی قابل استفاده هستند، از نشانه های دین و مناسک حج قرار دادیم تا با سوق آنها به قربانگاه و قربانی آنها و اطعام مستمندان عبادت کنید و پاداش بگیرید. سپس خداوند با عبارت (لَكُمْ فِيها خَيْرٌ)، می فرماید: «در این قربانی ها برای شما خیر دنیا و آخرت است یا اینکه فقط خیر آخرت است؛ چون مطلوب و هدف اصلی آخرت است. منظور از '''جمله''' (فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافَ)، نیز این است که در حال نحر آنها به  پا ایستید و به سنت و آیین رسول اعظم اسلام(ص) مقید باشید.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱۶، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt; البته اکثر مفسران معتقدند مقصود از صواف آن است که دست و پاهای حیوان برابر هم و دست هایش بسته باشد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احسان به مردم، با اطعام از قربانی حج<br /> <br /> قرآن می فرماید: (فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها)؛ یعنی همین که حیوان بر زمین افتاد و جان داد (و آماده خوردن شد) از گوشت آن بخورید، سپس (وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ)'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' یعنی به «قانع» و «معتر» نیز از گوشت قربانی اطعام کنید. قانع کسی است که به آنچه به او می دهند یا دارد، قناعت می کند و معتر کسی است که درخواست می کند. برخی نیز معتقدند، قانع کسی است که درخواست می کند و معتر کسی است که خود را در معرض اطعام قرار می دهد؛ ولی درخواست نمی کند (طبق روایات وارده، تفاسیر دیگری نیز از قانع و معتر ارائه شده است). مسئله مهم آنکه از گوشت قربانی احسان شود؛ چنانکه روایت شده که سزاوار است ثلث قربانی را اطعام کنند و ثلث آن را به قانع و معتر دهند و ثلث دیگر را به دوستان اهدا کنند؛&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۷ - ۱۳۸.&lt;/ref&gt; هرچند جمله (فَكُلُوا مِنْها) برای اباحه و رفع ممنوعیت است و معنایش این است که می توانید (خودتان هم) بخورید. &lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به حمدالله امروزه با تلاش های جمهوری اسلامی و سرمایه گذاری مناسبی که شده تمامی گوشت ها صرف محرومان در کشور های اسلامی می شود.<br /> <br /> ط) انفاق<br /> <br /> اگرچه مطالبی که در باب «احسان و اطعام» گذشت، خود مصداقی از انفاق به طور عام است، نظر به اهمیت انفاق در مراسم حج، قرآن کریم در آیات دیگر، از جمله آیه (الَّذينَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابِرينَ عَلى ما أَصابَهُمْ وَ الْمُقيمِي الصلاة وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ)،&lt;ref&gt;حج: ۳۵.&lt;/ref&gt; به انفاقی عام تر از اطعام پرداخته است؛ چنانچه در ذکر اوصاف «مخبتین» (که قبلاً به آن اشاره شد) یکی از اوصاف آنان را انفاق، یعنی پرداخت صدقات واجب و غیر واجب،&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; می داند.<br /> <br /> معنای انفاق<br /> <br /> «نفق»  به معنای خروج یا تمام شدن است و «انفاق» اخراج مال است؛ مانند: '''«أَنْفَقَ  ماله»'''؛ یعنی مال خویش را از ملکش خارج کرد. از این رو «انفاق» را از آن جهت، انفاق گویند که شخص، مال خود را بدان وسیله از دستش خارج می کند. در اصطلاح به معنای بخشش مال به فقیران برای کسب رضایت خداوند است؛&lt;ref&gt;.سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ص۳۲۳.&lt;/ref&gt; چنانچه قرآن می فرماید: (وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ )؛&lt;ref&gt;بقره: ۲۷۳.&lt;/ref&gt; آنچه از مال در راه خدا خرج می کنید خدا به آن داناست .&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۷، ص۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انفاق از ویژگی های خاص حاجیان<br /> <br /> در آیه ۳۴ سوره حج، که احکام قربانی مطرح شد، در ذیل آیه به مخبتان بشارت داده شد و در آیه ۳۵ مخبتان به چند صفت توصیف شدند: (الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ وَ الْمُقِيمِي الصَّلاة وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ). صفات مذکور عبارتند از: ترس از خدا، صبر، به پا داشتن نماز و انفاق که همه این موارد در حج وجود دارد&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt; و قاعدتاً اطعام و احسان خاص یادشده در بحث قربانی را نیز شامل می شود.<br /> <br /> لازم است توجه شود که حقیقت انفاق فقط به بذل مال نیست؛ بلکه ایثار جان در راه خدا نیز مشمول آن است. گرچه عنوان انفاق عرفاً بر آن اطلاق نشود؛ زیرا عناوین دیگر مانند بیع و شراء و اشتراء درباره بذل جان به کار می رود. انفاق، لازم و ضروری هر مجموعه هماهنگ و هدفدار است و زندگی اجتماعی بدون تعاون، احسان و ایثارِ اعضای آن نسبت به یکدیگر تحقق نمی پذیرد و کمال فردی، که در پرتو زندگی جمعی باید حاصل شود، به دست نمی آید. در حج، که عبادتی جمعی است، و کنگره عظیم موحدان محسوب می شود بایستی به این موضوع بنیادی توجه خاص شود و با انفاق، رذیلۀ بخل برطرف شود تا انسان به فلاح و رستگاری نائل شود.<br /> <br /> (وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون)&lt;ref&gt;حشر: ۹.&lt;/ref&gt; مقصود از دستور کمک، تنها سیر کردن گرسنه نیست. سیر شدن گرسنه، گوشه ای از هدفِ انفاق است؛ نه تمام هدف. هدف اساسی ازاین گونه فرمان ها تهذیب نفس و مبارزه با شُحّ درون است که مانع ارتقاء انسان به مقام عبودیت است.<br /> <br /> انفاق و نفاق<br /> <br /> منافقان از انفاق کراهت دارند: (وَ لا يَأْتُونَ الصلاة إِلاَّ وَ هُمْ كُسالى وَ لا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَ هُمْ كارِهُون)&lt;ref&gt;توبه: ۵۴.&lt;/ref&gt; و در قیامت برای اهل جهنم معلوم می شود که پشت پا زدن اینان به نماز و انفاق، عامل سقوط آنان در آتش شده است: (في  جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمينَ ما سَلَكَكُمْ في  سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكين)&lt;ref&gt;مدثر: ۴۰.۴۴.&lt;/ref&gt;. چون ارادت خداوند پایه تقرب است و کراهت، مایه تبعد، انفاق مؤمنان با اراده، مقبول خداوند و انفاق منافقان با کراهت، مردود خداست؛&lt;ref&gt;جوادی آملی، تسنیم، ج۲، ص۱۸۰.&lt;/ref&gt; چنانچه وارد شده که هرچه حاجی در این سفر انفاق کند و هرچه هزینه کند اسراف محسوب نمی شود؛ '''رَوَى ابْنُ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''(ع) '''أَنَّهُ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللهِ'''(ص) '''قَالَ  مَا مِنْ نَفَقَةٍ أَحَبَّ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ نَفَقَةِ قَصْدٍ وَ يُبْغِضُ الْإِسْرَافَ إِلَّا فِي الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ فَرَحِمَ اللهُ مُؤْمِناً كَسَبَ طَيِّباً وَ أَنْفَقَ مِنْ قَصْدٍ أَوْ قَدَّمَ فَضْلًا'''&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۷.&lt;/ref&gt;'''.''' چون رابطه مستقیمی بین انفاق و طهارت جان انسان وجود دارد حاجی، که قصد تقرب دارد، بایستی از هرگونه بخل و نفاق پاکیزه شود و تنها انفاق به قصد قربت و بدون کراهت می تواند انفاق کننده را بالا ببرد.<br /> <br /> ی) استغفار<br /> <br /> آیه ۱۹۹ سوره بقره، از جمله آیات حج است که بر مسئله استغفار، که یکی از فضائل اخلاقی حوزه رفتار و عمل است، تأکید می کند. قریش و هم سوگندانش، که به عرف محلی حمس نامیده می شدند، در عرفات وقوف نمی کردند؛ بلکه تنها در مزدلفه وقوف می کردند و منطقشان این بود که ما اهل حرم هستیم و نباید از حرم خدا دور شویم. خدای تعالی در این آیه دستور داد که شما هم مانند سایر مردم، از همانجایی که آنان کوچ می کنند، کوچ کنید و استغفار نیز انجام دهید: (ثُمَّ أَفيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ إِنَّ الله غَفُورٌ رَحيمٌ).<br /> <br /> معنای استغفار<br /> <br /> «غفران» به معنای پوشاندن '''«غَفَرَهُ ، سَتَرَهُ. و كُلُّ شيْ ءٍ سَتَرْتَه فقد غَفَرْت»'''&lt;ref&gt;زبیدی، تاج العروس، ج ۷، ص۳۱۴.&lt;/ref&gt; و نیز به معنای بیم و ترس و آنچه انسان را از پلیدی و آلودگی مصون می دارد است. از این جهت گفته می شود: «'''اغْفِرْ ثوبك في الوعاء»'''؛ یعنی لباست را در ظرف شست وشو کن تا چرکش دور شود. بنابراین «استغفار» خواستن و طلب دور شدن یا پوشاندن، به زبان و در عمل است.&lt;ref&gt;خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۲، ص۷۰۲.&lt;/ref&gt; اما در کاربردهای دینی، مغفرت به معنای پوشاندن گناه است و کلمات «غفور و غافر» هر دو به معنای بخشاینده و پوشاننده گناه است. اما در کلمه «غفور» مبالغه بیشتری وجود دارد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> استغفار در حج<br /> <br /> در فراز نخست آیه (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ...) قرآن می فرماید: کوچ کنید از جایی که مردم کوچ کردند؛ سپس دستور به طلب مغفرت از خداوند می دهد: (اسْتَغْفِرُوا اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحيمٌ). در اینکه مقصود آیه از عبارت (مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ)، کوچ کردن از کجاست؟ طبق بیان طبرسی، دو احتمال است: یا مقصود کوچ از عرفات و خطاب به قریش است که به عرفات نمی آمدند و یا آنکه منظور حرکت از مزدلفه است برای منا در روز عید قربان بعد از طلوع خورشید برای رمی جمره و قربانی. در بیان و تأیید این قول، جبائی می گوید این قسمت از آیه به  دنبال (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ) (هنگامی که از عرفات کوچ کردید) ذکر شده است،  پس حرکت و کوچ کردن دیگری است. از این آیه می فهمیم که هر دو حرکت دسته جمعی از عرفات به مشعر و از مشعر به منا واجب است. در هر صورت پس از کوچ کردن، مردم باید در آبشار مغفرت اله گناهان خود را شست وشو دهند: (وَ اسْتَغْفِرُوا اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ...)؛ یعنی با پشیمانی از گناهان گذشته از خداوند طلب مغفرت کنید که خدا آمرزنده و مهربان است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۷ - ۵۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ک) همیاری در نیکوکاری<br /> <br /> همیاری در نیکوکاری ازجمله فضائل اخلاق عملی است که در آیه دوم سوره مائده بعد از دستور به رعایت حرمت شعائر الهی و ماه های حرام و قربانی بی نشان و نشان دار و برخی دستورات دیگر مطرح شده است:<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْيَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمسجدالحرام أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ شَديدُ الْعِقابِ).&lt;ref&gt;مائده: ۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در مجمع البيان آمده است: عبارت (وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ )، استیناف کلام است و عطف بر (أَنْ تَعْتَدُوا) نیست تا محلاً منصوب باشد. در اینجا خداوند بندگان را امر می کند که یکدیگر را بر نیکی و تقوا یاری کنند و به آنچه خداوند امر کرده، عمل و از آنچه نهی کرده، دوری کنند. همچنین باید از معاونت بر گناه خودداری نمایند. &lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای تعاون<br /> <br /> صاحب مفردات می گوید: «الْعَوْنُ»  و «الْمُعَاوَنَةُ» به معنای مظاهرة، یعنی پشتیبانی و همیاری است؛ چنانچه «تعَاوُن»  نیز به همین معناست.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۵۹۸.&lt;/ref&gt; در کتاب العين آمده است: '''«كل شي ء اسْتَعَنْتَ  به، أو أَعَانَكَ  فهو عَوْنُك . و الصوم  عَوْن  على العبادة»'''؛&lt;ref&gt;فراهیدی، العین، ج ۲، ص۲۵۳.&lt;/ref&gt; یعنی منظور از یاری رساندن، تنها در ابعاد یدی و ظاهری نیست؛ بلکه بُعد مهم این همیاری و پشتیبانی، معنوی است؛ چنانچه روزه گرفتن و همین طور نماز و صبر: (وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ'''...''') از آن دسته امور معنوی هستند، که مؤمنین را در مسیر بندگی یاری می رسانند.<br /> <br /> تعاون و همیاری در مسیر ایمان و تقوای الهی، اساس سنت اسلامی<br /> <br /> علامه طباطبایی(رض) معتقد است جمله (وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ...) بیانگر اساس سنت اسلامی است و خدای  سبحان در کلام مجیدش کلمه «برّ» را تفسیر کرده است: (وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ).&lt;ref&gt;«نیکی تنها نزد کسی است که به خدا و روز جزا ایمان دارد»، (بقره: ۱۷۷).&lt;/ref&gt; به تعبیر علامه، خداوند در این جمله، به جای اینکه کلمه «برِّ»، به کسره را تعریف کند، کلمه «بَرَّ»، به فتحه، را تعریف کرد. (کلمه «بَرّ»، با فتحه، ناظر به مصداق و فاعل «برِّ» و نیکوکاری است) تا هم بیان و تعریف مردان نیکوکار را ارائه کند و هم اوصافشان را شرح دهد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۱، ص ۴۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اَبرار، عاملان به «برِّ»<br /> <br /> قرآن در عبارت (وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ)، عاملان «برِّ» را، مبتنی بر حوزه اعتقاد و باور، چنین تعریف می کند: آنان کسانی هستند که به خدا، روز جزا، ملائکه، کتاب و انبیای الهی ایمان دارند؛ تعریفی که شامل تمامی معارف حقه ای است که خدای سبحان،  ایمان به آنها را از بندگان خود خواسته است. مراد به این ایمان، ایمان کامل است که اثرش هرگز از آن جدا نمی شود و تخلف نمی کند. اما در حوزه عمل، قرآن آنان را (أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا) و در حوزه اخلاق (وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ) معرفی می کند. قرآن صدق را درباره ابرار مطلق آورده و مقید به زبان یا اعمال قلب یا اعمال سایر جوارح نکرده است و لذا فهمیده می شود که منظور از اهل برّ آن مؤمنینی هستند که ایمانشان حقیقی است و در دعوی ایمان صادقند؛ چنانچه فرمود:<br /> <br /> (فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا في  أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْليماً)؛ &lt;ref&gt;نساء: ۶۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> حاشا! به پروردگارت سوگند که ایمان نمی آورند و ایمانشان واقعی نمی شود، مگر وقتی که تو را در اختلاف هایی که بینشان پیدا می شود حَکَم قرار دهند و چون قضاوت کردی هیچ ناراحتی در دل خود از حکم تو احساس نکنند و سراپا تسلیم تو شوند.<br /> <br /> همچنین از دیگر اعمال و اوصاف آنان این است که: (وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى  وَ الْيَتامى  وَ الْمَساكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ وَ السَّائِلينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصلاة وَ آتَى الزَّكاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُون). &lt;ref&gt;بقره: ۱۷۷.&lt;/ref&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۴۲۸ - ۴۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنچه گذشت معلوم می شود همیاری مؤمنین در امور ایمانی و اعمال صالحه از فضائلی است که لازمه کمال مؤمن و از جمله حاجیان است و به ویژه در سفر معنوی حج توجه مضاعف به آن ضروری است؛ چنانچه به بیان علامه طباطبایی(رض)، کلمه «تقوا» در آیه یادشده، که تعاون در آن نیز تأکید شده است، به معنای مراقب امر و نهی خدا بودن است. نتیجه بازگشت معنای تعاون بر «برّ و تقوا» این است که جامعه مسلمین بر «برّ و تقوا» یا به عبارتی بر ایمان و عمل صالح ناشی از ترس خدا اجتماع کند و این همان صلاح و تقوای اجتماعی است. در مقابل آن، تعاون بر گناه، یعنی عمل زشت که موجب عقب افتادگی از زندگی سعادتمندانه است، قرار دارد؛&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt; چیزی که به ویژه زائران خانه خدا باید از آن پرهیز کنند و پس از سفر حج، نباید سرمایه و ره آورد عظیم معنوی آن را با اعمال ناصالح، نابود کنند.<br /> <br /> فصل دوم: اخلاق رذیلت<br /> <br /> «رذل» یعنی ناپسند. «رذل و رذال» امری است که در اثر پلیدی، ناپسند باشد&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۳، ص۸۲.&lt;/ref&gt;یا چیزی که به خاطر ناروایی و زشتی اش رغبت و میلی به آن نباشد.&lt;ref&gt;خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۲، ص۶۶.&lt;/ref&gt; «أَرَاذِل»، نیز جمع «أرذل» و به معنای کسانی است که جایگاه (اجتماعی) و شأن پایینی دارند.&lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، ج ۵، ص۳۸۲.&lt;/ref&gt; قرآن در آیاتی مانند (إِلَّا الَّذِينَ هُمْ  أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ )&lt;ref&gt;هود: ۲۷.&lt;/ref&gt; و (قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ  الْأَرْذَلُونَ )؛&lt;ref&gt;شعراء: ۱۱۱.&lt;/ref&gt; سخن مخالفان انبیا دربارۀ اطرافیان ایشان را بازگو کرده است که آنان، طرفداران انبیای الهی را «أَرَاذِل» می خواندند؛ چون آنها را هم شأن خود ندانسته و به آنها رغبتی نداشتند&lt;ref&gt;ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۲، ص۶۶.&lt;/ref&gt; درحالی که واقعیت خلاف این بود و اطرافیان و گرویدگان به انبیای الهی دارای شأنی رفیع در محضر خداوند بودند. با این توصیف، اخلاق رذیلت ناظر به رفتار و اعمالی است که ناپسند بوده و به خاطر اینکه دون شأن انسانی است، عقل و دین، رغبتی به آن ندارد.<br /> <br /> # رذائل ناظر به صفات نفسانی<br /> <br /> رذائل نفسانی انسان، که نمایانگر خسّت نفس بوده و منشأ صدور رفتار و اعمال ناپسند است، متعددند. در این نوشتار، به فراخور پیام آیات حج، به مواردی اشاره می شود.<br /> <br /> الف) کفر<br /> <br /> همانطور که ایمان، افضل فضائل اخلاقی حوزه صفات است، نقطه مقابل آن، یعنی کفر نیز بدترین رذائل نفسانی انسان است. خداوند در جریان دعای حضرت ابراهیم(ع) برای شهر مکه و اهل آن و استجابت دعای آن حضرت، به تهدید کفار می پردازد: (وَ إِذْ قالَ إبْراهيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَ مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَليلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> معنای «کفر»<br /> <br /> «کُفْر» در لغت پوشیده شدن چیزی است. شب را هم به خاطر اینکه اشخاص و اجسام را با سیاهی اش می پوشاند با واژه کَافِر وصف کرده اند.&lt;ref&gt;خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۴، ص۴۰.&lt;/ref&gt; کفر به معنای انکار (حق یا چیزی) نیز آمده است؛ مانند: آیه (وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ  كافِرٍ بِهِ )؛ یعنی شما اولین انکارکنندگان آن نباشید.&lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، ج ۳، ص۴۷۴.&lt;/ref&gt; از این جهت «کفر» نقیض «ایمان» است: '''«آمنَّا بالله و كَفَرْنا بالطاغوت»'''، از این رو کفر نعمت یا انکار نعمت، نقیض شکر است: '''«كَفَرَ نَعْمَةَ الله »'''؛ یعنی '''«جَحَدَها و سَتَرها»'''؛ «انکار کردند و پوشاندند».&lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، ج ۵، ص۱۴۴.&lt;/ref&gt; همچنین در تعریفی هستی شناسانه، ملاصدرا کفر را ملکه ای ظلمانی می داند که حجاب و مانع فهم و ادراک حقایق اشیا است. وی می گوید:<br /> <br /> و الکفر الّذی هو ضده (یعنی الایمان) هو ملکة ظلمانیة حاصلة فی النفس من کثرة الاغلوطات و تراکم الشبهات و تزاحم الوهمیات و رسوخها، فتصیر تلک الملکة الظلمانیة حجابا عن ادراک کل حق و عمی فی عین القلب عن رؤیة کل مستنیر مکشوف و صمما فی الاذن العقلی عن سماع کل کلام صادق.&lt;ref&gt;صدر الدین شیرازی، شرح اصول الکافی، ج۱، ص۴۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مراتب کفر و متعلّق آن<br /> <br /> متعلّق کفر انکار متعلّق ایمان است؛&lt;ref&gt;نحل، ۷۲؛ عنکبوت، ۶۷.&lt;/ref&gt; از این جهت مراتب کفر نیز متفاوت خواهد بود؛ کما اینکه نظر به تعریف ملاصدرا از کفر به ملکه ظلمانی و میزان شدت و ضعف این ملکه نفسانی وجودی، مراتب انکار حقایق و کفر حامل این ملکه نیز متفاوت خواهد بود؛ چنانچه در قرآن کریم، حداقل پنج نوع و مرتبه برای کفر مطرح شده است:&lt;ref&gt;https: //fa.wikishia.net/view.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # کفر انکاری از روی علم؛ مانند (وَ لَمَّا جاءَهُمْ كتابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكافِرينَ)'''.'''&lt;ref&gt;بقره، ۸۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # کفر انکاری از روی حدس و گمان و بدون علم؛ مانند (وَ قالُوا ما هى إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِكُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِك مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّون).&lt;ref&gt;جاثیه، ۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # کفر برائت؛ مانند (وَ قالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَينِكمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يوْمَ الْقِيامَةِ يَكفُرُ بَعْضُكمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكمْ بَعْضاً وَ مَأْواكمُ النَّارُ وَ ما لَكمْ مِنْ ناصِرين).&lt;ref&gt;عنکبوت، ۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # کفر ترک اوامر؛ مانند (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِي عَنِ الْعالَمين).&lt;ref&gt;آل عمران: ۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # کفر ترک شکر؛ مانند (قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَني أَ أَشْكرُ أَمْ أَكفُرُ وَ مَنْ شَكرَ فَإِنَّما يشْكرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِي كريمٌ).&lt;ref&gt;نمل، ۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حال کافران<br /> <br /> نظر به ویژگی کافران، که پوشاندن حق و انکار توحید، نبوت و معاد و مسائل پیرامون آنها است، ابراهیم(ع) در آیه یادشده، آنان را از دعای خود محروم ساخت و برای آنان طلب رزق و ثمرات نکرد؛ (وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ)،&lt;ref&gt;بقره، ۱۲۶.&lt;/ref&gt; هرچند، خداوند در ادامه فرمود: (وَ مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا...)'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' یعنی ای ابراهیم! دعای تو را درباره مؤمنین مستجاب کردم (ولی) کفار را نیز تا موقع مرگ روزی می دهم. در این زمینه بعضی گفته اند منظور این است که کفار را در دنیا فوراً هلاک نمی کنم و به آنها در مدت زندگی آنان در دنیا روزی می دهم. گروه دیگر معتقدند مراد این است که کفار را از امنیت و روزی تا زمان خروج حضرت محمّد(ص) بهره مند می گردانم؛ ولی هنگامی که آن حضرت خروج می کند، یا آنها را می کشد یا از مکه اخراج می کند، درنهایت، عاقبت آنها آتش جهنم است؛ (ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ...)؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۸.&lt;/ref&gt; یعنی کفاری که در این شهر (مکه) می آیند، از زندگی مرفه و رزق فراوان خود مغرور نشوند و خیال نکنند که نزد خدا کرامت و حرمتی دارند؛ بلکه هر چه احترام هست از خانه خداست و من چند صباحی ایشان را از متاع اندک دنیا بهره مند می کنم و آنگاه به سوی آتش دوزخ، که بد بازگشت گاهی است، وارد می کنم.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حج ابراهیمی و برائت از کفار<br /> <br /> آنچه از عملکرد ابراهیم(ع) در برخورد با کافران، استفاده می شود، این است که مؤمنین در مقام دعا نیز می بایست از آنان تبری بجویند؛ تا جایی که اگر پیامبر(ص) هم برای آنها دعا کند، بی فایده است و خداوند آنان را نمی آمرزد؛ (...إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعينَ مَرَّةً فَلَنْ يغْفِرَ اللهُ لَهُمْ ذلِك بِأَنَّهُمْ كفَرُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللهُ لا يهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقين )؛&lt;ref&gt;توبه:۸۰.&lt;/ref&gt; «یعنی حتی اگر هفتاد بار برایشان طلب آمرزش کنی، هیچ فایده ای ندارد؛ اینها آمرزیده نمی شوند؛ چون به خداوند و رسولش کفر ورزیدند و خداوند گروه فاسق را هدایت نمی کند».<br /> <br /> حاجیان خانه خدا نیز برای رسیدن به کمال حج - همانطور که در اعمال حج با ایمان و اعتقاد و نیز تولای خدا، رسول خدا(ص) و ائمه(ع) و باور به معاد و مسائل پیرامون این اصول، اعمال خود را انجام می دهند - لازم است از منکران این حقایق تبری جسته و حتی برای آنان از خدا طلب خیر نیز نکنند؛ چراکه کافران مغضوب خداوند بوده و از رحمت او به دورند.<br /> <br /> از جمله آیات درباره کفر، آیه ۲۸۶ سوره بقره است: (... وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ...) &lt;ref&gt;بقره، ۲۸۶.&lt;/ref&gt; که بیانگر دعای مؤمنین برای پیروزی بر کافران است. معنای آیه این است که پروردگارا! از گناهان ما بگذر و خطاهای ما را بپوشان و با نعمت دادن به  ما در دنیا و وارد کردن ما به بهشت در آخرت به  ما رحم کن! تو ولی ما و اولی به تصرف در اموال ما و کمک کار ما هستی. پس ما را در پیروزی بر کافران یاری فرما.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۶۹۲.&lt;/ref&gt; راز اینکه در این آیه خداوند مولا و صاحب اختیار مؤمنین خطاب شده این است که خدا تنها مولای مؤمنین است؛ (ذلِكَ بِأَنَّ الله مَوْلَى الَّذِينَ، آمَنُوا وَ أَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ)&lt;ref&gt;محمد: ۱۱.&lt;/ref&gt; و کسانی که کفر ورزند مولا و یاوری ندارند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص ۴۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) شرک<br /> <br /> آیه ۲۵ سوره حج: (إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللهِ وَ الْمسجِدِالحرامِ الَّذي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فيهِ وَ الْبادِ وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ) از جمله آیات حج است که به مسئله شرک یا کفر به معنای شرک پرداخته است.<br /> <br /> معنای شرک و تفاوت آن با کفر<br /> <br /> «شرک» به معنای شریک شدن&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۴، ص۲۰.&lt;/ref&gt; یا شریک دانستن است که در ادبیات دینی عبارت است از شریک دانستن کسی یا چیزی برای خداوند. اگر این شریک دانستن در ذات باری باشد شرک عظیم بوده و تفاوتی با کفر ندارد: '''«الشِّرْكُ  العظيم، و هو: إثبات شريك لله تعالى. يقال: أَشْرَكَ  فلان بالله، و ذلك أعظم كفر. قال تعالى:''' (إِنَّ الله لا يَغْفِرُ أَنْ  يُشْـرَكَ  بِهِ)&lt;ref&gt;نساء: ۴۸.&lt;/ref&gt;'''، و قال:''' (وَ مَنْ  يُشْرِكْ  بِاللهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً).&lt;ref&gt;نساء: ۱۱۶.&lt;/ref&gt; ولی اگر شریک دانستن در امور خلقت باشد شرک یا به تعبیر راغب، شرک صغیر است: '''«الشِّرْكُ  الصّغير، و هو مراعاة غير الله معه في بعض الأمور، و هو الرّياء و النّفاق المشار إليه بقوله:''' (جَعَلا لَهُ  شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ)،&lt;ref&gt;الأعراف: ۱۹۰.&lt;/ref&gt; (وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللهِ إِلَّا وَ هُمْ  مُشْـرِكُونَ''' ''')&lt;ref&gt;یوسف: ۱۰۶.&lt;/ref&gt;».&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۴۵۲.&lt;/ref&gt; از این جهت شرک، در مقام تعریف، با کفر تفاوت دارد و به تعبیری تفاوت کفر با شرک، به مراتب انکار حق بستگی دارد که در ادامه به آن پرداخته می شود.<br /> <br /> مراتب شرک<br /> <br /> شرک در مقابل توحید است و از آنجا که توحید در مراتبی چون ذات، صفات و افعال تعریف می  شود، شرک نیز در سه مرتبه: شرک ذاتی، شرک صفاتی و شرک افعالی دسته بندی می شود.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، ج۶، ص۴۹.&lt;/ref&gt; از این رو در توحید ذاتی گاهی وحدت برون ذاتی (یعنی خداوند یکتاست و همتا ندارد) منظور است و مقابل آن، شرک صریح و اعتقاد به دو یا چند خدا داشتن است. گاهی، وحدت درون ذاتی (یعنی ذات باری، مرکب از اجزای بالفعل و بالقوّه نیست) منظور است&lt;ref&gt;مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج۱، ص۱۳۵.&lt;/ref&gt; که هرچند، این مورد هم شرک در ذات است، در مرتبه ای پایین تر از انکار خدا یا انکار یگانگی خدا است. همچنین در توحید صفاتی، منظور وحدت و یگانگی ذات و صفات است؛ به این معنا که برای مثال، علم، قدرت و حیات الهی، حقایقی جدای از ذات نیستند و این عناوین، تنها در مقام تحلیل ذهنی، از ذات باری متمایز می شوند. ولی درواقع، مصداق علم، قدرت و حیات همان مصداق ذات است؛ یعنی صفات الهی مصادیق جداگانه ای از یکدیگر و از ذات خداوند ندارند؛ بلکه همگی آنها مفاهیمی هستند که عقل، از مصداق واحد بسیطی که همان ذات مقدس خداوند است انتزاع می کند.&lt;ref&gt;مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج۱، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt; در مقابل چنین توحیدی، یعنی عدم اعتقاد به وحدت ذات و صفات، شرک صفاتی است که مرتبه آن پایین تر از شرک ذاتی (در دو معنای ذکر شده آن) است. همین طور توحید افعالی به این معناست که خدای متعال در انجام کارهای خود نیازی به هیچ کس و هیچ چیز ندارد و هیچ موجودی نمی تواند هیچ گونه کمکی به او کند.&lt;ref&gt;همان، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; در مقابل این معنا نیز شرک افعالی است؛ یعنی اعتقاد به اینکه غیر از خداوند، موجودات دیگر نیز دارای فاعلیت استقلالی در امور عالم بوده و بدون اراده و کمک خدا در عالم هستی اثرگذارند.<br /> <br /> شرک در آیه مورد بحث<br /> <br /> در فراز آخر آیه: (وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ) خداوند می فرماید: «هر کس مشرک شود و از این راه ظلم کند یا مرتکب حرام و گناه شود، او را از عذاب دردناک می چشانیم»؛ چون الحاد، انحراف و به اعتقاد برخی شرک است. برخی گفته اند این آیه درباره کسانی نازل شده است که در سال حدیبیه، پیامبر(ص) را از ورود به مکه منع کردند؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; با این برداشت، منظور از عبارت (الَّذينَ كَفَرُوا) در ابتدای آیه نیز کفر به معنای شرک خواهد بود؛ چنانچه علامه طباطبایی نیز معتقد است منظور از (الَّذينَ كَفَرُوا) مشرکین مکه هستند که به نبوت رسول خدا(ص) کفر ورزیدند و در اول بعثت، یعنی قبل از هجرت، مانع از گرویدن مردم به اسلام  شدند. در همین راستا، مقصود از (سَبِيلِ اللهِ) نیز همان اسلام است؛ چون مشرکین مکه، مؤمنین را از داخل شدن به مسجدالحرام، برای طواف کعبه و نماز خواندن در آن و سایر عبادات باز می داشتند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برائت از مشرکین، کمال و روح اعمال حج<br /> <br /> یکی از اعمال برجسته و مکمل حج، برائت از هرگونه شرک و مشرک است؛ زیرا اجتناب از طاغوت کنار عبادت خدا دعوت همه انبیا بوده است: (وَ لَقَدْ بَعَثْنا في  كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا الله وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت)&lt;ref&gt;نحل: ۳۶.&lt;/ref&gt;. در سوره حج به دنبال دستور به تعظیم حرمات الهی فرمان به اجتناب از رجس می دهد: (ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّور)؛&lt;ref&gt;حج:۳۰.&lt;/ref&gt; چنانچه در سوره توبه و در روز حج اکبر برائت از مشرکان اعلام شد:<br /> <br /> (بَراءَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكين)&lt;ref&gt;توبه: ۱.&lt;/ref&gt;و (أذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ الله بَري ءٌ مِنَ الْمُشْرِكينَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللهِ وَ بَشِّرِ الَّذينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَليمٍ).&lt;ref&gt;.توبه: ۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند از مؤمنین خواسته تا از مشرکان برائت جویند و ابراهیم(ع) را در این عمل عبادی، به عنوان اسوه مؤمنین معرفی کرده است: (قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ في  إبْراهیمَ وَ الَّذينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللهِ وَحْدَه)&lt;ref&gt;ممتحنه: ۴.&lt;/ref&gt;. در این آیه و به ویژه فراز آخر آن، جدایی حزب خدا و دشمنان خدا تا جایی تأکید شده است که نه تنها برائت از کفار و مشرکین را در عمل، الزامی می کند، بلکه قبل از هر چیز، بغض و کینه همیشگی از دشمنان خدا را (تا زمانی که ایمان نیاورده اند) ضروری می داند.<br /> <br /> بر این اساس بر مؤمنان و حج گزاران و اهل قبله لازم است که ابراهیم(ع) را اسوه حسنه قرار دهند و برائت از دشمنان خدا و بت های زمان و اقطاب شرک را، که کمر به نابودی اسلام و به ذلّت کشیدن مسلمانان بسته اند، طرد و نفی کنند؛ خطرشان را دست کم نگیرند و همان گونه که در طواف و سعی و سایر مناسک حج، به ابراهیم(ع) اقتدا می کنند، در برائت از مشرکان نیز با جدیت عمل نمایند؛ چراکه آیات متعددی از قرآن به طور عام بر چنین برائتی دلالت دارند.<br /> <br /> نکاتی که از این آیه و آیات بعدی سوره برائت استفاده می شود عبارتند از:<br /> <br /> یکم- این سوره بر خلاف سوره  های دیگر، بدون «بسم الله» نازل شده است؛ چون رحمت و امانی برای کافران و مشرکان نیست؛<br /> <br /> دوم- دستور به برائت، از سوی خدا و پیامبر اوست و در هر عصری می بایست سرمشق مؤمنان باشد؛<br /> <br /> سوم - مفهوم برائت از بیزاری، که یک امر قلبی و عاطفی است، فراتر رفته و مستلزم کناره گیری، منزوی ساختن و طرد عملی مشرکان است.<br /> <br /> هدف از برائت و جنگ و مبارزه، هدایت انسان ها و بازگرداندن آنها به راه حق و طریق سعادت آنهاست؛ نه انتقام جویی و کینه توزی. از این رو هرگاه بازگردند و تسلیم آیین حق شوند، برادرانی هستند که با صلح و صفا کنار سایر مؤمنان می توانند زندگی کنند.<br /> <br /> اعلام برائت، آغاز یک جنگ روانی تبلیغی علیه کفر و شرک است؛ بلکه سیاست خارجی اسلام با جهان کفر را در صحنه تبلیغ و جهاد و جنگ سرد و گرم مشخص می کند.<br /> <br /> برائت در روز حج اکبر (قربان یا عرفه)، که مسلمانان و مشرکان حضور داشتند، با بانگ بلند «اذان» اعلام شد تا به گوش همه مردم از مسلمان و غیرمسلمان برسد و قاعدتاً حاجیان خانه خدا نیز بنا به سنت نبوی این عمل عبادی را می بایست انجام دهند. آیات برائت خطر منافقان را، که لحن ظاهرفریب و دلی آکنده از کینه و عداوت دارند، هشدار داده تا مؤمنان بیدار باشند و فریب نیرنگشان را نخورند. خداوند به مؤمنان توصیه می کند که از دشمن نهراسند و تنها از خدا پروا کنند که خدا به دست مؤمنان، نکبت و عذاب را بر دشمن می فرستد تا شفای دل مؤمنان باشد.&lt;ref&gt;ر.ک: حج و برائت از مشرکان، میقات حجّ، شماره۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنچه گذشت، معلوم می شود مراسم حج، نه یک عمل فردی عبادی صِرف، بلکه به عنوان یک کنگره جهانی اسلامی و عملی اجتماعی - سیاسی نیز هست، که با صف آرایی مؤمنان برابر فکر و جبهه کفر و شرک، جان یافته و از این جهت، از دیگر اعمال فردی متمایز می شود و کمال آن در برائت قلبی و عملی از دشمنان خدا تجلّی می یابد.<br /> <br /> # رذائل ناظر به رفتار<br /> <br /> رذائل رفتاری انسان، که بیانگر ظهور رذائل نفسانی انسان است، بسیارند. در این مجال، متناسب با پیام آیات حج، به مواردی اشاره می شود.<br /> <br /> الف) گناه<br /> <br /> همان گونه که رذائلی نفسانی چون کفر و شرک، که منشأ بسیاری دیگر از رذائل نفسانی و عملی است، در آیات حج، نهی و تقبیح شده است، گناه به عنوان رذیله ای عام نیز مورد نهی است؛ از جمله در آیه ۱۹۷سوره بقره، به چند مصداق خاص از این رذیلت در ایام حج اشاره شده است: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى  وَ اتَّقُونِ يا أُولِى الْأَلْبابِ). در این آیه، سه گناه رفث، فسق و جدال در حج نهی شده است. البته رفث در حال احرام حرام است؛ و در غیر احرام از محرمات نیست.<br /> <br /> تعریف رفث<br /> <br /> طبق بیان طبرسی، منظور از رفث، آمیزش است که با این کلمه با کنایه از آن یاد شده است؛ البته به معنای وعده گذاری آمیزش (در یک قول) و به معنایی عام، شامل خود آمیزش، مقدمات آمیزش و نیز وعده گذاری آن (در قول دیگر) نیز آمده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۴.&lt;/ref&gt; ولی به عقیده علامه طباطبایی، کلمه «رفث» به معنای هر عملی است که در عرف، به نام آن، تصریح نمی شود؛ ولی هر وقت بخواهند نام آن را ببرند، به کنایه می برند؛ مانند عمل زناشویی.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تعریف فسق<br /> <br /> فسق به معنای خارج شدن از حق است؛ مانند (كانَ مِنَ الْجِنِ  فَفَسَقَ  عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ)؛&lt;ref&gt;کهف: ۵۰.&lt;/ref&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; &lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۵، ص۱۷۶.&lt;/ref&gt; و نیز به معنای ممنوعیت ها و حرمت شرعی؛ چنانچه وقتی خرما از پوستش خارج می شود، می گویند: '''«فَسَقَ الرطبُ»'''.&lt;ref&gt;خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۳، ص۵۸.&lt;/ref&gt; بنابراین هرگونه عصیان و ترک امر و نهی الهی از سوی انسان، چون خروج از حق است، مصداق فسق خواهد بود.&lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۰، ص۳۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مقصود از فسق در آیه<br /> <br /> به اعتقاد امامیه، منظور از فسق در آیه، دروغ است که در موقع احرام باید ترک شود. ولی نظرات دیگری نیز در این زمینه وجود دارد؛ ازجمله اینکه منظور همه معاصی و گناهان است که باید ترک شود. طبق نظری دیگر، به قرینه آیه (بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْأَيمانِ) &lt;ref&gt;حجرات: ۱۱.&lt;/ref&gt; منظور، مردم را به لقب زشت یاد کردن یا فحش دادن به مؤمنان است. کلمه (لا فُسُوقَ) نهی عام است و دلالت بر حرمت فسق در همه زمان ها و مکان ها دارد و ذکر حرمت آن در حج، برای بیان عظمت حج بوده و از این جهت بر آن تأکید شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۴.&lt;/ref&gt; به عقیده علامه طباطبایی، معنای فسق در آیه همان خارج شدن از طاعت است&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; و بنا بر این دیدگاه، تأکید بر حرمت مصادیق ذکرشده آن در حج می تواند از جهت عظمت و اهمیت حج باشد.<br /> <br /> معنای جدال<br /> <br /> «جدال» یعنی گفت وگوی همراه نزاع و ستیزه و به قصد چیرگی بر یکدیگر که اصلش از '''«جَدَلْتُ  الحبل»''' است؛ یعنی ریسمان و طناب را محکم تاباندم.&lt;ref&gt;خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۱، ص۳۸۵. در مصباح المنیر آمده است: '''«(جَادَلَ ) (مُجَادَلةً) و (جِدَالًا) إذَا خَاصَمَ بِما يَشْغَلُ عَنْ ظُهُور الحَقِ و وُضوحِ الصَّوابِ هذَا أصْلُهُ ثمَّ اسْتُعْمِلَ عَلَى لِسَانِ حَمَلَةِ الشَّرعِ في مُقَابَلةِ الْأَدِلَّةِ لِظهِورِ أَرْجَحِهَا و هُو مَحْمودٌ إنْ كَانَ لِلْوقُوفِ عَلَى الحَقِّ و إلَّا فَمَذْمُومٌ»'''. (فیومی، المصباح المنیر، ج۱، ص۵۳)&lt;/ref&gt; هرچند «جدال» در لغت معنای مذمومی دارد، اگر مقصود از آن به کارگیری ادلّه طرف مقابل برای فهم مقصود و برای ظهور حق باشد، جدال احسن است. در هر صورت این کلمه در مجادله حق و باطل و در مجادله به معنای دفاع در قرآن کریم به کار رفته است و همه معانی در اصل یکسان، ولی در مصادیق متفاوت اند؛ مثلاً در مواردی چون: (وَ لا تُجادِلْ  عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ...)،&lt;ref&gt;نساء: ۱۰۷.&lt;/ref&gt; (فَمَنْ  يُجادِلُ  الله عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ...)،&lt;ref&gt;نساء: ۱۰۹.&lt;/ref&gt; و (يُجادِلُونَكَ  فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ...)&lt;ref&gt;انفال: ۶.&lt;/ref&gt; در معنای مذموم آن و در مواردی چون: (وَ جادِلْهُمْ  بِالَّتِي هى أَحْسَنُ )&lt;ref&gt;نحل: ۱۲۵.&lt;/ref&gt;و (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إبْراهيمَ الرَّوْعُ ... يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ...)،&lt;ref&gt;هود: ۷۴.&lt;/ref&gt; در معنای حسن آن استعمال شده است. با این وجود لفظ «جَدَل» در قرآن، بیشتر در منازعه و مخاصمه ناحق و معنای مذموم آن استعمال شده است. &lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۲. ص۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> منظور از جدال در آیه<br /> <br /> سوگند راست در غیر حج اشکال ندارد. ولی در حج، سوگند راست یا دروغ نهی شده است.<br /> <br /> طبرسی می گوید:<br /> <br /> از نظر امامیه، منظور از جدال (سوگند خوردن) گفتن عبارت «لا والله» و «بلی والله» است. چه این سوگند راست یا دروغ باشد». ولی در این زمینه اقوال دیگری نیز هست؛ از جمله اینکه از روی دشمنی و عصبانیت، لجاج و فحاشی نکنید یا در اینکه حج باید در ماه ذی حجه باشد جدال نکنید؛ چه اینکه مردم گاه ماه های حج را فراموش می کردند و آنها را جلو یا عقب می انداختند و گاه حج در غیر زمانش واقع می شد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۴ - ۵۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته از نظر علامه طباطبایی(رض)، منظور از جدال در این مقام ستیزگی کردن و لجبازی در گفتار و بحث است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; همه موارد یادشده می تواند مصداق نهی از جدل در ایام حج باشد.<br /> <br /> ب) تجاوزگری<br /> <br /> آیه (...وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمسجدالحرام أَنْ تَعْتَدُوا...)&lt;ref&gt;مائده: ۲.&lt;/ref&gt; از جمله آیات حج است که در آن به گناه و رذیلت اعتدا اشاره شده است؛ رذیلتی که همانند دیگر رذائل، انسان را از دایره محبّت و عنایت خدا خارج می کند. البته این رذیلت در آیات دیگری نیز تکرار شده و مؤمنان از آلوده شدن به آن نهی شده اند.<br /> <br /> تعریف عدو<br /> <br /> راغب می گوید: '''«عدو. التّجاوز و منافاة الالتئام»'''.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۵۵۳.&lt;/ref&gt; اما این تجاوز (که منافی التیام است) گاه در مقام قلب است (درونی است) که به آن عداوت گویند؛ گاه در راه رفتن است که عدو (دویدن) نام دارد و گاه در عدم رعایت عدالت در معامله است که به آن عدوان می گویند.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۴، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; در مصباح المنير، این واژه، با فتح، به معنای ظلم و تجاوز کردن از حد آمده است؛&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، ج ۲، ص۳۹۷.&lt;/ref&gt; مانند آیه (وَ مَنْ  يَتَعَدَّ حُدُودَ اللهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ)،&lt;ref&gt;بقره: ۲۲۹.&lt;/ref&gt; که عدول از احکام و حدود الهی را مصداق ظلم دانسته است.&lt;ref&gt;قاموس قرآن، ج ۴، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای عبارت (أَنْ تَعْتَدُوا)<br /> <br /> عبارت (أَنْ تَعْتَدُوا) در آیه شریفه به همان معنای نهی از تجاوز کردن از حدود الهی است. اما این توصیه به مؤمنین است؛ چون قبل از آن، اجازه جنگ با کفار و مشرکین و دشمنان دین صادر شده بود و با این حکم، بر رعایت اصول انسانی و عدالت، حتی در میدان جنگ و برابر دشمنان تأکید شده است؛ یعنی مواظب باشید حتی در برابر دشمن نیز از حق عدول نکنید؛ چراکه خداوند متجاوزان را دوست ندارد و هنگامی که جنگ برای خدا و در راه خداست، تعدی و تجاوز معنا ندارد. درست به همین دلیل است که در جنگ های اسلامی، رعایت اصول اخلاقی فراوانی توصیه شده است؛ برای مثل افرادی که سلاح را بر زمین بگذارند و کسانی که توانایی جنگ را از دست داده اند نباید آزار ببینند؛ مانند مجروحان، پیرمردان، زنان و کودکان. همچنین باغستان ها، گیاهان و زراعت ها نباید از بین بروند و از مواد سمی و شیمیایی و مانند آن، برای زهرآلود کردن آب های آشامیدنی دشمن (و یا به عنوان سلاح جنگی) نباید استفاده شود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ج) اعانه در گناه و ظلم<br /> <br /> از دیگر رذائل اخلاقی نهی شده در آیات حج، همیاری در گناه و ظلم است آیه دوم سوره مائده در این باره می فرماید: (...وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا الله إِنَّ الله شَديدُ الْعِقابِ). قرآن پس از آنکه به همیاری در نیکی و تقوا سفارش می کند، بلافاصله با عبارت (وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ)، از همیاری در گناه و ظلم، که از مهم ترین مصادیق آن گناه و ظلم به احکام و حدود الهی است نهی می کند.<br /> <br /> معنای اثم و عدوان<br /> <br /> «اثم» اسمی است برای افعالی که مانع رسیدن به ثواب و پاداش است و نیز در معنای تأخیر و درنگ کردن و ممانعت نیز آمده است. &lt;ref&gt;خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۱، ص۱۴۹.&lt;/ref&gt; به گناه و مطلق کار حرام و مصادیق آن (ازجمله: قمار، خمر و...) از آن  جهت که باعث ضررند و از خیر باز می دارند «اثم» گفته شده است.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۱، ص۲۴.&lt;/ref&gt; چنانچه پیشتر در تعریف «عدو» گذشت، «عدو» گاه در عدم رعایت عدالت در معامله با دیگران است و از این جهت به آن «عدوان» اطلاق می شود.&lt;ref&gt;همان، ج ۴، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; بنابراین چون بحث عدم رعایت عدالت است، بهتر است آن را ظلم معنا کرد. البته «اثم» اعم از «عدوان» است. &lt;ref&gt;همان، ص۳۰۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اثم و عدوان در آیه شریفه<br /> <br /> صاحب مجمع، «اثم» را در این آیه به معنای گناه و «عدوان» را به معنای تجاوز از حدود آورده است و با ارجاع معنا به ابن عباس و ابوالعالیه می گوید:<br /> <br /> در اینجا خداوند بندگان را امر می کند که یکدیگر را بر نیکی و تقوا یاری کنند و به آنچه خداوند امر کرده عمل و از آنچه نهی کرده است خودداری کنند. همچنین باید از معاونت بر گناه، خودداری کنند؛ یعنی به  دشمنی و تجاوز از حدود خدا دست نزنند. سپس می فرماید: (وَ اتَّقُوا الله إِنَّ الله شَديدُ الْعِقابِ) ؛ در اینجا خداوند مردم را به تقوا امر و متجاوزان و گردن فرازان را به عقاب خود تهدید می کند؛ یعنی با امر و نهی های خداوند مخالفت نکنید و از این راه خود را در معرض کیفرهای او قرار ندهید. سپس عقاب خود را به شدت و دشواری وصف می کند؛ زیرا عقاب خداوند آتشی است که حرارت آن کاسته نمی شود و شعله آن فرو نمی نشیند. از این عقاب هولناک به خدا پناه می بریم».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در آیه شریفه از همیاری و شراکت در گناه یعنی هر عمل زشتی که موجب عقب افتادگی از زندگی سعادتمندانه شود و همیاری در «عدوان» نیز، که تجاوز به حقوق مردم و سلب امنیت از جان و مال و ناموس آنان است، نهی  شده است و بر این نهی با جمله (وَ اتَّقُوا اللهَ إِنَّ الله شَدِيدُ الْعِقابِ) دو بار تأکید شده است، تأکید اول جمله (وَ اتَّقُوا اللهَ) و تأکید دوم، تهدید خداوند با عبارت (إِنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعِقابِ) است.&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۵،ص۱۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) جلوگیری از راه خدا<br /> <br /> جلوگیری از راه خدا از جمله گناهان و رذائل اخلاقی حوزه رفتار و عمل است که در آیه (يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيهِ كَبيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبيلِ اللهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمسجِدِالحرَامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ...)،&lt;ref&gt;بقره: ۲۱۷.&lt;/ref&gt; به آن اشاره شده است.<br /> <br /> معنای صدّ<br /> <br /> به گفته راغب، «صدّ» گاه به معنای اعراض و انصراف و گاه به معنای منع و برگرداندن است؛&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۴۷۷.&lt;/ref&gt; مانند آیات: (أَنْ  صَدُّوكُمْ  عَنِ الْمسجدالحرام)،&lt;ref&gt;مائده: ۲.&lt;/ref&gt; (وَ تَصُدُّونَ  عَنْ سَبِيلِ اللهِ مَنْ آمَنَ بِهِ)&lt;ref&gt;اعراف: ۸۶.&lt;/ref&gt; و (وَ يَصُدَّكُمْ  عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ عَنِ الصلاة).&lt;ref&gt;مائده: ۹۱.&lt;/ref&gt; در این آیات، «صدّ» حتماً به معنای منع و برگرداندن است؛ ولی در آیاتی مانند  (فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ  صَدَّ عَنْهُ) به معنای اعراض است؛ یعنی بعضی از آنها به حق ایمان آورده و بعضی اعراض کرده اند.&lt;ref&gt;قرشی، قاموس قرآن، ج ۴، ص۱۱۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (صَدٌّ عَنْ سَبیلِ اللهِ)<br /> <br /> طبق بیان طبرسی، «صدّ» همان جلوگیری است و با کلمات منع و صرف هم معناست.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۵۰.&lt;/ref&gt; بنابراین معنای آیه یادشده چنین است: «بگو جنگ در آن (ماه حرام) (گناه) بزرگ است. ولی جلوگیری از راه خدا و کفر به او (خدا) و (منع از) مسجدالحرام و بیرون کردن اهل آن (مسجدالحرام) نزد خدا (گناهش) بزرگتر (از قتال در ماه حرام) است»،&lt;ref&gt;همان، ص۵۵۲.&lt;/ref&gt; در این صورت، «صدّ عن سبیل الله»، «کفر به خدا»، «منع از مسجدالحرام» و «اخراج اهل حرم» (اخراج گروندگان به پیامبر(ص))، همه، گناهانی بزرگتر از جنگ در ماه حرام شمرده شده است؛ (گناهانی که مشرکین مکه انجام می دادند). همچنین در این نگاه، «کفر به خدا»، کفر اعتقادی دانسته شده است. علامه طباطبایی(رض) معتقد است منظور از عبارت «سبیل الله» در آیه، همه عبادات به ویژه حج است و کفر یادشده در آیه نیز کفر عملی است: نه اعتقادی. وی می فرماید:<br /> <br /> مراد از سبیل الله عبادت ها و مخصوصاً مراسم حج است و ظاهراً ضمیر در کلمه (به) به سبیل برمی گردد. درنتیجه مراد از کفر نام برده کفر عملی است؛ نه کفر اعتقادی و کلمه (المسجدالحرام) عطف است بر کلمه (سبیل الله) درنتیجه معنا چنین می شود که قتال در مسجدالحرام صد از سبیل الله و صد از مسجدالحرام است. (وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ...)؛ یعنی این عملی که مشرکین مرتکب شدند و رسول خدا(ص) و مؤمنین وی را، که همان مهاجرین باشند، از مکه که زادگاه ایشان بود، بیرون کردند، از قتال در مسجدالحرام بزرگ تر است و آزار و شکنجه هایی که مشرکین درباره مسلمانان روا داشته و نیز دعوت به کفرشان از یک قتلی که از سوی مسلمانان رخ داده بزرگ تر است. پس مشرکین حق ندارند مؤمنین را ملامت کنند، با اینکه آنچه خود کرده اند بزرگ تر است از خلافی که مؤمنین را به خاطر آن ملامت می کنند. علاوه بر اینکه آنچه مؤمنین کردند و در شهر حرام یک مشرک را کشتند، به خاطر خدا و به امید رحمت خدا کردند و خدا هم آمرزگار رحیم است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۱۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شأن نزول آیه مربوط به اقدام «عبدالله بن جحش» و همراهان وی در حمله به قافله ای از قریش، که عمرو بن حضرمی در آن بود، است. در این حمله، چون روز آخر رجب (یکی از ماه های حرام) بود، وی با همراهان خود به مشورت پرداخت؛ بعضی گفتند: اگر امروز از آنها دست برداریم، وارد محیط حرم خواهند شد و دیگر نمی توان متعرض آنها شد. سرانجام به آنها حمله کردند و عمرو بن حضرمی را کشتند و قافله را با دو نفر اسیر نزد پیامبر(ص) آوردند. با این وجود، پیغمبر(ص) به آنان فرمود: «من به شما دستور نداده بودم که در ماه های حرام نبرد کنید»، و دخالتی در غنائم و اسیران نکرد. مجاهدان ناراحت شدند و مسلمانان به سرزنش آنها پرداختند. مشرکان نیز زبان به طعن گشودند که محمد(ص) جنگ و خونریزی و اسارت را در ماه های حرام، حلال شمرده است. از این رو آیه نازل شد که «از تو درباره جنگ کردن در ماه های حرام سؤال می کنند: (يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ )؛ سپس می افزاید: «به آنها بگو جنگ در آن (گناه) بزرگی است»: (قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) و به این ترتیب سنتی را که از زمان های قدیم درباره تحریم پیکار در ماه های حرام (رجب، ذی القعده، ذی الحجه و محرم) وجود داشت با قاطعیت امضا کرد. سپس می فرماید: «چنین نیست که این قانون استثنایی نداشته باشد و نباید اجازه داد گروه فاسد و مفسد زیر چتر این قانون هر ظلم و فساد و گناهی را مرتکب شود»؛ یعنی درست است که جهاد در ماه حرام مهم است، ولی جلوگیری از راه خدا و کفر ورزیدن به او و هتک احترام مسجدالحرام و خارج کردن و تبعید ساکنان آن نزد خداوند مهم تر است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۱۱۲-۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طبرسی نیز می گوید:<br /> <br /> و عقیده ما (شیعه) اینست که کسانی که برای ماه های حرام و مسجدالحرام احترامی قائلند و در آنها آغاز به جنگ نمی کنند، حرمت جنگ در آنها به حال خود باقیست و اینکه خداوند جنگ با اهل مکه (مشرکین مکه) را در سال «فتح» مکه برای پیامبر اسلام(ص) مباح و جایز کرد، جنبه استثنا داشته؛ چنان که آن حضرت فرمود: «خداوند در این ساعت جنگ را حلال کرد و بعد از من تا روز قیامت برای احدی جایز نیست، ولی هر کس که برای مسجدالحرام و ماه های حرام، احترامی قائل نباشد تحریم در حق او نسخ شده و در هر وقتی که باشد جنگ با او جایز است».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۵۱ - ۵۵۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> صفات اخلاقی نیک و بد که در آیات حج ذکر شده است، منحصر در صفات یادشده نیست؛ بلکه با جست وجوی بیشتر می توان صفات دیگری را نیز به این بحث اضافه کرد.<br /> <br /> و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین<br /> <br /> فهرست منابع<br /> <br /> قرآن.<br /> <br /> '''نهج البلاغه،''' صبحی صالح، انتشارات دار الکتب اللبنانی، بیروت، بی تا.<br /> <br /> آلوسی، سید محمود، '''روح المعاني، (تفسير الآلوسي)'''، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، '''شرح نهج البلاغة'''، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، [بی جا]، داراحیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ق.<br /> <br /> ابن ابی حاتم، عبد الرحمان بن محمد، '''تفسير ابن ابي حاتم الرازي'''، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، ۱۴۱۹ق.<br /> <br /> ابن ابی شیبه، عبد الله بن محمد، '''المصنف'''، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> ابن اثیر جزری، علی بن محمد، '''الکامل في التاريخ'''، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۶ق.<br /> <br /> ابن ادریس، محمد بن احمد، '''السرائر الحاوي لتحرير الفتاوی'''، چاپ ۲، قم، ۱۴۱۰.<br /> <br /> ابن حزم، علی  بن احمد، '''جمهرة انساب العرب'''، چاپ ۱، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۳.<br /> <br /> ابن حنبل، احمد بن محمد، '''مسند احمد بن حنبل'''، بیروت دار صادر،[بی تا].<br /> <br /> ابن حیدر، سلطان محمد بن حیدر، '''بیان السعادة فی مقامات العبادة'''، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> ابن حیون، نعمان بن محمد، '''دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضايا و الاحکام...'''، قاهره، دار المعارف، ۱۳۸۳ق.<br /> <br /> ابن سعد، محمد بن سعد، '''الطبقات الکبری'''، بیروت، دارصادر، بی تا.<br /> <br /> ابن شاکر کتبی، محمد، '''عيون التواريخ'''، به تحقیق سامر فیصل و..، بغداد، دارالحریة، ۱۴۰۰ق.<br /> <br /> ابن شعبه، حسن بن علی، '''تحف العقول عن آل الرسول'''(ص) ، چاپ ۲،  مصحح علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین،  ۱۳۶۳.<br /> <br /> ابن  شهرآشوب، محمد، '''مناقب آل ابي طالب'''، نجف، حیدریه، ۱۳۷۶ق.<br /> <br /> ابن طاووس، علی بن موسی، '''اقبال الاعمال'''، به تحقیق جواد قیومی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> ------------ ، '''فلاح السائل و نجاح المسائل''' ، چاپ ۱،  بوستان کتاب ، قم ، ۱۴۰۶. <br /> <br /> ابن عاشور، محمد طاهر، '''التحرير والتنوير'''، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.<br /> <br /> ابن عساکر، علی بن حسن، '''تاريخ مدينة دمشق'''، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> ابن فارس، احمد، '''معجم مقاييس اللغة'''، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، دفترتبلیغات اسلامی، قم، ۱۴۰۴.<br /> <br /> ابن فهد حلی، احمد بن محمد، '''عدة الداعي و نجاح الساعي'''، دارالکتب العربیه، بیروت، ۱۴۰۷ھ.ق.<br /> <br /> ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، '''البداية و النهاية'''، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> ابن منظور، محمد بن مکرم، '''لسان العرب'''، بیروت، دار صادر، بی تا.<br /> <br /> ------------ ، '''لسان العرب'''، قم، نشر ادب الحوزه، ۱۴۰۵ ق.<br /> <br />  ابن هشام، عبد الله بن یوسف'''، مغني اللبيب'''، چاپ ۴، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، قم، بی تا.<br /> <br /> ابن هشام، عبدالملک بن هشام، '''السيرة النبوية'''، مصر، مکتبة محمدعلی صبیح و اولاده.<br /> <br /> ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، '''روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن'''، چاپ اول، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد مقدس، ۱۴۰۸ ھ  .ق.<br /> <br /> ابوجیب، سعدی، '''القاموس الفقهي لغة و اصطلاحا'''، چاپ ۲، دار الفکر، دمشق، ۱۴۰۸. <br /> <br /> ازرقی، محمد بن عبدالله، '''اخبار مکة و ما جاء فيها من آلآثار'''، قم، رضی، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> امینی، عبدالحسین، '''الغدير في الکتاب و السنة و الأدب'''، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.<br /> <br /> انصاری، عبد الله بن محمد، '''کشف الاسرار'''، به اهتمام علی اصغر همت، بی تا.<br /> <br /> انصاری، مرتضی، '''مناسک حج'''، قم، مجمع الفکر الاسلامی، بی تا.<br /> <br /> بحرانی، هاشم بن سلیمان، '''«البرهان في تفسير القرآن'''»، چاپ اول، قم، مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> بخاری، محمد بن اسماعیل، '''صحيح البخاري''' / '''الجامع المسند الصحيح المختصر'''، چاپ ۱، محقق محمد زهیر بن ناصر الناصر، دار طوق النجاه، ۱۴۲۲.<br /> <br /> ------------ ، '''صحيح البخاري'''، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ ق.<br /> <br /> برقی، احمد بن محمد، '''المحاسن'''، به تحقیق سیدجلال الدین حسینی ارموی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۰ق.<br /> <br /> بغوی شافعی، حسین بن مسعود، '''تفسير البغوي المسمی معالم التنزيل'''، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.<br /> <br /> بلاذری، احمد بن یحیی، '''انساب الاشراف'''، به تحقیق محمد حمیدالله، مصر، دارالمعارف، ۱۹۵۹م.<br /> <br /> بیهقی، احمد بن الحسین، '''دلائل النبوة'''، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> ------------ ، '''السنن الکبری'''، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۶ق.<br /> <br /> ------------ ، '''السنن الکبری'''، چاپ سوم، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.<br /> <br /> ترمذی، محمد بن عیسی، '''سنن الترمذي'''، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> جاحظ، عمرو بن بحر، '''العثمانية'''، مصر، دارالکتاب العربی، ۱۳۷۴ق.<br /> <br /> جزائری، نورالدین، '''فروق اللغات في التمييز بين مفاد الكلمات'''، چاپ ۲، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۷.<br /> <br /> جزیری، عبدالرحمن، '''الفقه علی المذاهب الاربعة'''، چاپ ۷، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۲.<br /> <br /> جصاص رازی، احمد بن علی، '''احکام القرآن'''، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.<br /> <br /> جعفری، یعقوب، '''تاريخ اسلام از منظر قرآن'''، قم، نشر معارف، ۱۳۸۴ش.<br /> <br /> جعفریان، رسول، '''آثار اسلامی مكه و مدينه'''، چاپ ۸، نشر مشعر، تهران، ۱۳۸۶.<br /> <br /> ------------ ، '''تاريخ سياسی اسلام'''، قم، دلیل ما، ۱۳۸۳ش.<br /> <br /> جوادی آملی، عبدالله، '''ادب فنای مقربان'''، نشر اسراء، قم، بی تا<br /> <br /> ------------ ، '''تسنيم'''، نشر اسرا، قم، بی نا<br /> <br /> ------------ ، '''حکمت عبادات'''، تحقیق: حسین شفیعی، چاپ پانزدهم، مرکز نشر اسراء، قم، ۱۳۸۸ش.<br /> <br /> جوهری، اسماعیل بن حماد، '''الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربية'''، چاپ چهارم، به تحقیق احمد عبدالغفور، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.<br /> <br /> حر عاملی، محمد بن حسن، '''تفصيل''' '''وسائل الشيعة إلی تحصيل مسائل الشريعة'''، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳.ق.<br /> <br /> ------------ ، '''وسائل الشيعة الی تحصيل مسائل الشريعة'''، (۱۱۰۴ق)، به تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت لأحیاء التراث، قم، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> حربی، ابراهیم بن اسحاق، '''غريب الحديث'''، جده، دارالمدینة، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، '''شواهد التنزيل لقواعد التفضيل'''، چاپ اول، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة الطبع و النشر، تهران، ۱۴۱۱ ھ  .ق.<br /> <br /> حسن بن علی [امام یازدهم(ع)]، '''تفسير الامام العسکري'''(ع)، قم، به تحقیق و نشر مدرسة الامام المهدی&lt;sym&gt;/&lt;/sym&gt;، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> حمیدالله، محمد، '''رسول اکرم'''(ص) '''در ميدان جنگ'''، ترجمه غلامرضا سعیدی، تهران، محمدی، ۱۳۳۶ش.<br /> <br /> حمیری، عبد الله بن جعفر، '''قرب الاسناد'''، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> حویزی، عبدعلی ابن جمعه، '''تفسير نور الثقلين'''، چاپ چهارم، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۲ق.<br /> <br /> خامنه ای، سیدعلی بن جواد، '''مناسك الحج'''، چاپ ۱، نشر مشعر، قم، ۱۴۲۶.<br /> <br /> ------------ ، '''بیانات در دیدار اعضا مجلس خبرگان رهبری'''، ۲۳/۱۲/۱۳۹۷.<br /> <br /> ------------ ، '''بیانات در دیدار شرکت کنندگان در مسابقات بین المللی قرآن کریم'''، ۲۶/۰۱/۱۳۹۸.<br /> <br /> خسروی حسینی، غلام رضا، '''ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن با تفسير لغوی و ادبی قرآن'''، چاپ دوم، انتشارات مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ھ.ش.<br /> <br /> خضری بک، محمد، '''تاريخ التشريع الاسلامي'''، چاپ ۳، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۲۳.<br /> <br /> خمینی، روح الله، '''شرح چهل حديث'''، مؤسسه چاپ و نشر آثار امام خمینی(رض)، قم، چاپ بیست و چهارم، ۱۳۸۰ه  .ق.<br /> <br /> خوئی، سیدابوالقاسم، '''البيان في تفسير القرآن'''، بیروت، دارالزهرا، ۱۳۹۵ق.<br /> <br /> درویش، محی الدین، '''اعراب  القرآن الكريم وبيانه'''،  چاپ ۴، ارشاد، سوریه/ حمص ، ۱۴۱۵.<br /> <br /> دزفولی/ شیخ انصاری، مرتضی بن محمدامین، '''مناسک حج محشی'''، چاپ ۱، مجمع الفکر الإسلامی، قم، ۱۴۲۵.<br /> <br /> دیاربکری، حسین بن محمد، '''تاريخ الخميس في احوال انفس النفيس'''، بیروت، دارصادر، بی تا.<br /> <br /> ذهبی، شمس الدین محمد، '''سير اعلام النبلاء'''، به تحقیق حسین اسد، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> راغب  اصفهانی، حسین بن محمد، '''مفردات الفاظ القرآن'''، مصحح: داوودی صفوان عدنان، دمشق - بیروت، دارالقلم - دارالشامیه، ۱۴۱۲ھ.ق.<br /> <br /> ------------ ، '''مفردات الفاظ القرآن'''، به تحقیق صفوان عدنان، قم، طلیعة النور، ۱۴۲۷ق.<br /> <br /> رهبر، محمدتقی، حج و برائت از مشرکان، '''میقات حج'''، شماره۲۲، ۱۳۷۵.<br /> <br /> زبیدی، مرتضی، '''تاج العروس من جواهر القاموس'''، انتشارات دارالفکر، بی جا، بی تا.<br /> <br /> زمخشری، محمود بن عمر، '''الکشاف عن حقائق التنزيل و عيون الأقاويل في وجوه التأويل'''، بیروت، دار الکتاب العربی،۱۴۰۷ق.<br /> <br /> سبحانی تبریزی، جعفر، '''الحج في الشريعة الإسلامية الغراء'''، چاپ ۱، مؤسسه امام صادق(ع)، قم، ۱۴۲۴.<br /> <br /> ------------ ، '''رسائل و مقالات'''، مؤسسة امام صادق(ع)، قم، ۱۴۲۲ھ  .ق.<br /> <br /> ------------ ، '''منشور جاويد'''، چاپ سوم، قم، مؤسسه امام جعفر صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.<br /> <br /> سبزواری سیدعبدالاعلی ،  '''مواهب الرحمان في تفسير القرآن'''، مؤسسه اهل بیت(ع)، بیروت ۱۴۰۹ھ  .ق.<br /> <br /> سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، '''الجديد في تفسير القرآن المجيد'''، چاپ ۱، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶.<br /> <br /> سمرقندی، نصر بن محمد، '''تفسير سمرقندي'''، بیروت، دار الفکر، بی تا.<br /> <br /> سید قطب، '''في ظلال القرآن'''، بیروت، دار الشروق، ۱۴۲۵ق.<br /> <br /> سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، '''الاتقان في علوم القرآن'''، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۶ق.<br /> <br /> ------------ ، '''الدرّ المنثور في التفسير بالمأثور'''، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> ------------ ، '''الدر المنثور في التفسير بالمأثور'''، جده، دارالمعرفه، ۱۳۶۵ ق.<br /> <br /> شحاته، عبدالله محمود، '''تفسير القرآن الكريم''' (عبدالله شحاته)، دار غریب، قاهره، ۱۴۲۱ھ  .ق.<br /> <br /> شهید اول، محمد بن مکی، '''اللمعة الدمشقية'''/ '''شرح لمعه'''، دار العالم الاسلامی، بیروت.<br /> <br /> شیخ صدوق، محمد بن علی، '''الأمالي'''، چاپ ۶، تهران، کتابچی ؛ ۱۳۷۶.<br /> <br /> ------------ ، '''الامالي'''، نشر مؤسسه البعثه، ۱۴۱۷اق.<br /> <br /> ------------ ، '''الخصال'''، به تصحیح علی اکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> ------------ ، '''علل الشرائع'''، نجف، حیدریة، ۱۳۸۵ق.<br /> <br /> ------------ ، '''معاني الأخبار'''، چاپ ۱، مصحح علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۳.<br /> <br /> ------------ ، '''من لايحضره الفقيه'''، چاپ دوم، تصحیح و تحقیق: علی اکبر غفاری، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۴۱۳ھ  .ق.<br /> <br /> ------------ ، '''من لا يحضره الفقيه'''، چاپ سوم، قم، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۸ق.<br /> <br /> صابونی، محمدعلی، '''تفسير آيات الاحکام من القرآن'''، دارالقلم العربی حلب/سوریه، ۱۹۹۳.<br /> <br /> صالحی شامی، محمد بن یوسف، '''سبل الهدی و الرشاد'''، تحقیق عادل احمد، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> صدر الدّین شیرازی، محمد بن ابراهیم، '''شرح اصول الکافی'''، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۳ھ  .ق.<br /> <br /> طباطبایی، سید محمدحسین، '''الميزان في تفسير القرآن'''، چاپ ۲، قم، جامعه مدرسین، قم، ۱۳۹۰.<br /> <br /> ------------ ، '''الميزان في تفسير القرآن'''، چاپ دوم، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۳۹۰ه  .ق.<br /> <br /> طبرانی، سلیمان بن احمد، '''کتاب الدعاء'''، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتاب العلمیه، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> طبرسی، احمد بن علی، '''الاحتجاج علی اهل اللجاج'''، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق.<br /> <br /> طبرسی، فضل بن حسن، '''اعلام الوری بأعلام الهدی'''، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۷ ق.<br /> <br /> ------------ ، '''تفسير جوامع الجامع'''، چاپ اول، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، قم، ۱۴۱۲ھ  .ق.<br /> <br /> ------------ ، '''تفسير جوامع الجامع'''، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۱۸ ق.<br /> <br /> ------------ ، '''مجمع البيان في تفسير القرآن'''، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> ------------ ، '''مجمع البيان في تفسير القرآن'''، چاپ سوم، ناصر خسرو، تهران، ۱۳۷۲ھ  .ش.<br /> <br /> ------------ ، '''مجمع البيان في تفسير القرآن'''، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۳.<br /> <br /> طبری، محمد بن جریر، '''تاريخ الطبري'''، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> ------------ ، '''جامع البيان عن تأويل آي القرآن'''، تحقیق صدقی جمیل عطار، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ق.<br /> <br /> طریحی، فخرالدین بن محمد، '''مجمع البحرين''' ، چاپ ۳، مصحح احمد حسینی اشکوری، مرتضوی،  تهران، ۱۳۷۵  .<br /> <br /> طوسی، محمد بن الحسن، '''تهذيب الأحكام'''، چاپ ۴، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷.<br /> <br /> ------------ ، '''تهذيب الاحکام'''، به تحقیق سیدحسن خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۴ش.<br /> <br /> ------------ ، '''تهذيب الاحکام'''، قم، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.<br /> <br /> ------------ ، '''الامالي'''، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> ------------ ، '''التبيان في تفسير القرآن'''، تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۹ ق.<br /> <br /> ------------ ، '''التبيان في تفسير القرآن''' ،  چاپ ۱، مصحح احمد حبیب عاملی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> ------------ ، '''الخلاف'''، مؤسسه النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۷.<br /> <br /> عاملی، جعفرمرتضی، '''الصحيح من سيرة النبي الاعظم'''(ص)، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.<br /> <br /> عروسی الحویزی، شیخ عبدعلی، '''تفسير نور الثقلين'''، محقق: سیدهاشم، رسولی محلاتی، نشر اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۵ھ  .ق.<br /> <br /> علامه حلی، حسن بن یوسف، '''مختلف الشيعة في أحكام الشريعة'''، چاپ ۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی ۱۴۱۳.<br /> <br /> علم  الهدی، علی بن حسین، '''الذخيرة في علم الکلام'''، مؤسسه النشر الاسلامی، قم، ۱۴۳۱ھ  .ق.<br /> <br /> ------------ ، '''الذخيرة في علم الکلام'''، تحقیق سیداحمد حسینی، قم، نشر اسلامی جامعة مدرسین، ۱۴۲۰ق.<br /> <br /> علی بن الحسین[امام چهارم(ع)]، '''صحيفه سجاديه'''، چاپ ۱، قم، دفتر نشر هادی، ۱۳۷۶.<br /> <br /> عمانی، حسن بن علی، '''حياة ابن أبي عقيل و فقهه'''، چاپ ۱، قم، مرکز معجم فقهی، ۱۴۱۳.<br /> <br /> عیاشی، محمد بن مسعود، '''التفسير (تفسير العياشي)'''، چاپ اول، مکتبة العلمیة الاسلامیة، تهران، ۱۳۸۰ھ  .ق.<br /> <br /> ------------ ، '''تفسير العياشي'''، تحقیق سیدهاشم رسولی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیه، [بی تا].<br /> <br /> عینی، محمود بن احمد، '''عمدة القاري'''، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.<br /> <br /> فاضل لنکرانی، محمد فاضل، '''تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة'''/'''حج'''، چاپ ۲، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۱۸.<br /> <br /> فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، '''كنز العرفان في فقه القرآن'''، چاپ ۲، تحقیق محمد باقر بهبودی، تهران، المکتبة الرضویة لاحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۷۳.<br /> <br /> فخر رازی، محمد بن عمر، '''التفسير الکبير'''، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> ------------ ، '''التفسير الكبير'''/ '''مفاتيح الغيب'''، چاپ ۳، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰.<br /> <br /> فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، '''تفسير فرات الکوفي'''، تهران، وزارت ارشاد، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> فراهیدی، خلیل بن احمد، '''العين'''، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، ایران، مؤسسة دارالهجره، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> ------------ ، '''العين'''، نشر دار و المکتبة الهلال، بی جا، بی تا.<br /> <br /> فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، '''التفسير الاصفي'''، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۸ق.<br /> <br /> ------------ ، '''الحقايق'''، تصحیح: عبدالله، غفرانی، ترجمه: محمد بن مرتضی، کاشانی، نشر مدرسه عالی شهید مطهری، تهران، ۱۳۸۷ھ.ش.<br /> <br /> ------------ ، '''تفسير الصافي'''، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۲ق.<br /> <br /> ------------ ، '''تفسير الصافي'''، تهران، مکتبه الصدر، تهران، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> ------------ ، '''المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء'''، مؤسسة النشرالاسلامی، قم، ۱۴۱۷.ق.<br /> <br /> فیومی، احمد بن محمد، '''المصباح المنير'''، چاپ ۲، دارالهجره، قم، ۱۴۱۴.<br /> <br /> ------------ ، '''المصباح المنير في غريب الشرح الكبير للرافعي'''، المکتبة العصریه، بی جا، ۱۴۱۸ھ  .ق.<br /> <br /> '''قانون اساسي جمهوری اسلامی ايران'''.<br /> <br /> قرشی، سیدعلی اکبر، '''تفسير احسن الحديث'''، نشر نوید اسلام، قم، ۱۳۹۱ھ  .ش.<br /> <br /> ------------ ، '''قاموس قرآن'''، چاپ ششم، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۱ھ  .ق.<br /> <br /> قرطبی، محمد بن احمد، '''الجامع لأحکام القرآن'''، (تفسیر قرطبی)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> قطب راوندی، سعیدبن هبة الله، '''فقه القرآن'''، چاپ ۲، تحقیق سیداحمد حسینی، قم، مکتبة آیه الله المرعشی العامه، ۱۴۰۵.<br /> <br /> قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، '''کنز الدقائق'''، ایران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بی تا.<br /> <br /> قمی، علی بن ابراهیم، '''تفسير القمي'''، تصحیح سیدطیب جزائری، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۰۴ق.<br /> <br /> کلینی، محمد بن یعقوب، '''اصول الکافي'''، شرح مصطفوی، نشر کتابفروشی اسلامیة، تهران، ۱۳۶۹ھ  .ق.<br /> <br /> ------------ ، '''الکافي'''، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۸ق.<br /> <br /> ------------ ، '''فروع''' '''الکافي'''، تصحیح و تحقیق: علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۷ھ  .ش.<br /> <br /> ------------ ، '''الكافي'''، چاپ ۱، تصحیح دارالحدیث، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۹.<br /> <br /> کورانی، علی، '''جواهر التاريخ'''، بی جا، باقیات، ۱۴۳۰ق.<br /> <br /> کوفی قاضی، محمد بن سلیمان، '''مناقب الامام امير المؤمنين'''(ع)، تحقیق محمدباقر محمودی، قم، محمع احیاء الثقافة الاسلامیة، ۱۴۱۲ق.<br /> <br /> کاشفی،  حسین بن علی، '''مواهب علّيه'''/ '''تفسير حسيني'''، چاپ ۱، به اهتمام احمد بن عبدالرحیم شاه ولی الله، سراوان، بی تا، نور.<br /> <br /> متقی هندی، علی بن حسام الدین، '''کنزالعمال في سنن الأقوال و الاحوال'''، نشر مؤسسة الرساله، بیروت، بی تا.<br /> <br /> مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، '''بحار الأنوار''' '''الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار'''، چاپ ۲، تحقیق جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳.<br /> <br /> ------------ ، '''بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار'''، چاپ دوم، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> محقق حلی، جعفر بن الحسن، '''شرائع الاسلام في مسائل الحرام و الحرام'''، چاپ ۴، تحقیق عبدالحسین محمد علی، دارالاضواء، بیروت، ۱۴۰۳.<br /> <br /> ------------ ، '''شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام'''، چاپ ۲، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۴۰۸.<br /> <br /> محمد بن حیدر، '''بيان السعادة'''، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، '''تاج العروس من جواهر القاموس'''، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> مسعودی، علی بن حسین، '''التنبيه و الاشراف'''، بیروت، دارصعب، بی تا.<br /> <br /> ------------ ، '''مروج الذهب و معادن الجوهر'''، چاپ دوم، قم، دار الهجره، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> مسلم بن حجاج، '''الجامع الصحيح'''، بیروت، دارالفکر، [بی تا].<br /> <br /> مصباح یزدی، محمدتقی، '''اخلاق در قرآن'''، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رض)، قم، ۱۳۹۱ھ  .ش.<br /> <br /> ------------ ، '''آموزش عقايد'''، چاپ هفدهم، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات، تهران، ۱۳۸۴ه.ش.<br /> <br /> ------------ ، '''سجاده های سلوک'''، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رض)، قم، بی تا.<br /> <br /> مصطفوی، حسن، '''التحقيق في کلمات القرآن الکريم'''، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ۱۴۱۷ق.<br /> <br /> ------------ ، '''التحقيق في كلمات القرآن الکريم'''، تهران، بنگاه ترجمه ونشرکتاب، ۱۳۶۰.<br /> <br /> مظفر، محمد حسن ، '''دلائل الصدق لنهج الحق''' ، چاپ ۱، مصحح مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۲. <br /> <br /> مغنیة، محمد جواد، '''الکاشف'''، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.<br /> <br /> مفید، محمد بن محمد، '''الافصاح في الامامة'''، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> ------------ ، '''المقنعة'''، چاپ ۱، قم، مؤسسه نشر اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> مقدس اردبیلی، احمد، '''زبدة البيان'''، تهران، بی تا.<br /> <br /> مقدسی، مطهر بن طاهر، '''البدء والتاريخ'''، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، بی تا.<br /> <br /> مقریزی، تقی الدین احمد، '''امتاع الاسماع بما للنبي من الاحوال و الأموال و الحفدة و المتاع'''، به تحقیق محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق.<br /> <br /> مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، '''تفسير نمونه'''، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.<br /> <br /> ------------ ، '''مناسك الحج'''، چاپ ۲، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، قم، ۱۴۱۶.<br /> <br /> موسوی بجنوردی، سیدحسن بن آقا بزرگ، '''القواعد الفقهيه'''، چاپ ۱، نشر الهادی، قم، ۱۴۱۹.<br /> <br /> مولوی، '''مثنوی معنوی'''.<br /> <br /> موسوی عاملی، سید محمدبن علی، '''مدارك الاحكام في شرح شرايع الاسلام'''، چاپ ۱، مؤسسه  آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۱.<br /> <br /> مؤمن سبزواری، محمدباقر بن محمد، '''ذخيرة المعاد في شرح الإرشاد'''، چاپ ۱، مؤسسه آل البیت(ع)، قم۱۴۲۷.<br /> <br /> مؤمن قمّی سبزواری، علی، '''جامع الخلاف و الوفاق'''، چاپ ۲، زمینه سازان ظهور امام عصر(ع)، قم، ۱۴۲۱، چ۲.<br /> <br /> میبدی، احمد بن محمد، '''كشف الاسرار و عدة الابرار'''، چاپ ۵، امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۱.<br /> <br /> میر شریفی، سیدعلی، '''آشنايي با تاريخ اسلام'''، قم، نشر مشعر، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> نجفی مرندی، شیخ ابوالحسن محمد، '''مجمع النورين'''، قم، انتشارات آل عبا، ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> نجفی، محمد حسن، '''جواهر الكلام في شرح شرائع الاسلام'''، چاپ ۳، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۷.<br /> <br /> نراقی، احمد بن محمد مهدی، '''مستند الشيعة في أحكام الشريعه'''، چاپ ۱، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، ۱۴۱۵.<br /> <br /> ------------ ، '''معراج السعادة'''، انتشارات هجرت، قم، ۱۳۷۱ھ.ش.<br /> <br /> نسائی، احمد بن شعیب، '''سنن النسائي'''، بیروت، دارالفکر، ۱۳۴۸ق.<br /> <br /> نویری، شهاب الدین احمد، '''نهاية الارب في فنون الادب'''، (م ۷۳۳ق)، مصر، وزارة الثقافة، بی تا.<br /> <br /> واحدی، علی بن احمد، '''الوجيز في تفسير الكتاب العزيز'''، دار القلم، بیروت، ۱۴۱۵ھ  .ق.<br /> <br /> واقدی، محمد بن عمر، '''المغازي'''، به تحقیق مارسدن جونز، بی جا، نشر دانش اسلامی، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> هیثمی، نورالدین علی، '''مجمع الزوائد و منبع الفوائد'''، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، '''معجم البلدان'''، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.<br /> <br /> یعقوبی، احمد بن اسحاق، '''تاريخ اليعقوبي'''، بیروت، دارصادر،[بی تا].<br /> <br /> یوسفی غروی، محمدهادی، '''موسوعة التاريخ الاسلامي'''، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۳ق.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج|}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%85%DA%A9%D9%87_%D9%88_%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86/%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%88_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%DA%A9_%D8%AD%D8%AC&diff=68541 2026-06-13T17:24:42Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج}}<br /> <br /> بیان احکام هرچند همیشه ممکن و لازم است، اما موسم حج یکی از فرصت های استثنائی است که می توان به بیان احکام مکلّفان پرداخت. به خصوص اینکه موسم حج، عینی ترین مصداق آشنایی با نیازهای علمی و عملی زائران است که می توان کنار بیان مناسک حج به تبیین احکام نیز مبادرت کرد؛ به ویژه اینکه بیان مناسک و احکام با نکات تفسیری نیز قرین باشد. در این بخش مجموعه آیات احکام و مناسک، در دو فصل تنظیم شده است.<br /> <br /> فصل اول: آیات احکام فقهی مبتلابه<br /> <br /> ایام فراغت در حج زمان مناسبی برای بیان برخی از احکام مبتلابه مکلفین است؛ احکامی که حج گزاران و عمره گزاران با مشاهده اعمال و رفتار اهل سنت ممکن است برایشان سؤال برانگیز باشد. بنابراین مناسب است بعضی از احکام در ضمن آیات قرآن و تفسیر مختصر آن بیان شود که در چند عنوان بررسی می شود.<br /> <br /> # طهارت مسجدالحرام<br /> <br /> (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَالْعاكِفينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> در این آیه خداوند سبحان، بعد از آنکه از قرار دادن بیت الله الحرام، به عنوان مثابه(محل بازگشت) ناس و محل أمن و قرار دادن قدمگاه ابراهیم(ع) به عنوان مصلا خبر می دهد، به حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) مأموریت می دهد تا خانه  اش را تطهیر کنند. در آیه دیگر نیز فرمود: (وَإِذْ بَوَّأْنا لإِبْراهيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لاتُشْرِكْ بي  شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَالْقائِمينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ).&lt;ref&gt;حج: ۲۶.&lt;/ref&gt; فلسفه این تطهیر این است که طواف کنندگان، نمازگزاران، رکوع کنندگان و سجده  کنندگان در محلی طاهر و مطهر به عبادت بپردازند. البته بنا به برخی تفاسیر مراد از قائمین، ساکنان مکه هستند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک-  خانه خدا یا خانه مردم:''' بیت ضمن اینکه بیت الله (بَیْتِیَ) است، مثابه برای ناس نیز است. اضافه بیت به ضمیر متکلم «یاء»، حکایت از شرافت و عظمت فوق العاده این خانه، و منفعت داشتن آن برای مردم است.<br /> <br /> '''دو-  گونه های عبادت:''' ذکر طواف کنار اعتکاف، رکوع و سجود در آیه اول، و قیام، رکوع و سجده در آیه دوم، بیانگر این است که طواف عبادتی جدا  از اعتکاف، نماز، رکوع و قیام در مسجدالحرام است.<br /> <br /> '''سه-  ارتباط رکوع و سجده:''' در هر دو آیه: (الرُّكَّعِ السُّجُودِ)، بدون حرف عطف، آمده است این می تواند بیانگر آن باشد که دو عمل رکوع و سجود نوعاً ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند.<br /> <br /> '''چهار- تطهیر:''' از محتوای این دسته از آیات استنباط می شود مسجدالحرام محل عبادت است و باید مطهَّر باشد؛ چنانکه برابر روایات اگر محل آن نجس شد باید فوراً تطهیر شود.<br /> <br /> '''پنج- طهارت از نَجِس و نَجَس:''' مسجدالحرام، نه تنها باید از آلودگی های ظاهری، چون خون و دیگر نجاسات، پاک باشد، بلکه بر اساس آیه کریمه: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ  فَلايَقْرَبُوا الْمسجِدَالحرامٍ)،&lt;ref&gt;توبه: ۲۸.&lt;/ref&gt; باید از لوث وجود پلیدی شرک و کفر نیز پاک باشد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''شش- مأموران تطهیر:''' برابر این آیه مسؤولیت تطهیر مسجدالحرام به دو پیامبر بزرگ واسپار شده است و این بیانگر اهمیت مسجد الحرام است.<br /> <br /> '''هفت- تطهیر درون و برون:''' بنابر آیه سوره حج، برای عبد الهی هم تطهیر درون لازم است: (لاتُشْرِكْ بي  شَيْئاً) و هم تطهیر برون: (وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ).<br /> <br /> # وضو<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ  وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ)&lt;ref&gt;مائده: ۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> محور اصلی این آیه با همه فقراتش، طهارت به عنوان شرط صحت نماز است. به طورکلی طهارت در شریعت اسلام، از اهمیت و جایگاه والایی برخوردار است؛ به گونه ای که در همه تار و پود زندگی فردی و اجتماعی انسان تنیده است؛ از جمله طهارت مولد (طهارت بنیادین) که شرط در امامت جمعه و جماعت و مرجعیت است؛ طهارت از خبث (طهارت جسمی)؛ طهارت روحی (پاک بودن فکر از خیالات و اوهام شرک آلود)؛ طهارت از حدث (وضو، غسل و تیمم)؛ طهارت اخلاقی (طهارت قلب از غیر خدا)؛ طهارت از معصیت (عصمت)؛ طهارت مالی (خمس و زکات)؛ طهارت در خوراک و پوشاک؛ طهارت در معاشرت (رعایت عفت)؛ طهارت در زناشویی (نفی زنا و سفاح)؛ طهارت در کسب؛ طهارت در عبادات (طهارت در نماز، روزه، حج، اعتکاف و طهارت در لمس قرآن). مجموع جلوه های طهارت در چند گونه اصلی خلاصه می شود:<br /> <br /> الف) طهارت از خَبَث یا پاکی بدن و لباس و امور جسمانی: (وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ  بِهِ)؛&lt;ref&gt;انفال: ۱۱.&lt;/ref&gt; حداقل مراد از تطهیر با آب، طهارت از خبث است؛<br /> <br /> ب) طهارت از حَدَث؛ چنان که در پایان طهارت با آب و خاک فرمود: (وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ)&lt;ref&gt;مائده: ۶.&lt;/ref&gt; و نیز در ادامه آیه قبل فرمود: (وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ).&lt;ref&gt;انفال: ۱۱.&lt;/ref&gt; منظوراز، از بین بردن رجز شیطان، طهارت از حَدَث یا زوال وسوسه است؛&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ج) طهارت مالی: (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها)؛&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> د) طهارت از معصیت: (لايَمَسُّهُ الاّ المُطَهّروُن)&lt;ref&gt;واقعه: ۷۹.&lt;/ref&gt; موارد اول تا سوم به عنوان شرط صحت نماز و مورد چهارم به عنوان شرط کمال یا قبولی نماز لازم است. ولی آنچه در اینجا بحث می شود تنها قسم دوم است.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> قرآن کریم درباره وضو می فرماید: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا). «وُضُو» به ضم «واو» و «ضاد»، در اصل به معنای نیکویی و نظافت است و «وَضُو» به فتح «واو« و ضم «ضاد»، به معنای آبی است که از آن وضو می سازند.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقائیس اللغة، کلمه وضأ.&lt;/ref&gt; فقها معتقدند وُضو، به ضم واو، اسم مصدر و مصدر آن توضّو است.&lt;ref&gt;شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۶۹.&lt;/ref&gt; مناسبت بین وَضو به فتح و وُضو به ضم، موجب شده تا شارع مقدس این نوع شستن را، که عامل نظافت ظاهر و باطن است، به وضو نامگذاری کند. در آیه شریفه، به چهار عمل شستن صورت، شستن دو دست، مسح سر و مسح پا اشاره شده، که به مجموع آنها وضو گفته می شود.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک - نامگذاری وضو:''' در قرآن کریم کلمه وضو و مشتقات آن به کار نرفته است؛ بلکه تنها افعال شستن صورت، شستن دست ها، مسح سر و مسح پاها بیان شده و این نامگذاری را پیامبر(ص) انجام دادند: '''«اِنّمَا اُمِرتُ بِالوُضُوءِ اِذَا قُمتُ اِلىَ الصّلاةِ»'''&lt;ref&gt;نسائی، سنن النسائی، ج۱، ص۸۵.&lt;/ref&gt; پس از آن این نامگذاری بین مؤمنان و مسلمانان رواج یافته است.<br /> <br /> '''دو - وضو شرط نماز:''' از عبارت: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا) استفاده می شود که وضو شرط صحت نماز است و باید قبل از ورود به نماز حاصل شود.<br /> <br /> '''سه -  اقسام قیام:''' قیام بر دو قسم است: یکی «قیام للشیء» که از آن به اقدام و انجام تعبیر می شود و دیگری «قیام إلی الشیء» که از آن به عزم و اراده بر انجام کار تعبیر می شود.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، کلمه قوم.&lt;/ref&gt; قیام در آیه شریفه که با (إلی) آمده است، به معنای قصد انجام نماز است.<br /> <br /> '''چهار - دلالت امر بر وجوب:''' فعل امر: (اغْسِلُوا) و (امْسَحُوا) ظهور در وجوب دارد تا زمانی که دلیلی بر اراده دیگری در بین نباشد، باید به ظاهر عمل کرد و هر چهار عمل اصلی در وضو واجب است.<br /> <br /> '''پنج - کفایت یک وضو برای چند نماز:''' اطلاق: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ) مفید این معناست که وضو گرفتن برای هر نمازی واجب است، خواه نمازگزار وضو داشته باشد یا خیر. اما روایات این اطلاق را مقید کرده اند به زمانی که نمازگزار محدث باشد؛ چنان که امام باقر(ع) در پاسخ به این پرسش که آیا کسی می تواند همه نمازهای شبانه روز را با یک وضو بخواند فرمود: '''«نَعَم مَا لَم يُحدِث»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''شش -  ترتیب اعمال وضو:''' نحوه بیان قرآن در اعمال چهارگانه بیانگر این است که در وضو، نخست باید صورت را شست، بعد دستان، سپس مسح سر و درنهایت مسح پا، که از آن به عنوان افعال وضو یاد می شود.<br /> <br /> '''هفت -  محدوده صورت:''' ممکن است بر همه آنچه از سر و صورت در مواجهه مشهود است اطلاق وجه شود. اما در روایات محدوده کمتری مراد است؛ چنان که امام صادق(ع) در پاسخ زراره می فرماید: '''«اَلوَجهُ الّذِي قَالَ اللهُ وَاَمَرَ اللهُ عَزّوجَلّ بِغَسلِهِ … مَا دَارَت عَلَيهِ الوُسطَى وَالاِبهَامُ مِن قُصَاصِ شَعرِ الرّأسِ إِلَى الذَّقَنِ»'''.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۴۰۳.&lt;/ref&gt; بنابراین، آنچه به عنوان صورت باید شسته شود، میان انگشت وسط و انگشت شَست در عرض و از محل روییدن موی سر تا چانه در طول است.<br /> <br /> '''هشت - تعیین محدوده شستن دست''': فقره کریمه: (أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ)، تنها بیانگر محدوده مغسول است؛ یعنی شرع مقدس در شستن دست، تا مرفق را اراده کرده است و دلالتی بر تعیین جهت غَسل ندارد، تا واجب باشد برای شستن دست، از سر انگشتان آغاز و به مرفق ختم شود.<br /> <br /> '''نه - مسح بخشی از سر:''' از آنجا که فعل «مسح» متعدی بنفسه است وجود باء در فقره: (امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ) مفید این معناست که مسح قسمتی از سر کافی است و لازم نیست همه سر مسح شود.<br /> <br /> '''ده - مسح قسمتی از پا:''' فقره کریمه: (وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ)، که عطف بر فقره: (بِرُؤُسِكُمْ) است، با توجه به نکته قبل، مبین این معناست که مسح قسمتی از پا هم کافی است و نیازی به مسح همه پا نیست. ضمن اینکه بدون عطف نیز به وسیله: (إِلَى الْكَعْبَيْنِ) محدود شده است.<br /> <br /> '''یازده - استخوان روی پا؛ نه دو طرف آن:''' برخی ارباب لغت گفته اند منظور از کعب، استخوان برآمده روی پاست&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة، کعب.&lt;/ref&gt; و مفسران و فقهای شیعه بر این عقیده اند که در وضو باید تا برآمدگی رو ی پا مسح شود.&lt;ref&gt;مفید، المقنعة، ص۴۴؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۲، ص۲۱۵.&lt;/ref&gt;با توجه به اینکه هر پا تنها یک کعب دارد، تعبیر به «کعْبَیْنِ»، اشاره به مسح دو کعب در دو پا دارد.<br /> <br /> '''دوازده - قصد قربت در انجام وضو:''' هرچند این آیه، تنها به عزم بر نماز به طور کلی اشاره می کند و از وضو به عنوان مقدمه آن یاد کرده است، اما شکی نیست که وضو یک مأموربه عبادی است و باید با قصد قربت و امتثال امر خدا انجام شود.&lt;ref&gt;جواهر الکلام، ج۲، ص۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سیزده - نواقض وضو:''' تردیدی نیست تحصیل وضو، به عنوان طهارت شرط صلاة، مادامی مؤثر است که نقض نشده باشد؛ هرچند عوامل نقض وضو به صراحت در آیه بیان نشده است، اما هنگامی که خداوند درباره تیمم، که بدل از وضو است، می فرماید: (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ)، به مهم ترین و رایج ترین عامل نقض وضو اشاره کرده است. روشن است بنای قرآن بیان همه فروعات و جزئیات نیست؛ بلکه ممکن است تنها به بیان مصادیق بارز بسنده کند.<br /> <br /> '''چهارده - تعبیر کنایی:''' اهل لغت می نویسند: غائط به زمین مطمئنی اطلاق می شود که انسان در آنجا به دور از چشم دیگران قضای حاجت  کند. این کلمه مبدأ اشتقاق واژگانی چون تغوّط و متغوّط شده است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه غوط.&lt;/ref&gt; قرآن کریم با این تعبیر کنایی اشاره به نقض وضو با تخلی کرده است. البته این مصداق بارز است و مصادیق دیگری نیز ملحق به آن است که در جای خود باید بررسی شود.<br /> <br /> # غُسل جنابت<br /> <br /> (وَ إِنْ كُنْتُمْ جنباً فَاطَّهَّرُوا…).&lt;ref&gt;مائده: ۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> قرآن کریم در دو موضع به بیان غسل جنابت پرداخته است: اول در ادامه آیه وضو و با عطف بر فقره (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ...) که فرمود: (وَ إِنْ كُنْتُمْ جنباً فَاطَّهَّرُوا…)؛ در این فقره با تعبیر تَطهُّر، وجوب غُسل جنابت بیان شد. دوم آیه شریفه (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى  حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِري سَبيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا)&lt;ref&gt;نساء: ۴۳.&lt;/ref&gt; که با تعبیر اغتسال به این مسئلة پرداخته است. سُکاری جمع سَکران است و مراد از آن سَکر از شراب یا سَکر از نوم است.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۲۸.&lt;/ref&gt; جُنُب، در لغت به معنای بعید و دور است و اگر به شخصی که آمیزش جنسی انجام داده، جنب می گویند، به این دلیل است  که او را از نماز و مسجد و امثال آن دور می کند.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، واژه جنب.&lt;/ref&gt; جنب در اصطلاح فقهی عبارت است از آنچه موجب دوری از احکام پاکان می شود، مثل انزال یا آمیزشی که موجب غسل می شود.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۳، ص۳.&lt;/ref&gt; واژه غُسل، به ضم غین، کنار غَسل، به فتح غین و اغتسال معنای خاصی دارد و کاربرد فقهی و قرآنی آن بیش از بقیه واژگان است. واژه غُسل اسم مصدر از عمل اغتسال است و ابتدا در معنای «ریختن آب بر بدن انسان» به کار رفته، سپس به عرف شرعی و اصطلاح فقهی وارد شده است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۳، ص۲.&lt;/ref&gt; بعضی نیز در تعریف غسل گفته  اند: «استعمال آب پاک در همه اجزاء بدن به نحو مخصوص»&lt;ref&gt;جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; که با قید همه بدن، وضو از مدار تعریف بیرون می رود. به هر صورت منظور از حصول طهارت در این بخش از آیه، غُسل است؛ نه دیگر اقسام طهارت و این نوع کاربرد از قبیل اراده مصداق بارز از مفهوم کلی طهارت است.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- استقلال غسل یا تبعی بودن آن:''' جمله (وَ إِنْ كُنْتُمْ جنباً فَاطَّهَّرُوا) اگر عطف بر (إِذا قُمْتُمْ) باشد، عبادتی مستقل از نماز است؛ بدین معنا که قرآن خطاب به مؤمنان دو حکم مستقل را بیان می فرماید: «اگر می خواهید نمار بخوانید، قبل از آن وضو بسازید و اگر جنب هستید غسل کنید، خواه قصد نماز داشته باشید یا نداشته باشید». اما اگر عطف بر (فَاغْسِلُوا) باشد، معنایش چنین است: «ای مؤمنانی که قصد ادای نماز دارید اگر محدث به حدث اصغرید وضو بگیرید و اگر محدث به حدث اکبر، یعنی جنب هستید، باید غسل کنید». درنتیجه غسل نیز به تبع وجوب نماز مطلوب است؛ نه به تنهایی.<br /> <br /> '''دو- حذف قید و افاده عموم:''' شارع مقدس وضوی صورت را با تعیین حدود در جهات چهارگانه: '''«مَا دَارَت عَلَيهِ الوُسطَى وَ الاِبهَامُ مِن قُصَاصِ شَعرِ الرّأسِ إِلَى الذَّقَنِ»'''، دستان را با (إِلَى الْمَرافِقِ)، مسح سر را با (بِرُؤُسِكُمْ) و مسح پا را با (إِلَى الْكَعْبَيْنِ) محدود کرد. اما در غُسل، بدون هیچ حد و مرزی، فرمود: (فَاطَّهَّرُوا)، این اطلاق می تواند گویای این مطلب باشد که شستن همه بدن در غسل لازم است.<br /> <br /> '''سه- حرمت ورود جنب به مسجد:''' یکی از احکام جنب این است که بر اساس مفاد فقره (وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ) جنب حق ورود به مسجد را ندارد؛ مگر اینکه به صورت عبوری یعنی ورود از یک درب و خروج از درب دیگر باشد.<br /> <br /> '''چهار- استثناء مسجدین از حکم عبور''': هرچند در آیه شریفه به دلالت فقره (وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ) داخل شدن جنب در مساجد به صورت عبوری استثناء شده است، این قاعده کلی برای مسجدالحرام استثنای دیگری نیز دارد؛  یعنی جنب حق ورود به مسجدالحرام حتی به صورت عبوری را نیز ندارد. این حکم مستفاد از روایات اهل  بیت(ع) است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«لِلْجُنُبِ أَنْ يَمْشِيَ فِي الْمَسَاجِدِ كُلِّهَا وَ لايَجْلِسْ  فِيهَا إِلّا الَمسْجِدَالحرامِ وَ مَسْجِدَ الرَّسُولِ'''(ص)'''»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۲۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # تیمم<br /> <br /> قرآن کریم در دو موضع به مسئله تیمم پرداخته است؛ یکی فقراتی از آیه شریفه یادشده که فرمود: (وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ ما يُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)&lt;ref&gt;مائده: ۶.&lt;/ref&gt; و دوم در آیه (لاتقربوا الصلاة) که با همین فقرات، تنها بدون کلمه «منه»، در (وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ) آمده است.&lt;ref&gt;نساء: ۴۳.&lt;/ref&gt; خداوند در هر دو آیه به دنبال اشتراط نماز به طهارت غسلی یا وضویی به مشکلات تحصیل طهارت با آب اشاره و به تشریع تیمم پرداخته است. با توجه به اینکه تیمم به عنوان طهارت با خاک بدل از طهارت مائیه غسل و وضو است، در این دو آیه به چند امر مهم اشاره شده است:<br /> <br /> الف) مکان و زمان بروز مشکل استفاده از آب برای غسل و وضو؛<br /> <br /> ب) عوامل نقض طهارت  مائیه چون وضو و غُسل؛<br /> <br /> ج) تشریع تیمم به عنوان جایگزین غسل و وضو؛<br /> <br /> د) کیفیت انجام تیمم و افعال آن؛<br /> <br /> ھ ) بیان فلسفه جایگزینی تیمم.<br /> <br /> تیمم در لغت به معنای قصد است؛&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، واژه یمم.&lt;/ref&gt; یعنی در تیمم، زمین مقصد و تیمم به کارگرفتن آن است که به '''«ضَربُ اليَدِ عَلىَ الأرض»''' تعبیر می شود. ازاین رو تیمم در اصطلاح شرعی و فقهی به «بهره گیری از زمین به نحو مخصوص» تعریف شده است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۵، ص۷۳.&lt;/ref&gt; به هر صورت بر اساس (فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً) متیمم با نیت تیمم به سمت زمین رفته و دستان خود را بر آن می زند. واژه صعید به معنای «وجه  الارض» است؛ خواه دارای خاک باشد یا نباشد. گرچه برخی اهل لغت آن را به خاک معنا کرده اند.&lt;ref&gt;صحاح اللغة؛ مقاییس اللغة، کلمه صعد.&lt;/ref&gt; دلیل نامگذاری به صعید بدین جهت است که از سمت درون زمین، بالاترین نقطه است.<br /> <br /> پس از آن بر اساس فقره (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ) باید دو دست را بر صورت کشید. اما لازم نیست تمام صورت مسح شود؛ زیرا وجود کلمه باء در (بِوُجُوهِكُمْ) بیان می کند که مسح بخشی از صورت کفایت می کند و آن محدوده پیشانی است؛ زیرا بعد از کفایت بعض، مسح طبیعی و عرفی از بالا به پایین صورت می گیرد. بعد از مسح کردن صورت بر اساس (وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ) مسح دو دست است که طبق مسح متعارف، کشیدن کف یک دست بر دست دیگر و به عکس است. نکته قابل توجه در اینجا عطف «أیدی» بر «وجوه» است که مفید حکم کفایت بخشی از دستان است. کاربست کلمه ید در زبان عرب، گرچه از سر انگشت تا کتف را شامل می شود، اما مطابق عرف، کاربرد اکثری آن در محدوده سرانگشتان تا مچ است که در دست دادن و دست شستن ظهور دارد.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- نقش سفر و بیماری:''' گرچه در حالات مختلفی ممکن است برای غسل و وضو مشکلاتی بروز کند، ولی در حین سفر و بیماری بیشتر پیش می آید. بنابراین بیان دو حالت سفر و بیماری در آیه به عنوان دو نمونه بارز است نه بیان تمام موارد.<br /> <br /> '''دو- مسوّغات تیمم:''' در آیه شریفه با عطف «أو» به چهار مورد از مواردی که می توان تیمم کرد، اشاره شده است:<br /> <br /> الف) مریضی: (إِنْ كُنْتُمْ مَرْضی)؛<br /> <br /> ب) سفر: (أَوْ عَلی  سَفَرٍ)؛<br /> <br /> ج) '''تخلي:''' (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ)؛<br /> <br /> د) آمیزش: (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ). بنابر این معنای آیه چنین می شود: در هر یک از این حالات و شرایط اگر فردی نیاز به غسل یا وضو پیدا کرد در صورت نبود آب باید تیممّ کند.<br /> <br /> '''سه- تقیید اطلاق مَرضَی:''' بی تردید بیماری که در آیه شریفه آمده به صورت مطلق مدّ نظر نیست؛ بلکه شرایطی دارد؛ از جمله اینکه بیماری باید به گونه ای باشد که آب برای آن ضرر داشته باشد؛ یا اینکه آب موجب تشدید بیماری شود؛ یا اینکه بر اثر بیماری قادر به استعمال آب نباشد. این شرایط در روایات بیان شده است.<br /> <br /> '''چهار- مجیء غائط و مُلامسه نساء:''' معنای حقیقی (أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِن الغائِطِ) رفتن به مکان گود مطمئن و کنایه از محل قضای حاجت و در نهایت تخلی کردن است. برابر روایات منظور واقعی از تعبیر (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) آمیزش جنسی با زنان است. ازاین رو مَسّ و لَمس به معنای لغوی آن، موجب وضو و غسل نمی شود؛ چنان که بعضی پنداشته اند که مسّ و لمس&lt;ref&gt;در تفاوت مس و لمس وجوهی گفته شده است؛ از جمله اینکه: مس ممکن است بین دو جماد باشد، درحالی که لمس تنها بین دو چیز زنده است. رک: جزائری، فروق اللغات، ۱۳۶۷: ص۲۰۴.&lt;/ref&gt; بدن انسان، وضو را باطل می کند.&lt;ref&gt;صابونی، تفسیر آیات الاحكام من القرآن، ج۱، ص۵۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج- در جست وجوی آب:''' وقتی خداوند می فرماید: (فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا) مقتضی این است که باید در جستجوی آب بود تا نیافتن صدق کند. بنابراین باید در حد متعارف تلاش کرد و اگر آبی پیدا نشد تیمم کرد. امام صادق(ع) این حد را معین کرده و فرموده است: '''«يُطلَبُ الماءُ فِي السفرِ انْ كانَتِ الحُزُونَةُ فغَلْوَةً وَإنْ كانَتْ سُهُولةٌ فَغَلوتَيَنِ لا يُطلَبُ أكثَرَ مِن ذلكَ».''' &lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۳۴۱.&lt;/ref&gt; غَلْوَه، اندازه پرتاب یک تیر (تقریباً ۱۵۰ متر) است. بنابراین طبق فرمایش امام(ع) در زمین ناهموار به مقدار ۱۵۰ متر و در زمین هموار به مقدار ۳۰۰ متر باید جست وجو شود.<br /> <br /> '''شش- یافتن آب و نقض تیمم:''' اقتضای (فَلَمْ تَجِدُوا ماءً) این است که هرگاه آب یافت شد، تیمم نسبت به اعمال بعدی بی أثر می شود؛ چراکه فقدان آب مجوز تیمم است و با انتفاء شرط، مشروط نیز منتفی می شود. به عبارت دیگر یافتن آب جزء نواقض تیمم است.<br /> <br /> '''هفت- کارایی تیمم:''' تیمم بدل از غسل رافع جنابت نیست. بنابراین تنها مبیح نماز است، لذا به محض یافتن آب و قدرت بر غسل باید غسل کرد. مفاد کریمه (وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِري سَبيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا)&lt;ref&gt;نساء: ۴۳.&lt;/ref&gt; که عبور و رفع جنابت را مغیّا به غسل کرده است، می تواند شاهدی بر این مطلب باشد.<br /> <br /> '''هشت- پاک و مباح بودن زمین و خاک تیمم:''' وصف طیّب در (صَعِيداً طَيِّباً) مبین این است که زمین و خاک در تیمم باید افزون بر پاک بودن، غصبی نباشد؛ زیرا طیب برابر خبیث، به معنای لذیذ، حلال و پاک است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، طیب.&lt;/ref&gt; بدیهی است معنای اول در اینجا مفهومی ندارد؛ بلکه معنای دوم یا سوم مراد است و چون جمع بین هر دو معنا ممکن است، می توان گفت صعید طیب، زمینی است که هم مباح باشد و هم پاک.<br /> <br /> '''نه- فلسفه تیمم:''' خداوند سبحان نماز را به عنوان یک عبادت مشروط به طهارت تشریع کرد. برای تحقق این طهارت، نخست حدث اصغر را با وضو رفع کرد و فرمود: (فَاغْسِلُوا) و حدث اکبر را با غسل برداشت و فرمود: (فَاطَّهَّرُوا). اینک با نبود آب، نه به سخت گیری مشقت آور برای تحصیل آب به هر قیمت روی آورد؛ و نه اجازه تعطیلی نماز را داد؛ بلکه راه میانه ای به نام تیمم را جایگزین کرد. ازاین رو در انتهای آیه با نفی حرج فرمود: (ما يُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) و با صراحت بیشتر فرمود: (وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ). پس اراده الهی طهارت همه جانبه انسان در ابدان و قلوب و اعمال است. خداوند در ادامه افزود: (وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)؛ منظور از نعمت، تشریع احکام طهارت است که در بدن، قلب و عمل تجلی می یابد تا شکر الهی که همان عبادت است به درستی انجام شود.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج ۱، ص۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قواعد<br /> <br /> '''یک - بیان مصداق بارز:''' آنچه در آیه شریفه، از بیماری، مسافرت، مجیء غائط و ملامسه نساء، بیان شده است همه مصادیق نقض طهارت نیست؛ بلکه مجیء غائط مصداق بارز یا غالب در حدث اصغر است؛ چراکه خروج بول، ریح و خواب نیز موجب حدث اصغر می شود. همان طور که ملامسه (آمیزش) نیز مصداق بارز است؛ زیرا هر نوع وطی و خروج منی و احتلام نیز موجب حدث اکبر می شود.<br /> <br /> '''دو - قاعده نفی عُسر و حَرج:''' در بخش انتهایی آیه با بیان فقره کریمه (ما يُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) به بیان قاعده کلی نفی عسر و حرج پرداخت و با انشا به لسان إخبار، صدور هرگونه حکم حرجی را در سراسر فقه و حقوق منتفی دانست. به این قاعده، ذیل احکام صوم نیز اشاره شده است: (يُريدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْـرَ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۵.&lt;/ref&gt;. درباره حج و جهاد نیز آمده است: (ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج )&lt;ref&gt;حج: ۷۸.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> # اوقات نماز<br /> <br /> (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ  الشَّمْسِ إِلى  غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً)&lt;ref&gt;اسراء: ۷۸.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> درباره اوقات نماز، آیات چندی وجود دارد که حسب ترتیب نزول، آیه کریمه (وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ  غُرُوبِها وَ مِنْ  آناءِ اللَّيْلِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;  فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ)&lt;ref&gt;طه: ۱۳۰.&lt;/ref&gt; اولین آیه است. آناء، جمع إنی، به معنای ساعات و قطعاتی از شب است.&lt;ref&gt;راغب، المفردات؛ جوهری، صحاح اللغة، غسق.&lt;/ref&gt; این آیه درواقع با تعابیر قبل از طلوع، قبل از غروب، ساعات شب و اطراف روز، به پنج نماز یومیه اشاره کرده است. آیه مطرح در عنوان که به آیه دُلوک نامبردار است، دومین آیه نازل شده و جامع ترین آیه در زمینه اوقات نماز است. این آیه با کاربست واژه دُلوک و غَسَق بر وزن عسل، اوقات چند نماز را بیان کرده است. اهل لغت می گویند: دُلُوک به معنای میل خورشید از استواست.&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه دلک.&lt;/ref&gt; مفسران نیز گفته اند دُلُوک بر وزن سُلوک به معنای زمان زوال تا غروب است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۴۳۳.&lt;/ref&gt; واژه غسق در اصل به معنای شدت و در اینجا به معنای شدت تاریکی است.&lt;ref&gt;راغب، المفردات صحاح اللغة، واژه غسق.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از آن در ترتیب نزول، آیه (وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذّاكِرِينَ)&lt;ref&gt;هود: ۱۱۴.&lt;/ref&gt; قرار دارد. در این آیه دو واژه طَرَف و زُلَف به چشم می خورد. طَرَف، بر وزن طَرب، به معنای سَمت و کنار است که هم در اجسام کاربرد دارد و هم در اوقات&lt;ref&gt;المفردات؛ واژه طرف.&lt;/ref&gt; و در آیه شریفه با توجه به تثنیه بودن آن،  به معنای زمان اول و آخر روز است. زُلَف، بر وزن کُمک، به معنای نزدیک و جمع است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر؛ واژه زلف.&lt;/ref&gt; بعضی از ارباب لغت گفته اند: «زلف، به معنای پیشی گرفتن در قُرب به چیزی است و از همین باب است «الزلف من اللیل»؛ یعنی قطعاتی از شب؛ چراکه قطعات نزدیک به هم هستند».&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة، زلف.&lt;/ref&gt; درنتیجه این آیه نیز دست کم به سه نماز صبح، مغرب و عشا اشاره دارد.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- تفسیر روایی دُلُوک الشمس و غَسَق اللیل:''' امام صادق(ع) در تفسیر آیه (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْس إلى غَسَقِ اللَّيْلِ)، می فرماید: '''«دُلُوكُ الشّمْسِ زَوَالُهَا وغَسَقُ اللّيْلِ اِنتصَافُهُ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; همچنین می فرماید: '''«اِنّ اللهَ اِفْتَرَضَ اَرْبَعَ صَلَوَاتٍ اَوّلُ وَقْتِهَا زَوَالُ الشّمْسِ إِلَى انتصَافِ اللّيْلِ، مِنْهَا صَلاتَانِ اَوّلُ وَقْتِهَا مِنْ عِنْدِ زَوَالِ الشّمْسِ إِلَى غُرُوبِ الشّمْسِ، ... و مِنْهَا صَلاتَانِ اَوّلُ وَقْتِهَا مِنْ غُرُوبِ الشّمْسِ إِلَى انْتصِافِ اللّيْلِ…»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۵۷.&lt;/ref&gt; بنابراین امام دلوک شمس را به ظهر، غسق اللیل را به نیمه شب تفسیر، و چهار نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا را در این بازه زمانی ترسیم فرمود. همچنین برای نماز پنجم فرمود: '''«وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً، فَهَذِهِ الْخَامِسَة».'''<br /> <br /> '''دو- تفسیر روایی طرفی النهار:''' امام باقر(ع) در تفسیر آیه فرمودند: '''«أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَطَرَفَاهُ الْمَغْرِبُ وَ الْغَدَاةُ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ  وَ هِيَ صَلاةُ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ»'''.&lt;ref&gt;همان، ص۱۱.&lt;/ref&gt; طبق این بیان دو طرف روز، یعنی صبح و مغرب.<br /> <br /> '''سه- معنای لام در لدُلوک:''' در فقره (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْس) لام به کار رفته است. به نظر می رسد لام در اینجا به قرینه مقابله با «إلی» در (إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ) به معنای «من» باشد؛ یعنی از هنگام دلوک شمس تا تاریکی آن. روایات نیز همین معنا را تأیید می کند.&lt;ref&gt;بعضی از اهل ادب لام را برای تعلیل دانسته اند؛ یعنی لأجل دلوک الشمس، چون زوال شمس صورت گرفت نماز واجب شد. (درویش، اعراب القرآن، ج۵، ص۴۸۶). بعضی لام را به معنی بعد گرفته اند، یعنی بعد زوال خورشید. (ابن هشام، مغنی، ج۱، ص۲۱۳). بعضی از مفسران لام را به معنی عند دانسته اند. (طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- معنی قرآن الفجر:''' در قرآن نزدیک به هفتاد بار کلمه قرآن به کار رفته است. که همه جا منظور قرآن است؛ مگر دو مورد. در آیه: (قُرْآنَ الْفَجْرِ، إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً) به قرینه متصل داخلی آیه، یعنی عطف بر (أَقِمِ الصَّلاةَ) و قرینه منفصل روایی مراد از آن نماز صبح است؛ یعنی '''أقم صلاة الظهر و أقم صلاة الصبح'''.<br /> <br /> '''پنج- وسعت در وقت نماز:''' ظاهر آیه  این است که از ظهر تا غروب، وقت مشترک نماز ظهر و عصر، از غروب تا نصف شب، وقت مشترک نماز مغرب و عشا و از طلوع فجر تا طلوع خورشید، وقت نماز صبح است. امام صادق(ع) فرموده است: '''«اَوّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللهِ، وَآخِرُهُ عَفْوُ اللهِ، وَالعَفْوُ لايَكُونُ الاّ مِنْ ذَنْبٍ»'''.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''شش- پاک سازی از گناهان:''' در انتهای دومین آیه چنین آمده است: (إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ). مقصود از حسنات، نمازهای پنج گانه است که همانند کریمه (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى  عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَر)&lt;ref&gt;عنکبوت: ۴۵.&lt;/ref&gt; بیانگر آن است که نماز انسان را از گناه دور می کند یا اینکه باعث می شود خداوند به خاطر نمازها، از برخی از سیئات بگذرد.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # قبله<br /> <br /> (قَدْ نَرى  تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ  شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۴۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه و مسئله قبله<br /> <br /> شناخت قبله یکی از مقدمات نماز و استقبال قبله، حکمی وجوبی برای ذبح شرعی، احتضار، دفن اموات و ...، و حکمی استحبابی برای ذکر، دعا و قرائت قرآن و... است. مسئله قبله به لحاظ تاریخی به قبل از هجرت برمی گردد که پیامبر(ص) و مسلمانان سیزده سال به سوی بیت المقدس نماز می گزاردند&lt;ref&gt;كنز العرفان، ج۱، ص۷۹.&lt;/ref&gt; و به لحاظ قرآن  پژوهی نیز به سوره های مدنی و لزوماً سوره بقره باز می گردد که پس از مدتی، تغییر قبله از بیت  المقدس به سوی کعبه رخ داد. در اولین آیه از آیات قبله به عمومیت وجه الله در همه جهات اشاره کرده است: (وَ للهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ الله واسِعٌ عَلِيم )&lt;ref&gt;بقره: ۱۱۵.&lt;/ref&gt;. این در زمانی بود که مسلمین به پیروی از سنت پیامبر(ص) به سمت بیت المقدس نماز می خواندند.<br /> <br /> پس از آنکه یهودیان مسلمین را به خاطر قبله مشترک سرزنش کردند و گفتند شما قبله مستقلی ندارید، خداوند ضمن وعده تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه در آینده، از موضع گیری منفی یهود به این تغییر خبر داد و فرمود: (سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ  الَّتي  كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۴۲.&lt;/ref&gt; در ادامه به فلسفه این تغییر که آزمون پیروی مردم از پیامبر(ص) است اشاره فرمود: (وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتي  كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى  عَقِبَيْهِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۴۳.&lt;/ref&gt; واژه قبله در اصل به معنای جهت و چیزی است که در برابر انسان قرار دارد و سپس برای مکانی که نمازگزار روبروی آن می ایستد عَلَم شده است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه قبل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به هر صورت در اندیشه پیامبر(ص)، قبله ای غیر از بیت المقدس وجود داشت. ازاین رو ایشان با نگاه های معنا دار به آسمان، آرزوی خود را ابراز می داشت. خداوند در ترسیم این صحنه و اجابت خواسته پیامبر(ص) فرمود: (قَدْ نَرى  تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها). این گونه بود که پس از سال ها، قبله مسلمین به سمت کعبه تغییر یافت. واژه تقلُّب به معنای تحول و دگرگونی است و در اینجا به دلیل اضافه شدن آن به وجه، به معنای گرداندن صورت است؛&lt;ref&gt;طریحی، مجمع البحرین، کلمه قلب.&lt;/ref&gt;یعنی پیامبر(ص) با امید به خدا به آسمان می نگریست و خواسته قلبی خود را مبنی بر تغییر قبله تقاضا می کرد و با اجابت درخواست آن حضرت، قبله عوض شد. البته یهود و نصارا که همواره دنبال بهانه بودند، حقانیت پیامبر(ص) و تغییر قبله را نپذیرفتند و با طرح این شبهه که احکام دین قابل نسخ نیست، از پذیرش حق خودداری کردند. قرآن در ادامه فرمود: (وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ  وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۴۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در پایان خداوند با تأکید بر قبله جدید دو بار خطاب به پیامبر(ص) فرمود: (وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِ  وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام)&lt;ref&gt;بقره: ۱۴۹و۱۵۰.&lt;/ref&gt; و خطاب به مؤمنین نیز فرمود: (وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۰.&lt;/ref&gt; در آیه شریفه تعبیر (ولّوا) به کار رفته است. این واژه که از مصدر تولیه و از ریشه ولی است، به معنای قراردادن چیزی پشت سر چیزی است؛ به نحوی که میان آنها ارتباط برقرار باشد&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق فی كلمات القرآن، ولی.&lt;/ref&gt; و در اینجا به معنای اقبال و روی کردن به مکانی معین، یعنی کعبه، است. تعبیر مهم دیگری که در آیه به کار رفته، شطره است. واژه شطر، دارای دو معناست: یکی بخشی از چیزی و دیگری جهت و سمت&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة، واژه شطر.&lt;/ref&gt; که هر دو معنا ممکن است مراد باشد و بعداً بدان اشاره خواهد شد.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- انتظار نزول وحی:''' تعبیر (تَقَلُّبَ وَجْهِكَ) که خطاب به پیامبر(ص) است بیانگر این است که آن حضرت قبل از نزول آیه قبله با نظری خاص به سوی آسمان خواستار تغییر قبله بود و انتظار داشت تا درباره قبله، وحی نازل شود. خداوند نیز بر اساس تکریمی که به پیامبرش داشت، به خواسته آن حضرت پاسخ مثبت داد و فرمود: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها)'''.'''<br /> <br /> '''دو- قبله مرضی پیامبر'''(ص)''':''' قرآن از قبله جدید مسلمانان با تعبیر (قِبْلَةً تَرْضاها) یاد می کند. ظاهر این عبارت مُوهم آن است که پیامبر(ص) از قبله سابق ناراضی بوده، در حالی که رضایت به چیزی مستلزم خشم از مخالف آن نیست؛&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۵.&lt;/ref&gt; به ویژه اینکه پیامبر(ص) چیزی جز اطاعت خدا نمی خواهد. بنابراین تغییر قبله به کعبه تنها برای رهایی از عیب گیری و تفاخر مخالفان بوده است.<br /> <br /> '''سه- تشریع و اقدام:''' خداوند به دنبال خواست پیامبر(ص) و امضای خود بر تغییر قبله فرمود: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها)'''.''' در این تعبیر افزون بر تشریع قولی در تغییر قبله، اقدام عملی نیز وجود دارد؛  بدین معنا که جمله (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ) که مرکب از فعل، فاعل و مفعول است، مفید این معناست که تو را به سمت قبله مرضیه گرداندیم. از این  رو مفسران با الفاظی چون: فَلَنحوّلنّک، فَلَنصرفَنّک و فَلنَجعلنّک آن را تفسیر کرده اند. بنابر قول مشهور این اقدام عملی در مسجد بنی سلیم مدینه هنگام نماز ظهر روی داد و این مسجد بعدها مسجد قبلتین نامیده شد.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۷۵؛ المیزان، ج۱، ص۳۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- کعبه، شطر مسجدالحرام:''' شطر هم به معنای سَمت چیزی است و هم بخشی از چیزی. بسیاری از مفسران معنای نخست را پسندیده اند. اما علامه طباطبایی(رض) معتقد است که معنای دوم مراد است و منظور از شطر مسجدالحرام، کعبه است، که به ازای صخره، که شطر بیت المقدس است، قرار داد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''پنج- توسعه در کمیت قبله:''' هرچند به تصریح قرآن، کعبه یا مسجدالحرام قبله است، اما گستره قبله به نسبت قرب و بُعد از مکه متفاوت است؛ چنان که امام صادق(ع) در روایتی فرمود: '''«الْبَيْتُ قِبْلَةٌ لأَهْلِ  الْمَسْجِدِ، وَ الْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لأَهْلِ الْحَرَمِ، وَ الْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِلنَّاسِ جَمِيعاً»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۴، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''شش- قبله نمازهای نافله:''' بر اساس (فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ) رعایت قبله در نمازهای واجب، شرط صحت نماز است. اما در نوافل بر اساس روایات، فقره (فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ) نماز خواندن به هر سمت، هرچند پشت به کعبه رواست. در روایتی امام باقر(ع) فرمود: '''«أَنْزَلَ اللهُ هَذِهِ الآيَةَ فِي التَّطَوُّعِ خَاصَّةً،''' (فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَ  وَجْهُ  اللهِ إِنَّ الله واسِعٌ عَلِيمٌ)'''»'''. سپس حضرت به سیره پیامبر(ص) اشاره می کند: '''«صَلَّى رَسُولُ الله'''ِ(ص) '''إِيمَاءً عَلَى رَاحِلَتِهِ أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ حَيْثُ خَرَجَ إِلَى خَيْبَرَ، وَ حِينَ رَجَعَ مِنْ مَكَّةَ وَ جَعَلَ الْكَعْبَةَ خَلْفَ ظَهْرِهِ»'''.&lt;ref&gt;همان، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هفت- وجه الله یا جهة الله؟''' تعیین قبله از نظر فقهی امری لازم و واجب است؛ اما هرگز به معنای تعیین سمت و جهت برای ذات مقدس الهی نیست؛ بلکه به این معناست که نشان قبله، به عنوان جهت واحد برای نماز گزاردن یا امور دیگر، امری قراردادی است تا همه مسلمین به یک سمت رو کنند.<br /> <br /> قواعد<br /> <br /> '''یک - نسخ احکام:''' از اینکه نخست بیت المقدس قبله قرار داده شد و سپس به سمت کعبه تغییر کرد، معلوم می شود که نسخ احکام و تغییر آن با شرایط خاص امکان پذیر است.<br /> <br /> '''دو- انشا به صورت خبر:''' بعضی مفسران معتقدند که فقره شریفه (ما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ) از قبیل انشا به زبان خبر است؛ معنای این قاعده این است که آیه یادشده هرچند درصدد خبر دادن از عدم پیروی از قبله آنان است، درحقیقت نهی از پیروی آنان است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۶.&lt;/ref&gt; فقره شریفه (وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمينَ) مؤید این نظر است.<br /> <br /> # اذان<br /> <br /> (وَ إِذا نادَيْتُمْ  إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لايَعْقِلُونَ).&lt;ref&gt;مائده: ۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> این آیه شریفه تنها آیه مربوط به اذان است که پس از دو دسته از آیات وارد شده است: دسته اول آیات مربوط به تبرّی از یهود و نصارا است: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمِينَ)&lt;ref&gt;مائده: ۵۱.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> نیز آیه: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤمِنِينَ)&lt;ref&gt;مائده: ۵۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دسته دوم آیات مربوط به تولّی اولیاء الله است: (إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَمَنْ يَتَوَلَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ)&lt;ref&gt;مائده: ۵۵- ۵۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> در این آیات ضمن معرفی یهود و نصارا و کفار به عنوان کسانی که دین اسلام را به سُخره و بازی می گیرند، از طرح دوستی با آنان نهی شده است. در دسته دوم: کسانی که لایق ولایت پذیری هستند معرفی شده و در قالب انشاء به لسان إخبار، امر به تولّی به آنان شده است. در پسِ این امر و نهی، یادآوری می شود که یکی از نشانه های استهزاء دشمنان دین، این است که وقتی ندای نماز داده می شود، نماز و اذان و به تبع آن مؤذن را به تمسخر گرفته و آن را کاری غیرعقلایی می دانند؛ زیرا ضمیر در '''(اتَّخَذُوها)''' یا به صلاة برمی گردد یا به مُنادای مستفاد از نادَیتُم.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۶، ص۲۸.&lt;/ref&gt; کلمه نِداء به معنای دعوت و فراخواندن به چیزی است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه ندی.&lt;/ref&gt;برخی مفسران کلمه نداء را به صدازدن با صدای بلند معنا کرده اند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۳۲۹.&lt;/ref&gt; به هر صورت در اینجا، با توجه به تعلق آن به صلاة، به معنای اذان است. واژه هُزء و استهزا به معنای مسخره کردن،&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه هزء.&lt;/ref&gt;و لَعِب به معنای سخن یا عملی است که مقصود عقلایی و سودمند نداشته باشد؛ به گونه ای که عاقل رغبتی به انجام آن ندارد.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، کلمه لعب.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس قرآن این موضع گیری و عمل دشمنان را، به بی خردی و دوری از درک حقایق تعلیل می کند. برخی مفسران در تبیین بی خردی دو دیدگاه را بیان داشته اند: یکی درک نکردن اجابت ثواب صلاة و استحقاق عقاب استهزا و دوم نبود عاملی برای جلوگیری از زشتی ها، از جمله استهزا.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۶، ص۲۸.&lt;/ref&gt; علامه طباطبایی(رض) درباره سخریه و استهزا می نویسد: «فقره: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لايَعْقِلُونَ) درحقیقت پاسخ به استهزا و لُعبه گرفتن نماز و اذان است؛ بدین معنا که اینان کسانی هستند که حقیقت عبودیت و قرب الهی در این اعمال عبادی و سعادت دنیوی و اخروی آن را درک نمی کنند».&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; جالب توجه اینکه وقتی یهود و نصارا و کفار، نماز و اذان را لُعبه، یعنی کار غیرعقلایی دانستند، خداوند عدم تعقل را به خودشان برمی گرداند.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- مطلوبیت اذان:''' از جمله فعلیه و خبریه (وَ إِذا نادَيْتُمْ  إِلَى الصَّلاةِ)، که متضمن معنای شرط است، معلوم می شود که قبل از نماز، اذان مطلوب است؛ خواه به صورت فردی برای تکمیل فضیلت نماز یا به صورت اعلان عمومی برای آمادگی یا دارای هر دو ارزش؛ مثل اذان در نماز جماعت.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج ۱، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''دو- ارکان اذان:''' قرآن کریم هرچند به اصل اذان اشاره کرده است، از بیان الفاظ آن ساکت است. از این رو باید سراغ سنت و سیره معصومان رفت. طبق روایات الفاظ اذان عبارتند از: تکبیرات، شهادت به توحید و رسالت، به اضافه فضیلت شهادت به ولایت، حی علیٰ های سه گانه صلاة، فلاح و خیر العمل، تکبیر و تهلیل.&lt;ref&gt;امام صادق(ع) فصول أذان را این گونه بیان فرمود: '''«اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، حَیَّ عَلَى الصَّلاةِ، حَیَّ عَلَى الصَّلاةِ، حَیَّ عَلَى الْفَلاحِ، حَیَّ عَلَى الْفَلاحِ، حَیَّ عَلَى خَیْرِالْعَمَلِ، حَیَّ عَلَى خَیْرِالْعَمَلِ، اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ، لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ»''' (حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۴۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه- منشأ أذان:''' بر اساس روایات، اذان منشأ وحیانی دارد. امام صادق(ع) می فرماید: '''«لَمَّا هَبَطَ جَبْرَئِيلُ'''(ع) '''بِالأَذَانِ عَلَى رَسُولِ اللهِ'''(ص) '''كَانَ رَأْسُهُ فِي حِجْرِ عَلِيٍّ'''(ع) '''فَأَذَّنَ جَبْرَئِيلُ وَ أَقَامَ، فَلَمَّا انْتَبَهَ رَسُولُ اللهِ'''(ص) '''قَالَ يَا عَلِيُّ سَمِعْتَ؟ قَالَ نَعَمْ: قَالَ حَفِظْتَ؟ قَالَ نَعَمْ: قَالَ ادْعُ بِلالاً، فَعَلِّمْهُ. فَدَعَا عَلِيٌّ'''(ع) '''بِلالاً فَعَلَّمَهُ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۳۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- استفاده از موقعیت اذان:''' طبق روایات هنگامی که اذان گفته می شود، این زمان از فرصت های طلایی برای استجابت دعا است؛ چنان که امام صادق(ع) از امیرالمؤمنین(ع) نقل می کند که فرمود: '''«اغْتَنِمُوا الدُّعَاءَ عِنْدَ أَرْبَعٍ: عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَعِنْدَ الأَذَانِ  وَعِنْدَ نُزُولِ الْغَيْثِ وَعِنْدَ الْتِقَاءِ الصَّفَّيْنِ لِلشَّهَادَةِ»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۲، ص۴۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # نماز مسافر<br /> <br /> (وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ  أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبيناً).&lt;ref&gt;نساء: ۱۰۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> یکی از مسائل مهم، احکام سفر است که برای هر انسان مؤمنی معمولاً رخ می دهد. از این رو قرآن نیز بر اساس احکام غالب بدان پرداخته است. قرآن از مسافرت به دو شکل تعبیر کرده است: یکی با تعبیر (عَلَى سَفَر) که در مسئله غسل&lt;ref&gt;نساء: ۴۳.&lt;/ref&gt; و وضو&lt;ref&gt;مائده: ۶.&lt;/ref&gt; و روزه&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۴.&lt;/ref&gt; آمده است و دیگری تعبیر (ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ) که درباره نماز مسافر به کار رفته است. این کاربست برگرفته از ادبیات عرب است که از مسافرت به '''«ضَرب في الأرض»''' تعبیر می کند؛ چراکه مسافر درحقیقت، زمین را با پای خود می زند.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه ضرب.&lt;/ref&gt; قرآن با تعبیر نفی جناح به تشریع نماز مسافر پرداخته و با شرط خوف و فتنه اجازه داده که نمازها قصر شود. واژه جناح به گناه معنا شده است.&lt;ref&gt;همان، کلمه جُنح.&lt;/ref&gt; مراد این است که اگر در سفر، نماز را به قصر بخوانید، گناهی بر شما نیست. منظور از قصر، کوتاه برابر طولانی است&lt;ref&gt;راغب، المفردات، کلمه قصر.&lt;/ref&gt; و مقصود از خوف انتظار ناگواری با نشانه ظنی یا یقینی است.&lt;ref&gt;همان، کلمه خوف.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در آیه شریفه، قصر، مشروط به وقوع در فتنه شده است. این واژه در اصل به معنای قراردادن طلا در آتش برای مشخص شدن میزان خالصی آن است و سپس در مطلق قرار گرفتن انسان در بلا و گرفتاری به کار رفته است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر؛ المفردات، کلمه فتن.&lt;/ref&gt; در آیه شریفه نیز همین معنا مراد است.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- مشروعیت قصر در نماز:''' قرآن با تعبیر (أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ) اصل قصر و کوتاه کردن نماز در مسافرت را تشریع کرد. شیخ طوسی معتقد است که نماز مسافر از ابتدا با کمیت خاص تشریع شده است.&lt;ref&gt;طوسی، کتاب الخلاف، ج۱، ص۵۷۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دو- اشتراط قصر به سفر یا خوف:''' از ظاهر آیه چنین بر می  آید که نماز با دو شرط سفر و خوف قصر می شود و سفر به تنهایی نمی تواند موجب قصر شود. اما با قرائن متصله و منفصله می توان گفت این دو، به صورت جمعی شرط قصر نیستند؛ بلکه هرکدام به تنهایی سبب قصرند؛ چنان که درباره روزه نیز آمده است: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّامٍ أُخَرَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۵.&lt;/ref&gt; این بدان معناست که سفر به تنهایی عامل تخفیف عبادت است و در این مسئله تفاوتی بین نماز و روزه نیست. زراره می گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم که آیا نماز خوف و نماز در سفر موجب قصر است؟ امام فرمود: '''«نَعَم، وَ صَلاةُ الخَوفِ اَحَقُّ اَنْ تُقَصِّرَ مِنْ صَلاةِ السّفَرِ، لاَنّ فِيهَا خَوْفَاً»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۸، ص۴۳۳.&lt;/ref&gt; درحقیقت تعبیر آیه بر این مبناست که غالباً در سفرها خوف وجود دارد. درنتیجه نماز در سفر خوفی، به دلالت مطابقی قصر است. ازاین رو نماز در حَضَر امنی، تخصصاً خارج است و قصر نماز در سفر امن و در حضر خوفی از قید غالبی مستفاد است.<br /> <br /> '''سه- گستره سفر:''' اطلاق (إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ) شامل هر سفری می شود و سفرهای کوتاه یا طولانی، سفر مباح یا حرام، سفر جهادی یا تجاری، سفر علمی یا عبادی و سفر سیاحتی یا زیارتی را در بر می گیرد اما سفرهای کوتاه و حرام به دلیل روایی استثنا شده است؛ چنان که امام صادق(ع) می فرماید''': «مَنْ سَافَرَ قَصّرَ وَاَفْطَرَ، الاّ اَنْ يَكُونَ رَجُلاً سَفَرُهُ إِلَى صَيْدٍ اَوْ فِي مَعْصِيةِ اللهِ اَوْ رَسُولاً لِمَنْ يَعْصِي اللهَ عَزّوَجلّ، اَوْ فِي طَلَبِ عَدُوٍّ شَحْنَاءَ اَوْ سِعَايةٍ اَو ضَرَرٍ عَلَى قَوْمٍ مِنَ المُسِلِمِينَ'''».&lt;ref&gt;همان، ص۴۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- استثناء برخی امکنه:''' اطلاق آیه قصر همه مکان ها را در بر می گیرد؛ اما طبق روایات، قصر نماز مسافر در چهار موضع استثنا شده است که عبارتند از: مسجدالحرام در مکه، مسجدالنبی در مدینه، مسجد کوفه و حائر حسینی در کربلا که هرچند مسافر در قصر و اتمام مخیّر است، اما فقها تمام را افضل می دانند.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ج۱۴، ص۳۲۹.&lt;/ref&gt; روایات فراوان بر این مسئله دلالت دارد؛ ازجمله روایت امام صادق(ع): '''«مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِ اللهِ الإِتْمَامُ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ؛ حَرَمِ اللهِ، وَحَرَمِ رَسُولِهِ'''(ص)'''، وَحَرَمِ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ'''(ع) '''وَحَرَمِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ'''(ع)'''»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۸، ص۵۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج- قصر در نماز، رخصت یا عزیمت؟''' تعبیر قرآن کریم درباره نماز مسافر (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ) است که ظهور اولی آن رخصت است؛ نه عزیمت؛ زیرا اگر مراد وجوب قصر بود باید گفته می شد: «عَلَیکُم». از این رو بعضی فقهای اسلامی به آن فتوا داده اند.&lt;ref&gt;جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۴۷۱.&lt;/ref&gt; اما مفسران و فقهای شیعه معتقدند که قصر در سفر عزیمت است؛&lt;ref&gt;طوسی، كتاب الخلاف، ج۱، ص۵۶۹؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۱۴، ص۲۰۶.&lt;/ref&gt; زیرا آیه در مقام تشریع حکم قصر است و در این مقام لازم نیست همه جزئیات را بیان کند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۵، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چنان که در تشریع سعی صفا و مروه نیز همین تعبیر به کار رفته است: (إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt; ضمن اینکه امام باقر(ع) در روایتی از پیامبر(ص) می فرماید''': «منْ صَلّى فِي السّفَرِ اَربَعَاً فَأنَاَ إِلَى اللهِ مِنْهُ بَرِئٌ»'''.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج۸، ص۵۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # نماز جماعت<br /> <br /> (وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۴۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> این آیه شریفه در ادامه آیات مربوط به اهل کتاب است که قبل از آن بیش از ده دستور مهم در عرصه های مختلف، خطاب به آنها صادر شده است. در عرصه خداشناسی آمده است: (يا بَني  إِسْرائيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ  الَّتي  أَنْعَمْتُ عَلَيْكُم )&lt;ref&gt;بقره: ۴۰.&lt;/ref&gt;، در عرصه نبوت فرمود: (وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ  مُصَدِّقاً لِما مَعَكُم)&lt;ref&gt;بقره: ۴۱.&lt;/ref&gt; و در رفتار اجتماعی فرمود: (وَ لاتَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۴۲.&lt;/ref&gt; در اینجا خداوند اهل کتاب را دعوت به عبادت و مأمور به اقامه نماز، ایتاء زکات و انجام رکوع همراه راکعان کرد. رکوع در لغت به معنای انحنا و خضوع،&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ مصطفوی، التحقیق، کلمه رکع.&lt;/ref&gt; در شرع به معنای انحنای مخصوص،&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; و در آیه به معنای جزء مهم و رکنی نماز است.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- معنای اقامه صلاة:''' در این آیه شریفه تعبیر (أَقيمُوا الصَّلاةَ) آمده است. آیا بین اقامه نماز و خواندن آن تفاوت است یا مترادفند؟ اجمالاً می توان گفت خواندن نماز امری مقطعی، ولی اقامه نماز امری مستمر است. برخی گفته اند اقامه به معنای ادامه انجام این فریضه است&lt;ref&gt;همان، ج ۵، ص۲۴۱.&lt;/ref&gt; یا اینکه مراد از اقامه، ادای نماز با شرایط صحت و قبول و کمال است. البته ممکن است مراد از اقامه، برپا نگه داشتن نماز باشد؛ نه صرف خواندن. از این رو در زیارت ائمه(ع) می گوییم: «'''قَد أقَمتَ الصّلاةَ»؛ نه «قَد صَلّيتَ»'''.<br /> <br /> '''دو- قاعده اولویت تأسیس:''' در معنای (وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ)، برخی آن را کنایه از کل نماز دانسته اند؛ همان گونه که به اعتبار وجود قرائت در نماز آمده است: (قُرْآنَ الْفَجْرِ) یا به اعتبار قیام آمده است: (القائمین) بنابراین مراد از راکعین نیز تأکید همان مصلین در (أَقِيمُوا الصَّلاةَ) است. اما بر اساس قاعده اولویت تأسیس بر تأکید، مراد از راکعین، مصلین با خصیصه رکوع است؛ نه مترادف با مصلین؛ بنابراین نباید راکعین را به مصلین تفسیر کرد. اما چرا از میان اجزای نماز به رکوع اشاره شده است؟ برخی گفته اند به این دلیل است که نماز یهود رکوع ندارد.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج ۱، ص۱۹۴.&lt;/ref&gt; ازاین رو با اشاره به جزء اختصاصی، نماز مسلمانان را مأموربه قرار داده است.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ج۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه- اهمیت رکوع:''' رکوع در نماز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از یک سو به عنوان یکی از ارکان نماز است که ترک عمدی و سهوی آن نماز را باطل می کند و از سوی دیگر درک رکعت در نماز به درک رکوع است&lt;ref&gt;جواهرالكلام، ج۱۲، ص۲۸۲.&lt;/ref&gt;؛ نه به قیام یا سجود یا ذکر.<br /> <br /> '''چهار- مطلوبیت نماز جماعت:''' از آیه (وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ) معلوم می شود که نماز جماعت مطلوب است؛ زیرا در راکعین خصیصه جمعی لحاظ شده است. این جمع به اعتبار مجموع نمازگزاران نیست؛ بلکه به اعتبار جمع نمازگزاران است، یعنی نماز گروهی و جماعت، مراد است. فقهای مفسر نیز این دیدگاه را پسندیده  و گفته اند: «اولی این است که آیه حمل بر نماز جماعت شود».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ج۲۱۴؛ كنز العرفان، ج ۱، ص۱۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قاعده اشتراک<br /> <br /> آیه رکوع و آیات ماقبل و مابعد آن متوجه قوم بنی  اسرائیل به ویژه یهود است. این گویای اشتراک کفار با مؤمنان در تکالیف است که از آن به '''«الكُفار مُكلّفون بالفُروع كَما يكلُفون بالأصول»''' تعبیر می شود. این بدان معناست که کفار همان طور که بر اساس کریمه (آمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ  مُصَدِّقاً)&lt;ref&gt;بقره: ۴۱.&lt;/ref&gt; مکلف به ایمان به پیامبر اسلام(ص) هستند، بر اساس کریمه (أَقيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ)&lt;ref&gt;بقره: ۴۳.&lt;/ref&gt; موظف به ادای نماز و زکات نیز هستند.<br /> <br /> # نماز جمعه<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ  لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ).&lt;ref&gt;جمعه: ۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> آیه بالا همراه دو آیه (فَإِذا قُضِيَتِ  الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ وَ اذْكُرُوا الله كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ *وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيها وَ تَرَكُوكَ  قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللهُ خَيْرُ الرَّازِقينَ)،&lt;ref&gt;جمعه: ۱۰-۱۱.&lt;/ref&gt; که مربوط به نماز جمعه است، در سوره ای به همین نام قرار دارد. در این دسته از آیات به اصل تشریع نماز جمعه و برخی احکام متعلق به آن، از جمله تعطیلی داد و ستد هنگام برپایی نماز جمعه، پرداختن به کسب و کار بعد از ادای نماز جمعه، لزوم حضور نمازگزاران هنگام ایراد خطبه و استماع آن پرداخته شده است.<br /> <br /> در شأن نزول این آیات به ویژه آیه (وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيها)، از جابر بن عبدالله روایت شده است: «همراه پیامبر(ص) در حال نماز جمعه بودیم که قافله ای از راه رسید و مردم نماز و پیامبر(ص) را رها کرده، به سوی قافله دویدند و فقط دوازده نفر باقی ماندند که این آیه نازل شد».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۰، ص۴۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «نُودی» مشتق از ندا&lt;ref&gt;فرق ندا با نجوا و دعا این است که ندا، صدای آشکار و بلند و نجوا صدای خفی است و دعا ممکن است خفی باشد یا علنی و جهری.&lt;/ref&gt;، به معنای فراخواندن با صدای بلند است&lt;ref&gt;راغب، المفردات؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه ندی.&lt;/ref&gt; و در آیه شریفه به معنای اعلام نماز یا همان اذان ظهر جمعه است. سعی، نوعی راه  رفتن بین دویدن و کندرفتن است.&lt;ref&gt;همان، کلمه سعی.&lt;/ref&gt; لهو در لغت به معنای چیزی است که انسان بدون توجه به نتیجه آن، بدان تمایل دارد&lt;ref&gt;همان، کلمه لهی.&lt;/ref&gt; یا کار غیر مهمی که انسان را به خود مشغول می کند و او را از امور مهم باز می دارد.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، کلمه لهی.&lt;/ref&gt;در این آیات، نماز جمعه را ذکر الهی قلمداد کرده و طبل و شیپور برای کالای تجاری، لغو نامیده شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۰، ص۴۳۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- اهتمام نسبت به نماز جمعه:''' تعبیر (اسْعَوْا) به جای «امشوا»، «اذهبوا»، «امضُوا» و امثال آن، اشاره به سرعت و اهتمام در رفتن است و به این معناست که باید برای رفتن به نماز جمعه اهتمام داشت.<br /> <br /> '''دو- تعبیر به ذکر به جای نماز جمعه:''' در آیه شریفه فرمود: (فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللهِ)؛ درحالی که باید می گفت: '''«فَاسْعَوْا إِلى صَلوة الجُمُعةِ»'''. راز این تعبیر ممکن است این باشد که حقیقت نماز، همان ذکر و یاد خداست.<br /> <br /> '''سه- تعطیلی داد و ستد:''' پس از امر به رفتن به نماز جمعه، خداوند فرمود: (ذَرُوا الْبَيْعَ). این تعبیر گرچه امر به وانهادن معاملات و بیع و خرید و فروش است، درواقع نهی از کسب و کار هنگام نماز است.<br /> <br /> '''چهار- ذکر الهی بعد از نماز جمعه:''' در ادامه توصیه های بعد از نماز جمعه می فرماید: (وَ اذْكُرُوا اللهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)، مراد از این ذکر ممکن است اشاره به مطلق ذکر باشد، که هم شامل یاد خدا، یعنی ذکر قلبی می شود و هم ذکر زبانی، یعنی نام خدا را در بر می گیرد؛ ممکن است اشاره به یاد خدا هنگام تجارت و معامله باشد.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۱۷۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''پنج- بی اعتنایی به پیامبر'''(ص)''':''' جمله (تَركُوكَ قَائماً) اشاره به حال ایراد خطبه است که جمع زیادی از مردم با شنیدن صدای طبل، نماز جمعه را رها کرده و به دنبال آن رفتند. از تعبیر «قائماً» قیام امام جمعه هنگام ایراد خطبه نماز جمعه، استفاده می شود.<br /> <br /> '''شش- خطبه های نماز جمعه:''' جمله (تَركُوكَ قَائماً) مفید این معناست که نماز جمعه افزون بر تعداد رکعات نماز، دارای خطبه نیز است. خطبه ای که امام رضا(ع) در فلسفه اش فرمود:<br /> <br /> إِنَّمَا جُعِلَتِ الْخُطْبَةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ، لأَنَّ الْجُمُعَةَ مَشْهَدٌ عَامٌّ فَأَرَادَ أَنْ یَکُونَ لِلأَمِیرِ سَبَبٌ إِلَى مَوْعِظَتِهِمْ وَ تَرْغِیبِهِمْ  فِی الطَّاعَةِ وَ تَرْهِیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصِیَةِ وَ تَوْقِیفِهِمْ عَلَى مَا أَرَادَ مِنْ مَصْلَحَةِ دِینِهِمْ وَ دُنْیَاهُمْ وَ یُخْبِرُهُمْ بِمَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ الآفَاقِ مِنَ الأَهْوَالِ الَّتِی لَهُمْ فِیهَا الْمَضَرَّةُ وَ الْمَنْفَعَةُ وَ لایَکُونُ الصَّابِرُ فِی الصَّلاةِ مُنْفَصِلاً وَ لَیْسَ بِفَاعِلٍ غَیْرُهُ مِمَّنْ یَؤُمُّ النَّاسَ فِی غَیْرِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَ إِنَّمَا جُعِلَتْ خُطْبَتَیْنِ لِیَکُونَ  وَاحِدَةٌ لِلثَّنَاءِ عَلَى اللهِ وَ التَّمْجِیدِ وَ التَّقْدِیسِ للهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الأُخْرَى لِلْحَوَائِجِ وَ الإِعْذَارِ وَ الإِنْذَارِ وَ الدُّعَاءِ وَ لِمَا یُرِیدُ أَنْ یُعَلِّمَهُمْ مِنْ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ مَا فِیهِ الصَّلاحُ وَ الْفَسَادُ».&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۷، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قواعد<br /> <br /> '''یک - توسعه مصداقی:''' گرچه در آیه شریفه فرموده است: (ذَرُوا الْبَيْعَ)، بر اساس مناط و ملاکی که وجود دارد منحصر به آن نیست؛ بلکه هرگونه اشتغال که مانع از ادای نماز جمعه شود را در بر می گیرد، خواه بیع باشد یا کار دیگر. بیان بیع به عنوان مصداق بارز و اظهر است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۲۸۸؛ فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ۱۶۹؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۹، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دو - امر بعد از نهی:''' در آیات مربوط به نماز جمعه، در ادامه آمده است: (فَإِذا قُضِيَتِ  الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ).&lt;ref&gt;جمعه: ۱۰.&lt;/ref&gt; در این آیه دو امر وجود دارد که یکی بیانگر انتشار و پراکنده شدن بعد از نماز جمعه است و دیگری درباره طلب روزی و دنبال کسب و کار رفتن است. با توجه به اینکه این دو امر بعد از منع و نهی واقع شده اند، تنها مفید اباحه به معنای اخص می باشند و دلالتی بر وجوب ندارند و تنها منع قبل از آن را بر می دارند.<br /> <br /> '''سه - تعیین؛ نه تفضیل:''' در انتهای آیه سوم، فقره شریفه (قُلْ ما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ) بدان معنا نیست که لهو و تجارت خوب است و نماز جمعه و خطبه از آن خوب تر است؛ بلکه در امثال این گونه موارد به معنای تعیین است؛ نه تفضیل.<br /> <br /> # قرائت قرآن<br /> <br /> (فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآن ... فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْه) .&lt;ref&gt;مزمل: ۲۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> طبق آیات نخستین سوره مُزَّمِّل که می فرماید: (قُمِ  اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; نِصْفَهُ  أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; أَوْ زِدْ عَلَيْه  وَرَتِّلِ  الْقُرْآنَ تَرْتيلاً)،&lt;ref&gt;مزمل: ۴-۲.&lt;/ref&gt; قیام لیل و تلاوت قرآن بر پیامبر(ص) واجب بود. برخی مؤمنان نیز طبق آخرین آیه این سوره یعنی فقره کریمه (وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذينَ مَعَك)&lt;ref&gt;مزمل: ۲۰.&lt;/ref&gt; داوطلبانه در قیام لیل با پیامبر(ص) همراهی داشتند. خداوند با انشاء أمر (فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآن) قرائت قرآن را به قدر میسور، دستور داد؛ یعنی به مخاطبان خود اعلام کرد که به جای نمازهای طولانی در طول شب، قدری قرآن نیز بخوانند. مراد از قرائت قرآن همین تلاوت و خواندن قرآن است: (وَ إِذا قُرِئَ  الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ).&lt;ref&gt;اعراف: ۲۰۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> کلمه تَیسّر، از ریشه یسر برابر عُسر، به معنای قلّت و سهولت است؛&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة؛ مصطفوی، التحقیق، کلمه یسر.&lt;/ref&gt; چنان که در قرآن نیز به همین معانی آمده است: (ذلِكَ كَيْلٌ يَسيرٌ)&lt;ref&gt;یوسف: ۶۵.&lt;/ref&gt; و (فَإِنَّ مَعَ الْعُسْـرِ يُسْـراً)&lt;ref&gt;شرح: ۵.&lt;/ref&gt; که در آیه مورد بحث معنای دوم مراد است و درنتیجه منظور از (ما تَيَسَّرَ)، مقدار ممکن است؛ درحقیقت مفاد این دو فقره همانند استیسار در قربانی حج تمتع است: (فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; جمله  (مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) در روایات به  کفایت گوسفند تفسیر شده است؛ هرچند شتر و گاو افضل است. درنتیجه شایسته است مؤمنین هر مقدار که میسور است از قرآن قرائت کنند.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- اقتضای فعل امر:''' جمله (اقْرَؤُا) فعل امر است، همانند دیگر خطاب های قرآنی، همه انسان های دارای شرایط تکلیف را مخاطب قرار داده و قرائت را از آنان خواسته است.<br /> <br /> '''دو- مراد از قرآن:''' برخی مفسران بر این باورند که مراد از قرآن در اینجا نماز شب است&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۱۰، ص۵۷۶؛ طباطبایی، المیزان، ج ۲۰، ص۷۴.&lt;/ref&gt; اما باید گفت گرچه واژه قرآن در خود قرآن به معنای نماز، مثل کریمه (قُرْآنَ الْفَجْرِ)&lt;ref&gt;اسراء: ۷۸.&lt;/ref&gt; یا به معنای قرائت مانند شریفه (إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ )،&lt;ref&gt;قیامت: ۱۷.&lt;/ref&gt; آمده است، ولی این به خاطر وجود قرینه است. اما آنجا که قرینه ای نباشد مثل آیه مورد بحث، مراد از قرآن همین مصحف شریف است که به عنوان معجزه خالده نبوی، در مکه و مدینه، بر پیامبر(ص) نازل شده و آن حضرت بر مردم عرضه کرده است.<br /> <br /> '''سه- اهتمام به قرائت قرآن:''' امام صادق(ع) می فرماید:<br /> <br /> '''عَلَيْكُمْ بِتِلاوَةِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ عَلَى عَدَدِ آيَاتِ الْقُرْآنِ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُقَالُ لِقَارِئِ الْقُرْآنِ، اقْرَأْ وَ ارْقَ فَكُلَّمَا قَرَأَ آيَةً يَرْقَى دَرَجَةً»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۶، ص۱۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر شما باد بر تلاوت قرآن بدرستی که درجات بهشت بر اساس عدد آیات قرآن است . هنگامی که روز قیامت بر پا شود به قاری قرآن گفته می شود بخوان و بالا برو. پس هر زمان که آیه ای را تلاوت کند درجه ای بالا می رود.<br /> <br /> '''چهار- مقدار میسور در قرائت:''' با مراجعه به روایات صحیح معلوم می شود که حداقل (ما تَيَسَّـرَ) بر پنجاه آیه تطبیق شده است. امام امیرالمؤمنین(ع) در وصیتش به محمد ابن حنفیه می فرماید:<br /> <br /> '''«عَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ الْعَمَلِ بِمَا فِيهِ وَ لُزُومِ فَرَائِضِهِ وَ شَرَائِعِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرَامِهِ وَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ التَّهَجُّدِ بِهِ  وَ تِلاوَتِهِ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ، فَإِنَّهُ عَهْدٌ مِنَ اللهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَى خَلْقِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَنْظُرَ كُلَّ يَوْمٍ فِي عَهْدِهِ وَ لَوْ خَمْسِينَ  آيَةً»'''.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص۶۲۸؛ فیض کاشانی، وافی، ج ۹، ص۱۷۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر تو باد به تلاوت قرآن و عمل به آنچه در آن است و لزوم واجبات و شرایع آن و حلال و حرام آن و امر و نهی آن و تهجد به آن و تلاوت آن در شب و روزت. بدرستی که این عهدی است از جانب پروردگار به خلقش. پس بر هر مسلمانی واجب است که هر روز به عهد خود نظر کند اگر چه ۵۰ آیه تلاوت کند.<br /> <br /> امام صادق(ع) نیز در روایتی می فرماید: '''«الْقُرْآنُ عَهْدُ اللهِ إِلَى خَلْقِهِ فَقَدْ يَنْبَغِي لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَنْظُرَ فِي عَهْدِهِ وَ أَنْ يَقْرَأَ مِنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ خَمْسِينَ  آيَةً»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج ۲، ص۶۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج- ارتباط دو فقره:''' در این آیه دو فقره (فَاقْرَؤُا ماتَيَسَّرَ مِنْ القُرآن) و (فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ) وجود دارد. برخی گفته اند مراد از فقره نخست، نماز شب و مراد از قرائت در فقره دوم، قرآن در غیر نماز با حکم استحبابی است،&lt;ref&gt;کاشفی، مواهب علّیه، ص۱۳۱۰.&lt;/ref&gt; محتمل است که در فقره اول، قرائت شبانه منظور باشد و در فقره دوم، چون امر مستقلی کنار صلات، زکات و قرض است، قرائت روزانه مد نظر باشد.&lt;ref&gt;صادقی، الفرقان، ج ۲۹، ص۲۲۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''شش- قرائت بعد از نماز صبح:''' هرچند قرائت روزانه قرآن در هر ساعتی از شبانه روز رواست، طبق برخی روایات قرائت قرآن بعد از نماز صبح به صورت ویژه سفارش شده است؛ چنان که امام رضا(ع) فرمود: '''«يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ إِذَا أَصْبَحَ أَنْ يَقْرَأَ بَعْدَ التَّعْقِيبِ خَمْسِينَ  آيَةً»'''.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان، ج۲، ص۱۳۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۶، ص۱۹۶.&lt;/ref&gt;  نظر صریح برخی مفسران نیز پنجاه آیه است.&lt;ref&gt;سبزواری، الجدید، ج ۷، ص۲۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # صلوات<br /> <br /> (ِإنَّ اللهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ  عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْليماً).&lt;ref&gt;احزاب: ۵۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> آیه شریفه صلوات از جمله غرر آیات قرآن کریم است که کنار دیگر آیات سوره احزاب، به جایگاه بی بدیل پیامبر(ص) و وظیفه مؤمنان در قبال آن جایگاه رفیع پرداخته است. در این آیه کریمه دو امر مهم صادر شده است: یکی صلوات بر پیامبر که فعل مشترک خدا، فرشتگان و انسان هاست و دیگری فعل اختصاصی مؤمنان که تسلیم بودن در برابر اوامر و اراده نبوی(ص) است.<br /> <br /> صلوات در زبان عرب جمع صلات و به معنای ادعیه متعدده است. البته واژۀ صلوات در آیه شریفه (لَوْ لا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ  وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فيهَا اسْمُ اللهِ كَثيراً)&lt;ref&gt;حج: ۴۰.&lt;/ref&gt; به معنای معابد و کنیسه های یهود است؛ چنان که صومعه معبد نصارا و بیع به کسر باء از آنِ هر دو است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۷، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; برخی اهل لغت معتقدند صلات در زبان عرب در اصل به معنای دعاست.&lt;ref&gt;فراهیدی، کتاب العین، کلمه صلو و بیع.&lt;/ref&gt; این واژه بعداً در معنای عبادت مخصوص، که ترکیبی از قرائت، رکوع، سجود و دیگر اجزاست، به کار رفت؛ به نحوی که در صلات مشهور، یعنی نماز، حقیقت شرعیه شد و صلات به معنای دعا به معنای مجازی تبدیل شد. به هر صورت در قرآن کریم کاربست هر دو معنا را شاهدیم. خداوند در صلات به معنای دعا می فرماید: (صَلِّ  عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ)&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; و در صلات به معنای عبادت مخصوص می فرماید: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ)&lt;ref&gt;مائده: ۷.&lt;/ref&gt;. بعضی نیز ابراز داشته اند که صلات مشترک بین دعا، تعظیم، رحمت و برکت است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه صلو.&lt;/ref&gt; برخی از لغت پژوهان قرآنی بر این باورند که واژه صلات در زبان عرب به معنای ثنای جمیل و جامعی است که هر نوع تحیت را در بر می گیرد.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، کلمه صلی.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علامه طباطبایی(رض) نیز معتقد است که کلمه صلات در قرآن معنای جامعی دارد و کاربرد آن به اختلاف موارد متفاوت است؛ بدین معنا که صلات از جانب خدا به معنای رحمت خاصه به مؤمنان است، از سوی فرشتگان به معنی استغفار و از مردم به معنای دعاست.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۱۶، ص۳۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به نظر می رسد آنچه قطعی است آن است که در قرآن واژه صلات در معانی مختلفی آمده است:<br /> <br /> الف) صلات مشترک خدا و فرشتگان: (هُوَ الَّذِي  يُصَلِّي  عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ كانَ بِالْمُؤْمِنينَ رَحيماً)&lt;ref&gt;احزاب: ۴۳.&lt;/ref&gt;، که صلات مناسب برای برون رفت از ظلمات، رحمت خاصه به مؤمنان است؛<br /> <br /> ب) صلات پیامبر(ص) بر مردم: (وَ صَلِّ  عَلَيْهِمْ إِنَ  صَلاتَكَ  سَكَنٌ لَهُمْ )&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; که دعای آن حضرت برای مردم است؛<br /> <br /> ج) صلات خدا بر مردم: (أُولئِكَ عَلَيْهِمْ  صَلَواتٌ  مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ)؛&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۷.&lt;/ref&gt; که صلات خدا بر صابرین به معنای، مغفرت یا برکت است؛<br /> <br /> د) صلات مشترک ماسوی الله اعم از فرشته، انسان، جن، حیوان، نبات و جماد: (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الله يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ  وَ تَسْبيحَهُ)&lt;ref&gt;نور: ۴۱.&lt;/ref&gt; که یا صلات تکوینی مراد است یا تشریعی و یا افزون بر صلات همگانی موجودات، صلات ویژه انسانی نیز باشد؛<br /> <br /> ھ ) صلات مردم بر پیامبر(ص): (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ). که این صلوات تنها صلواتی است که به صورت انشا بیان شده است.<br /> <br /> در بخش پایانی آیه آمده است: (وَسَلِّمُوا تَسْليماً). واژه تسلیم از ریشه سلام به معنای سلامتی است. وقتی گفته شود: '''«السَّلامُ  عَلَيْكُمْ»''' یعنی '''«السَّلامَةُ من الله عليكم»'''.&lt;ref&gt;فراهیدی، كتاب العین، کلمه سلم.&lt;/ref&gt; اما در این آیه شریفه ممکن است به معنای تسلیم و انقیاد یا به معنای سلام قولی باشد که به صورت «السَلامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ الله» آمده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۵۷۹.&lt;/ref&gt; به نظر می رسد دیدگاه نخست صحیح تر باشد؛ زیرا در چند آیه قبل، بعد از مشاهده صدق وعده الهی و نبوی به مفهوم تسلیم اشاره کرده و فرموده است: (وَ ما زادَهُمْ إِلاَّ إيماناً وَ تَسْليماً)&lt;ref&gt;احزاب: ۲۲.&lt;/ref&gt;. چنان که در جای دیگر، تسلیم را نشانه ایمان واقعی دانسته و فرموده است: (ثُمَّ لايَجِدُوا في  أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْليماً)&lt;ref&gt;نساء: ۶۵.&lt;/ref&gt;. روایات نیز مؤید این سخن است؛ چنان که امام صادق(ع) می فرماید: '''«أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَ ''' (وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً) '''فَإِنَّهُ يَعْنِي التَّسْلِيمَ لَهُ فِي مَا وَرَدَ عَنْه ».'''&lt;ref&gt;شیخ صدوق، معانی الأخبار، ص۳۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات تفسیری و فقهی<br /> <br /> '''یک - جایگاه پیامبر'''(ص)''':''' آیه صلوات به نوعی می تواند بیان علت و سرّ فرستادن درود بر پیامبر(ص) باشد؛ زیرا خداوند در آیات پیشین از همین سوره با تعبیر (النَّبِيُّ أَوْلى  بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِم )&lt;ref&gt;احزاب: ۶.&lt;/ref&gt; ولایت پیامبر(ص) را بر مؤمنان اعلام کرد. در آیه دیگر ایشان را اسوه نامید: (قَدْ كانَ لَكُمْ في  رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَة)&lt;ref&gt;احزاب: ۲۱.&lt;/ref&gt; و در ادامه ایشان را به رسول خاتم مُلقب فرمود: (لكِنْ رَسُولَ  اللهِ  وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ)&lt;ref&gt;احزاب: ۴۰.&lt;/ref&gt;. خدا با ترسیم این جایگاه امر می کند که مؤمنان باید بر چنین کسی درود بفرستند.<br /> <br /> '''دو - وظایف مردم برابر پیامبر'''(ص)''':''' قرآن در همین سوره احزاب، افزون بر تصویر جایگاه پیامبر(ص)، وظایفی را برای مؤمنان بیان کرده است. ابتدا در قبال حکم نبوی از مؤمنان سلب اختیار کرد و فرمود: (وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلامُؤْمِنَةٍ إِذا قَضىى  اللهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِم) &lt;ref&gt;احزاب: ۳۶.&lt;/ref&gt; درباره رعایت ادب ورود بر پیامبر(ص) فرمود: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى  طَعامٍ غَيْرَ ناظِرينَ  إِناه )&lt;ref&gt;احزاب: ۵۳.&lt;/ref&gt; و بالأخره مؤمنان را از آزار آن حضرت نهی کرد: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَكُونُوا كَالَّذينَ آذَوْا مُوسى  فَبَرَّأَهُ  اللهُ مِمَّا قالُوا وَ كانَ عِنْدَ اللهِ وَجيهاً).&lt;ref&gt;احزاب: ۶۹.&lt;/ref&gt; نهایتاً در آیه صلوات اعلام کرد کنار وظائف مذکور، فرستادن درود نیز یکی از تکالیف است.<br /> <br /> '''سه - سلام بر انبیا و صلوات بر محمد'''(ص)''':''' قرآن بر انبیا عموماً سلام می فرستد: (سَلامٌ  عَلَى الْمُرْسَلينَ)&lt;ref&gt;صافات: ۱۸۱.&lt;/ref&gt; و بر برخی از انبیا خصوصاً سلام فرستاده است؛ سلام بر یحیی&lt;ref&gt;مریم: ۱۵.&lt;/ref&gt;، سلام بر ابراهیم&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۹.&lt;/ref&gt;، سلام بر نوح&lt;ref&gt;صافات: ۷۹.&lt;/ref&gt;، سلام بر موسی و هارون:&lt;ref&gt;صافات: ۱۲۰.&lt;/ref&gt;؛ اما در مورد پیامبر اسلام(ص) به جای سلام، به مؤمنان دستور می دهد همانند خدا و فرشتگان بر او صلوات بفرستند. سلام، دعای سلامتی است؛ اما صلوات ارسال رحمت و مغفرت و برکت است.<br /> <br /> '''چهار - تفسیر روایی صلوات سه گانه:''' در روایتی از امام صادق(ع) می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود: '''«الصلاة مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ رَحْمَةٌ، وَمِنَ الْمَلائِكَةِ تَزْكِيَةٌ، وَ مِنَ النَّاسِ دُعَاءٌ».''' &lt;ref&gt;شیخ صدوق، معانی الأخبار، ص۳۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج - استمرار صلوات:''' کاربست فعل مضارع در ('''إنَّ الله وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ  عَلَى النَّبِيِّ''') بیانگر این است که فعل خدا و ملائکه همواره ادامه دارد. أمر (صَلُّوا عَلَيْهِ) در فقره دوم آیه که از باب قضیه حقیقته است درواقع همه مؤمنان از گذشته تا آینده را شامل می شود.<br /> <br /> '''شش - وجوب یا استحباب صلوات:''' بر اساس قواعد اصولی، (صَلُّوا) در فقره (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ) فعل امر است و ظهور در وجوب دارد؛ مگر قرینه ای بر خلاف آن وجود داشته باشد. حکم این مسئله سه صورت دارد:<br /> <br /> الف) بنابر فقه شیعه صلوات در تشهد نماز واجب است؛<br /> <br /> ب) برای امتثال امر الهی، حداقل یک بار برای هر مؤمنی در غیر نماز واجب است؛ هرچند روح حاکم بر اوامر الهی بیش از این حد است؛<br /> <br /> ج) هنگام گفتن یا شنیدن نام آن حضرت صلوات واجب است؛ چراکه قرآن می فرماید: (لاتَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْض)&lt;ref&gt;نور: ۶۳.&lt;/ref&gt;. به این بیان که یکسان انگاری نام حضرت با دیگر نام ها منهی  است؛&lt;ref&gt;فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> د) فرستادن صلوات در غیرنماز مطلقاً حتی بدون بردن نام حضرت مستحب مؤکد است؛ چون آثار عظیمی دارد؛ چنان که امام رضا(ع) فرمود: '''«مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى مَا يُكَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ، فَلْيُكْثِرْ مِنَ الصَّلَوَاتِ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، فَإِنَّهَا تَهْدِمُ  الذُّنُوبَ  هَدْماً»''' و نیز فرمود: '''«الصلاة عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ تَعْدِلُ عِنْدَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ التَّسْبِيحَ وَ التَّهْلِيلَ وَ التَّكْبِيرَ»'''.&lt;ref&gt;طوسی، الأمالی، ص۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هفت - الفاظ صلوات مردم بر پیامبر'''(ص)''':''' امام رضا(ع) در مجلس مأمون فرمود: '''«يَقُولُ الله: إِنَّ الله وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ... لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ؛ قِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ: قَدْ عَرَفْنَا التَّسْلِيمَ عَلَيْكَ، فَكَيْفَ الصلاة عَلَيْكَ؟ فَقَالَ تَقُولُونَ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى ابراهيم وَآلِ ابراهيم إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيد»'''.&lt;ref&gt;ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۴۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هشت - صلاة بتراء یا کامل:''' در فقره مبارکه (صَلُّوا عَلَيْهِ) مرجع ضمیر (النَّبِيِّ) است؛ یعنی طبق بیان لفظی، فرستادن درود تنها بر پیامبر(ص) واجب یا مستحب است. اما بر اساس مفاد روایات فریقین، آل محمد نیز مشمول این فضیلت هستند؛ چنان که در روایت رضوی فرمود این گونه بگویید: '''«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»'''؛ لازم به ذکر است که اگر صلوات مقرون به آل محمد نباشد بتراء، یعنی ناقص، خواهد بود.&lt;ref&gt;مظفر، دلائل الصدق، ج ۲، ص۳۱.&lt;/ref&gt; در منابع اهل سنت نیز آمده است که پیامبر(ص) در پاسخ راوی که می پرسد چگونه صلوات بفرستیم فرمود: '''«قُولُوا: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ...».'''&lt;ref&gt;بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''نه - صلوات دعای مستجاب:''' ممکن است برخی از دعاها به هر دلیلی مستجاب نشود. اما صلوات دعایی است که مستجاب می شود و لذا مناسب است برای اجابت دعاهای دیگر صلوات را به آن ها ضمیمه کرد؛ آن گونه که امام سجاد(ص) بیش از صد بار در صحیفه شریفه خود، صلوات را ضمیمۀ دعاهای دیگر کرده است؛ از باب نمونه می توان به این دعا اشاره کرد: '''«اللَّهُمَ  صَلِّ  عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَاجْعَلْ سَلامَةَ قُلُوبِنَا فِي ذِكْرِ عَظَمَتِكَ، وَفَرَاغَ أَبْدَانِنَا فِي شُكْرِ نِعْمَتِكَ، وَانْطِلاقَ أَلْسِنَتِنَا فِي وَصْفِ مِنَّتِكَ»'''.&lt;ref&gt;علی بن حسین(ع)، صحیفه سجادیه، دعای پنجم، ص۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''ده - صَلّوا عُلیه و سَلّموا لَه:''' در قرآن کریم واژه صلات زیاد به کار رفته است؛ آنجا که با «عَلَی» آمده است به معنای دعاست و اگر بدون «عَلَی» باشد به معنای خواندن نماز است. در کاربرد واژۀ سلام نیز آنجا که با «عَلَی» باشد به معنای سلام قولی است و اگر بدون «عَلی» یا با «لام» باشد به معنای تسلیم است. در آیه صلوات، (صَلّوا) با «عَلَی» و (سَلّمُوا) بدون «لام» آمده است.<br /> <br /> '''یازده - صلوات مخصوص تعقیب:''' طبق روایتی این آیه شریفه و صلوات مخصوص آن از تعقیبات نماز صبح و مغرب با آثار زیاد است. امام صادق(ع) می فرماید: '''«مَن قَالَ بَعْدَ صلاة الْفَجْرِ وَبَعْدَ صلاة الْمَغْرِبِ قَبْلَ أَنْ يَثْنِىَ رِجْلَهُ أَوْ يُكَلِّمَ أَحَداً؛''' (إِنَّ الله وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً)'''، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ النَّبِيِ  وَعَلَى ذُرِّيَّتِهِ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً قَضَى اللهُ تَعَالَى لَهُ مِائَةَ حَاجَةٍ سَبْعُونَ مِنْهَا لِلدُّنْيَا وَ ثَلاثُونَ لِلآخِرَةِ»'''.&lt;ref&gt;ابن طاووس، فلاح السائل، ص۲۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # روزه<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ  كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ  فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ عَلى  سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلَى الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدى لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى  وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَريضاً أَوْ عَلى  سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُريدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لايُريدُ بِكُمُ الْعُسْـرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا الله عَلى  ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۳-۱۸۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> آیات مربوط به روزه ماه رمضان در قالب این سه آیه در قرآن بیان شده است. آیه نخست با ندای تلطیفی (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) همه مؤمنان را مورد خطاب قرار داده است. معمولاً در قرآن در پس هر ندایی یک دستور قرار دارد که در اینجا با تعبیر (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ) به زبان خبر به بیان امر (انشاء بلسان إخبار) به تشریع روزه پرداخته است. تعلیق صیام به ایمان اشاره به این معناست که ایمان شرط صحت این عبادت است؛  نه شرط وجوب آن. در ادامه آیه برای سهولت در پذیرش، امر به روزه همگونی شرایع پیشین در وجوب و وجود روزه را یادآور شده است: (كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ). در انتها حکمت این حکم الهی را یادآور شده که منافع این عمل عبادی از آن خودتان است: (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ).<br /> <br /> واژه صوم به معنای مطلق امساک است؛ اعم از گفتن، خوردن و رفتن.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه صوم.&lt;/ref&gt; همچنین به کارنکردن و خودداری اسب از خوردن علف نیز صوم گفته می شود.&lt;ref&gt;فراهیدی، کتاب العین، کلمه صوم.&lt;/ref&gt; در اصطلاح فقهی روزه عبارت است از: «خودداری مخصوص از افراد مخصوص به نحو خاص و در زمان خاص».&lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشیعة، ج۳، ص۲۲۹.&lt;/ref&gt; صاحب جواهر صوم را به خودداری از مفطرات همراه نیت تعریف کرده است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۱۶، ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; قید نیت برای بیرون کردن امساک هایی است که بدون نیت قربت یا خارج کردن نیت های غیرالهی صورت می گیرد؛ مثل روزه های سیاسی.<br /> <br /> '''احکام صوم:''' در آیه بعدی ابتدا در مقام تسلای مؤمنان یادآور می شود که این تکلیف به ظاهرسخت در همه روزهای سال نیست؛ بلکه تنها چند روز (أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ) است . از سوی دیگر چون ظاهر (كتبَ عَلَيكم) این است که همه مؤمنان مکلف به گرفتن روزه هستند؛ پس از سهولت زمانی، چند طائفه را استثنا کرد و فرمود: (فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ عَلى  سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ). البته اینان به طور کامل معاف نشدند، بلکه روزه این دو طائفه به زمانی دیگر، یعنی زمان سلامتی و زمان حَضَر، موکول شده است: (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ). از آنجایی که ممکن است گروه  سومی نیز باشند که بیمار و مسافر نباشند، اما توان گرفتن روزه را نداشته باشند، مانند، زن باردار، زن شیرده و پیرمرد و پیرزنی که ناتوانند، بنابراین در ادامه آمده است: (وَعَلَى الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ). منظور از '''(يُطِيقُونَهُ)''' این است که طاقتشان به انتها برسد.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۲۰۱.&lt;/ref&gt; علامه طباطبایی نیز می نویسد: «اطاقه یعنی به کارگیری همه طاقت و توانایی که مشقت لازمه آن است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۱۱.&lt;/ref&gt; درنتیحه معنای آیه این است: آنان که روزه برای آنها طاقت فرساست از انجام آن معافند؛ لیکن باید به ازای آن فدیه بدهند.<br /> <br /> در انتهای آیه آمده است: (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ). تطوع از ریشه طوع، به معنای انقیاد و پذیرش است و در باب تفعّل به معنای به جای آوردن کاری بدون درخواست اجر و مزد است.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، کلمه طوع.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در آیه سوم به زمان این وظیفه الهی اشاره شده است: (شَهْرُ رَمَضانَ  الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى  وَالْفُرْقانِ). قرآن زمان روزه را ماه مبارک رمضان می داند؛ ماهی که ظرف زمانی نزول قرآن، این کتاب هدایت و فرقان است. در این ماه مبارک هرکس حاضر در وطن است باید روزه بگیرد: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ). در ادامه دوباره تأکید شده است که روزه رمضان برای افراد سالم و حاضر است: (وَ مَنْ كانَ مَريضاً أَوْ عَلى  سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ).<br /> <br /> در پایان این آیه به چند مطلب مهم پرداخته می شود: (يُريدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لايُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ). این عبارت مبین قاعده فقهی نفی عُسر و حرج است قاعده ای کلی که در همه احکام جاری است. از سوی دیگر روزه رمضان نیز نباید ناتمام بماند. ازاین رو با تعبیر (فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ)، بر تکمیل روزه ماه رمضان تأکید شده است. درحقیقت بین نفی حرج و نفی بی تفاوتی در انجام روزه رمضان جمع شده است.<br /> <br /> نکات تفسیری و فقهی<br /> <br /> '''یک- خطاب با''' (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا): این خطاب مُشعر به این است که از یک سو، اهل ایمان باید به این تکلیف عمل کنند و از سوی دیگر اگر کسی بدون هیچ عذری این تکلیف را وانهاد، بیانگر ضعف یا نبود ایمان اوست.<br /> <br /> '''دو- مقصود از''' (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)''':''' وقتی خداوند فرمود روزه بگیرید بی تردید دارای مصلحت است؛ پس تعبیر لعّل بیانگر تردید از سوی خدا نیست بلکه گویای این حقیقت است که روزه علت تامه برای تقوا نیست، بلکه کنار آن شرایط دیگر و مشیت خدا نیز دخیل است.<br /> <br /> '''سه- تقوا حاصل روزه:''' اثر روزه در فرهنگ قرآن تقواست که به خود روزه دار برمی گردد. بنابر قانون کلی قرآن اثر هر کاری به خود عامل و فاعل برمی گردد: (إِنْ أَحْسَنْتُمْ  أَحْسَنْتُمْ  لأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها)&lt;ref&gt;اسراء: ۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> '''چهار- معنای فدیه طعام:''' اگر کسی به دلیل طاقت فرسایی و ناتوانی نتوانست روزه بگیرد، طبق کریمه (فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ) باید فدیه بدهد. مقصود این است که به ازای هر روز، یک مُد طعام، یعنی حدود ۷۵۰ گرم گندم، برنج، خرما، آرد و امثال آن بدهد.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج ۱۷، ص۱۴۴.&lt;/ref&gt; در روایات، تفسیر فقهی این آیه بیان شده است؛ امام باقر(ع) می فرماید: '''«اَلشّيْخُ الْكَبِيرُ وَ الّذِي بِهِ العُطَاشُ لاحَرَجَ عَلَيْهِمَا اَنْ يُفْطِرا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، وَ يَتَصَدّقَ كُلّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي كُلّ يَوْمٍ بِمُدٍّ مِنْ طَعَامٍ وَ لاقَضَاءَ عَلَيْهِمَا، وَ اِنْ لَمْ يَقْدِرَا فَلاشَيْئَ عَلَيْهِمَا»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt; از جمله اخیر امام که فرمود: '''«وَ اِنْ لَمْ يَقْدِرَا فَلاشَيْئَ عَلَيْهِمَا»''' استفاده می شود وجوب فدیه در صورتی است که ناتوان قادر به پرداخت فدیه باشد.<br /> <br /> '''پنج- خیریت تطوع و صوم:''' «خیر» در هر دو آیه (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ) و (أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)'''،''' به معنای تعیین است؛ نه افضلیت.<br /> <br /> '''شش- فضیلت مسلمین بر دیگر امت ها''': (شَهْرُ رَمَضانَ) بیانگر خصیصه روزه مسلمین و دین اسلام است؛ زیرا تنها روزه مسلمین است که در ماه مبارک رمضان انجام می شود. امام صادق(ع) دراین باره می فرماید: '''«إِنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ لَمْ يَفْرِضِ اللهُ صِيَامَهُ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الأُمَمِ قَبْلَنَا»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هفت- رمضان شهر الله و ماه قرآن:''' رمضان به صراحت قرآن که فرمود: (أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ) ماه نزول قرآن است. طبق روایتی از امام رضا(ع) روزه در ماه رمضان به خاطر نزول قرآن است: '''«اِنمَا جُعِلَ الصّومَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ خَاصّة دُونَ سَائِرِ الشُهُورِ، لاَنّ شَهْرَ رَمَضَانَ هُوَ الشّهْرُ الّذِي اُنْزِلَ فِيِه القُرآنُ»'''؛&lt;ref&gt;همان، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt; در روایتی دیگر امام صادق(ع) این ماه را افضل، اکرم و اشرف ماه ها و ماه خدا معرفی فرمود: '''«فَغُرَّةُ الشُّهُورِ، شَهْرُ اللهِ  عَزَّ ذِكْرُهُ، وَ هُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ، وَ قَلْبُ شَهْرِ رَمَضَانَ لَيْلَةُ الْقَدْر»'''.&lt;ref&gt;کلینی، كافی، ج۷، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هشت- نزول دفعی قرآن:''' بنابر نظر علامه طباطبایی(رض) منظور از (أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ) و: (إِنَّا أَنْزَلْناهُ في  لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرينَ)&lt;ref&gt;دخان: ۳.&lt;/ref&gt; و (إِنَّا أَنْزَلْناهُ  في  لَيْلَةِ الْقَدْرِ)&lt;ref&gt;قدر: ۱.&lt;/ref&gt; که به قرینه قید زمان و کاربست باب افعالی انزال نزول دفعی قرآن است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''نه- شهود شهر رمضان''': خداوند بعد از معرفی رمضان به عنوان ماه روزه فرمود: (فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ). (شَهِدَ) در اینجا به معنای حضر است و مراد از شاهد شهر بودن آن است که در ماه رمضان، مسافر نباشد.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، واژه شهد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''ده- تکبیر، تکمیل فلسفه روزه:''' در انتهای آیه سوم آمده است: (وَ لِتُكَبِّرُوا اللهَ عَلى  ما هَداكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ). گرچه برخی مفسران این تکبیر را اشاره به تکبیر عید فطر دانسته اند، اما بنا به نظر علامه طباطبایی(رض) این تکبیر و شکر، فلسفه اصلی روزه است؛ &lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۲۴.&lt;/ref&gt; نه عید فطر. درحقیقت سه غایت برای روزه بیان شده است: حصول تقوا، تعظیم الهی و شکر خدا بر نعمت هدایت.<br /> <br /> قاعده نفی عسر و حرج<br /> <br /> چنانکه سابق بر این گذشت فقره کریمه (يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لايُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْـرَ)، کنار موارد دیگر، که نافی عسر و حرج است، ازجمله وضو و غسل: (ما يُرِيدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ) و جهاد: (لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لايَجدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ)&lt;ref&gt;انفال: ۹۱.&lt;/ref&gt;، بیانگر این است که خداوند رحمان و رحیم، برای تسهیل و تیسیر امر بندگان، از یک سو تبدیل تکالیف اولیه و عمل به مراتب اسهل را در مواردی تشریع و از سوی دیگر وضع هرگونه قانون حرجی و مشقت آور را نفی کرده است، که از آن به قاعده نفی عسر و حرج یاد می شود.<br /> <br /> # اعتکاف<br /> <br /> (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ  إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَ لاتُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> این آیه شریفه در ادامه آیات روزه است. ازاین رو ابتدا به احکام شب های روزه پرداخته ، اموری چون امور زناشویی، خوردن و آشامیدن را مجاز اعلام می کند و درحقیقت محدودیت تمتعات شبانه روز در ماه صیام را از زمان عشا تا مغرب به فجر تا مغرب کاهش می دهد. پس از آن برای اینکه تصور نشود شب های اعتکاف با شب های روزه یکسان است، در ادامه آیه آمده است هنگامی که در مساجد معتکف هستید از مباشرت با زنان خودداری کنید.<br /> <br /> قرآن با عبارت (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ  إِلى  نِسائِكُمْ) رَفَث را در شب های روزه حلال فرمود. رَفث، بر وزن رقم، در لغت به معنای امور ناروا یا تصریح کردن امور کنایی است. درواقع رفث کنایه از جماع است&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ طریحی، مجمع البحرین، کلمه رفث.&lt;/ref&gt; و آیه با این بیان جواز آمیزش شب های روزه را صادر کرده است؛ چنان که در خلال همین آیه با صراحت بیشتر آمده است: (فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ)'''.'''<br /> <br /> همچنین در جواز خوردن و آشامیدن تا طلوع فجر آمده است: (كُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ من الفَجر)؛ واژه خیط در لغت به معنای نخی است که با آن دو قطعه را به هم می دوزند. و مراد از (خیط أبیض) در آیه شریفه طلوع فجر است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر؛ راغب، المفردات، کلمه خیط.&lt;/ref&gt; فجر به معنای شکافتن وسیع است و از آنجا که نور صبح، تاریکی شب را می شکافد، از آن تعبیر به فجر شده  است. فجر دو گونه است: فجر کاذب، که به صورت عمودی در سمت مشرق ظاهر می شود، و فجر صادق که به صورت افقی آشکار می شود.&lt;ref&gt;همان، کلمه فجر.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اعتکاف، از ریشه عُکُوف بر وزن وُقُوف، به معنای ملازم چیزی  بودن است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر، کلمه عکف.&lt;/ref&gt; برخی نیز می نویسند: «عَکْف بر وزن عکس، به معنای حبس کردن چیزی است؛ به گونه ای که چشم از آن برداشته نشود».&lt;ref&gt;فراهیدی، کتاب العین؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه عکف.&lt;/ref&gt; از کاربست مشتقات این واژه در قرآن مثل (يَعْكُفُونَ  عَلى  أَصْنامٍ لَهُم)&lt;ref&gt;اعراف: ۱۳۸.&lt;/ref&gt;، (سَواءً الْعاكِفُ  فيه)&lt;ref&gt;حج: ۲۵.&lt;/ref&gt;، (الْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه )&lt;ref&gt;فتح: ۲۵.&lt;/ref&gt; و آیه یادشده: (أَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)، می توان گفت این واژه به معنای اقامت گزینی کنار چیزی است.<br /> <br /> تعریف فقهی اعتکاف با معانی لغوی آن چندان تفاوتی ندارد؛ مگر با افزودن برخی از قیود. بنابراین فقها در تعریف اعتکاف گفته اند: «ماندن طولانی در مسجد برای عبادت»&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الإسلام، ج۱، ص۲۱۵.&lt;/ref&gt; یا «ماندن در مسجد جامع، مشروط به اینکه با روزه آغاز شود».&lt;ref&gt;موسوی عاملی، مدارك الاحكام، ج۶، ص۳۰۸.&lt;/ref&gt; به هر صورت قرآن در این آیه به تشریع اعتکاف پرداخته است: (وَ لاتُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۷.&lt;/ref&gt; و در  جای دیگر می فرماید: (أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; از دو تعبیر (أَنْتُمْ عاكِفُونَ) و (الْعاكِفينَ) به خوبی روشن می شود که شارع مقدس بر آنچه به عنوان اعتکاف در مساجد به ویژه مسجدالحرام صورت می گرفت مهر تأیید زد؛ گرچه به اقتضای تشریع جدید نسبت به شرایط آن تصرفاتی کرده است. در پایان نیز با تعابیری چون: (تِلْكَ حُدُودُ اللهِ)، (فَلا تَقْرَبُوها)، (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ) و (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) اهمیت این عبادت را یادآور شده است.<br /> <br /> نکات تفسیری و فقهی<br /> <br /> الف) نکات تفسیری و فقهی روزه<br /> <br /> '''یک - شأن نزول آیه''': یکی از اصحاب پیامبر(ص) به نام مُطعم بن جُبَیر، که پیر و سالخورده بود، هنگام حفر خندق در جنگ احزاب بی حال شد. از سوی دیگر برخی جوانان با وجود نهی از مباشرت در آن زمان، شبانه با همسرانشان نزدیکی داشتند که خداوند آیه (الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُم) را نازل کرد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۰۳؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; به تعبیر روایت علوی در این وضعیت، پیامبر(ص) از خدا درخواست [حکم دیگری] کرد، که آیه نازل شد.<br /> <br /> '''دو - قرآن و روایات مؤید تغییر حکم''': در آیه شریفه آمده است: (عَلِمَ اللهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ)؛ این فقره کریمه بیانگر آن است که برخی بر خلاف حکم موجود برای روزه، شب هنگام مرتکب آمیزش شدند و خداوند بر اساس (فَتابَ عَلَيْكُمْ وَ عَفا عَنْكُمْ) به آنها عنایت کرد و افزون بر عفو از خطا، حکم را به طور کلی تغییر داد. در روایت علوی نیز می خوانیم: '''«إِنَّ الله لَمَّا فَرَضَ الصِّيَامَ، فَرَضَ أَنْ لايَنْكِحَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لا بِاللَّيْلِ وَ لا بِالنَّهَارِ عَلَى مَعْنَى صَوْمِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاة، فَكَانَ ذَلِكَ مُحَرَّماً عَلَى هَذِهِ الأُمَّةِ وَ كَانَ الرَّجُلُ إِذَا نَامَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ حَرُمَ عَلَيْهِ الأَكْلُ بَعْدَ النَّوْمِ أَفْطَرَ أَوْ لَمْ يُفْطِر»'''.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه - کنایی بودن رفث:''' قرآن کریم، صنعت کنایه را بسیار به کاربرده است؛ به ویژه در امور زناشویی. واژه رفث کنایه از اموری است که صراحت در آن قباحت دارد و موارد کاربست آن نیز با توجه به اعضای بدن متفاوت است، رفث بالعین، یعنی غَمَز، رفث بالید، یعنی لَمَس. رفث بالکلام، یعنی سخنان قبیح، رَفَث إلی إمراته، یعنی آمیزش.<br /> <br /> '''چهار - زن و مرد لباس یکدیگر:''' این  تعبیر لطیف قرآن که: (هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ)، درحقیقت استعاره ای است که خداوند درباره زن و شوهر به کار برده است؛ زیرا همان طور که لباس افزون بر پوشش بودن، ابزار نهان کردن عیوب و حفاظت از سرما و گرماست. زن و مرد نیز نسبت به یکدیگر چنینند؛ زیرا هر یک دیگری را از فجور و ناشایستگی  محافظت می کنند. به لحاظ فقهی نیز بر زن و شوهر است، که برای یکدیگر این گونه باشند؛ و گرنه از حدود وظایف خود خارج می شوند.<br /> <br /> '''پنج - کنایی بودن باشرُوهُنّ:''' تعبیر مباشرت، همانند معاشرت، در فرهنگ قرآن کنایه از آمیزش با زنان است؛ زیرا هنگام مباشرت، تماس با بشره صورت می گیرد.<br /> <br /> '''شش - فرزندخواهی''': آیه شریفه با تعبیر (ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُم) به یکی دیگر از مباحات شب های رمضان اشاره دارد. ابتغا به معنای طلب است و مراد از (ما كَتَبَ)، به قرینه قرار گرفتن بعد از (بَاشِرُوهُنَّ)، طلب فرزند است. چنانکه منظور از (ما كَتَبَ) نیز بیان امری تکوینی و حقی طبیعی است که در درون انسان ها قرار داده شد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هفت - مفطرات روزه''': هرچند به صراحت سخنی از مفطرات روزه به میان نیامده است، ولی به دلالت التزامی فقره کریمه (بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ...) که آمیزش، خوردن و آشامیدن را مغیّا به تبین خیط ابیض کرده است، بر مفطر بودن امور مذکور دلالت دارد.<br /> <br /> '''هشت - اتمام روزه تا آخر''': در قرآن کریم برای سه عبادت تعبیر (أَتِمُّوا) به کار رفته است؛ درباره حج و عمره: (أَتِمُّوا الْحَجّ وَ الْعُمْرَةَ للهِ) و درباره روزه: (أتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ). مفاد این تعابیر ممکن است این باشد که عبادت باید با تمام اجزا و شرایط به جای آورده شود. برخی از فقها با توجه به این تعابیر بر لزوم اتمام این عبادت های آغازشده استدلال کرده  و گفته اند: «حج، عمره و روزه ای که بنا به دلیلی باطل و فاسد شود نیز باید به اتمام برسد و فساد عمل مجوز رها کردن آن نمی باشد، بلکه موجب قضای آن می شود».&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۱۶ و ۲۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''نه - غایت صیام:''' فقره (أتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ) بیانگر مغیّا بودن روزه به لیل است و این بدان معناست که حکم مابعد لیل با ماقبل آن تفاوت دارد. درباره ابتدای لیل، برخی با توجه به مفاد روایت امام صادق(ع): '''«وَقتُ المَغرِبِ اِذَا غَرَبَتِ الشّمسُ فَغَابَ قُرصُهَا»'''&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt; غروب خورشید را ابتدای شب می دانند؛ بعضی دیگر با استناد به روایتی از امام باقر(ع): '''«حِينَ يَبدُو ثَلاثَةُ اَنجُم»،'''&lt;ref&gt;همان، ج۱۰، ص۱۲۴.&lt;/ref&gt; تحقق لیل را بعد از ذهاب حمره مشرقیه می دانند.&lt;ref&gt;از گروه اول: شیخ صدوق، ابن ابی عقیل، سید مرتضی، صاحب مدارک، سبزواری، نراقی، محدث کاشانی، سلار و قاضی و از گروه دوم: علامه حلی، محقق حلی، ابن ادریس، شهید دوم، صاحب ریاض و صاحب جواهر؛ كنزالعرفان، ج۱، ص۲۱۶؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۷، ص۱۰۶ و ۱۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''ده - ممنوعیت روزه وصال''': وجوب صیام در روز و مغیّا بودن آن به لیل، مستلزم ممنوعیت صیام در لیل و صیام وصال است؛ صیام وصال یعنی صائم دو روز را با یک نیت و بدون افطار روزه بگیرد. یا اینکه افطاری خود را سحری قرار دهد.&lt;ref&gt;شهید اول، اللمعة الدمشقیه، ج۲، ص۱۴۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ب) نکات تفسیری و فقهی اعتکاف<br /> <br /> '''یک - تشریع اعتکاف''': تشریع اعتکاف از نوع امضایی است؛ زیرا سابق بر این هم بود و در آیه: (وَاَنتُم عَاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)، درحقیقت اصل عُکُوفی که انجام می شده امضا شده و به برخی از جزئیات آن اشاره شده است.<br /> <br /> '''دو - اشتراط اعتکاف به روزه''': فقره (وَاَنتُم عَاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ) مطلق است و اعتکاف را مقید به صوم نکرده است؛ اما روایات این اطلاق را قید زده اند. امام صادق(ع) می فرماید: '''«لا اِعتِكَافَ الاّ بصَومٍ».'''&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۵۳۶.&lt;/ref&gt; همچنین می فرماید: '''«إِذَا اعْتَكَفَ  الْعَبْدُ فَلْيَصُم »'''.&lt;ref&gt;همان، ج۷، ص۹۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''سه - مكان اعتكاف''': به صراحت فقره شریفه (وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ) اعتکاف باید منحصراً در مساجد باشد. به لحاظ قواعد ادبی، چنانچه «ال» در (المساجد) را عهد بدانیم، تنها شامل مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) می شود؛ ولی اگر آن را جنس و استغراق بدانیم، همه مساجد را شامل می شود. برابر روایت امام صادق(ع) اعتکاف تنها در مسجد الحرام و مسجد النبی و مساجد جامع، صحیح باشد؛ امام می فرماید: '''«لايَصلحُ العُكُوفُ في غَيرِهَا، يَعنِي غَيرِ مَكّة الاّ اَن يَكُونَ في مَسجِدِ رَسُولِ اللهِ اَو مَسجِدٍ مِن مَسَاجِدِ الجَمَاعَةِ»'''.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۵۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار - مقدار زمان اعتكاف''': فقره کریمه (وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ)، مطلق است و زمان خاصی برای اعتکاف شرط نیست و شامل زمان کوتاه و طولانی می شود. در روایت امام صادق(ع) آمده است: '''«لايَكُونُ الاِعتِكافُ اَقَلّ مِن ثَلاثَةِ اَيّامٍ»'''.&lt;ref&gt;همان، ص۵۴۴.&lt;/ref&gt; بر اساس این گونه روایات، فقه شیعه اعتکاف را در کمتر از سه روز محقق نمی داند.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۱۶۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج - نهی از نزدیکی و جماع در اعتکاف:''' فقره (تِلْكَ حُدُودُ اللهِ) بیانگر آن است که احکام اعتکاف از حدود الهی است و فقره (وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ) و (فَلاتَقْرَبُوها) اشاره به این است که نباید در حال اعتکاف مباشرت کرد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۰۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قواعد<br /> <br /> '''یک - نسخ سنت به قرآن''': فقره (أُحِلَّ لَكُمْ) بیانگر این است که پیش تر رفث شبانه حرام بوده و با نزول آیه، حلّیت آن اعلام شده است. آن حرمت، خواه به صورت تأسیسی یا امضایی، در سنت نبوی وجود داشته است و این از سنخ نسخ سنت نبوی به وسیله قرآن است.&lt;ref&gt;المیزان، ج۲، ص۴۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''دو - امر بعد از حظر''': کاربست چهار فعل امر (بَاشِرُوهُنَّ)، (ابْتَغُوا ما كَتَبَ اللهُ لَكُمْ)، (كُلُوا) و (اشْرَبُوا)'''،''' که بعد از نهی مستفاد از ملازمه (أَحَلَّ) آمده است، تنها دلالت بر اباحه می کند و با اینکه فعل امر است دلالت بر وجوب ندارد.<br /> <br /> '''سه - صنعت التفات و راز آن''': از اینکه در انتهای آیه آمده است: (كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) و در آن از مؤمنان به ناس و از افعال و ضمائر خطاب به غیاب روی آورد شده: (لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ)، بیانگر آن است که رعایت تقوا نه فقط از مؤمنان، بلکه از همه مردم خواسته شده است.<br /> <br /> # خمس<br /> <br /> (وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَأَنَّ للهِ خُمُسَهُ  وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى  وَالْيَتامى  وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَديرٌ)&lt;ref&gt;انفال: ۴۱.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> بحث ویژه خمس تنها یک بار در قرآن آمده است؛ گرچه در جای دیگر درباره فیء، که مصرف مشترک با خمس دارد، نیز آمده است: (ما أَفاءَ اللهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلّٰهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ كَيْ لايَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الأَغْنِياءِ مِنْكُمْ وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا الله إِنَّ الله شَديدُ الْعِقابِ).&lt;ref&gt;حشر: ۷.&lt;/ref&gt; لیکن فیء از غنیمت و خمس جداست؛ زیرا فیء تماماً از آنِ سهم بران ششگانه است؛ درحالی که در خمس یک پنجم غنیمت از آنِ سهم بَران و بقیه از آنِ جنگجویان است.<br /> <br /> از سیاق آیه و آیات قبل و بعد به دست می آید که نزول آیه در پی مشاجره و منازعه بر سر تقسیم غنائم جنگ بدر بوده است. برخی مفسران می نویسند: «ارتباط آیات در سوره و تصریح آن به جنگ بدر، کاشف از این است که همه سوره و ازجمله آیه غنیمت درباره واقعه بدر و حوادث پس از آن نازل شده است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۹.&lt;/ref&gt; البته به عقیده علامه طباطبایی(رض) آیه خمس بعد از آیه (فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّبا)&lt;ref&gt;انفال: ۶۹.&lt;/ref&gt; نازل شده است. به هر صورت آیه خمس ابتدا با تعبیر (أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ) اعلام می کند که هرآنچه به غنیمت می گیرید، یک پنجم آن باید به عنوان سهام شش گانه تقسیم شود؛ پس از آن سهام بَران خمس را به ترتیب: خدا، پیامبر(ص)، ذو ی القربی، یتیمان، مساکین و ابن  السبیل معرفی می کند. سپس انجام این تکلیف را نشانه ایمان به خدا، قرآن و پیامبر(ص) می داند.<br /> <br /> بدون تردید فقره (ماغَنِمْتُمْ) درباره جنگ بدر و تقسیم غنائم آن است. ازاین رو غیرشیعه بر این باور است که تنها غنائم جنگی مراد است. ولی شیعه معتقد است غنیمت در این آیه فراتر از غنیمت جنگی است و از این رو ارباح مکاسب و امور دیگری را نیز شامل می شود؛&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ج۱۶، ص۹.&lt;/ref&gt; با این استدلال که در مفهوم واژه «غُنْم»، خصوصیت قتال و حرب لحاظ نشده است،  چنان که «مَغانم» نیز، که مشتق از همین کلمه است، منحصر به غنیمت جنگی نیست: (فَعِنْدَ اللهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ)؛&lt;ref&gt;نساء: ۹۴.&lt;/ref&gt; زیرا واژه مغانم در ربح و سودهای غیرجنگی و بلکه سودهای اخروی نیز کاربرد دارد.<br /> <br /> درباره تقسیم خمس، هرچند آیه شریفه تصریح به مالکان یا مخصوصان به خمس کرده است، در تقسیم و تخصیص سهام خمس، غیرشیعه آرای مختلفی دارد.&lt;ref&gt;ابوحنیفه پیشوای مذهب حنفیه می گوید: خمس به سه قسم تقسیم می شود: یک قسم برای یتیمان، یک قسم برای مساکین و قسم سوم برای ابن السبیل. برای اینکه سهم پیامبر و ذوی القربی با مرگ آن حضرت منتفی است. (قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج ۸، ص۳). فخر رازی از مفسران شافعی معتقد است خدا سهم واقعی ندارد و لذا خمس پنج قسمت می شود، که یک سهم از آنِ پیامبر(ص)، و یک سهم برای اقربای آن حضرت از بنی هاشم، سه سهم نیز برای یتیمان، مساکین و ابناء السبیل. (فخر رازی، تفسیر کبیر، ج۱۵، ص۴۸۵). برخی دیگر معتقدند که پیامبر(ص) اصلاً سهمی ندارد و نام مبارکش مانند نام خدا تشریفی است و لذا خمس چهار قسمت می شود. در مقابل این دیدگاه برخی از اهل تسنن بر این باورند که همه غنیمت در اختیار پیامبر(ص) است، به هر نحو که بخواهد مصرف می کند؛ اگر خواست تقسیم می کند و اگر نخواست تقسیم نمی کند. بعضی دیگر قائل به شش سهم مصرّحند با این تفاوت که سهم خدا باید در امور کعبه هزینه شود. (قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج ۸، ص۳).&lt;/ref&gt; شیعه معتقد است خمس شش قسمت می شود: سهم خدا، سهم پیامبر(ص) و سهم ذوی القربی، در اختیار پیامبر(ص) است و سه سهم دیگر، یعنی سهم یتیمان، مساکین و ابن  السبیل برای فرزندان عبدالمطّلب است؛&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۲۵۰. مراد از فرزندان عبدالمُطّلب، منسوبان به هاشم بن عبدمنافند. چون بنی هاشم تنها از طریق عبدالمطلب تکثیر شدند، لذا این دو با هم منطبقند. هاشم (عمرو) بن عبد مناف سرسلسله هاشمیون چهار فرزند پسر به نام های شیبه (عبد المطلب)، اسد (پدر فاطمه بنت اسد)، نضله و صیفی داشته است که تنها از عبدالمطلب فرزندان پسر باقی مانده است و عبارتند از: عبدالله، ابوطالب، ابولهب (عبدالعزی)، عباس، حمزه، حارث، ضرار، زبیر، مقوّم، حجل و غیداق. از بین فرزندان عبد المطلب تنها از ابوطالب و عباس فرزند پسر باقی مانده است. (نجفی، جواهر الکلام، ج۱۶، ص۹۰). بنابراین کسانی که سلسله اجدادشان به عباس (عبدالله بن عباس و عبیدالله بن عباس) و ابوطالب (علی، جعفر و عقیل) منتهی شود، هاشمی هستند.&lt;/ref&gt; چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«خُمُسُ اللهِ لِلإِمَامِ، وَ خُمُسُ الرَّسُولِ لِلإِمَامِ وَخُمُسُ  ذَوِي  الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الرَّسُولِ الإِمَامِ، وَالْيَتَامَى يَتَامَى آلِ الرَّسُولِ وَالْمَسَاكِينُ مِنْهُمْ وَأَبْنَاءُ السَّبِيلِ مِنْهُمْ، فَلايُخْرَجُ مِنْهُمْ إِلَى غَيْرِهِم»'''. &lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۹، ص۵۱۰.&lt;/ref&gt; درحقیقت سه سهم برای امام و سه سهم برای سادات است و این مسئله تا به امروز نیز جاری و در دست فقیه جامع الشرایط است.<br /> <br /> یتیم در لغت کسی است که پدرش را از دست داده باشد.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه یتم. در مقابل عجّی که به معنی مادر از دست داده است، و اگر هر دوی پدر و مادر از دست داده باشد، به او لطیم گفته می شود.&lt;/ref&gt; اما در شرع، فردی است که پدر را از دست داده  و به بلوغ و رشد نرسیده باشد؛ چنان که راوی از امام کاظم(ع) می پرسد: '''«مَتَى يَنْقَطِعُ يُتْمُه؟»''' آن حضرت فرمود: '''«اذَا احْتَلَمَ وَ عَرَفَ الأخْذَ و العَطاءَ»'''.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج۱، ص۴۴.&lt;/ref&gt; مقصود از مسکین، نیازمند است و به وی مسکین گفته می شود؛ زیرا نزد مردم ساکن و بی حرکت است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر، کلمه سکن.&lt;/ref&gt; مراد از ابن سبیل شخص درراه مانده است و به قرینه تقابل با مسکین، فقر در وطن شرط نیست؛ بلکه نیاز در محل تسلیم کفایت می کند.<br /> <br /> نکات تفسیری و فقهی<br /> <br /> '''یک- پیوند خمس با ایمان به خدا:''' این آیه شریفه ادای خمس را به ایمان به خدا و قرآن پیوند زده است: (إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ)؛ یعنی اگر خمس اموال را پرداخت کردید، معلوم است که ایمان دارید و اگر در آن سستی کردید، باید در ایمان خود تردید کنید.<br /> <br /> '''دو- خمس در عوض زکات:''' در قرآن کریم مکرر از زکات به عنوان کمک مالی به فقرا یاد شده است: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكينِ وَالْعامِلينَ  عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمينَ وَفي  سَبيلِ اللهِ وَابْنِ السَّبيلِ فَريضَةً مِنَ اللهِ وَاللَّهُ عَليمٌ حَكيمٌ)&lt;ref&gt;توبه: ۶۰.&lt;/ref&gt;. در این آیه هشت گروه از نیازمندان ذکر شده اند. به ازای این دستور، خمس برای نیازمندان هاشمی تشریع شده است؛ امام کاظم(ع) می فرماید: '''«انمّا جَعَلَ اللهُ هَذا الخُمسَ خاصةً لهُم يَعني بَني عبدالمطّلب، عَوضَاً لهُم مِن صَدقاتِ النّاسِ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۹، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنا بر این هر چند فقره مبارکه (وَلِذِي الْقُرْبى  وَالْيَتامی  وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ) به حسب ظاهر عام است ولی به وسیله روایات به هاشمیون تخصیص خورده است.<br /> <br /> '''سه- فرق مسكین با فقیر''': فقیر کسی است که بخشی از زندگی اش اداره می شود. اما مسکین یعنی کسی که اصلاً نمی تواند زندگی خود را اداره کند یا اینکه فقیر درخواست نمی کند، ولی مسکین درخواست می کند.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه سکن؛ فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۲۳۵.&lt;/ref&gt; ازاین رو می گویند حال فقیر از مسکین بهتر است. از کاربست این دو واژه در قرآن نیز همین معنا مستفاد است؛ مثل (اِنْ يَكُنْ غَنِيّاً اَوْ فَقِيراً)&lt;ref&gt;نساء: ۱۳۵.&lt;/ref&gt; و (اِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ)&lt;ref&gt;مائده: ۸۹.&lt;/ref&gt;. طبیعی است فقیر کنار غنی به کار رفته و طعام مصرف روزانه است. مؤید تفاوت کاربست عطفی مسکین بر فقیر در این آیه است: (اِنمّا الصّدقَاتُ لِلْفُقَراءِ وَ المَسَاكِينِ).&lt;ref&gt;توبه: ۶۰.&lt;/ref&gt; درنتیجه می توان گفت وضع مسکین از فقیر بدتر و نیازش بیشتر است.<br /> <br /> # امر به معروف<br /> <br /> (وَ لْتَكُنْ  مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۰۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> در جای جای قرآن کریم بیش از بیست  بار به موضوع امر به معروف و نهی از منکر اشاره شده است و در هرکدام، از زاویه مختلفی به این مسئله توجه شده است. آیه یادشده که در سوره آل عمران، چهارمین سوره نازل شده در مدینه، آمده است میان توصیه های اخلاقی (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا الله حَقَّ تُقاتِهِ  وَ لاتَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۰۲.&lt;/ref&gt; و اجتماعی (وَ لاتَكُونُوا كَالَّذينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ)&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۰۵.&lt;/ref&gt; واقع شده است. سپس در آیه دیگر امر به معروف و نهی از منکر به عنوان ملاک خیریت امت مطرح شد: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ  لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ).&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۱۰.&lt;/ref&gt; به هر صورت آیه یادشده بیانگر این است که در جامعه اسلامی باید گروهی نُخبه انتخاب شوند تا مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده بگیرند. اصل تکلیف انتخاب گروه یا گروه های منتخب بر عهده کل جامعه ایمانی یا دولت اسلامی است؛ زیرا خداوند می فرماید: (وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ)؛ این خطاب متوجه مؤمنان است؛ ولی به دلیل «من» تبعیضیه گروه انتخابی بخشی از مؤمنانند و همین افراد مأمور به امر به معروف و نهی از منکرند.<br /> <br /> واژه امت، از ریشه امم، معانی متعددی چون اَصل، مرجِع، دین و جماعت دارد&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه أمم.&lt;/ref&gt; و در اینجا معنای اخیر مراد است. برخی مفسران معنای اصلی این واژه را قصد می دانند و می افزایند که چون جماعت یک مقصد را دنبال می کند، امت نامیده شده است.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۵۴۸.&lt;/ref&gt; خیر در اصل به معنای عطف و میل است؛ زیرا هر کسی بدان میل دارد&lt;ref&gt;مقاییس اللغة، کلمه خیر.&lt;/ref&gt; یا اینکه همگان به آن رغبت دارند؛ مثل عقل، عدل، فضل.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، کلمه خیر.&lt;/ref&gt; کلمه خیر دو کاربرد تفضیلی و تعیینی دارد. تفضیلی یعنی این از آن بهتر است و تعیینی یعنی خوب.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه خیر.&lt;/ref&gt; در این آیه معنای دوم منظور است.<br /> <br /> به نظر برخی مفسران، معنای امت، گروه، منظور از خیر، دین، مقصود از معروف، طاعت و مراد از منکر، معصیت است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۸۰۷.&lt;/ref&gt; علامه طباطبایی(رض) می نویسد:<br /> <br /> هر جامعه صالح که علمی نافع و عملی صالح داشته باشد، تلاش می کند تا آن را با تمام نیرو حفظ کند. اگر افراد آن جامعه فردی را ببینند که از آن علم تخلف می کند، او را به سوی آن علم برمی گردانند و نمی گذارند تا شخصی که از راه خیر و معروف منحرف شده در پرتگاه منکر سقوط کند و در مهلکه شر و فساد بیفتد؛ بلکه هر یک از افراد آن جامعه که به شخص منحرف برخورد کند، او را از انحراف نهی می کند. این همان دعوت به فراگیری و تشخیص معروف از منکر و امر به معروف و نهی از منکر است و همان است که فرمود: (يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ...).&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معروف مشتق از عرف و به معنای شناخته شده است&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه عرف.&lt;/ref&gt; و در اصطلاح شرع عبارت است از هر کار خوبی که مشتمل بر وصف رجحان باشد و انجام دهنده حُسن آن را بداند.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنز العرفان، ج۱، ص۴۰۴؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۲۱، ص۳۵۶.&lt;/ref&gt; منظور از وصف رجحان این است که معروف شامل امور مباح نمی شود؛ هرچند کار خوبی باشد و همچنین شامل مکروه نمی شود؛ هرچند مجاز باشد.<br /> <br /> منکَر از ریشه انکار و نُکر، برابر معروف و به معنای ناشناخته است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر، کلمه نکر.&lt;/ref&gt; منکر به نظر برخی مفسران چیزی است که جامعه اسلامی به دلیل زشتی آن را نمی پسندد؛ مثل برهنگی و کشف عورت در منظر عمومی.&lt;ref&gt;المیزان، ج۱۲، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; بنابراین معنای معروف، کارهای خوب و مراد از منکر، کارهای زشت نزد شریعت است.<br /> <br /> در پایان آیه آمده است: (أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)؛ (اولئک) ممکن است اشاره به جامعه ایمانی باشد و ممکن است اشاره به گروه آمران به معروف و ناهیان از منکر باشد که به حسب ظاهر دومی اولی است؛ به ویژه اینکه به صورت غیاب آمده است و گرنه می فرمود: '''«أنتم مفلحون»'''.<br /> <br /> نکات تفسیری و فقهی<br /> <br /> '''یک- تشریع امر به معروف''': این آیه به صراحت، جامعه ایمانی را مأمور می کند تا جمعی را برای انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر تعیین کنند.<br /> <br /> '''دو- وجوب كفایی یا عینی؟''' تبعیضیه بودن کلمه «مِنْ» در آیه مشعر به وجوب کفایی فریضه امر به معروف است.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۴۰۶؛ مقدس اردبیلی، زبدة البیان ، ص۴۱۱. و از اهل سنت: زمخشری، تفسیر الكشاف، ج۱، ص۳۹۶؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۴، ۱۶۵.&lt;/ref&gt; بنا به نظر بعضی از مفسران اگر «مِنْ» بیانیه هم باشد باز کفایی خواهد بود؛&lt;ref&gt;تفسیر الكشاف، ج۱، ص۳۹۷؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۴، ۱۶۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۷۳.&lt;/ref&gt; زیرا طبیعت دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر اقتضای کفایی بودن دارد؛ چراکه غرض اقدام به این امور و حصول آن است و وقتی به وسیله عده ای محقق شد از بقیه ساقط است.&lt;ref&gt;المیزان، ج۳، ص۳۷۳.&lt;/ref&gt; روایات نیز مؤید همین معناست؛ چنان که امام صادق(ع) در تفسیر آیه فرمود: '''«فَهَذَا خَاصٌّ غَيْرُ عَام »'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه- اختلاف موارد فریضه''': درباره امر به معروف و نهی منکر، بر خلاف دیگر احکام، موارد مختلف است؛ بدین معنا که در فضای عمومی و اجتماعی، می توان یا باید به صورت تشکیلاتی عمل کرد. اما در فضای خصوصی حتی در جمع دونفره، اگر کسی مرتکب منکری یا ترک واجبی شود، بر فرد دوم که شاهد منکر است باید اقدام نماید.<br /> <br /> '''چهار- حکم مشترک:''' فریضه امر به معروف و نهی از منکر، اختصاصی به دین اسلام ندارد؛ بلکه در جوامع و شرایع دیگر نیز وجود داشته است؛ قرآن در وصایای لقمان می فرماید: (يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ)&lt;ref&gt;لقمان: ۱۷.&lt;/ref&gt; و درباره شریعت موسی(ع) نیز می فرماید: (يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ  وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ)؛&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۱۴.&lt;/ref&gt; یعنی آنها چنین می کردند  چون از صالحان بودند: (أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحينَ)'''.'''<br /> <br /> '''پنج- حکمی فوق فراگیر''': اهمیت مسئله امر به معروف و نهی از منکر به حدی است که خلاف دیگر مسائل و موضوعات فقهی، شامل خودش نیز می شود؛ یعنی اگر کسی امر به معروف و نهی از منکر را ترک کند، می توان او را نسبت به این وظیفه امر یا نهی کرد و درحقیقت امر به معروف و نهی از منکر ضامن بقای همه عقاید و موجب اجرای همه احکام و تحقق همه ارزش های اخلاقی است؛ چنان که امام باقر(ع) می فرماید: '''«إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَام الْفَرَائِض »'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''شش- لزوم آگاهی از شرایط و احکام:''' دلالت مطابقی فقره کریمه (وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ) انجام دادن امر به معروف و نهی از منکر است. اما به دلالت التزامی، آمر و ناهی باید آگاهی های لازم را در نظر و عمل داشته باشند؛ و گرنه ممکن است خود، مرتکب منکر یا ترک معروف شوند.<br /> <br /> '''هفت- تفاوت ارشاد، تبلیغ و امر به معروف:''' این سه مفهوم با همه اشتراکی که در رساندن پیام الهی دارند، در عین حال از یکدیگر متمایزند؛ زیرا از مجموع ادله استفاده می شود که تبلیغ مطلق رساندن پیام الهی به مخاطبان است؛ خواه مخاطب آگاه باشد یا نباشد. چه بسا آیه شریفه (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ  ما أُنْزِلَ إِلَيكَ مِنْ رَبِّك) &lt;ref&gt;مائده: ۶۷.&lt;/ref&gt; بر این امر دلالت کند؛ زیرا در این تبلیغ، مفهوماً و مصداقاً، افرادی از مفاد پیام الهی آگاه بودند، اما ارشاد به معنای آگاهی دادن به افراد جاهل و هشیار کردن غافل نسبت به احکام الهی است. آیاتی از قرآن، ازجمله کریمه (ادْعُ إِلى  سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)،&lt;ref&gt;نحل: ۲۵.&lt;/ref&gt; بر این امر دلالت می کند. اما در امر به معروف، عنصر آگاهی از حقیقت فعل از سوی تارک معروف و مرتکب منکَر و اصرار بر آن شرط است. البته آیه شریفه (وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ)&lt;ref&gt;عصر: ۳.&lt;/ref&gt; با معنای وسیع حق، هم شامل ارشاد می شود، هم امر به معروف و نهی از منکر را در بر می گیرد و هم شامل ارشاد جاهل می شود.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۵۷؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۳۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فصل دوم: آیات مناسک حج<br /> <br /> در آیات قرآن اهتمام زیادی به بیان مناسک حج شده است؛ به گونه ای که می توان گفت قرآن به همه مناسک اصلی اشاره کرده است و تنها منسکی که آیه خاص ندارد رمی جمرات است. به هر صورت روحانی کاروان حج می تواند در سرزمین وحی، مناسک حج را توأم با آیات الهی بیان کند و در فرصت مناسب به تفسیر آن بپردازد. آیات مناسک حج به ترتیب ادای مناسک عبارت است از:<br /> <br /> # مناسک خانه خدا<br /> <br /> (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ للهِ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> این فقره که بخشی از آیه نسبتاً جامع و طولانی حج است، به باور علامه طباطبایی(رض) در مقام تشریع حج تمتع است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۲، ص۷۵.&lt;/ref&gt; این فقره شریفه به دو موضوع مهم اشاره کرده است: یکی تقسیم مناسک خانه خدا به حج و عمره و دوم لزوم به اتمام رساندن اعمال حج و عمره. باید توجه داشت که مجموع مناسک حج در پنج سوره بقره، آل عمران، حج، فتح و مائده بیان شده است. این آیه، اولین آیه ای است که به مسائل حج پرداخته است.<br /> <br /> حج به معنای قصد است.&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر؛ ابن منظور، لسان العرب، کلمه حج.&lt;/ref&gt; این معنا در ابتدا در هر قصدی کاربرد داشته است؛ اما بعد از آن درباره قصد بیت الله الحرام و برای انجام مناسک به کار رفته است.&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه حجّ.&lt;/ref&gt; در قرآن نیز در همه کاربست های این واژه، سفر به خانه خدا منظور است.&lt;ref&gt;از جمله: بقره: ۱۵۸، ۱۸۹، ۱۹۷؛ آل عمران: ۹۷؛ توبه: ۳؛ حج: ۲۷.&lt;/ref&gt; فقها در تعریف حج گفته اند: «مجموعه مناسکی است که در مشاعر مخصوص انجام می شود».&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; اما واژه عمره به معنای بقا و امتداد زمان است و عمر انسان نیز از همین معناست.&lt;ref&gt;مقاییس اللغة، واژه عمر.&lt;/ref&gt; بعضی معتقدند کلمه عمره برگرفته از اعتمار به معنی زیارت است.&lt;ref&gt;صحاح اللغة؛ المصباح المنیر، کلمه عمر.&lt;/ref&gt; به نظر می رسد وجه نامگذاری عمره به زیارت خانه خدا به این جهت باشد که زائر با زیارت خود  باعث دوام آبادانی و عمران خانه خدا می شود.<br /> <br /> لازم به ذکر است که حج پیش از اسلام نیز وجود داشته و به عنوان بخشی از فرهنگ عرب به شمار می رفته است؛ زیرا این برنامه ریشه در تاریخ ابراهیم و اسماعیل(ع) و تجدید بنای کعبه دارد. البته مناسکی که ابراهیم(ع) برای مردم به جای گذارد، عاری از تغییر ها و بدعت هایی بوده که عرب پیش از اسلام به وجود آورده بود؛ چراکه آنان این عبادت عظیم را با شرک و بت پرستی درآمیخته و برخی مناسک آن را تغییر داده بودند.&lt;ref&gt;خضری بک، تاریخ التشیع الاسلامی، ص۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- امضای حج:''' شارع مقدس، حج را، که از پیش سابقه داشته و جزئی از فرهنگ و آداب عرب بوده است، امضا و تأیید کرده، و به اصلاح موارد انحرافی و تأسیس برخی از جزئیات آن پرداخته است.<br /> <br /> '''دو- حج و عمره:''' از عطف عمره بر حج استنباط می شود که حج و عمره هرچند در برخی از مناسک به هم شباهت دارند، اما دو عمل مستقل هستند و هرکدام از احکام خاص خود برخوردارند. افزون بر آیه یادشده در جای دیگر نیز آمده است: (إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt; در روایات نیز همین معنا آمده است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«الْحَجُ  وَالْعُمْرَةُ سُوقَانِ مِنْ أَسْوَاقِ الآخِرَةِ، وَالْعَامِلُ  بِهِمَا فِي جِوَارِ الله»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۲۰۲.&lt;/ref&gt; در ضمن باید توجه داشت که حج به تمتع و قران و إفراد، و عمره نیز به تمتع و مفرده تفسیم می شود و هرکدام احکام خاص خود را دارد.<br /> <br /> '''سه- وجوب اتمام:''' تعبیر (أتمّوا) در آیه فعل امر است و ظهور در وجوب دارد و به عقیده مفسران بدین معناست که باید همه مناسک و حدود حج و عمره به جای آورده شود یا اینکه تا آخر آن باید انجام شود.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۰.&lt;/ref&gt; اطلاق آیه نیز بدین معناست که هرکدام از حج و عمره وقتی شروع شد باید به اتمام برسد.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۱۶ و ۲۷۲.&lt;/ref&gt; همچنین این اطلاق حج و عمره واجب و مستحب را دربرمی گیرد؛ بدین معنا که هرچند ممکن است حج و عمره قبل از احرام واجب نباشد، اما با بستن احرام واجب است به اتمام برسد و تفاوتی میان حج و عمره مستحب نیست.&lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۳۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایات به بُعد دیگری از اتمام حج و عمره اشاره شده است. امام صادق(ع) در تفسیر این آیه می فرماید: '''«يَعْنِي بِتَمَامِهِمَا أَدَاءَهُمَا وَاتِّقَاءَ مَا يَتَّقِي الْمُحْرِمُ فِيهِمَا»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الكافی، ج۸، ص۲۱۲.&lt;/ref&gt; در این روایت هم به اتمام ظاهری و هم به اتمام معنوی حج و عمره اشاره شده است. در ظاهر باید آن را ادا کند و در معنا، کسی که محرم شد باید خود را از محرمات حفظ کند. درحقیقت به کمال آن اشاره شده است.<br /> <br /> '''چهار- اخلاص در حج:''' تعبیر (لله) بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید با قصد قربت و تنها برای خدا باشد. قرآن کریم درباره عبادات و از جمله حج و عمره می فرماید: (وَما اُمِروُا الاّ لِيَعْبُدوا اللهَ مُخلِصين لَهُ الديِنَ حُنَفاء)؛&lt;ref&gt;بینه: ۵.&lt;/ref&gt; یعنی تمام عبادات واجب باید از روی اخلاص انجام شود.<br /> <br /> # وجوب حج<br /> <br /> (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ).&lt;ref&gt;آل عمران: ۹۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> قرآن کریم پیش از این آیه فرموده است: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ  كانَ آمِنا).&lt;ref&gt;آل عمران: ۹۶-۹۷.&lt;/ref&gt; در این آیه کریمه پس از معرفی بیت الله الحرام، به عنوان خانه نخستین، خانه مبارک، خانه هدایت، خانه آیات و خانه امن که اشاره شد، به تکالیف و وظائف مردم در قبال آن بنای مکرّم و معظّم پرداخته و می فرماید: (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ) که دربردارنده احکامی ویژه است. در انتهای آیه هشدار می دهد گمان نکنید انجام حج برای خدا سودی دارد؛ زیرا خدا غنی مطلق است و با ترک حج تنها خودتان دچار مشکل می شوید.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- حکم حج:''' تعبیر (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ) مفید معنای ایجاب و الزام مؤکّد و بیانگر حقی برای خدا بر عهده مردم است. این نوع تأکید در ادبیات عرب بالاترین درجه تأکید و بلیغ ترین رتبه بلاغت در الفاظ را می رساند و به خاطر توجه به حج و تعظیم حرمت آن است.&lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۴، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; تعبیر (لِلهِ) در حقیقت حق محوری است؛ در مقابل تعبیر «علیکم و علیک» که تکلیف محوری است؛ چنان که فرمود: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ  أَنْفُسَكُمْ لايَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ)&lt;ref&gt;مائده: ۱۰۵.&lt;/ref&gt; و نیز فرمود: (إِنْ عَلَيْكَ  إِلاَّ الْبَلاغُ).&lt;ref&gt;شوری: ۴۸.&lt;/ref&gt; بنابراین حج از یک زاویه حق الله و از زاویه دیگر تکلیف مردم است. افزون بر دلالت آیه یادشده بر وجوب حج، آیه (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ)&lt;ref&gt;حج: ۲۷.&lt;/ref&gt; نیز بر وجوب حج دلالت دارد؛ چراکه خداوند به پیامبر(ص) دستور می دهد تا به مردم اعلام کند که به حج بیایند.<br /> <br /> '''دو- محل انجام حج:''' انجام عبادت حج، خلاف دیگر عبادات چون وضو، غسل، نماز، روزه و اعتکاف، که رها از قید زمان یا مکان هستند، باید در زمان و مکان خاص صورت گیرد، تعبیر (حِجُّ الْبَیْتِ) بیانگر این است که محل انجام مناسک حج، چه واجب یا مستحب، چه ادا یا قضا و چه اصالت یا نیابت و وصایت، همه باید در محل خاصی به نام بیت الله انجام شود و به هیچ وجه مکان جایگزین ندارد؛ بیتی که در جای دیگر از آن به کعبه یاد شده و فرموده است: (جَعَلَ الله الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ)&lt;ref&gt;مائده: ۹۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> '''سه- شرط استطاعت:''' تعبیر (مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِيلاً) مفید این معناست که وجوب حج مشروط به حصول استطاعت است. استطاعت در لغت به معنای قدرت و طاقت است.&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه طوع.&lt;/ref&gt; مفسران حصول استطاعت را به بدن سالم، باز بودن راه، تأمین بودن توشه راه، مرکب سواری و رجوع به کفایت به وسیله مال، کالا یا شغل تفسیر کرده اند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۷۸؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۸، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آیه شریفه به اصل استطاعت اشاره کرده، اما به جزئیات آن نپرداخته است و تنها در جای دیگر فرموده است: (يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ)؛&lt;ref&gt;حج: ۲۷.&lt;/ref&gt; یعنی باید پیاده و سواره، با مرکب لاغر و کندرو یا چابک و تندرو و از راه دور و نزدیک به حج بیایند. ازاین رو برای دسترسی به تفسیر درست استطاعت باید سراغ روایات رفت؛ امام صادق(ع) فرمود: '''«مَن كانَ صَحيِحاً في بَدَنه، مُخلّى سَرَبُه، لَه زادٌ و راحلةٌ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۸، ص۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر اساس روایت فوق استطاعت لازم برای حج در سه مقوله تجلی می یابد:<br /> <br /> الف) استطاعت بدنی؛ یعنی بدنی سالم داشته باشد؛ به گونه ای که بتواند اعمال و مناسک حج را به جای آورد؛<br /> <br /> ب) استطاعت طریقی؛ یعنی مسیر سفر باز باشد، دشمن یا مأموران حکومت در مبدأ، مسیر یا مقصد مانع از انجام سفر نباشند؛<br /> <br /> ج) استطاعت مالی؛ یعنی مال و ثروتش به اندازه ای باشد که بتواند هزینه سفر حج و هزینه های جاری زندگی خانواده در حین سفر و پس از بازگشت را تأمین نماید.<br /> <br /> '''چهار- یک بار در عمر:''' برخی از مفسران از اطلاق (وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَىهِ سَبِيلاً)، استنتاج کرده اند که حج در طول عمر بیش از یک بار واجب نیست.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۶؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۸، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt; فقها نیز با توجه به اقتضای اطلاق امر در قرآن و سنت همین معنا را استنباط کرده اند.&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۱۷، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt; مؤید این حکم خبر مروی از ابن عباس است که می گوید: «به هنگام اعلام وجوب حج و ابلاغ این آیه توسط پیامبر(ص)، کسی از آن حضرت پرسید: «آیا هر سال حج بر ما واجب است»؟ پیامبر(ص) فرمود: '''«لَو قُلتُها لَوَجبَت، وَلَو وَجَبَت لَم تَعمَلُوا بها، الحجّ مَرة فَمَن زادَ التطوّعُ»'''.&lt;ref&gt;علامه حلی، تذكره الفقها، ج۷، ص۹۰؛ التفسیر الكبیر، ج۸، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج- حکم ترک حج:''' (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ). در این فقره با تعبیر کفر به مذمت تارک حج پرداخته است که نشان از اهمیت مسئله حج دارد. کفر به معنای پوشاندن چیزی است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ جوهری، الصحاح اللغة، کلمه کفر.&lt;/ref&gt; برخی معتقدند معنای اصلی کفر، رد کردن و بی توجهی به چیزی است.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، کلمه کفر.&lt;/ref&gt; این معنا مناسب با آیه شریفه است. درباره ارتباط این جمله با موضوع حج باید گفت اطلاق فقره شرطیه مفید این قاعده کلی است که هرکس در هر امری کفر بورزد، سود و زیانی متوجه ذات اقدس اله نخواهد شد. اما با توجه به اقتران آن با برنامه حج، متعلق این کفر تنها حج است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۷۶؛ قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۴، ص۱۵۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۵۵؛ تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # فراگیری مناسک حج<br /> <br /> (رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> یکی از مسائل مهم حج، انجام صحیح اعمال و مناسک آن است. بدیهی است تحقق این مهم در گرو آگاهی کامل بر مناسک است. اهمیت این مسئله تا بدان حد است که ابراهیم(ع) از خداوند تقاضای ارائه مناسک کرد. قرآن از زبان ابراهیم(ع)، در خلال درخواست مقام تسلیم برای خود و فرزندانش و پذیرش توبه و مبعوث کردن پیامبر در میان ذریه اش، عرضه می دارد: (وَ أَرِنا مَناسِكَنا). و طبق روایات، خداوند جبرئیل را برای تعلیم فرستاد.&lt;ref&gt;سیوطی، الدر المنثور، ج ۱، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه مناسک جمع «مَنسَک» به معنای عبادت است. ازاین رو به ناسک و نُسّاک، عابد و عُبّاد گفته می شود. البته در معنای خاص آن، نَسیکَه به معنای ذبیحَه و نُسُک به معنای قربانی است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه نسک.&lt;/ref&gt; در کاربست قرآنی مناسک، سه معنای عام، خاص و خاص الخاص به چشم می خورد: اولی همه آموزه ها و برنامه های دینی است که فرمود: (لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلايُنازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ).&lt;ref&gt;حج: ۶۷.&lt;/ref&gt; دوم مجموع اعمال حج از احرام تا نَفر از منا چنان که فرمود: (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ  فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً).&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۰.&lt;/ref&gt; سوم درباره قربانی که فرمود: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلى  ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ)&lt;ref&gt;حج: ۳۴.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> به لحاظ تفسیری در آیه مورد بحث معنای دوم مراد است. درباره ارائه مناسک دو دیدگاه وجود دارد: یکی آموزش مناسک حج و&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۱۰؛ ابوالفتوح رازی، رُوح الجنان و روض الجنان، ج۱، ص۲۰۱؛ میبدی، کشف الاسرار، ج۱، ص۳۶۰؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج ۱، ص۴۵۵.&lt;/ref&gt; دیگری مشاهده حقیقت اعمال و افعال عبادی؛ چرا که با «أرنَا» خواستند حقیقت اعمال به آنها نشان داده شود؛ چنان که در جای دیگر فرمود: (وَأَوْحَيْنا إِلَيهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ)»،&lt;ref&gt;انبیاء: ۷۳.&lt;/ref&gt; که وحی تسدیدی است، یعنی توفیق بر انجام؛ نه وحی تشریعی.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۴. و ج۱۷، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; این وجه دوم سخن متینی است؛ اما نافی تعلیم مناسک نیست؛ زیرا ابراهیم(ع) کمیت و کیفیت مناسک را از مبدأ وحی دریافت و حقیقت آن را با عمل خود محقق می کرد.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- تشریع مناسک:''' از تعبیر (أَرِنا مَناسِكَنا)، استفاده می شود، خانه خدا خانه ای معمولی نیست؛ بلکه دارای اعمال مخصوص است که هر واردی به این خانه باید رعایت کند. این خصیصه در زمان انبیای گذشته نیز وجود داشته و در حقیقت از احکام امضایی است.<br /> <br /> '''دو- احادیث مبین آیات:''' هرچند قرآن کریم به بیان اصل مناسک حج و عمره اشاره کرده است، ولی در جزئیات آن نیازمند بیان معصوم است؛ چنان که ابن ادریس می نویسد: «حج در قرآن مجمل است و فعل پیامبر(ص) همانند سخنش مبین مجملات است». ازاین رو فرمود: '''«خُذُوا عَنّي  مَناسِكَكُم»'''. &lt;ref&gt;ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۶۰۷.&lt;/ref&gt; در روایتی امام صادق(ع) نیز فرمود: '''«كَانَتِ الشِّيعَةُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ أَبُوجَعْفَرٍ'''(ع) '''وَهُمْ لايَعْرِفُونَ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَحَلالَـهُمْ وَحَرَامَهُمْ حَتَّى كَانَ أَبُوجَعْفَرٍ'''(ع) '''فَفَتَحَ لَهُمْ وَبَيَّنَ لَهُمْ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَحَلالَهـُمْ وَحَرَامَهُمْ»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الكافی، ج۳، ص۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # گونه های حج<br /> <br /> (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ  بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمسجِدِالحَرامِ وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ شَديدُ الْعِقابِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> آیه مبارکه پس از امر به لزوم تمام  کردن حج، به مهم ترین مباحث حج می پردازد. با توجه به ضرورت به اتمام رساندن مناسک حج پس از بستن احرام، ممکن است حاجی در مسیر رسیدن به مواقف حج یا حین انجام مناسک به مشکل برخورد کند. از این رو ابتدا به بیان راهکار حَصر - ممنوع شدن از سفر به خاطر دشمن -، و صَدّ - وجود مانع درونی چون بیماری-&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة؛ فیومی، المصباح المنیر، کلمه حصر.&lt;/ref&gt; و مسائل آن دو از جمله هَدی و فدیه می پردازد. هَدْی به معنی هدیه مخصوص خانه خدا&lt;ref&gt;صحاح اللغة؛ ابن منظور، لسان العرب؛ راغب، المفردات، کلمه هدی.&lt;/ref&gt; و فدیه به معنی پرداخت بَدل رهایی اسیر و نیز جریمه مکلف به خاطر تقصیر و قصور در عبادت است.&lt;ref&gt;المصباح المنیر؛ لسان العرب؛ المفردات، کلمه فدی.&lt;/ref&gt; پس از آن به بیان حج تمتع برای اشخاص دور از مکه، و حج قِران و إفراد برای ساکنان مکه، و لزوم قربانی در حج تمتع به میزان استیسار و بَدل از آن می پردازد. استیسار و یسر، به معنای آسانی و قدر امکان است.&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة؛ راغب، المفردات؛ ابن منظور، لسان العرب، کلمه یسر.&lt;/ref&gt; در انتهای آیه به ضرورت لزوم تقوا اشاره کرده و به شدت عذاب الهی هشدار می دهد.<br /> <br /> هرچند اهل لغت حَصر را به ممنوعیت به خاطر دشمن و مانعیت بیماری معنا کرده اند، طبق روایت امام صادق(ع) که فرمود: '''«المحصُورُ غَيرُ المَصدُودِ، المَحصُورُ هُوَ المَرِيضُ، وَ المَصدُودُ هُوَ الّذيِ يَرُدُّهُ المُشرِكُونَ'''»،&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt; معلوم می شود که مراد از حصر مانع درونی، یعنی مریضی، و مقصود از صدّ، مانع بیرونی یعنی دشمن است. فقیهان شیعه نیز بر اساس همین روایت احصار را مختص بیماری و مصدود را مختص دشمن دانسته اند.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۸۷؛ نجفی، جواهرالكلام، ج۲۰، ص۱۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> این آیه شریفه که طولانی ترین آیه حج به شمار می رود، بیانگر احکام متعدد مناسک حج است:<br /> <br /> '''یک- حکم حج  در حال امنیت''': عطف جمله (فَإذا أمنتُم)، بر جمله (فَإن اُحصرتُم) که دو شق أمن و حصر را بیان می کند،&lt;ref&gt;همان؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۶؛ قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۳۷۲.&lt;/ref&gt; مفید این معناست که مُحرمی که در امنیت و آسایش و بدون هیچ مانع درونی و بیرونی است باید همه   اعمال را انجام دهد.<br /> <br /> '''دو- حکم مصدود''': محرم اگر با مانع بیرونی، چون دشمن یا راهزن یا مأموران دولت مبدأ یا مقصد، روبروست و قادر نیست اعمال را انجام دهد، مطابق (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْي) وظیفه اش قربانی و برون رفت از احرام است.<br /> <br /> '''سه- حکم محصور:''' جمله (فَإن اُحصرتُم) مبین دو وضعیت أمن و حصر در ادای حج است؛&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۰؛ المیزان، ج۲، ص۷۶؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۶.&lt;/ref&gt; یعنی محرمی که در امنیت است باید همه   اعمال را انجام دهد و محرمی که با مانع درونی، مثل بیماری روبروست و نمی تواند اعمال را به جای آورد، به حکم اینکه محصور است، طبق فقره (فَمَنْ كانَ مِنْكُم مَرِيضاً) باید برای احلال فدیه بدهد.<br /> <br /> '''چهار- محل قربانی مصدود و محصور''': محل قربانی برای شخصی که به وسیله دشمن مصدود شده است، همان محل بروز صدّ است؛ چنان که پیامبر(ص) در حدیبیه چنین عمل کرد. مکان قربانی برای کسی که با بیماری محصور شده است، اگر در عمره باشد مکه و اگر در حج باشد مناست؛ چراکه فرمود'''(ع)''' (حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ)&lt;ref&gt;.طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۰.&lt;/ref&gt;. درباره قربانی، تقییدات و شرایطی است که در فقه بیان شده است.<br /> <br /> '''پنج- منع تراشیدن سر:''' زائر خانه خدا، بعد از بستن احرام باید اموری را رعایت کند که از جمله آن ها نتراشیدن سر است: (لاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ)؛ نهی (لاتَحلقُوا)، اگر خطاب به مُحرِم باشد، به عنوان یکی از محرمات احرام تا انجام قربانی در منا باید رعایت شود و بعد از انجام قربانی به عنوان یکی از مناسک حج صورت می گیرد. اما اگر خطاب به مُحصَرین یعنی مصدودین و محصورین باشد، معنایش این است که اصل نتراشیدن سر در حال احرام و استثناء آن در زمان بحرانی مفروغ عنه گرفته شده و تنها بیانگر شرایط است.<br /> <br /> '''شش- وظیفه مُحرم بیمار:''' گرچه قرآن مُحرِم را از تراشیدن سر منع کرده، اما موارد اضطرار را نیز استثناء کرده است و به بیمار و نیز کسی که دچار مشکلی در ناحیه سر می باشد اجازه داده تا سر را بتراشد. ازاین رو می افزاید: (فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذى مِنْ رَأْسِهِ)'''.'''<br /> <br /> '''هفت- فدیه حَلق:''' شخص محرم وقتی دچار مشکل شد، مجاز به تراشیدن سر است؛ اما باید فدیه بدهد که طبق فقره: (فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ) عبارت است از: روزه، صدقه یا قربانی. این امور طبق روایتی از امام صادق(ع) است که فرمود: «'''فَالصِّيَامُ ثَلاثَةُ أَيَّامٍ وَالصَّدَقَةُ عَلَى عَشَرَةِ مَسَاكِينَ يُشْبِعُهُمْ مِنَ الطَّعَامِ وَالنُّسُكُ شَاةٌ يَذْبَحُهَا فَيَأْكُلُ وَيُطْعِمُ'''».&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۱۶۷.&lt;/ref&gt; فقهاء نیز گفته اند: «مقدار روزه سه روز، میزان صدقه، اطعام ده مسکین و مراد از نُسک ذبح گوسفند است».&lt;ref&gt;نجفی، جواهرالكلام، ج۲۰، ص۴۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هشت- حج تمتع:''' تعبیر (فَمَنْ تَمَتَّعَ ) مفید بیان گونه خاصی از حج است که به حج تمتع نامبردار است.&lt;ref&gt;اعمال حج تمتع به ترتیب، عبارت است از: ۱. احرام در مکه. ۲. وقوف در عرفات. ۳. وقوف در مشعر. ۴. رمی جمره عقبه. ۵. قربانی در منا. ۶. حلق یا تقصیر. ۷. طواف. ۸. نماز طواف. ۹. سعی. ۱۰. طواف نساء. ۱۱. نماز طواف نساء. ۱۲. بیتوته در منا در شب های یازدهم و دوازدهم. ۱۳. رمی جمرات سه گانه در روز یازدهم و دوازدهم. (فاظل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۷۵). اعمال عمره تمتع نیز هفت عمل است: ۱. احرام از میقات. ۲. طواف. ۳. نماز طواف. ۴. سعی. ۵.تقصیر. ۶. طواف نساء. ۷. نماز طواف نساء.&lt;/ref&gt; در تمتع بعد از انجام مناسک عمره و خروج از احرام، عمدۀ تمتعات قبل از احرام بر حج گزار حلال می شود؛ سپس با فرا رسیدن احرام حج، دوباره در مکه محرم شده و اعمال آن را انجام می دهد.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان، ج۲، ص۱۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۱؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۶؛ جواهرالكلام، ج۱۸، ص۳.&lt;/ref&gt; برخی در دلیل نامگذاری حج تمتع گفته اند چون شخص حج گزار به جای دو سفر مشقت آور و دو منسک یک سفر صورت می دهد؛&lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt; زیرا به طور طبیعی باید برای هر یک از حج و عمره سفر مستقلی انجام داد. البته وجه اول بهتر و مشهورتر است.<br /> <br /> '''نه- قربانی در حج تمتع:''' اینکه آمده: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ)، بیانگر این است که یکی از اعمال حج تمتع انجام قربانی است. در این فقره به اصل لزوم قربانی بسنده شده است و بیان قیود و تخصیص  های آن در روایات است.<br /> <br /> '''ده- تعیین تمتع بر نائی'''&lt;ref&gt;نائی: یا آفاقی به شخصی که دور از مکه ساکن است گفته می شود. بنابر دیدگاه منسوب به مشهور مقدار مسافت شانزده فرسنگ (چهل و هشت میل) و بنابر دیدگاه دیگر دوازده میل در تحقّق عنوان نائی معتبر است (دوفصلنامه علمی - پژوهشی پژوهشهای فقهی تا اجتهاد، سال۴، شماره ۸، ص۹).&lt;/ref&gt;''':''' عبارت (فَمَنْ تَمَتَّعَ) به حسب ظاهر آیه مفید اختیار در حج تمتع است. اما به دلیل روایی که به عنوان قرینه منفصل در تفسیر آیه به شمار می آید، آن را بر نائی افضل، بلکه متعین کرده است.&lt;ref&gt;حرعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۲۴۷.&lt;/ref&gt; البته فقره (ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمسجدالحرام) حج تمتع را از ساکنان حرم برداشته است؛ اما در این خصوص که نائی لزوماً باید تمتع را انجام دهد یا مخیر است، ساکت است.<br /> <br /> '''یازده- بدل قربانی:''' فقره: (فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ)؛ یعنی کسانی که قادر به انجام قربانی نیستند، باید به جای قربانی ده روز روزه بگیرند.<br /> <br /> '''دوازده- زمان صوم بدل قربانی:''' فقره (فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ)، بیانگر این است که در مسئله روزه جایگزین قربانی، سه روز باید در ایام حج و هفت روز هم پس از بازگشت، در وطن باید روزه بگیرد. ÷<br /> <br /> '''سیزده- حج قران و إفراد''': عبارت (ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمسجد الحرام) بیانگر این است که حج اقسامی دارد؛ قسمی برای ساکنان خارج از مکه است که حج تمتع نامیده می شود و قسمی برای ساکنان مکه تا محدوده خاصی است که قِران و إفراد نام دارد. (ذلِكَ) اشاره به حج تمتع است که در آیه آمده است و نتیجه آن این است که حج تمتع مخصوص غیر اهل حرم است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۱؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۶؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۷.&lt;/ref&gt; نکته قابل توجه این است که ظاهر آیه دو گونه حج را بیان کرده است. اما از روایات استفاده می شود که حج اهل حرم خود دو نوع است؛ چنان که امام صادق(ع) می  فرماید: '''«الحجُّ ثلَاثةُ اَصنافٍ: حَجُّ مُفرَدٍ، و قِرانٍ وَ تَمَتُّعٍ  بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۲۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهارده- تعبیر به''' (لَمْ يَجِدْ): گرچه ظهور در نبود قربانی دارد،  لیکن باید توجه داشت که فقدان قربانی بیان یک مصداق است و این تعبیر شامل همه مصادیق، اعم از مصادیق سلبی مثل پیدا نشدن قربانی و مصادیق ایجابی مثل وجود قربانی ولی نبود قدرت بر خرید نیز می شود.&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # زمان و مکان حج<br /> <br /> (الْحجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ  فيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى  وَاتَّقُونِ يَا أُولِى الأَلْبابِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در آیه قبلی مهم ترین مسائل حج گفته شد. در این آیه به برخی مسائل جزئی اشاره و سه بار کلمه حج تکرار شده است. به بیان علامه طباطبایی(رض) مراد از حج اول، زمان حج، مراد از حج دوم، عمل حج و مراد از حج سوم، زمان و مکان حج است.&lt;ref&gt;المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; به هر صورت آیه به بیان برخی از مسائل حج، چون زمان، وجوب، گوشه ای از آداب حج و یادآوری تقوا و تأکید بر آن پرداخته است.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- زمان ادای حج:''' برخی عبادات در اسلام، در مطلق مکان و زمان انجام می شود. نماز از جمله عباداتی است که در مطلق زمان و مکان، انجام می شود. روزه هرچند عاری از مکان خاص است، اما زمان خاصی دارد، که ماه مبارک رمضان است. اعتکاف هرچند زمان معین ندارد، اما در مکان خاص، یعنی مسجد جامع صورت می گیرد. میان عبادات، حج هم مکان خاص دارد و هم زمان خاص. فقره (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ) به این مهم اشاره دارد که موسم حج، تنها در ماه های مخصوص حج صورت می گیرد&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۳؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۴۰۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۸؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۷.&lt;/ref&gt; و در هیچ زمان دیگری صحیح نیست.<br /> <br /> '''دو- ماه های حج:''' همه اعمال و مناسک حج اگر در حالت عادی برگزار شود، از هشتم ذی الحجه تا دوازدهم انجام می شود. اما احرام حج قران و افراد و نیز عمره تمتع قبل از این پنج روز نیز می تواند انجام شود؛ بازه زمانی (أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ) در قرآن با توجه به کاربست ساختار جمعی آن سه ماه است و بر اساس روایات شوال، ذوالقعده و ذوالحجه است؛ چنان  که امام صادق(ع) فرمود: '''«أَشْهُرَ الْحَجَّ شَوَّالٌ وَ ذُوالْقَعْدَةِ وَ ذُوالْحِجِّة»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص۲۷۰.&lt;/ref&gt; بنابراین حج گزار اگر روز عید فطر، که اول شوال است، در مسیر حج و عبور از میقات باشد، باید محرم به احرام حج افراد یا قران یا عمره تمتع شود.<br /> <br /> '''سه- فرض حج''': کلمه فرض به معنای قطع، ابرام و إحکام است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه فرض.&lt;/ref&gt; بی شک آن کسی که حج را بر انسان واجب می کند، شارع مقدس است. اما در این آیه با تعبیر «فرض»، حجّ واجب شده را به شخص انسان نسبت داده و فرموده است: (فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ)؛ معنای این تعبیر این نیست که تکلیف حج به دلخواه انسان باشد که اگر خواست بر خود واجب کند و اگر نخواست نکند؛ بلکه به این معناست که پس از حصول شرایط از جمله استطاعت و حضور در میقات و محرم شدن، که در حقیقت شروع در عملیات حج است،&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۴؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۷۸؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۴۰۶؛ المیزان، ج۲، ص۷۹؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۹.&lt;/ref&gt; حج گزار دو وظیفه بر عهده دارد که باید به انجام برساند: یکی به اتمام رساندن آن و دوم رعایت ادب و آداب و احکام حج.<br /> <br /> # احرام<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَةُ الأَنْعامِ إِلاَّ ما يُتْلى  عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ الله يَحْكُمُ ما يُريدُ).&lt;ref&gt;مائده: ۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> آیه ابتدا خطاب به مؤمنان می فرماید: (أَوْفُوا بِالْعُقُود). کلمه عقود، به اصطلاح، دارای الف و لام و مفید عموم است و همه عقود و عهود، اعم از عهدهای انسان با انسان و عهدهای انسان با خدا مبنی بر اطاعت و به ویژه احکام الهی را شامل می شود. یکی از مصادیق این عهد رعایت حرمت و حلیت حیوانات است. حلال بودن حیوانات حلال گوشت در صورتی است که مطابق دستور شرع و در زمان احلال، صید و ذبح شود.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- مُحرم شدن:''' تعبیر قرآن درباره احرام این است که می فرماید: (وَأَنْتُمْ حُرُمٌ). کلمه حُرُم جمع حرام است&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه حرم.&lt;/ref&gt; که به اشتراک لفظی از طرفی شامل زمان و ماه های حرام می شود: (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً في  كِتابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُم) ،&lt;ref&gt;توبه: ۳۶.&lt;/ref&gt; که ذوالقعده و ذوالحجه جزء این چهار ماه است؛ از طرفی شامل مکان حرام چون «المسجدالحرام»: (وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۱.&lt;/ref&gt; است. بنابراین مقاتله در مسجدالحرام حتی در غیر حج نیز حرام است؛ چه برسد در حال إحرام؛ یعنی این حکم وضعیت احرام را نیز در بر می گیرد که فرمود: (إِلاَّ ما يُتْلى  عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ)'''.'''&lt;ref&gt;مائده: ۱.&lt;/ref&gt; بدیهی است محرم بودن فرع بر محرم شدن است که با اعمال خاص، از جمله گفتن تلبیه '''«لَبّيكَ اللّهُمّ لَبّيكَ لَبّيكَ لا شَريكَ لَكَ لَبّيكَ»''' و پوشیدن لباس احرام در مکان و زمان مخصوص انجام می شود. احرام بستن برای انجام مناسک حج، درحقیقت از آداب و مقدمات ورود به حرم و حریم الهی است.<br /> <br /> '''دو- محل احرام:''' قرآن به محل احرام اشاره ای نکرده است. اما از برخی تعابیر قرآنی بر می آید که در مکانی قبل از حرم و مسجدالحرام باید احرام بسته شود؛ زیرا از آیه: (وَ لاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; و آیه (هُمُ الَّذينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِالحرامِ وَ الْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه )&lt;ref&gt;فتح: ۲۵.&lt;/ref&gt; معلوم می شود منع و نهی از حلق در مسیر و مکانی بوده که هنوز به مکه و منا نرسیده است.<br /> <br /> '''سه- محرمات احرام:''' وقتی سخن از محرمات احرام می شود، بدین معناست که با بستن احرام، اموری بر انسان حرام می شود و درحقیقت مانند تکبیرةالاحرام در نماز است که بعد از آن باید به نماز بپردازد و از اموری پرهیز کند. قرآن کریم به برخی از محرمات اشاره کرده است:<br /> <br /> '''الف) امور زناشویی، دروغ و مجادله:''' خداوند در قرآن فرمود: (فَمَنْ فَرَضَ  فيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۷.&lt;/ref&gt; مراد از رفث مباشرت با زنان است؛ چنان که در آیات صوم فرمود: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ  إِلى  نِسائِكُمْ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۷.&lt;/ref&gt; مقدمات نکاح نیز ممنوع است. فسق و فُسوق به معنای خروج از طاعت است&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه فسق.&lt;/ref&gt;. از این رو گفته شده تمام معاصی، به صورت عام، مقصود است&lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۴۰۸.&lt;/ref&gt;. همچنین کاربستن القاب زشت و ناپسند، به صورت خاص، مقصود است که فرمود: (وَ لاتَنابَزُوا بِالأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الإيمانِ)،&lt;ref&gt;حجرات: ۱۱.&lt;/ref&gt; اما مفسران شیعه معتقدند مقصود از فسوق در اینجا به معنای کذب است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۲۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; جدال در لغت به معنی منازعه و مغالبه است&lt;ref&gt;المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه طوف.&lt;/ref&gt; و منظور از آن در اینجا، قسم خوردن و گفتن «لا والله» و «بلی والله» است.&lt;ref&gt;المیزان، ج۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; این تفسیر برگرفته از روایات است؛ چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«فَالرّفثُ الجِماعُ، وَالفُسُوقُ الكَذبُ والسبابُ، وَالجدالُ قولُ الرّجلُ لا وَاللهِ وَ بَلىَ والله»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۹، ص۱۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''ب) صید:''' قرآن می فرماید: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُم).&lt;ref&gt;مائده: ۹۵.&lt;/ref&gt; طبق این آیه صید در حال احرام حرام است. البته طبق قاعده حمل عام بر خاص مراد صید در خشکی است؛ زیرا در ادامه فرمود: (حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مادُمْتُمْ حُرُماً).&lt;ref&gt;مائده: ۹۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''ج) حلق یا تراشیدن سر:''' یکی از محرمات احرام که در قرآن به آن تصریح شده تراشیدن سر است؛ چنان که فرمود: (لاتَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; البته حالت ضرر و اضطرار یا صد و حصر استثناست. به هر صورت این ممنوعیت مُغیّا به رسیدن قربانی به قربانگاه است که فرمود: (حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّه''' '''). درحقیقت انجام دادن حلق در روز عید قربان و بعد از انجام قربانی، نه تنها جایز، بلکه به عنوان یکی از مناسک، به نوعی واجب است.<br /> <br /> '''چهار- کفاره احرام:''' یکی از مسائل احرام، کفاره ارتکاب محرمات است که قرآن به چند نمونه بارز آن اشاره کرده است؛ از جمله شکار: (وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ).&lt;ref&gt;مائده: ۹۵.&lt;/ref&gt; این آیه ضمن آنکه اصل کفاره محرمات را تشریع می کند، به مسائلی چون نوع کفاره، جایگزین کفاره، محل انجام هدی و فلسفه کفاره می پردازد.<br /> <br /> '''پنج- کفاره صید:''' در صورتی که محرم عمداً مرتکب صید برّی شود، باید کفاره ای معادل آن از چهارپایان بدهد: (وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ)؛ کفاره ای که دو نفر عادل بر معادل بودن آن شهادت بدهند. این کفاره باید به صورت قربانی به کعبه رسانده شود یا اطعام مستمندان شود و در صورت عذر معادل آن روزه گرفته شود؛ چنان که در جای دیگر فرمود: (فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ بِهِ أَذى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; که عوامل اضطرار و جریمه نابخشودنی آن بیان شده است.<br /> <br /> # وقوف در عرفات و مشعر الحرام<br /> <br /> (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ  فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> فقره کریمه (تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى) در آیه پیش که متضمن سفارش به تقوا و تحصیل زاد معنوی بود، موهم این معناست که در ایام حج تنها باید به امور معنوی پرداخت و از تلاش برای امور دنیوی پرهیز شود. ازاین رو این آیه برای رفع این شبهه فرمود: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ). درحقیقت ارتباط دو آیه به خوبی روشن است. برخی مفسران نوشته اند مردم مکه در موسم حج، تجارت را نوعی گناه می دانستند و حتی می گفتند در حج باید در خدمت خدا بود؛ درحالی که تجارت در خدمت خود بودن است. آنان به کسی که در حج تجارت می کرد داج می گفتند؛ یعنی کسی که به دنبال جمع کردن دانه است؛&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۸۶؛ میبدی، كشف الاسرار، ج۱، ص۵۳۲.&lt;/ref&gt; تاجر در حج داج است؛ نه حاج. از سوی دیگر بعضی معتقد بودند کسانی که مَرکب خود را کرایه می دهند یا افرادی که در موسم حج کار می کنند حجشان درست نیست. خداوند با نزول این آیه، خط بطلان بر این عقاید غلط کشید و صراحتاً اجازه تجارت و کارکردن در ایام حج را صادر فرمود. &lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۲، ص۵۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابتغاء به معنای جست وجو و طلب&lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، کلمه بغی.&lt;/ref&gt; و فضل به معنای فزونی است.&lt;ref&gt;ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه فضل.&lt;/ref&gt; فضل در این آیه به معنای خرید و فروش، تجارت و کار است؛ چنان که در جای دیگر فرمود: (فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللهِ).&lt;ref&gt;جمعه: ۱۰.&lt;/ref&gt; افاضه به معنای زیاد شدن آب در ظرف و سرریز شدن آن است&lt;ref&gt;جوهری، صحاح اللغة، ریشه فیض.&lt;/ref&gt; و در این جا به معنای خروج دفعی و جمعی از عرفات است؛ گویا ظرف زمانی عرفه و ظرف مکانی عرفات از جمعیت موجود پر و سرریز شده و حج گزاران به مکان دیگر می روند؛ همان گونه که قرآن درباره چشمان پر از اشک می فرماید: (تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ  مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَق) &lt;ref&gt;مائده: ۸۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- جواز داد و ستد در حج:''' آیه (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ) بیانگر اصل جواز تجارت در موسم حج است. تعبیر (لاجناح) درحقیقت در مقام رفع حظری است که در ذهن مخاطب بوده است و هیچ دلالتی بر وجوب یا استحباب ندارد.<br /> <br /> '''دو- وقوف در عرفات:''' وقوف در عرفات رکن حج است؛ افاضه مستفاد از (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ)، مستلزم حضور شخص در عرفات است؛ یعنی حج گزار باید در عرفات باشد تا بتواند از آنجا کوچ کند. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: '''«الْوُقُوفُ  بِالْمَشْعَرِ فَرِيضَةٌ وَ الْوُقُوفُ  بِعَرَفَةَ سُنَّةٌ»'''.&lt;ref&gt;حرعاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۳، ص۵۵۲.&lt;/ref&gt; این سخن به معنای مستحب بودن وقوف در عرفات نیست؛ بلکه بدین معناست که وجوب وقوف در مشعر مستند به قرآن است، اما وجوب وقوف در عرفات مستند به سنت است.<br /> <br /> '''سه- افاضه از عرفات''': همان گونه که وقوف در عرفات واجب است، افاضه از عرفات نیز واجب است. بنابراین محور فقره (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ) کوچ از آن مکان است.<br /> <br /> '''چهار- کیفیت افاضه''': در آیه بعدی آمده است: (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ). مفسران در شأن نزول این آیه می نویسند: قریش در عرفات وقوف نمی کردند و تنها وقوف در مشعر داشتند؛ با این استدلال که ما اهل حرمیم و نباید از حرم خارج شویم. ولی دیگران در عرفات وقوف می کردند و از آنجا به سوی مشعر افاضه می کردند.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۶؛ میبدی، كشف الاسرار، ج۱، ص۵۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۸۰.&lt;/ref&gt; قرآن با این برتری طلبی مبارزه کرده و به قریش و هم پیمانان آنان دستور داد همانند دیگران از عرفات افاضه نمایند. منظور از ناس در اینجا کسانی هستند که از بیرون از حرم، ازجمله سرزمین یمن، برای حج می آمدند. طبعاً خطاب قرآن متوجه کسانی است که خلاف عموم تنها وقوف در مشعر داشتند. این احتمال نیز هست که منظور از ناس، ابراهیم و اسماعیل(ع) است که از عرفات افاضه کردند یا خطاب به همه حجاج است.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان، ج۲، ص۱۶۸؛ مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۶؛ قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۴۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج- منتهی الیه افاضه''': از فقره شریفه (فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) چنین استنباط می شود که افاضه از عرفات آغاز و به مشعرالحرام ختم می شود تا حج گزار در آنجا به ادای منسکی دیگر بپردازد.<br /> <br /> '''شش- استغفار در عرفات:''' یکی از مسائل وقوف در عرفات استغفار است که قرآن بدان اشاره کرد و فرمود: (وَاسْتَغْفِرُوا الله إِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ). بعضی مفسران معتقدند منظور، استغفار با زبان و توبه قلبی و پشیمانی از همه ذنوب و تقصیرات است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۶؛ میبدی، كشف الاسرار، ج۱، ص۵۳۵؛ فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۵، ص۱۶۷.&lt;/ref&gt; برخی دیگر می گویند امر به استغفار برای ترغیب به توبه در آن مواقف شریفه است؛ چراکه خداوند سبحان این اماکن را برای اجابت قرار داده است.&lt;ref&gt;التبیان، ج۲، ص۱۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هفت- مشعر یا مزدلفه؟''' در آیه شریفه، نام این موقف (الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) است. اما در روایات از آن به مزدلفه نیز یاد شده است؛ چنان که امام صادق(ع) در روایتی می فرماید: '''«إِنَّ''' '''ابراهيم أَتَاهُ جَبْرَئِيلُ... ثُمَّ أَفَاضَ بِهِ إِلَى الْمَشْعَرِ فَقَالَ يَا ابراهيم ازْدَلِفْ إِلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فَسُمِّيَتِ الْمُزْدَلِفَةَ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; درنتیجه باید گفت که این موقف دو نام دارد: نام قرآنی مشعر و نام روایی و عرفی مزدلفه.<br /> <br /> '''هشت- وقوف در مشعر:''' در ادامه آیه آمده است: (فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ). با این بیان به خوبی روشن می شود که مقصد افاضه از عرفات، موقف مشعرالحرام است؛ زیرا کلمه «عند» تصریح بر حضور در مشعر دارد.<br /> <br /> '''نه- ذكر در مشعر:''' در آیه یادشده دو بار امر به ذکر خدا شده است؛ نخست فرمود: (فَاذْكُرُوا الله عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) و دوباره فرمود: (وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ)؛ منظور از این ذکر چیست؟ برخی گفته اند: مراد تهلیل، تکبیر، ثنا، دعا و نماز  است&lt;ref&gt;مقدس اردبیلی، زبدة البیان، ص۳۵۱؛ زمخشری، الكشاف، ج۱، ص۲۴۶.&lt;/ref&gt; که درحقیقت ذکر زبانی مراد است. اما ذکر دوم ممکن است تأکیدی بر امر اول باشد. این احتمال نیز وجود دارد که با توجه به جمله (كَما هَداكُمْ) ذکر مخصوصی چون شکر مد نظر باشد که به ازای هدایت الهی صورت می گیرد.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۰۴؛ مقدس اردبیلی، زبدة البیان، ص۳۵۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۷۸؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # قربانی<br /> <br /> (فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> فقره فوق بخشی از آیه مربوط به حج تمتع است که به تفصیل به مسائل و مناسک مهم حج تمتع و ازجمله قربانی پرداخته است. اهمیت منسک قربانی، که به آن اضحیه نیز گفته می شود، تا حدی است که روز ادای آن به عید قربان و یا عیدالأضحی نامگذاری شده است. آیه بالا به این منسک مهم در حج تمتع اشاره دارد.<br /> <br /> افزون بر این آیه، آیات دیگری نیز، مستقیم یا غیرمستقیم، به مسئله قربانی پرداخته اند؛ از جمله: (يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ في  أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ  الْفَقيرَ)&lt;ref&gt;حج: ۲۸.&lt;/ref&gt; و (وَ الْبُدْنَ  جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ).&lt;ref&gt;حج: ۳۶.&lt;/ref&gt; اما آیه ای که با صراحت به تشریع قربانی پرداخته، همان فقره (مَن تَمَتَّعَ...) است.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- وجوب قربانی''': فقره (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) بیانگر وجوب قربانی در حج تمتع است. البته در حج قِران نیز در صورتی که حج گزار هنگام احرام، به عنوان إشعار، شتر قربانی نشان دار یا تقلید، گاو و گوسفند علامت گذاری شده، همراه داشته باشد واجب است قربانی کند. بر حج گزار مُفرد و قارن نیز مستحب است که قربانی کند.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الإسلام، ج ۱، ص۲۱۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''دو- جنس قربانی:''' طبق أوامر قرآن، حیوان قربانی منحصر به انعام است: (عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ).&lt;ref&gt;حج: ۲۸.&lt;/ref&gt; منظور از انعام، شتر، گاو، گوسفند و بز در دو جنس نر و ماده است: (ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ)&lt;ref&gt;انعام: ۱۴۳.&lt;/ref&gt;» و نیز: (وَمِنَ الْإِبِلِ  اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْن)&lt;ref&gt;انعام: ۱۴۴.&lt;/ref&gt;. در آیه دیگر، با توجه به اهمیت بزرگترین قربانی آمده است: (وَ الْبُدْنَ  جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ).&lt;ref&gt;حج: ۳۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''سه- زمان قربانی''': ظرف زمان ادای منسک قربانی، دهم ذی الحجه است. در قرآن دو تعبیر (أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ) &lt;ref&gt;بقره: ۲۰۳.&lt;/ref&gt; و (أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ)&lt;ref&gt;حج: ۲۸.&lt;/ref&gt; وجود دارد که به طور غیرمستقیم به این مسئله اشاره کرده است؛ در روایتی از امام صادق(ع)، که درباره ذکر ایام تشریق است، روز دهم، یوم النحر نامیده شده است: '''«التَّكْبِيرُ فِي أَيَّامِ  التَّشْرِيقِ  مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ إِلَى صَلاةِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ الثَّالِثِ»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الكافی، ج ۹، ص۱۶۶.&lt;/ref&gt; فقها نیز همین معنا را بیان کرده اند.&lt;ref&gt;.مقدس اردبیلی، زبدة البیان، ص۲۹۹؛ فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۲۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفسران نیز معتقدند که مراد از ایام، روز عید اضحی روز دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- محل قربانی:''' مقصد قربانی طبق آیه (لَكُمْ فيها مَنافِعُ  إِلى  أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتيقِ)&lt;ref&gt;حج: ۳۳.&lt;/ref&gt; بیت عتیق است. تعبیر (مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ) بیانگر منتهی الیه سیر آن شعائر است؛ یعنی جایی که آن قربانی باید نحر شود؛ چنان که در آیه دیگر آمده است: (هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ).&lt;ref&gt;مائده: ۹۵.&lt;/ref&gt; مفسران شیعه با الهام از روایات اهل البیت(ع)، ضمن گذر از مفهوم خاص کعبه، معتقدند که محل قربانگاه در حج، سرزمین منا و در عمره مفرده، مکّه است؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۳؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۸.&lt;/ref&gt;چنان که امام باقر(ع) درباره کفاره صید می فرماید: '''«فَعَلَيْهِ أَنْ يَنْحَرَهُ إِنْ كَانَ فِي الْحَجِّ بِمِنًى حَيْثُ يَنْحَرُ النَّاسُ فَإِنْ كَانَ فِي عُمْرَةٍ، نَحَرَهُ بِمَكَّةَ»'''.&lt;ref&gt;الكافی، ج۸، ص۵۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج- لزوم تقوا در قربانی''': موضع قرآن برابر قربانی آن است که می فرماید: (لَنْ يَنالَ الله لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ).&lt;ref&gt;حج: ۳۷.&lt;/ref&gt; نکته مهم در این آیه، رعایت تقواست؛ زیرا خداوندی که نه جسم است و نه محتاج، نیازی به گوشت و خون و پوست حیوانات ندارد؛ بلکه تقوا و اخلاص است که نزد خدا ارزش دارد. تضحیه نیز مقوله ای معنوی و وسیله تقرب به خداست،&lt;ref&gt;المیزان، ج ۱۴، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt; که مؤدی مناسک باید رعایت کند.<br /> <br /> '''شش- جواز سودبردن از قربانی:''' مفسران می نویسند: گروهی از مسلمانان عقیده داشتند نباید بر شتر قربانی سوار شد یا از آن شیر نوشید. قرآن این تفکر غلط را زدود و فرمود: (لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى  أَجَلٍ مُسَمًّى)&lt;ref&gt;حج: ۳۳.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۲۳، ص۳۳؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۸.&lt;/ref&gt; افزون بر این، در آیات دیگری آمده است: (لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ  لَهُمْ)&lt;ref&gt;حج: ۲۸.&lt;/ref&gt; و (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ).&lt;ref&gt;حج: ۳۶.&lt;/ref&gt; از این فقرات استنباط می شود که کنار منافع معنوی و اخروی، منافع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ازجمله شیر، بچه، پشم و سواری گرفتن برای قاصدین بیت الله نیز مجاز است. این سودبردن تا زمان محدود و مشخص، یعنی زمان نحر و ذبح است. امام صادق(ع) فرمود: '''«إِنِ احْتَاجَ إِلَى ظَهْرِهَا رَكِبَهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْنُفَ عَلَيْهَا وَ إِنْ كَانَ لَهَا لَبَنٌ حَلَبَهَا حِلاباً لايَنْهَكُهَا»'''؛&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۵۰۴.&lt;/ref&gt;یعنی به گونه ای شیر بدوشد که اذیت نشود.<br /> <br /> '''هفت- کیفیت نَحر قربانی:''' در آیات مربوط به حج، شرایطی برای قربانی کردن آمده است: (وَ الْبُدْنَ  جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْها صَوافّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا...)&lt;ref&gt;حج: ۳۶.&lt;/ref&gt;. در این آیه به اموری اشاره شده است ازجمله:<br /> <br /> الف)  بردن نام خدا؛ بدین معنا که به هنگام نحر شتر یا ذبح گاو و گوسفند باید نام خدا برده شود.<br /> <br /> ب) صواف بودن بُدن؛ بُدن به ضم دال، جمع بَدَنَه، بر شتر قربانی به دلیل بزرگی جثه آن اطلاق می شود.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، واژه بدن.&lt;/ref&gt; منظور از صوافّ بودن این است که شتر قربانی هنگام نحر شدن، روی پا ایستاده و یک دست آن بسته باشد.<br /> <br /> ج) آرام گرفتن پهلو؛ کنایه از جان دادن. درباره گاو هم می گویند باید چهار دست و پایش بسته و تنها دُم آن آزاد باشد. گوسفند هم باید تنها یک پایش آزاد باشد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''هشت- مصرف قربانی''': آیه (فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ)&lt;ref&gt;حج: ۳۶..&lt;/ref&gt; بیانگر این است که گوشت قربانی باید به مصرف برسد و تنها اهراق دم یا ریختن خون هدف نیست. مصرف کنندگان گوشت قربانی، خود حج گزار و فقرای بائس و معترّ هستند. منظور از بائس و بؤس شدت فقر است. منظور از قانع، فقیری است که به اندک قناعت می کند و با وجود نیاز درخواست نمی کند. اما معترّ فقیری است که با اصرار درخواست کمک می کند؛&lt;ref&gt;راغب، المفردات، بئس و قنع و عرّ.&lt;/ref&gt;چنان که در روایتی امام صادق(ع) می فرماید: '''«الْقَانِعُ الَّذِي يَقْنَعُ بِمَا أَعْطَيْتَهُ وَ الْمُعْتَرُّ الَّذِي يَعْتَرِيكَ وَ السَّائِلُ الَّذِي يَسْأَلُكَ فِي يَدَيْهِ وَ الْبَائِسُ هُوَ الْفَقِيرُ».'''&lt;ref&gt;کلینی، الكافی، ج۹، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''نه- حرمت شعائر:''' (وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللهِ لَكُمْ فيها خَيْر)&lt;ref&gt;حج: ۳۶.&lt;/ref&gt; (مَنْ يُعَظِّمْ  شَعائِرَ اللهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ).&lt;ref&gt;حج: ۳۲.&lt;/ref&gt; مراد از شعائر در این آیات نشانه های دین یا علائم مناسک حج است. مقصود از اینکه برای شماست، اعمالی عبادی است که شما انجام می دهید؛ منظور از خیریت این است که سود دنیوی و ثواب اخروی دارد.&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج ۷، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; البته باید توجه داشت که مبدأ شعائر بودن، هنگامی است که آن حیوان در مسیر حج قرار  گیرد؛ اما پیش از آن مانند دیگر حیوانات است.<br /> <br /> '''ده- بدل قربانی:''' پیش از این در بحث از آیه (أتمّوا الحَجّ وَ العُمرَة) بیان شد که ممکن است حج گزار متمتع به دلیل نبودن قربانی یا عدم توانایی مالی، قادر به تهیه قربانی نباشد؛ در این صورت تکلیف قربانی به ده روز روزه تبدیل می شود که سه روز آن باید در حج، یعنی هفتم، هشتم (ترویه) و نهم (عرفه) صورت گیرد و هفت روز آن پس از بازگشت به وطن انجام شود.<br /> <br /> # حلق و تقصیر<br /> <br /> (لَقَدْ صَدَقَ اللهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَ  الْمَسجِدَالحَرامَ إِنْ شاءَ اللهُ آمِنينَ مُحَلِّقينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرينَ، لاتَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَريباً).&lt;ref&gt;فتح: ۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> یکی از مناسک مهم زیارت بیت الله الحرام حلق و تقصیر است که هرکدام به حسب وظیفه، برای عمره گزار با تعیین در تقصیر و برای حج گزار به صورت تخییر بین حلق و تقصیر انجام می شود. قرآن کریم در دو آیه به این منسک اشاره کرده است: یکی آیه فوق و دیگری آیه: (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ  وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ).&lt;ref&gt;حج: ۲۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پیامبر(ص) در مدینه خوابی دید که با یارانش برای انجام مناسک عمره وارد مکه می شوند و این خواب را برای یاران بیان کرد. همگی شاد و خوشحال شدند. اما جمعی تصور می کردند تعبیر و تحقق این خواب در همان سال واقع خواهد شد. هنگامی که مشرکان راه ورود به مکه را در حدیبیه به روی مسلمانان بستند، گرفتار شک و تردید شدند، که مگر رؤیای پیامبر(ص) هم ممکن است نادرست از آب در آید؟ مگر بنا نبود ما به زیارت خانه خدا مشرف شویم؟ پس این وعده چه شد و آن خواب رحمانی کجا رفت؟! پیامبر(ص) در پاسخ این سؤال فرمود: «مگر من به شما گفتم این رؤیا همین امسال تحقق خواهد یافت؟» آیه فوق در همین رابطه در راه بازگشت به مدینه نازل شد و [با قسم در لَتَدْخُلُنَ]  تأکید کرد که این رؤیای صادقه بوده و چنین مسئله ای حتمی و قطعی و انجام شدنی است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۹، ص۱۹۰؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در پایان آیه به سه نکته اساسی اشاره شده است: یکی اینکه (لا تَخافُونَ) یعنی هنگام دخول به مسجدالحرام هراسی ندارید. دوم در اینکه (فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا) یعنی در صلح حدیبیه و تأخیر در دخول به مسجدالحرام مصلحتی است که شما نمی دانید. سوم (فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ) یعنی قبل از دخول به مسجدالحرام پیروزی قرار داد تا راه ورود به مسجد هموار شود. برخی آن را صلح حدیبیه&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج ۹، ص۱۹۰؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۲۹۱.&lt;/ref&gt; و برخی آن را فتح خیبر می دانند.&lt;ref&gt;تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۵۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- حجیت رؤیای پیامبر'''(ص)؛ در آیه شریفه یادشده، سخن از رؤیای نبوی است. بر اساس دلالت عقل و قرآن، آنچه به پیامبر(ص) در بیداری وحی شود و در قالب قول و عمل و تقریر تجلی  یابد، برای مردم حجت است؛ از آن طرف تفاوتی بین خواب و بیداری پیامبر(ص) و امام معصوم(ع) نیست؛ چنان که دستور ذبح اسماعیل(ع)، در خواب به حضرت ابراهیم(ع) داده شد: (يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى  فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُك) &lt;ref&gt;صافات: ۱۰۲.&lt;/ref&gt;. ضمن اینکه در حکم یادشده خداوند سبحان با تقریر رؤیای نبوی، محتوای آن را به حقیقت بدل کرد و فرمود: (لَقَدْ صَدَقَ اللهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ).<br /> <br /> '''دو- وجوب حلق و تقصیر:''' مُحَلّق در جمله (مُحَلِّقينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّـرينَ)، از ریشه حَلق و حِلاقه به معنای تراشیدن سر است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، کلمه حلق.&lt;/ref&gt; تقصیر از ریشه قصر به معنی کوتاه کردن است. مُقصّر در این اصطلاح کسی است که در زیارت خانه خدا عمل تقصیر انجام  دهد. این دو تعبیر در آیه گویای این است که واردین به مسجدالحرام، خواه به صورت عمره یا حج، باید منسکی به نام حَلق و تقصیر به جای بیاورند؛ گرچه عبارت قرآن از سنخ جمله خبریه و گزارش از آینده است، درحقیقت خداوند در قالب '''«الإنشاء بلسان الإخبار»''' فرموده است: (لَتَدْخُلُنَ  الْمَسجِدَالحَرامَ إِنْ شاءَ اللهُ آمِنينَ مُحَلِّقينَ...). از این عبارت وجوب حلق و تقصیر استنباط می شود؛ همانند: (الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ  أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْن) &lt;ref&gt;بقره: ۲۳۳.&lt;/ref&gt; که صرف گزارش نیست بلکه حق شیردادن یا تکلیف شیردادن بر مادران است.<br /> <br /> '''سه- اختصاص حلق به مردان''': بر اساس قاعده اشتراک تکالیف بین زن و مرد، احکام در قرآن و روایات هرچند با تعابیر مذکر و مردانه باشد، اختصاصی به مردان ندارد؛ بلکه زن و مرد در آن مشترکند؛ مگر قرینه متصل یا منفصلی بر اختصاص به یکی از دو جنس وجود داشته باشد. طبیعتاً حکم حلق و تقصیر نیز باید مشترک باشد. اما بر اساس روایات، حلق اختصاص به مردان و تقصیر مشترک است؛ چنان که در روایتی امام صادق(ع) فرمود: '''«لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ  وَ يُجْزِيهِنَّ التَّقْصِير'''».&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص۲۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''چهار- جمع یا تفریق در حلق و تقصیر''': حلق و تقصیر دو عمل است و ظاهر عطف (مُقَصِّرِینَ ) بر (مُحَلِّقِینَ ) نیز همین است. دو صورت دیگر نیز متصور است: یکی تخییر بین حلق یا تقصیر و دوم تفاوت وظایف نسبت به افراد متفاوت؛ بدین معنا که برای حج صَرُورَه و حَجّة الاسلام، یعنی اولین حج حلق، و برای حج مکرر تقصیر باشد. چون آیه تعیین تکلیف نکرده است باید به سراغ روایات رفت. در روایتی امام صادق(ع) می فرماید: '''«عَلَى الصَّرُورَةِ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ وَ لايُقَصِّرَ إِنَّمَا التَّقْصِيرُ لِمَنْ قَدْ حَجَّ حَجَّةَ الإِسْلامِ»'''&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص۲۲۳.&lt;/ref&gt;. فقها نیز بر همین اساس فتوا به افضلیت حلق بر صروره داده اند.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الإسلام، ج ۱، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # طواف<br /> <br /> (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ )&lt;ref&gt;حج: ۲۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> این آیه سه محور دارد: نخست امر به زدودن آلودگی ها و زوائد از بدن: (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ). دوم وجوب وفای به نذر: (وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ ) و سوم امر به طواف: (ولْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ). به طورکلی درباره طواف دو دسته آیات وجود دارد: آیاتی که صریحاً امر به طواف کرده است؛ مثل آیه فوق؛ دسته دوم آیاتی است که غیرمستقیم به طواف پرداخته است، مثل: (أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; و نیز : (طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَالْقائِمينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُود)&lt;ref&gt;حج: ۲۶.&lt;/ref&gt; که مستلزم وجود طواف در حج است.<br /> <br /> کلمه طواف در اصل به معنای گردش چیزی دور دیگر است.&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ و ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه طوف.&lt;/ref&gt; اگر به گروهی از انسان ها نیز طائفه می گویند به این جهت است که گویا این جماعت گرد یکدیگر می چرخند و در این جا مراد گردش خاص به دور خانه خداست.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- وجوب طواف''': فقره مبارکه: (ولْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتيقِ) که مشتمل بر فعل امر است و ظهور در وجوب دارد، بیانگر این است که طواف بیت الله الحرام فی الجمله واجب است. ضمناً تعبیر به (ليطّوّفوا) که از باب تفعل است به نوعی معنای مطاوعه و پذیرش دارد. در کتب فقهی از طواف، به دلیل اهمیت آن، به عنوان رکن حج یاد می شود.<br /> <br /> '''دو- اقسام طواف:''' هرچند قرآن امر به مطلق طواف کرده است، لیکن طواف خود دارای تقسیماتی است: طواف در عمره، طواف در حج، طواف زیارت، طواف نساء و طواف وداع، و از سوی دیگر طواف واجب و طواف مستحب، و نیز طواف ضمن حج و عمره یا طواف مستقل نیابی و نذری.<br /> <br /> '''سه- استقلال طواف''': طواف هرچند به عنوان منسکی از مناسک حج و عمره است، از تعابیری که در آیات مربوط به بیت الله و مسجدالحرام به چشم می خورد، معلوم می شود که طواف کنار نماز، اعتکاف، رکوع و سجده یک عبادت مستقل نیز است که فرمود: (أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْعاكِفينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; و (طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْقائِمينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُود)؛&lt;ref&gt;حج: ۲۶.&lt;/ref&gt; یعنی بیت، برای طواف و نماز و اعتکاف است. به عبارت دیگر بر خلاف سعی که مقید به حج و عمره است: (فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ)، طواف را بدون این قید آورده است و از اینجا استنباط می شود که طواف را جدای از حج یا عمره نیز می توان انجام داد.<br /> <br /> '''چهار- محل طواف:''' مراد از مطاف، مکانی است که طواف کننده باید در آن محل بچرخد. تصریح آیه شریفه به بیت عتیق نشان می دهد که طواف باید حول بیت عتیق باشد. که مراد از آن همان کعبه است: (ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتيقِ )&lt;ref&gt;حج: ۳۳.&lt;/ref&gt; و (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدى لِلْعالَمينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبْراهيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ  كانَ آمِنا)&lt;ref&gt;آل عمران: ۹۶-۹۷.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> '''پنج- مبدأ طواف:''' وقتی طائف به صورت مدوّر گرد یک مسافت مربع شکل حرکت می کند، ظاهر امر این است که از هر نقطه ای شروع شود طواف صدق می کند اما طبق روایات حجرالأسود به عنوان نقطه آغاز طواف معین شده است؛ چنان که امام صادق(ع) درباره کسی که از حجر اسماعیل طواف کرده بود فرمود: '''«فَلْيُعِدْ طَوَافَهُ مِنَ  الْحَجَرِ الأَسْوَدِ إِلَى الْحَجَرِ الأَسْوَد»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۳، ص۳۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # نماز طواف<br /> <br /> (وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى)&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> قرآن کریم پیش از آیه بالا درباره ابراهیم(ع) فرمود: (وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي  قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ)&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۴.&lt;/ref&gt; و در آن به گوشه ای از خصائص ابراهیم(ع) چون آزمون سخت، اعطای امامت و تقاضای آن برای فرزندانش اشاره کرد. پس از آن در صدر آیه یادشده، به ویژگی های بیت الله الحرام پرداخته و می فرماید: (وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً). خداوند در این آیه، بیت الله را مثابه و أمن معرفی می کند. مثابه، از ریشه ثوب، به معنای بازگشت و تکرار است&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر، ثوب.&lt;/ref&gt; و به لحاظ تفسیری ممکن است به معنای محل ثواب باشد؛ زیرا خدا بر انجام حج ثواب می دهد یا بدین معناست که هرساله زیارت بیت الله تکرار می شود.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ص۳۸۲.&lt;/ref&gt; بر همین اساس برخی آن را دلیل استحباب تکرار حج دانسته اند.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۱۰.&lt;/ref&gt; (أَمْناً) یعنی هر کس بدان جا پناه ببرد در امان خواهد بود، حتی اگر خطاکار باشد.&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج ۱، ص۳۸۲.&lt;/ref&gt; درحقیقت بیت الله به لحاظ تشریعی مأمن است و باید امنیت زائر بیت الله الحرام تأمین شود؛ نه اینکه تکویناً زائر در امان است؛ چون با واقعیت خارجی و تاریخ ناهماهنگ است. به هر صورت پس از بیان مثابه و مأمن بودن بیت، خدای سبحان در ادامه آیه می فرماید: (وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى)؛ یعنی چنین خانه ای با چنین معمار و بنّایی سزاست که مردم پا جای پای او بگذارند و قدمگاهش را معبد خویش قرار دهند.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- مصلای نماز:''' صراحت آیه در اتخاذ مقام ابراهیم(ع) به عنوان مصلاست. در قرآن دوبار به مقام ابراهیم(ع) اشاره شده است؛ یکی در آیه بالا و دیگری در آیه: (فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ  إبْراهيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنا).&lt;ref&gt;آل عمران: ۹۷.&lt;/ref&gt; برخی مفسران بر این باورند که مصلا همه حرم است؛ چراکه ابراهیم(ع) درآنجا پا گذاشته است.&lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۴، ص۱۳۹.&lt;/ref&gt; فاضل مقداد در آیه دوم با قرطبی هم فکر است، اما در آیه اول معتقد است مراد از مقام ابراهیم(ع) سنگی است که جای پای ابراهیم(ع) در آن مشاهده می شود.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۱۰.&lt;/ref&gt; مجموع قرائن متصل و منفصل مؤید این است که مراد همان محل خاص است؛ نه کل حرم.<br /> <br /> '''دو- همه مقام یا بخشی از آن:''' مقام ابراهیم(ع) امروزی، یعنی اسطوانه مشتمل بر جای پا، اصلاً قابلیت مصلا را ندارد و در آیه (اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ)، نیز تعبیر (مِنْ) به کار رفته است؛ حال اگر کلمه «من» تبعیضیه باشد، یعنی بخشی از مقام ابراهیم(ع) را مصلا قرار دهید و اگر ابتدائیه یا بیانیه باشد، یعنی ابتدای مقام ابراهیم(ع) را به عنوان مصلا اتخاذ کنید و این ناممکن است. طبق روایاتی که حج را توصیف می کند و در آن تعبیر به «عند مقام» آمده است: '''«وَيُصَلِّي بِالْبَيْتِ رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ مَقَامِ  إِبْرَاهِيمَ»'''، &lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; کلمه «عند مقام» بر سمت راست یا چپ مقام نیز صدق می کند.<br /> <br /> '''سه- نماز پشت مقام:''' هرچند در خود آیه «من مقام» تعبیر شده است، اما امام صادق(ع) در وصف حج نبوی فرمود: '''«فَلَمَّا طَافَ بِالْبَيْتِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَلْفَ مَقَامِ  إِبْرَاهِيمَ »'''&lt;ref&gt;همان، ص۲۲۴.&lt;/ref&gt;و درباره اعمال عمره فرمود: '''«وَ صَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ خَلْفَ  مَقَامِ  إِبْرَاهِيم »'''؛&lt;ref&gt;همان، ج۱۴، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt;یعنی نمازگزار نزد مقام ابراهیم(ع) باید به گونه ای بایستد که مقام بین مصلی و کعبه قرار گیرد.<br /> <br /> # سعی<br /> <br /> (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاجُناحَ عَلَيْهِ  أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شاكِرٌ عَلِيمٌ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> صفا و مروه نام دو کوه است که در سمت حجرالاسود به فاصله چندصد متری از یکدیگر قرار دارند و امروزه با توجه به توسعه مسجدالحرام به صورت سالن بزرگی درآمده است. این مکان محل انجام یکی از مناسک مهم حج و عمره است. شعائر، به معنای مناسک، یا به معنای نشانه هاست و نشانه بودن صفا و مروه به این معناست که انسان با دقت در آن می تواند به عظمت خدا پی  ببرد.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، کلمه شعر.&lt;/ref&gt; همچنین تاریخ زنده ای از مجاهدت اولیای الهی چون ابراهیم، اسماعیل و هاجر(ع) است. قرآن کریم از صفا و مروه، کنار برخی دیگر از نمادهای حج به عنوان شعائر یاد کرده است.&lt;ref&gt;از جمله صید در حال احرام (مائده: ۲)، قربانی، نذر و طواف (حجّ: ۳۲) و شتر قربانی در حج (حجّ: ۳۶).&lt;/ref&gt; نشانگی صفا و مروه نه تنها برای مؤمنان عصر نزول شعائر بوده، بلکه امروزه نیز علامت و نشانه عظمت خداست؛ چراکه صفا و مروه یادآور این است که روزگاری بی آب و گیاه بود و روزی دیگر با عنایات الهی آباد شده است. صفا و مروه ای که زمانی بتکده بود، روزی دیگر با اراده الهی به مرکز توحید تبدیل شد.<br /> <br /> بعضی از مسلمانان در زمان پیامبر(ص)، به این دلیل که در گذشته بت إساف در صفا، و بت نائله در مروه مستقر بود و مشرکان این دو محل را لمس و مسح می کردند، بر این باور بودند که سعی میان صفا و مروه روا نیست. با نزول آیه این شبهه برطرف شد؛  چنان که امام صادق(ع) فرمود: '''«كان المُسلِمُون يَرَون انّ الصَفا والمَروَة ممّا ابتَدَعَ اهلُ الجاهِلية، فَأنزَلَ اللهُ هَذهِ الآيَة»'''. همچنین از آن حضرت روایت شده است: '''«نَزَلَ آدمُ عَلى الصَفا و نَزلَت حَوّاء عَلى المَرَوة فَسُمّي الصَفا باسم آدم المصطفى، و سُمّيتِ المَروة باسم المرأة»'''.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۴۰، ذیل آیه مورد بحث؛ برای آگاهی از دیگر نظرات رک: قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۲، ص۱۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قرآن کریم پس از معرفی معنوی صفا و مروه، به منسک مربوط به آن اشاره کرده، می فرماید هر کس حج و عمره انجام می دهد، باید بین آن دو سعی و به تعبیر خود قرآن طواف نماید. واژه طواف به معنای گردش چیزی گرد چیز دیگر است&lt;ref&gt;فیومی، المصباح المنیر؛ ابن فارس، مقاییس اللغة، کلمه طوف.&lt;/ref&gt; که گاهی دورانی است، مثل طواف بیت الله و گاهی به صورت حرکت تکراری به سمت چیزی است، مثل طواف بین صفا و مروه، که به آن سعی نیز گفته می شود و به این جهت به فاصله بین صفا و مروه، مسعی گفته می شود. در پایان آیه با دو وصف (شاکِر) و (عَلِیم) بیان می شود که خدا به اعمال صحیح انسان ها پاداش می دهد. شکر خدا همان پاداش دادن به اعمال است و چون پاداش دادن نیاز به آگاهی دارد شکر با وصف علیم ترکیب شد.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- تشریع سعی:''' این آیه با تعبیر (لا جُناحَ) در مقام تشریع اصل منسک سعی است. درحقیقت حظری که نسبت به سعی بین آن دو استشمام می شد، برداشته شد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج ۱، ص۳۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دو- وجوب سعی:''' سعی از مناسک واجب و رکنی حج است و با ترک عمدی آن حج باطل می شود. تعبیر (فلا جُناحَ) که به معنای نفی گناه است،&lt;ref&gt;المصباح المنیر؛ مقاییس اللغة، کلمه جنح.&lt;/ref&gt; گرچه ظهور در مطلق جواز دارد، اما همانند آیه (وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ  أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ)&lt;ref&gt;نساء: ۱۰۱.&lt;/ref&gt; است و البته به کمک روایات، مفید حکم وجوبی است.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۴۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه- سعی در ضمن حج و عمره:''' از اینکه فرمود: ('''فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ''') استنباط می شود که عمل سعی تنها در ضمن مراسم حج و عمره مطلوب است و در غیر این دو حالت، سعی، هیچ گونه مطلوبیتی ندارد.<br /> <br /> '''چهار- انقیاد در عبادات:''' اینکه خداوند فرمود: (وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شاكِرٌ عَلِيمٌ)، منظور این است که اوامر الهی و عبادت ها، خواه واجب یا مستحب همه جزء خیرات است، و باید از روی طوع و پذیرش باشد؛ نه اکراه.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۸۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''پنج- ابتدای سعی:''' هرچند در آیه: (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللهِ)، ابتدا از صفا نام برده و بعد نام مروه آمده است، ولی از این ترتیب نمی توان استنباط کرد که سعی باید از محل صفا شروع و به مروه ختم بشود.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج۱، ص۳۱۲.&lt;/ref&gt; البته با کمک روایات و ازجمله این روایت امام صادق(ع): '''«ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ الله بِهِ»'''&lt;ref&gt;طوسی، تهذیب الأحکام، ج۵، ص۱۴۵.&lt;/ref&gt; چنین حکمی قابل استنباط است.<br /> <br /> # طواف نساء و نماز طواف نساء<br /> <br /> (وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ  الْعَتيقِ)&lt;ref&gt;حج: ۲۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> در بحث طواف درباره این آیه سخن گفته شد. در اینجا از زاویه دیگری باید گفت آیه در بدو نظر تنها به مطلق طواف اشاره کرده است و در آن، قرینه ای بر طواف نساء یا نوع خاصی از طواف وجود ندارد. تنها از طریق روایات می توان گفت مراد از طواف در آیه: طواف النساء است؛ چنان که امام کاظم(ع) درباره آیه: (وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ) فرمود: «طَوَافُ الْفَرِيضَةِ، طَوَافُ النِّسَاءِ»&lt;ref&gt;کلینی، الكافی، ج۹، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; و امام صادق(ع) درباره تأخیر زیارت [اعمال مکه] تا هنگام نَفْر از منا فرمودند: '''«لا بَأْسَ وَ لايَحِلُّ لَهُ النِّسَاءُ حَتَّى يَزُورَ الْبَيْتَ وَ يَطُوفَ طَوَافَ  النِّسَاءِ»'''.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص۲۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطلب مهمی که درباره طواف نساء وجود دارد این است که این منسک از اختصاصات مذهب شیعه است. در میان شیعه و اهل سنت، تعداد طواف ها مشترکند، اما عناوین طواف ها متفاوت است. در فقه شیعه، طبق روایت امام صادق(ع): '''«وَ أَمَّا الْمُتَمَتِّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَعَلَيْهِ ثَلاثَةُ أَطْوَافٍ  بِالْبَيْت»''' &lt;ref&gt;همان، ج ۱۱، ص۲۱۲.&lt;/ref&gt; سه طواف واجب وجود دارد که عبارتند از: طواف عمره، طواف زیارت و طواف نساء. همچنین در فقه شیعه طواف وداع نیز مستحب است. اما در فقه اهل سنت سه طواف واجب است: طواف عمره، طواف افاضه و طواف وداع،&lt;ref&gt;جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ج۱، ص۶۳۸-۶۸۵ و ۷۱۶.&lt;/ref&gt; و سخنی از طواف نساء نیست.<br /> <br /> نکته فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''زمان طواف نساء''': بر اساس آیه کریمه (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ  الْعَتيقِ) طواف پس از وقوفین و اعمال روز عید و وفای به نذر - اگر نذری داشته باشد - قرار دارد. اما در اینکه بلافاصله پس از حلق یا تقصیر انجام شود یا پس از اعمال مکه، باید به روایات رجوع شود. در این زمینه طبق روایتی امام کاظم(ع) فرمود: '''«إِنَّمَا طَوَافُ  النِّسَاءِ بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنْ مِنى»'''.&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج ۱۳، ص۴۴۴.&lt;/ref&gt; فقها نیز مطابق روایات به این مهم اشاره کرده  و نوشته اند: «وقت ادای طواف نساء پس از فارغ شدن از سعی در حج تا آخر ایام تشریق است».&lt;ref&gt;مؤمن قمی، جامع الخلاف والوفاق، ص۲۰۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # بیتوته در منا<br /> <br /> (وَ اذْكُرُوا الله في  أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ  فَمَنْ تَعَجَّلَ في  يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا الله وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيهِ تُحْشَرُونَ)&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۳.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> خداوند سبحان در آیات پیشین به بیان مهم ترین مسائل حج، مانند تشریع حج، قربانی در تمتع، وقوف در عرفات و افاضه به مشعر پرداخت. در این آیات هم به بیان مناسک انتهایی فریضه حج پرداخته و سه مسئله مهم را بیان فرموده است:<br /> <br /> الف) بیتوته در منا؛<br /> <br /> ب) ذکر خدا؛<br /> <br /> ج) کوچ از منا.<br /> <br /> مراد از ایام معدودات، ایام تشریق، یعنی سه روز پس از عید قربان، یا همان روز یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۵۳۲.&lt;/ref&gt; روز یازدهم، یَومُ الْقَرّ، روز دوازدهم یَومُ الصَّدْر و روز سیزدهم یَومُ النَّفْر نامیده شده است.&lt;ref&gt;فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج ۱، ص۳۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بیتوته، مَبیت و بیات، از ریشه بیت و بات، به لحاظ ساختاری مصدر و به معنای سکنا گزیدن در شب و کار شبانه است؛ همان طور که ظلّ به کار روزانه اطلاق می شود؛ چنان که قرآن نیز در وصف عبادالرحمان می فرماید: (الَّذينَ يَبيتُونَ  لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً).&lt;ref&gt;فرقان: ۶۴.&lt;/ref&gt; برخی ارباب لغت گفته اند ازاین جهت که در معنای بیات و بیتوته سکنای شب لحاظ شده است، به خانه نیز که معمولاً مسکن شبانه است بیت اطلاق شده است.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق، ج۱، ص۳۵۸، کلمه بات.&lt;/ref&gt; معنای بیتوته، در اصطلاح فقهی، تفاوت چندانی با معنای لغوی آن ندارد، اما این گونه هم نیست که هرگونه بیتوته ای مراد باشد؛ بلکه بیتوته افراد خاص، در زمان، مکان و شرایط مخصوص مراد است. چنان که شیخ انصاری در این زمینه نوشته است: «بیتوته یعنی شب به سر بردن در منا در شب یازدهم و دوازدهم».&lt;ref&gt;شیخ انصاری، مناسک حج محشی، ص۱۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- وجوب بیتوته:''' در آیه شریفه به صراحت و به دلالت مطابقی سخن از وجوب بیتوته نیست. از این رو به عالمان و مفسرانی چون شیخ طوسی و طبرسی، نسبت استحباب داده شده است.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة، ج ۵، ص۳۹۶.&lt;/ref&gt; برخی فقهای قرآن پژوه افزون بر نصوص روایی، به دو مقوله دیگر بر وجوب. تمسک کرده اند: یکی سیره مستمر مسلمین متصل به معصومین(ع) در واجب بودن بیتوته و دیگری وجوب قربانی در صورت ترک این منسک. &lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''دو- زمان و مکان بیتوته:''' از گفته های پیشین به خوبی معلوم شد که زمان بیتوته، همان ایام معدودات، یعنی شب یازدهم و دوازدهم و سیزدهم است. در اینکه مراد از شب، تمام شب، یا نیمه اول یا نیمه دوم است باید به روایات رجوع کرد.<br /> <br /> '''سه- مقدار بیتوته''': در تفسیر فقهی آیه (فَمَنْ تَعَجَّلَ في  يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) بیتوته، به صورت ذاتی، برای شب های یازدهم و دوازدهم است؛ زیرا اگر روز دوم بعد از عید از منا کوچ کند، بیتوته بیش از دو شب لازم نیست. اما اگر روز دوازدهم از منا کوچ نکند و شب سیزدهم در منا بماند، بر اساس فقره (وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) باید در آن شب نیز بیتوته کند. افزون بر اینکه اگر حج گزار در حال احرام مرتکب صید و یا عمل زناشویی شده باشد، باید شب سوم نیز بیتوته کند.&lt;ref&gt;نراقی، مستند الشیعة، ج ۱۳، ص۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- ذکر خدا:''' ذکر خدا یکی از فلسفه های حج است که سراسر این عمل عبادی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را فراگرفته است. خداوند پیش از آیه یادشده فرمود: (فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ  فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً)&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۰.&lt;/ref&gt;؛ یعنی حج گزار باید بعد از ادای هر یک از مناسک یا ادای مجموع مناسک به یاد خدا باشد؛ چنان که در ابتدای آیه فرمود: (وَ اذْكُرُوا اللهَ في  أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ). ساختار فعل امری (أذْكُرُوا) در هر دو آیه دلالت بر وجوب ذکر دارد؛ چنان که در جای دیگر نیز درباره حج آمده است: (لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ في  أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ) &lt;ref&gt;حج: ۲۸.&lt;/ref&gt; که به قرینه (عَلى  ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقيرَ)&lt;ref&gt;حج: ۲۸.&lt;/ref&gt; به این معناست که مفاد هر سه آیه لزوم یاد و نام خدا در منا است.<br /> <br /> '''پنج- یاد یا نام خدا:''' در فرهنگ و ادب عرب و قرآن کریم، ذکر هم شامل یاد، یعنی ذکر قلبی می شود و هم نام، یعنی ذکر زبانی را در بر می گیرد. ذکر قلبی مانند این آیه: (وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً)&lt;ref&gt;اعراف: ۲۰۵.&lt;/ref&gt; و ذکر زبانی مانند این آیه: (وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ) که مراد ذکر زبانی است.<br /> <br /> امام صادق(ع) فرمود:<br /> <br /> التَّكْبِيرُ أَيَّامَ التَّشـْرِيقِ مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ يَوْمَ النَّحْرِإِلَى صَلاةِ الْعَصْـرِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، إِنْ أَنْتَ أَقَمْتَ بِمِنًى... وَ التَّكْبِيرُ أَنْ تَقُولَ: اللهُ أَكْبَرُ اللهُ أَكْبَرُ، لا إِلَهَ إِلاّ اللهُ وَ اللهُ أَكْبَرُ، اللهُ أَكْبَرُ وَ للهِ الْحَمْدُ، اللهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا هَدَانَا، اللهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا رَزَقَنَا مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ وَ الْحَمْدُ للهِ عَلَى مَا أَبْلانَا.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ۷، ص۴۶۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مفسران نیز بر اساس روایات گفته اند: «ذکری که بدان امر شده است، در تعقیب پانزده نماز از نماز ظهر روز عید تا نماز صبح روز سیزدهم است».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج ۲، ص۵۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قاعده تغلیب<br /> <br /> استنباط حکم فقهی بیتوته در شب های منا که مستفاد از آیه فوق و به ویژه تعبیر (أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ) است، متوقف بر تعمیم در معنای ایام است؛ زیرا تبادر از ایام روزهاست؛ اما شب ها، که زمان اصلی بیتوته است، از مفهوم یوم خارج است؛ مگر با غلبه دادن یوم بر لیل؛ یعنی مراد از ایام، روز و شب است که در ادبیات از آن به صنعت تغلیب یاد می شود. آیت الله سبحانی به این تعمیم اشاره کرده است.&lt;ref&gt;سبحانی، الحج فی الشریعة الإسلامیة الغراء، ج ۵، ص۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # نفر از منا<br /> <br /> (فَمَنْ تَعَجَّلَ في  يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا الله وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَىهِ تُحْشَـرُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> چشم انداز آیه<br /> <br /> بعد از آنکه اعمال حج از احرام تا وقوفین و اعمال منا به انجام رسید، چه اعمال مکه در بازه زمانی دو روزه در منا به جا آورده شود یا موکول به بعد از منا شده باشد، روز دوازدهم بعد از رمی جمره عقبه، تا غروب فرصت هست که حج گزار از منا خارج شود، که از آن تعبیر به نَفْر از منا می شود. اگر حج گزار عجله نکند، می تواند تا روز سیزدهم نیز در منا بماند و بعد از آن از منا کوچ کند. در این آیه شریفه به عنوان آخرین عمل منا یا حتی آخرین منسک حج، خروج از منا مطرح شده و در پایان به تقوای الهی و مسئله حشر که مهم ترین عامل تقواست سفارش شده است.<br /> <br /> تأخر در قرآن کریم معمولاً برابر تقدّم به کار می رود؛ از جمله در آیه شریفه (لِيَغْفِرَ لَكَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ)،&lt;ref&gt;فتح: ۲.&lt;/ref&gt; درحقیقت متکلم زمان سومی را در نظر دارد که پیش از آن را تقدم و پس از آن را تأخّر می داند؛ چنان که در این آیه با محوریت هجرت، قبل و بعد از آن مراد است. در آیه یادشده تأخر برابر تعجل، به کار رفته است که طبق قاعده تقابل به معنای کُندی است. درواقع حج گزار یا زمان نخست را اختیار می کند، که روز دوازدهم است، یا زمان دوم را، که روز سیزدهم است.<br /> <br /> نکات فقهی و تفسیری<br /> <br /> '''یک- وجوب نفر''': از دو تعبیر (فَمَنْ تَعَجَّلَ) و (مَنْ تَأَخَّرَ) استنباط می شود که حج گزار بعد از انجام مناسک منا باید از آنجا کوچ کند؛ زیرا این مسئله مفروغ  عنه بوده و تنها به تعجیل و تأخیر اشاره شده است.<br /> <br /> '''دو- تخییر در تعجیل و تأخیر''': عبارت (فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ) بیانگر آغاز نَفْر در روز دوازدهم است و این بدان معناست که قبل از آن روا نیست. اما حج گزار در انتخاب این روز یا تأخیر تا روز بعد مختار است؛ چراکه آمده است: (مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ)'''.'''<br /> <br /> '''سه- اصل اولی، تأخیر یا تعجیل؟''' در آیه یادشده، قید (لِمَنِ اتَّقى) آمده است. اگر این قید متعلق به تعجیل در (فَمَنْ تَعَجَّلَ في  يَوْمَيْنِ) باشد، بدان معناست که اصل تأخیر است، مگر اینکه حج گزار رعایت تقوا را کرده باشد که در این صورت تعجیل بلامانع است. اما اگر این قید متعلق به حج باشد، یعنی کسی که در حج به طور طبیعی رعایت تقوا کرده و حجی مبرور و مکفّر سیئات به جای آورده است، اصل در تعجیل است؛ مگر اینکه خلاف تقوا مرتکب صید یا امور زناشویی شده باشد که باید در روز سیزدهم کوچ کند. البته اولویت با دیدگاه نخست است؛&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۲۹۹.&lt;/ref&gt;زیرا مطابق سیاق آیه و روایات است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۲۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهار- لزوم بیتوته در شب سیزدهم''': بر اساس (مَنْ تَأَخَّرَ) در صورتی که حج گزار موفق نشود یا نخواهد روز دوازدهم از منا کوچ کند، باید شب سیزدهم نیز در منا بیتوته کند و در روز آن نیز رمی جمرات کند.<br /> <br /> '''پنج- بیتوته و رمی تنبیهی:''' از مجموع دلالت آیه و مفاد روایات استنباط می شود که بیتوته به صورت ذاتی برای شب های یازدهم و دوازدهم است. اما اگر حج گزار بر اساس فقره (وَ مَنْ تَأَخَّرَ) کوچ را به تأخیر انداخت یا خلاف شرط تقوا در (لِمَنِ اتَّقى) تقوای الهی را ترک کرد و مرتکب صید و امور زناشویی شد، باید شب سیزدهم نیز بیتوته و فردای آن رمی کند.<br /> <br /> &lt;br /&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%85%DA%A9%D9%87_%D9%88_%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_(%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%DA%A9%D9%86_%D9%88_%D8%AD%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%AB_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85)&diff=68540 2026-06-13T17:24:34Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی ݣݣݣݣݣحضرت ابراهیم؟ع؟ در قرآن|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج}}<br /> <br /> مقدمه<br /> <br /> بخش زیادی از آیات قرآن ناظر به رخدادهای تاریخ عصر نزول است؛ رخدادهایی که در بستر جزیرة العرب، به ویژه مکه و مدینه، به وقوع پیوسته است. رسول خدا(ص) پس از بعثت دو دوره مکی و مدنی را طی کردند و آیات قرآن در این دو بستر زمانی نازل شدند. بخشی از این آیات، افزون بر بستر زمانی مکه یا مدینه، تناسبی مکانی نیز داشت؛ مثلاً سوره جن در مکانی که اکنون در آنجا مسجد جن بنا شده نازل شد یا آیات مربوط به مکه، بیت الله الحرام، مقام ابراهیم(ع) و کعبه تناسبی با مکانی خاص دارند. آیات سوره انفال با رخداد تاریخی جنگ بدر در مکانی به همین نام ارتباط دارند و آیات متعددی از سوره آل عمران با غزوه احد کنار کوه احد مرتبطند. آیات تغییر قبله با مسجد ذوقبلتین و آیات ۱۰۷ و ۱۰۸ سوره توبه با دو مسجد قبا و ضرار پیوند خورده اند.<br /> <br /> بر این اساس برآنیم که به بررسی این گونه آیات بپردازیم. البته این آیاتِ تاریخی، فراتر از محدوده مکانی مکه و مدینه هستند؛ اما قصد ما پرداختن به تمامی آنها نیست.&lt;ref&gt;این مهم در پژوهشی دیگر تحت عنوان «تاریخ اسلام به روایت قرآن» از نگارنده انجام گرفته است.&lt;/ref&gt; در این نوشتار، به انعکاس قرآنی رخدادها و اماکنی پرداخته می شود که در محدوده مکه و مدینه و مناطق اطراف، مانند حدیبیه و غدیر، قرار دارند؛ یعنی اماکنی که زائران، عمره گزاران و حاجیان، مستقیم و غیرمستقیم در ارتباط با آنها هستند و لازم است آگاهی های دقیق تری در آن زمینه ها داشته باشند. نظر به آنچه گفته شد، مباحث این نوشتار در دو فصل کلی مکه و مدینه ارائه می شود:<br /> <br /> در فصل مربوط به مکه به تبیین آیات مرتبط با این موضوعات و اماکن پرداخته می شود: عظمت و ویژگی های حرم، مکه، مسجدالحرام و کعبه، غار حراء و سرآغاز بعثت، اسراء و معراج، شقّ القمر، مسجد جن، حدیبیه، عمرة القضاء، فتح مکه، حجة الوداع و حجة البلاغ.<br /> <br /> در فصل مربوط به مدینه به تبیین آیات مرتبط با این موضوعات و اماکن پرداخته می شود: هجرت، لیلة المبیت و غار ثور، بنای مسجد قبا و مسجد ضرار، تشریع ماه های حرام، تغییر قبله، غزوه بدر، غزوه بنی قینقاع، غزوه احد، غزوه حمراء الاسد، غزوه بنی نضیر، غزوه احزاب، غزوه بنی قریظه، رخداد مباهله.<br /> <br /> فصل اول: مکه<br /> <br /> در آیاتی از قرآن کریم جایگاه و عظمت مکه، مسجدالحرام و کعبه با این تعابیر بیان شده است:<br /> <br /> اولین خانه بناشده برای مردم، مکان تعیین شده از سوی خداوند برای بنای بیت الله، دارای آیات بیناتی چون مقام ابراهیم(ع)، ام القری، البیت العتیق، البلد الامین، مکانی امن و دارای حرمت، مکانی طاهر، مکانی مبارک، محل آغاز اسراء و معراج پیامبر(ص)، وادی غیرمزروع، دارای ثمرات، جلب قلوب مردم به سوی آن، سوگند یاد کردن خداوند به آن، مکان کسب ثواب، وسیله هدایت، مکان طواف و اقامه نماز و رکوع و سجود و محل قیام و حرکت مردم.<br /> <br /> احکام فقهی و تشریعی مربوط به این اماکن مقدس در قرآن کریم نیز با این تعابیر آمده است:<br /> <br /> وجوب انجام حج برای اهل استطاعت، امنیت حرم و حرمت جنگ و خونریزی در آن با وجودِ ناامنی اطراف، تأکید بر عدم جواز ظلم و الحاد و وعده عذاب سخت برای افراد متعدّی و ظالم، نجاست مشرکان و عدم جواز حضور آنان در مسجدالحرام، یکسان بودن مرتبت اجتماعی همه مؤمنان در این مکان، عدم جواز صدّ و منع از حضور و زیارت مؤمنان در این مکان.<br /> <br /> # جایگاه و عظمت حرم، مکه، مسجدالحرام و کعبه<br /> <br /> اولین معبد<br /> <br /> قرآن کریم، خانه کعبه را به عنوان اولین معبد بناشده برای انسان ها معرفی کرده است:&lt;ref&gt;امیرالمؤمنین(ع) نیز در روایتی به این واقعیت اشاره فرموده است: '''وروی عن علی'''(ع) '''أنه قال: «أول بیت وضع للعبادة البیت الحرام»'''؛ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۵۳۵؛ و ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۵۰).&lt;/ref&gt; (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ&lt;ref&gt;«بکّه» در اصل از ماده «بَک» (بر وزن فَک) به معنای ازدحام و اجتماع است و اینکه به خانه کعبه، یا زمینی که خانه کعبه در آن ساخته شده است «بکّه» گفته اند به دلیل ازدحام و اجتماع مردم در آنجاست»؛ (مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۱).&lt;/ref&gt; مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ).&lt;ref&gt;آل عمران:۹۶- ۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پیشینه خانه کعبه به عصر حضرت آدم(ع) باز می گردد.&lt;ref&gt;نهج البلاغه، خطبه (قاصعه) ۱۹۲.&lt;/ref&gt; پس از تخریب کعبه خداوند مأموریت بازسازی خانه کعبه را به حضرت ابراهیم(ع) و فرزندش اسماعیل(ع) واگذار کرد. جبرئیل نازل شد و مکان خانه کعبه را مشخص کرد و پایه های خانه را از بهشت آورد. اسماعیل(ع) سنگ ها را می آورد و ابراهیم(ع) بنّایی می کرد تا خانه بنا شد:&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۹-۳۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْماعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ)&lt;ref&gt;حج: ۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> خانه ای مبارک<br /> <br /> در آیه ۹۶ سوره آل عمران، خانه کعبه با وصف «مبارک» آمده است. «مبارک» از مصدر «مبارکه»، باب مفاعله و از ثلاثی مجرد «برکت» است و برکت یعنی خیر کثیر. مبارک یعنی محلی که خیر کثیر به  آن افاضه می شود. این واژه هرچند در برکات دنیوی و اخروی به کار می  رود، اما از همراهی آن با جمله (هُدیً لِلْعالَمِينَ) چنین بر می آید  که مراد، افاضه برکات دنیوی است که عمده آن وفور ارزاق و افزونی انگیزه ها برای عمران و آبادی آن با حضور و تجمع مردم است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محل ظهور آیات الهی<br /> <br /> در این خانه نشانه های روشنی از خداپرستی و توحید و معنویت به چشم می خورد و دوام و بقای آن در طول تاریخ برابر دشمنان نیرومندی مانند اصحاب فیل، که قصد نابود ساختن آن را داشتند، یکی از این نشانه هاست. آثاری که از پیامبر بزرگ، ابراهیم(ع)، کنار آن باقی مانده است، مانند زمزم، صفا، مروه، حطیم، حَجَرالاسود و حِجر اسماعیل(ع) که هر یک تاریخ مجسمی از قرون و اعصار گذشته و بیانگر خاطره های عظیم و جاویدان است. از میان این نشانه های روشن، «مقام ابراهیم» جداگانه ذکر شده است: (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ) محلی که حضرت ابراهیم(ع) برای بنای کعبه یا دعوت عمومی مردم به انجام مراسم بزرگ حج بر آن ایستاد و اثر قدم هایش بر آن سنگ سخت، که مانند موم نرم شد، به عنوان آیتی آشکار و ماندگار باقی ماند.&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۸۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مکانی امن با وجودِ ناامنی اطراف<br /> <br /> یکی از ویژگی ها و امتیازات مهم کعبه و حرم اطراف آن، «مکان امن» بودنش است. حضرت ابراهیم(ع) پس از بنای خانه کعبه، امنیت شهر مکه را از خداوند درخواست کرد: (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۵.&lt;/ref&gt; خداوند دعایش را اجابت کرد و آن را مکانی امن قرار داد که افزون بر آرامش روحی انسان ها در آنجا، امنیتش نیز چنان محترم شمرده شده که هر گونه جنگ و خونریزی در آن ممنوع است:<br /> * (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللهِ يَكْفُرُونَ)&lt;ref&gt;عنکبوت: ۶۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آیا ندیدند که ما حرم امنی برای آنها قرار دادیم در حالی که مردم را در اطراف آنها (در بیرون این حرم) می ربایند؟ آیا به باطل ایمان می آورند و نعمت خدا را کفران می کنند؟<br /> * (وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِناً يُجْبَى إِلَیهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ).&lt;ref&gt;قصص: ۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آنها گفتند: ما اگر هدایت را همراه تو پذیرا شویم ما را از سرزمینمان می ربایند! آیا ما حرم امنی در اختیار آنها قرار ندادیم که ثمرات هر چیزی (از هر شهر و دیاری) به سوی آن آورده می شود، ولی اکثر آنها نمی دانند!<br /> * (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ وَطُورِ سِينِينَ وَهَذَا الْبَلَدِ الأمين)&lt;ref&gt;تین: ۱-۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به نام خداوند رحمتگر مهربان * قسم به انجیر و زیتون (یا قسم به سرزمین شام و بیت المقدس). و سوگند به طور سینین. و قسم به این شهر أمن (مکه).<br /> * (إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ المُسْلِمينَ).&lt;ref&gt;نمل: ۹۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در اسلام، کعبه به عنوان یک مأمن و پناهگاه شناخته شده است و حتی حیوانات این سرزمین از هر نظر باید در امنیت باشند و کسی متعرض آنها نشود. انسان هایی که به آن پناه می برند در امان هستند و حتی اگر قاتل و جانی باشند نمی توان متعرض آنها شد، ولی برای آنکه این احترام، وسیله سوء استفاده قرار نگیرد، اگر افراد جنایتکار و مجرم به آنجا پناهنده شوند دستور داده شده آنها را از نظر آب و غذا در مضیقه قرار دهند تا مجبور به ترک آنجا شوند.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۰۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ام القری<br /> <br /> در قرآن کریم از مکه با عنوان ام القری؛ مادر آبادی ها یاد شده است و رسول خدا(ص) موظف بودند مردم آنجا و اطرافش را از عقوبت نافرمانی خدا بیم دهند:<br /> <br /> (وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ اُمَّ القُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا)&lt;ref&gt;انعام: ۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و این کتابی است که آن را نازل کردیم، کتابی است پر برکت که آنچه را پیش از آن آمده تصدیق می کند، (آن را فرستادیم تا مردم را به پاداش های الهی بشارت دهی) و برای اینکه (مردم) ام القری (مکه) و آنها که گرد آن هستند بترسانی.<br /> <br /> (وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيكَ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ اُمَّ القُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ)&lt;ref&gt;شوری: ۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و اینگونه قرآنی عربی (فصیح و گویا) بر تو وحی کردیم، تا ام القری و کسانی را که اطراف آن هستند انذار کنی، و آنها را از روزی که همه خلائق دور آن روز جمع می شوند و شک و تردید در آن نیست بترسانی همان روز که گروهی در بهشتند و گروهی در آتش!<br /> <br /> کلمه «ام القری» یکی از نام های مکه است و از دو واژه ترکیب یافته است: «اُمّ» که در اصل به معنای اساس و ابتدا و آغاز هر چیزی است و «قُری» که جمع «قَریه» و به معنای هر گونه آبادی و شهر است. اما چرا مکه ام القری نامیده شده است؟ بر اساس روایات اسلامی، نخستین نقطه ای که از زیر آب سر برآورد کعبه بود و سپس خشکی های دیگرِ زمین از کنار آن گسترش یافت که از آن، با عنوان «دَحْوُ اْلاَرض» (گسترش زمین) یاد شده است.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۴۹ و ۱۸۹.&lt;/ref&gt; از این رو مکه، اصل و اساس و آغاز همه آبادی های روی زمین است. بنابراین هرگاه گفته شود: '''«ام القرى و من حولها»'''، تمام مردم روی زمین را شامل می شود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۳۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وادی غیرمزروع اما پرثمر<br /> <br /> مکه در سرزمینی خشک و غیرمزروع قرار گرفته است و در مناجات حضرت ابراهیم(ع) با خداوند پس از رها کردن هاجر و اسماعیل(ع) به این واقعیت اشاره شده است:<br /> <br /> (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَیهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُون).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پروردگارا من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علفی در کنار خانه  ای که حرم تو است ساکن ساختم تا نماز را بر پای دارند، تو قلب های گروهی از مردم را متوجه آنها ساز و از ثمرات به آنها روزی ده شاید آنان شکر تو را بجای آورند.<br /> <br /> اما همین سرزمین خشک، با استجابت دعای ابراهیم(ع) سرزمینی بابرکت برای مؤمنان و محل توجه دل های آنان از نقاط مختلف شد: (وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۶.&lt;/ref&gt; (و بیاد آورید) هنگامی که ابراهیم عرض کرد: پروردگارا این سرزمین را شهر امنی قرار ده، و اهل آن را آنها که ایمان به خدا و روز بازپسین آورده  اند از ثمرات (گوناگون) روزی ده (ما این دعای ابراهیم را به اجابت رساندیم و مؤ منان را از انواع برکات بهره مند ساختیم) اما به آنها که کافر شدند بهره کمی خواهیم داد، سپس آنها را به عذاب آتش می کشانیم و چه بد سر انجامی دارند.<br /> <br /> شایان توجه آنکه حضرت ابراهیم(ع) نخست تقاضای «امنیت» و سپس درخواست «مواهب اقتصادی» می کند و این خود اشاره ای است به این حقیقت که تا امنیت در شهر یا کشوری حکم فرما نباشد، فراهم کردن اقتصاد سالم ممکن نیست.<br /> <br /> سوگند خداوند به مکه<br /> <br /> از نشانه های عظمت مکه آن است که خداوند به آن، سوگند یاد کرده است:<br /> <br /> (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ&lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَنْتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ).&lt;ref&gt;بلد: ۱و۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به نام خداوند رحمتگر مهربان * قسم به این شهر مقدس (مکه). شهری که تو ساکن آن هستی.<br /> <br /> مفسران اتفاق نظر دارند که مراد از: (بِهذَا الْبَلَدِ) مکه است و جمله: (وَأَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ) در نقش حال از کلمه «بلد» در آیه قبل است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۲۸۹؛ و ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۲؛ طبری، جامع البیان، ج۳۰، ص۲۴۲؛ طبرسی، جوامع الجامع، ج۳، ص۷۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طهارت مسجدالحرام و ممنوعیت ورود مشرکان به آن<br /> <br /> وصف مهم دیگری که قرآن برای خانه خدا ذکر کرده وصف طهارت است. این طهارت اعم از طهارت ظاهری و باطنی و معنوی است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۲؛ در روایتی آمده که از امام صادق(ع) سؤال شد: «آیا زنان برای رفتن نزد خانه کعبه باید غسل کنند؟» فرمود: «شایسته است که بنده هنگام رفتن نزد خانه جز با طهارت نرود و خود را از عَرَق و آلودگی ها تطهیر کند»؛ (عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۵۹.) در روایت دیگری از امام صادق(ع) در بیان مراد از امر به تطهیر خانه کعبه، آمده است که: یعنی مشرکان را از خانه دور کن؛ (تفسیر القمی، ج۱، ص۵۹).&lt;/ref&gt; پس از اتمام کار بنای کعبه، خداوند به حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) دستور داد که خانه اش را برای طواف کنندگان و معتکفان و نمازگزاران تطهیر کنند:<br /> <br /> (وَ عَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> و ما به ابراهیم و اسماعیل امر كردیم كه خانه مرا برای طواف كنندگان و مجاوران و ركوع كنندگان و سجده كنندگان پاک و پاكیزه كنید.<br /> <br /> در دوره جاهلیت، خانه کعبه در دست مشرکان مکه به آلودگی های ظاهری و معنوی دچار شده بود و رسول خدا(ص) پس از فتح مکه در سال نهم هجری و با نزول سوره برائت مأمور شد مانع ورود مشرکان به مسجدالحرام شود؛ چراکه آنها به دلیل شرک، نجس هستند: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ&lt;ref&gt;راغب در کتاب المفردات، ص۷۹۱، می گوید: «نجاست و نَجِس» به معنای هر گونه پلیدی است و آن بر دو گونه است: پلیدی حسی و پلیدی باطنی. به گفته طبرسی در مجمع البیان، ج۵، ص ۳۸، به هر چیزی که طبع انسان از آن متنفر است «نَجِس» گفته می شود. (مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۷، ص۳۴۸).&lt;/ref&gt; فَلَا يَقْرَبُوا الْمسجِدِالحَرامِ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا)&lt;ref&gt;توبه: ۲۸.&lt;/ref&gt; ؛ «ای كسانی كه ایمان آورده  اید مشركان ناپاكند لذا نباید پس از امسال نزدیك مسجد الحرام شوند».<br /> <br /> تساوی همه مردم در مسجدالحرام<br /> <br /> بر اساس منطق قرآن همه زائران خانه خدا یکسان هستند و کسی برتری نسبت به دیگری ندارد.<br /> <br /> (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَالْمسجِدِالحَرامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ&lt;ref&gt;«مراد از عاکف، افراد مقیم و ملازم مکه و خانه خدا، و مراد از بادی، افراد خارج و غیرساکن در این شهر هستند»؛ (مصطفوی، التحقیق، ج۱، ص۲۳۷).&lt;/ref&gt; فِيهِ وَالْبَادٍِ)&lt;ref&gt;حج: ۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> كسانی كه كافر شدند و مؤ منان را از راه خدا و از مسجدالحرام، كه آن را برای همه مردم مساوی قرار دادیم اعم از كسانی كه در آنجا زندگی می كنند و یا از نقاط دور وارد می شوند، باز می دارند (مستحق عذابی درد ناكند)<br /> <br /> مفسران در تفسیر جمله: (سَواءً الْعاكِفُ فِيه وَالْبادِ) بیانات گوناگونی دارند:&lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج۱۲، ص۳۲؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۲۳، ص۲۵؛ تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۶۲؛ آلوسی، روح المعانی، ج۱۷، ص۱۳۸.&lt;/ref&gt; در نامه امام علی(ع) به قُثَم بن عباس، فرماندار مکه، با استناد به این آیه آمده است: «به مردم مکه دستور بده تا از کسانی که در این شهر سُکنا می گزینند، اجاره بها نگیرند».&lt;ref&gt;نهج البلاغه، نامه ۶۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> البیت العتیق<br /> <br /> یکی از اسامی خانه کعبه، البیت العتیق، سرای کهن و شریف است و این عنوان دو بار در قرآن تکرار شده است:<br /> <br /> (وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ).&lt;ref&gt;حج: ۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و بر گرد خانه گرامی کعبه طواف نمایند.<br /> <br /> (لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ).&lt;ref&gt;حج: ۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در حیوانات قربانی منافعی برای شما تا زمان معین (روز ذبح آنها) است، سپس محل آن خانه کعبه آن خانه قدیمی و گرامی است (اگر قربانی برای عمره مفرده باشد در سرزمین مکه و اگر برای حج باشد در منا نزدیکی مکه محل ذبح آن خواهد بود)<br /> <br /> درباره علت این نامگذاری، وجوهی در روایات نقل شده است؛ از امام باقر(ع) نقل شده است که این خانه، آزاد از مالکیت مردم است و کسی مالک آن نیست.&lt;ref&gt;برقی، المحاسن، ج۲، ص۳۳۷.&lt;/ref&gt; از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که این خانه، در طوفان نوح(ع)، از غرق شدن آزاد شد و نجات یافت.&lt;ref&gt;.همان، ج۲، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> البیت الحرام<br /> <br /> در دو آیه، از کعبه با عنوان «البیت الحرام» خانه مقدس و محترم یاد شده است:<br /> <br /> (جَعَلَ اللهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ).&lt;ref&gt;مائده: ۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند، کعبه، بیت الحرام، را وسیله  ای برای سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده.<br /> <br /> (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ...).&lt;ref&gt;مائده: ۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ای کسانی که ایمان آورده اید شعائر الهی (و مراسم حج را محترم بشمرید و مخالفت با آنها) را حلال ندانید و نه ماه حرام را، و نه قربانیهای بینشان، و نشاندار، و نه آنها که به قصد خانه خدا برای بدست آوردن فضل پروردگار و خشنودی او می آیند.<br /> <br /> در علت نامگذاری کعبه به: «البیت الحرام» وجوهی بیان شده است که عبارتند از: به دلیل حرمت (احترام) آن، بدان دلیل که اموری در آن حرام است که در غیر آن حرام نیست&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۶۶.&lt;/ref&gt;، بدان دلیل که ورود مشرکان در آن ممنوع اعلام شده است.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # غار حِرا و سرآغاز بعثت<br /> <br /> بعثت رسول خدا(ص) در روز ۲۷ رجب سال چهلم از عمر رسول خدا(ص) و در حالی اتفاق افتاد که حضرتش در «غار حِرا» به مانند گذشته خلوت گزیده و به عبادت و تفکر مشغول بودند. این غار بر بالای کوهی موسوم به «جبل النور» در سمت شمال شرقی مکه و در فاصله حدود شش کیلومتری مسجدالحرام قرار دارد. جالب آنکه دهانه این غار به سمت بیت المقدس و انتهای آن به سمت مسجدالحرام است.<br /> <br /> در این غار بود که فرشته وحی، جبرئیل امین(ع)، بر آن حضرت نازل شد و ضمن ابلاغ مأموریت بزرگ نبوت، پنج آیه آغازین سوره علق را بر آن حضرت نازل کرد:<br /> <br /> (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ)&lt;ref&gt;علق: ۱-۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> به نام خداوند رحمتگر مهربان * بخوان به نام پروردگارت که جهان را آفرید. همان کس که  انسان را از خون بسته  ای خلق کرد. بخوان که پروردگارت از همه بزرگوارتر است. همان کسی که به وسیله قلم تعلیم نمود. و به انسان آنچه را نمی دانست یاد داد.<br /> <br /> نزول این آیات در آغازین لحظات نبوت پیامبر(ص) در روایات شیعه و اهل سنت گزارش شده است.&lt;ref&gt;حسن بن علی، [امام یازدهم] تفسیر الامام العسکری(ع)، ص۱۵۷؛ قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۸؛ کلینی، الکافی، ج۲، ص۶۲۸؛ بخاری، صحیح البخاری، ج۱، ص۳. متأسفانه در تعدادی از روایات نقل شده در منابع غیرشیعی، تصویر تحریف شده و نادرستی از مراحل آغازین بعثت رسول خدا(ص) نقل شده است که با مبانی عقلی و روایات قیم اهل بیت(ع) ناسازگار است. (ر.ک: عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۳، ص۷-۴۰.)&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از بعثت رسول خدا(ص) به نبوت، دعوت ایشان از نزدیکان و افراد مستعد آغاز شد. نخستین ایمان آورندگان، امیرالمؤمنین علی(ع) &lt;ref&gt;ابن حجرعسقلانی، الاصابة، ج۳، ص۲۸؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲ (قاصعه).&lt;/ref&gt; و خدیجه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; &lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۱۵؛ مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص۱۹۸.&lt;/ref&gt; بودند. به  مرور، نزدیکانی مانند ابوطالب و فرزندش جعفر به جمع اولیه پیروان رسول خدا(ص) پیوستند و در ادامه، برخی دیگر، مانند ابوذر، عمار، یاسر، سُمیّه، خَبّاب بن ارت و مصعب بن عمیر دعوت آن حضرت را پذیرفتند. اما فضای مکه به دلیل غلبه مشرکان و طاغوت صفتانی همچون ابوجهل و ابولهب و ابوسفیان آمادگی بسط و گسترش دعوت را نداشت.<br /> <br /> این وضعیت تا سه سال ادامه داشت و در سال سوم با نزول آیاتی از قرآن کریم، رسول  خدا(ص) مأمور به ابلاغ رسالت و دعوت عام و آشکار شد. اما در اینکه این مأموریت با نزول کدامین آیات به حضرت ابلاغ شده، میان روایات و محققان اختلاف وجود دارد. مشهور آن است که ابتدا دو آیه از سوره شعراء نازل و آن حضرت را موظف به دعوت خویشاوندان نزدیک کرد: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)؛&lt;ref&gt;شعراء: ۲۱۴-۲۱۵.&lt;/ref&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; &lt;ref&gt;ابن اسحاق، سیره ابن اسحاق، ص۱۲۷.&lt;/ref&gt; «خویشاوندان نزدیکت را انذار کن. و بال و پر خود را برای مؤ منانی که از تو پیروی می کنند بگستر».<br /> <br /> در ادامه نیز آیاتی از سوره حجر نازل شد و آن حضرت به ابلاغ عمومی دعوت به اسلام و استقامت در این مسیر مأمور شد: (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ)&lt;ref&gt;حجر: ۹۴.&lt;/ref&gt;؛ «آشكار آنچه را ماموریت داری بیان كن و از مشركان روی گردان و به آنها اعتنا نكن».<br /> <br /> اما دیدگاه برخی از محققان&lt;ref&gt;ر.ک: یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۱، ص۳۴۸-۴۰۴.&lt;/ref&gt; بر آن است که رسالت رسول خدا(ص) و دعوت عمومی و آشکار، با نزول آیات اولیه سوره مدثر انجام گرفت:&lt;ref&gt;روایت جابر بن عبدالله انصاری صراحت دارد که اولین سوره نازله، سوره مدثر است؛ (طبری، جامع البیان، ج۲۹، ص۱۷۹؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۵۱).&lt;/ref&gt; (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; يَاأَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ * وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ)&lt;ref&gt;مدثر: ۱-۲.&lt;/ref&gt;؛ «به نام خداوند رحمتگر مهربان * ای در بستر خواب آرمیده! برخیز و انذار کن (و عالمیان را بیم ده). و پروردگارت را بزرگ بشمار».<br /> <br /> # اسراء و معراج<br /> <br /> اسراء<br /> <br /> یکی از رخدادهای مهم پس از بعثت و در دوره اقامت رسول خدا(ص) در مکه، واقعه اسراء و معراج است. اصطلاح اسراء برگرفته از آیه اول سوره ای به همین نام و مراد از آن سیر شبانه رسول خدا(ص) از مسجدالحرام تا مسجدالاقصی در شام است. اما مراد از معراج، سیر رسول خدا(ص) از مسجدالاقصی به آسمان ها در همان شبِ اسراء است و آیات سوره نجم بر آن دلالت می کند. با توجه به آیاتِ یادشده و روایات تاریخی و احادیثِ مربوط، تردیدی در اصل این رخداد نیست؛ اما در تاریخِ وقوع و چگونگی و تفاصیلِ آن اختلاف وجود دارد. درباره تاریخ این رخداد اقوال گوناگونی نقل شده است.&lt;ref&gt;سال دوم (۱۵یا ۱۶ یا ۱۸ ماه پس از بعثت)، سوم، پنجم، نهم، دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهمِ بعثت؛ و در شنبه یا دوشنبه ۱۷ یا ۱۹ یا ۲۱ رمضان یا ۱۷ ربیع الاول یا ۲۷ رجب؛ ر:ک. یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۱، ص۴۸۵-۴۸۶ و عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۳، ص۹۲-۹۴.&lt;/ref&gt; برخی از محققان، روایت نقل شده از امیرالمؤمنین(ع) مبنی بر وقوع اسراء و معراج در شب قدر از ماه رمضانِ سال سوم بعثت را بر دیگر اقوال ترجیح داده اند.&lt;ref&gt;موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۱، ص۴۸۹؛ مؤلف در ادامه، بحثی تحلیلی برای جمع اقوال مختلف در تاریخ اسراء و معراج ارائه داده است؛ نیز ر.ک: الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۳، ص۹۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> درباره دفعات معراج نیز اختلاف است؛ بر اساس حدیثی از امام صادق(ع)، رسول خدا(ص) دو بار به معراج رفته است.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۴۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آیه اول سوره اسراء صراحت در این رخداد دارد: (سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ).<br /> <br /> در این آیه، آغاز این سیر شبانه، مسجدالحرام و مقصد، مسجدالاقصی اعلام شده است. فعل «أسری» از ریشه «سری» و به معنای حرکت در شب است؛&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۴۰۸.&lt;/ref&gt; بر خلاف ماده «سیر» که به معنای مطلق حرکت است.&lt;ref&gt;همان، ص۴۳۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بر اساس روایات معصومین(ع)، رسول خدا(ص) در یک شب به طریق خارق عادت و با سوار بر مرکبی آسمانی به نام «بُراق»، از مسجدالحرام در مکه به مسجدالاقصی در شام سیر داده شد و در آنجا با ارواح پیامبران الهی دیدار کرد. در آنجا به امامت حضرت، نماز برگزار شد.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۳-۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> معراج<br /> <br /> معروف میان مفسران آن است که آیه اول سوره اسراء به سیر افقی از مسجدالحرام تا مسجدالاقصی یعنی بیت المَقْدِس اشاره دارد و آیات سوره نجم به سیر عمودی و صعودی به آسمان ها که از آن تعبیر به معراج می شود. آیات آغازین سوره نجم به این رخداد عظیم اشاره دارد: (وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى * ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى * مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى)؛&lt;ref&gt;نجم: ۷-۱۱.&lt;/ref&gt; «در حالی كه در افق اعلی قرار داشت. سپس نزدیكتر و نزدیكتر شد. تا آنكه فاصله او به اندازه دو كمان یا كمتر بود. در اینجا خداوند آنچه را وحی كردنی بود به بنده  اش وحی نمود. قلب او در آنچه دید هرگز دروغ نمی گفت».<br /> <br /> شیخ طوسی ذیل آیات ذکر شده چنین فرموده است: «علمای شیعه معتقدند خداوند جسم پیامبر(ص) را به سوی آسمان ها عروج داد و حضرت آیات عظمت خدا را در آسمان ها با چشم سر دید و این، در بیداری بود نه در خواب».&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۴۲۴.&lt;/ref&gt; شیخ طبرسی هم در تفسیر این آیات چنین آورده است: «مشهور در اخبار ما این است که خداوند پیامبر(ص) را با همین جسم در حال بیداری و حیات به آسمان ها برد و اکثر مفسران را نیز عقیده همین است».&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۲۹۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> رسول خدا(ص)، جبرئیل را درحالی که سعه وجودی اش پهنای افق را فراگرفته و به فاصله حتی نزدیکتر از فاصله دو سر کمان به حضرت نزدیک شده بود، مشاهده کرد و آن حضرت، از این صحنه و عظمتِ جبرئیل با اعجاب یاد می کرد. در ادامه آیات، مرتبه دومِ دیدار جبرئیل توسط رسول خدا(ص) بیان شده که در معراج و کنار سدرة المنتهی&lt;ref&gt;درباره مفهوم سدرة المنتهی میان مفسران اختلاف وجود دارد. سخن علامه طباطبایی(رض) دراین باره چنین است: کلمه «سِدر» به معنای جنس درخت سِدر، و کلمه «سِدرة» به معنای یک درخت سِدر است و کلمه «منتهی» گویا نام مکانی است و شاید مراد از آن، منتهای آسمان ها باشد به دلیل اینکه می فرماید: جنت مأوی پهلوی آن است و ما می دانیم که جنت مأوی در آسمان ها است، چون در آیه فرموده: (وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ).(ذاریات: ۲۲) اما اینکه این درخت سدرة چه درختی است؟ در کلام خدای تعالی چیزی که تفسیرش کرده باشد نیافتیم. گویا بنای خدای تعالی در اینجا بر آن است که به طور مبهم و با اشاره سخن بگوید؛ مؤید این سخن جمله (إِذْ يَغْشَی السِّدْرَةَ ما يَغْشی) (نجم: ۱۶) است که در آن سخن از مستوری رفته است. در روایات هم تفسیر شده به درختی که فوق آسمان هفتم قرار دارد و اعمال بندگان خدا تا آنجا بالا می رود؛ (طباطبایی، تفسیر المیزان، ج۱۹، ص۳۱.)&lt;/ref&gt; و بهشت جاویدان بود:<br /> <br /> (أَفَتُمَارُونَهُ عَلَی مَا يَرَى &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى).&lt;ref&gt;نجم: ۱۲ &lt;sym&gt;--&lt;/sym&gt; ۱۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آیا با او درباره آنچه دیده مجادله می کنید. و بار دیگر او را مشاهده کرد. نزد سدرة المنتهی! که جنت الماءوی در آنجا است.<br /> <br /> # مسجد جنّ<br /> <br /> در دویست متری قبرستان ابوطالب(ع) به سمت مسجدالحرام، حدود پنجاه متر بعد از پل حَجون، مسجدی قرار دارد که محل ملاقات رسول خدا(ص) با جِنّیان و اسلام آوردن آنان بود. مسلمانان بعدها در این مکان مسجدی موسوم به «مسجد الجن»&lt;ref&gt;«به گفته ازرقی، نام دیگر این مسجد، «مسجد الحرس» بوده است؛ زیرا محل ملاقات رئیس شُرطه های مکه با مأموران و عریف ها بوده. (عریف، رابط میان یک قبیله و حکومت بوده است»)؛ (ازرقی، اخبار مکة، ج۲، ص۲۰۰).&lt;/ref&gt; بنا کردند که همواره محل حضور و زیارت انبوه زائران بوده و هست.<br /> <br /> بنا به نقل تفسیر قمی، رسول خدا(ص) همراه زید بن حارثه برای تبلیغ اسلام از مکه به سوی بازار عُکّاظ&lt;ref&gt;عکاظ نام بازاری بزرگ در نزدیکی عرفات بود. این بازار در ایام حج هر سال از اول ذی القعده تا بیست شب برپا و پر از شلوغی و هیجان بود و داد و ستد فراوان در آنجا صورت می گرفت و شعرا اشعار می خواندند و قبایل عرب و شیوخ و رؤسای آنان در آنجا جمع شده به یکدیگر فخر و مباهات می کردند و گاهی به عیش و نوش می پرداختند.&lt;/ref&gt; خارج شد.&lt;ref&gt;در نقل طبرسی آمده که رسول خدا(ص) هنگام بازگشت از سفر تبلیغی به طائف، کنار نخلی رسید و مشغول نماز صبح شد که گروهی از جنیان نصیبین یا یمن قرائت قرآن حضرت را شنیدند؛ (طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۱۵۴).&lt;/ref&gt; هنگامی که به وادی مِجَنّة (کثیر الجنّ) رسید شب را در آنجا ماند. هنگام تهجّد درحالی که آیات قرآن را تلاوت می فرمود، گروهی از جنّیان&lt;ref&gt;«هفت یا نُه نفر از جن بنی شَیصبان از طوائف پرجمعیت جنیان از نصیبین»؛ (مجمع البیان، ج۱۰، ص۱۴۵).&lt;/ref&gt; هنگام عبور از آنجا، آیات قرآن را شنیدند و به یکدیگر گفتند: «ساکت باشید» [و گوش فرادهید]. هنگامی که قرائت رسول خدا(ص) به اتمام رسید، جنیان به سوی قومشان رفته و گفتند: «ما کلامی را شنیدیم که پس از موسی(ع) نازل شده و داعی به سوی حق و صراط مستقیم است. بیایید و آن را اجابت کنید». لذا نزد رسول خدا(ص) آمده و اسلام و ایمان آورده و رسول خدا(ص) نیز شرایع اسلامی را به آنان آموختند. آن دسته از جنّیان که دعوت رسول خدا(ص) را پذیرفتند مؤمن، و غیر آنان گروه های مختلفی شامل کافر، ناصبی، یهودی، نصرانی و مجوس هستند.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۲۹۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سوره جن پس از ملاقات رسول خدا(ص) با جنّیان در مکان مسجد جنّ، نازل شد. در این سوره به مسلمان شدن گروهی از جنیان اشاره شده است:<br /> <br /> (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا&lt;ref&gt;«سفیه» در اینجا یا معنای جنسی و جمعی دارد؛ یعنی سفهای ما برای خدا همسر و فرزند و شبیه و شریک قائل بودند و از راه حق منحرف شده و سخنی به گزاف می گفتند؛ یا مراد، ابلیس است که بعد از مخالفت با فرمان خدا، نسبت های ناروایی به ساحت مقدس او داد و به دستور سجده بر آدم(ع) رسماً اعتراض کرده و آن را دور از حکمت شمرد و خود را برتر از آدم پنداشت. از آنجا که ابلیس از جن بوده، مؤمنان جن به این وسیله از او ابراز تنفر می کنند و سخن او را گزافه و شطط می نامند؛ هرچند ظاهراً عالم و عابد بود، اما عالم بی عمل و عابدی خودخواه و منحرف و مغرور، از مصداق های روشن «سفیه» است»؛ (طبرسی، جوامع الجامع، ج۳، ص۶۵۱؛ مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۵، ص۱۰۶).&lt;/ref&gt; عَلَى اللهِ شَطَطًا&lt;ref&gt;«شَطَط» به معنی خارج شدن از حد اعتدال و دور افتادن است، لذا به سخنانی که دور از حق است، شطط گفته می شود»؛ (راغب، المفردات، ص۴۵۳).&lt;/ref&gt; &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى اللهِ كَذِبًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا&lt;ref&gt;«در روایت زراره از امام باقر(ع) آمده که[در جاهلیت] گاه فردی نزد کاهنی رفته و به او می گفت: به شیطانت بگو فلانی به تو پناه آورده»!؛ ( تفسیر القمی، ج۲، ص۳۸۹). «همچنین نقل شده که عرب جاهلی، آنگاه که شب هنگام به یک وادی خالی از سکنه و ترسناک وارد می شد، می گفت: به بزرگ این وادی از شر سفیهان قومش پناه می برم؛ (طبرسی، جوامع الجامع، ج۳، ص۶۵۲).&lt;/ref&gt; &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَنَّهُمْ ظَنُّوا كَمَا ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللهُ أَحَدًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا).&lt;ref&gt;جن، ۱-۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هرچند از تعبیر: (أُوحِيَ إِلَيَّ) چنین برمی آید که رسول  خدا(ص) در این ماجرا شخصاً افراد جن را مشاهده نکرده و تنها از طریق وحی به استماع آنها آگاه شده است؛ اما در نقلی که از تفسیر قمی آوردیم تصریح شده بود که جنیان پس از شنیدن آیات قرآن و خبر دادن به قومشان، نزد رسول خدا(ص) بازگشته و ایمان آوردند و پس از آن نیز در ارتباط مستمر بودند. بنابراین، اشاره آیه می تواند ناظر به همان استماع اولیه قرآن از جنیان باشد.<br /> <br /> این آیات همچنین دلالت دارند که طایفه جن عقل و شعور، فهم و درک، تکلیف و مسئولیت، آشنایی به لغت و توجه به کلام اعجازآمیز دارند. آنان خود را موظف به تبلیغ حق دانسته و مخاطب خطاب های قرآن نیز هستند.<br /> <br /> در آیات ۲۹-۳۲ سوره احقاف نیز به این رخداد اشاره شده است:<br /> <br /> (وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَولِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ).<br /> <br /> # شقّ القمر<br /> <br /> کنار مسجدالحرام، بر روی کوه ابوقبیس، به یاد واقعه شق القمر، مسجدی بود که دولت سعودی به دلیل ساختن قصر دارالضیافه روی این کوه، این مسجد و چند اثر تاریخی دیگر را تخریب کرد. روایات متعددی از رخداد معجزه بزرگ و آشکارِ دو نیم شدنِ ماه حکایت دارند. بنا بر روایات تاریخی و تفسیری، این واقعه در دوره بعثت پیامبر(ص) در مکه، و به گفته برخی محققان، حدود سال هشتم بعثت، یعنی دوره حصر بنی هاشم در شعب ابی طالب رخ داد.&lt;ref&gt;عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۳، ص۳۳۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در نقل قمی از امام صادق(ع) آمده است که تعدادی از مشرکان در شب چهاردهم ذی الحجه نزد رسول خدا(ص) تجمع کرده و گفتند: اگر در ادعایت راستگو هستی ماه را برای ما دو نیم کن. در این هنگام جبرئیل نازل شد و به رسول خدا(ص) چنین ابلاغ کرد: «خدایت سلام می رساند و می فرماید: «من همه چیز را در طاعت تو قرار داده ام، پس به ماه فرمان بده که دو نیم شود». رسول خدا(ص) نیز فرمان داد و ماه دو نیم شد. آن حضرت به شُکرانه این نعمت به سجده افتاد و سپس سر برداشت. مشرکان گفتند: «آیا به حال اول خود باز می گردد»؟ حضرت فرمان داد و چنین شد. گفتند بخش بالاییِ ماه جدا شود و چنین شد و حضرت دوباره به سجده افتاد. با این وجود، مشرکان به رسول خدا(ص) گفتند: «صبر می کنیم تا مسافرانِ ما از شام و یمن بیایند و از آنان جویا شویم که آیا آنچه ما دیدیم آنها نیز دیده اند؟ و اگر چنین نبود معلوم می شود که به سحر دست یازیده ای». در پی این سخنان، آیات سوره قمر نازل شد.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما متأسفانه مشرکان حتی با دیدن این معجزه عظیم و انکارناپذیر، اسلام نیاورده و آن را سحر تلقی کردند؛ از این رو سوره قمر نازل شد:&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۳۱۰؛ طبری، جامع البیان، ج۲۷، ص۱۱۱-۱۱۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ).&lt;ref&gt;قمر: ۱- ۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به نام خداوند رحمتگر مهربان * قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت. و هر گاه نشانه و معجزهایی را ببینند اعراض کرده می گویند: این سحری است مستمر!<br /> <br /> # بیعت اول عَقَبه (مسجد البیعة)<br /> <br /> در پی تلاش های رسول خدا(ص) پس از بعثت، زمینه هایی از نفوذ اسلام در یثرب پدید آمد تا جایی که این شهر به مکان مناسبی برای هجرتِ آن حضرت تبدیل شد. در آغاز عده معدودی از اهالی یثرب به آن حضرت گرویدند و سپس در سال دوازدهم بعثت، حدود دوازده نفر از اهالی یثرب (نُه یا ده نفر از خزرج و سه یا دو نفر از اوس&lt;ref&gt;مقریزی، امتاع الأسماء، ج۱، ص۳۳.&lt;/ref&gt;) در ایام حج و در مکانِ جَمَره عَقَبه، شبانگاه با رسول خدا(ص) دیدار کردند و ضمن پذیرش اسلام، با آن حضرت بر اساس چند اصل اعتقادی و اخلاقی بیعت کردند که به «بیعت اول عقبه» معروف شده است.<br /> <br /> درباره این بیعت، آیه ای در قرآن به چشم نمی خورد؛ اما مفاد بیعت، دقیقاً منطبق بر همان مفادی است که زنان پس از فتح مکه بر آن اساس با رسول خدا(ص) بیعت کردند و در انتهای سوره ممتحنه به آن اشاره شده است. گفتنی است این آیه در همان روز فتح مکه نازل شده است. بیعت اول عقبه به دلیل همین تشابه محتوایی، به «بیعة النساء» نیز معروف شده است.&lt;ref&gt;عاملی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص)، ج۴، ص۱۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مفاد بیعت زنان در این آیه مشتمل بر شش بند است: به خداوند شرک نورزند، دزدی و زنا نکنند، فرزندانشان را نکشند، با دروغ فرزندی را به غیر پدر نسبت ندهند و در کار معروف عصیان نورزند:<br /> <br /> (َيا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)&lt;ref&gt;ممتحنه: ۱۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پیامبر چون زنان باایمان نزد تو آیند که [با این شرط] با تو بیعت کنند که چیزى را با خدا شریک نسازند و دزدى نکنند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و بچه  هاى حرامزاده پیش دست و پاى خود را با بهتان [و حیله] به شوهر نبندند و در [کار] نیک از تو نافرمانى نکنند با آنان بیعت کن و از خدا براى آنان آمرزش بخواه زیرا خداوند آمرزنده مهربان است<br /> <br /> # توطئه قتل رسول خدا(ص) در لیلة المبیت<br /> <br /> خروج مسلمانان از مکه و هجرتشان به یثرب پس از بیعت دوم عقبه، مشرکان را به این وحشت انداخت که پایگاه جدید اسلام می تواند خطری برای اهل مکه و کاروان های تجاری شان به سوی شام تلقی شود.<br /> <br /> این نگرانی سبب شد مشرکان مکه، اجتماعی را در دارالندوه ترتیب دهند و در این باره چاره اندیشی کنند. در آغاز این مجلس، سخنی از کشتن رسول خدا(ص) مطرح نبود و دو پیشنهادِ اخراج یا حبس مطرح شد. از آنجا که پیشنهاد اخراج به تبلیغ بیشتر اسلام و نیز آماده سازی جبهه یثرب برای مقابله با مکه می انجامید و پیشنهاد حبس نیز با خطر تحریک و مقابله بنی هاشم و مسلمانان مواجه بود، تصمیم بر کشتن گرفته شد. ابوجهل پیشنهاد داد که از هر قبیله ای جوانی چابک و مناسب انتخاب شده و دسته جمعی بر رسول خدا(ص) حمله ور شوند و او را به قتل برسانند. در این صورت بنی هاشم چون حریف همه قبائل نمی شوند، به گرفتن خون بها رضایت می دهند. این پیشنهاد را جمع حاضر قبول کردند و تصمیم گرفتند در شب اول ربیع الاولِ سال چهاردهم بعثت آن را عملی سازند. اما خداوند از طریق وحی، رسولش را از این توطئه باخبر ساخت و او را مأمور کرد که از مکه خارج شود و علی(ع) را در بستر به جای خود بگذارد تا مشرکان متوجه عدم حضور رسول خدا(ص) در منزل نشوند؛ زیرا آنان از روزنه ها می توانستند مکان خواب حضرت را مشاهده کنند.&lt;ref&gt;ر.ک: ابن هشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۸۴۹؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۸۳؛ میر شریفی، آشنایی با تاریخ اسلام، ج۱، ص۴۰۵-۴۰۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> رسول خدا(ص) درحالی که جبرئیل دستانش را گرفته بود، با پاشیدن مشتی خاک و قرائت آیه (وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ)&lt;ref&gt;یس: ۹.&lt;/ref&gt; بدون آنکه آنان متوجه شوند، از خانه خارج و راهی غار ثور شد و امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در جای رسول خدا(ص) خوابید و بُرد یمانی سبز رنگی که روانداز مخصوصِ آن حضرت بود را به روی خود کشید. مشرکان اواخر شب به درون خانه حمله بردند که ناگهان علی(ع) از جای برخاست و گفت: «چه کار دارید»؟ گفتند: «محمد کجاست»؟ فرمود: «مگر او را به من سپرده بودید؟ مگر نگفته بودید که می خواهید او را از شهر خود اخراج کنید؟! او با پای خود از شهرتان خارج شده است». رسول خدا(ص) نیز بر خلاف تصور مشرکان که احتمال می دادند حضرت به سوی یثرب در شمال مکه رفته، به سوی جنوب مکه و غار ثور حرکت کرد که بر فراز کوهی با همین نام قرار داشت.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۲۷۵-۲۷۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در مسیر حرکت رسول خدا(ص) به سمت غار ثور، ابوبکر نیز که هنوز (به دلیلی نامعلوم) به یثرب هجرت نکرده بود به آن حضرت ملحق شد و به اتفاق وارد غار ثور شدند. مشرکان با ردیابی اثر قدم ها به کمک شخصی که در ردیابی خُبره بود تا نزدیکی غار آمدند، اما مشاهده تارهای عنکبوت بر در غار&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۲۷۵-۲۷۶.&lt;/ref&gt; و دو کبوتر وحشی&lt;ref&gt;طبرانی، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۲۹؛ کوفی قاضی، مناقب الامام امیرالمؤمنین(ع)، ج۱، ص۳۵؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۱۱.&lt;/ref&gt; که در لانه شان جلوی درِ غار تخم گذاشته بودند،&lt;ref&gt;آلوسی، تفسیر الآلوسی، ج۱۰، ص۹۷.&lt;/ref&gt; آنان را مطمئن ساخت که کسی داخل غار نیست. بدین وسیله، خطر از آن حضرت رفع شد و پس از سه روز اقامت در غار، با زاد و توشه ای که امیر مؤمنان علی(ع) فراهم کرده بود به سوی یثرب حرکت کرد.<br /> <br /> خداوند در آیه ۳۰ سوره انفال به توطئه مشرکان و گزینه های سه گانه آنان اشاره کرده است:<br /> <br /> (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللهُ وَاللهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ).<br /> <br /> (به خاطر بیاور) هنگامی را كه كافران نقشه می كشیدند كه تو را به زندان بیفكنند، یا به قتل برسانند، و یا (از مكه) خارج سازند، آنها چاره می اندیشیدند (و تدبیر می كردند) و خداوند هم تدبیر می كرد و خدا بهترین چاره جویان (و مدیران) است.<br /> <br /> همچنین آیه ۱۳ سوره محمد به خروج آن حضرت از مکه، از روی اکراه و اضطرار اشاره دارد: (وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ)؛ «و چه بسیار شهرهایی که از شهری که تو را بیرون کرد پر قدرتتر بودند، ما همه آنها را نابود کردیم، و یاوری نداشتند»!<br /> <br /> بر اساس گفته برخی مفسران،&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۲۸۸.&lt;/ref&gt; این آیه تنها آیه مکی از سوره محمد(ص) است و هنگام خروج رسول خدا(ص) از مکه، در حالی که با چشم گریان و قلب محزون به کعبه می نگریست بر آن حضرت نازل گشت. مفهوم آیه و هدف از نزول آن، افزون بر دلداری دادن به رسول خدا(ص)، نوعی تخویف و ارعاب مشرکان و تحقیر قدرتشان بود.<br /> <br /> آیه دیگری که مانند آیه پیشین، در مقام تسلای خاطر رسول خدا(ص) و ناظر به زمان خروج آن حضرت از مکه است، آیه ۸۵ از سوره قصص است: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ)؛ «آن کس که قرآن را بر تو فرض کرد تو را به جایگاهت (زادگاهت) بازمی گرداند بگو پروردگار من از همه بهتر می داند چه کسی (برنامه) هدایت آورده، و چه کسی در ضلال مبین است»؟<br /> <br /> آیه مبیت (آیه شراء)<br /> <br /> خداوند متعال، ایثار مثال زدنی امیرالمؤمنین علی(ع) در خوابیدن به جای رسول  خدا(ص) و به خطر انداختن جانش در معرض شمشیرهای آخته را نیز در آیه مبیت ارج نهاده است: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللهِ وَاللهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> درباره عظمت کار امیرالمؤمنین(ع) در لیلة المبیت، روایات متعددی در منابع فریقین نقل شده است که نشانگر اجماع فریقین بر این ایثار و فضیلت و نزول آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) است و به همین دلیل دشمنان آن حضرت تلاش کردند با نسبت دادن سبب نزول و مصداق آیه به افراد دیگر&lt;ref&gt;صهیب بن سنان رومی (به دلیل واگذاری اموالش نزد مشرکان هنگام هجرت) یا زبیر و مقداد ( به دلیل به خطر انداختن جانشان در جریان نجات دادن جسد خبیب بن عدی)؛ (ر.ک: عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۴، ص۲۱۶-۲۲۶).&lt;/ref&gt; این فضیلت را انکار کنند.<br /> <br /> آیه غار (غار ثور)<br /> <br /> خداوند متعال در آیه ۴۰ سوره توبه به حضور رسول خدا(ص) و همراهش در غار ثور اشاره کرده است&lt;ref&gt;طوسی، الامالی، ج۲، ص۷۸.&lt;/ref&gt; از این رو به «آیه غار» معروف شده است.<br /> <br /> (إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ الله مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ).<br /> <br /> اگر او را یاری نکنید خداوند (او را یاری خواهد کرد همانگونه که در مشکلترین ساعات او را تنها نگذارد) آن هنگام که کافران او را (از مکه) بیرون کردند در حالی که دومین نفر بود (و یکنفر همراه او بیش   نبود) در آن هنگام که آن دو در غار بودند و او به همسفر خود می گفت غم مخور خدا با ماست! در این موقع خداوند سکینه (و آرامش) خود را بر او فرستاد و با لشکرهائی که مشاهده نمی کردید او را تقویت نمود و گفتار (و هدف) کافران را پائین قرار داد (و آنها را با شکست مواجه ساخت) و سخن خدا (و آئین او) بالا (و پیروز) است و خداوند عزیز و حکیم است.<br /> <br /> آیه غار از آن دسته آیاتی است که برخی در راستای فضیلت تراشی برای خلفا از آن سوء استفاده کردند.<br /> <br /> # صلح حدیبیه (مسجد شجره)<br /> <br /> منطقه حُدَیبیه در یک منزلی (حدود ۲۴ کیلومتری) جهت شمالی مکه و نُه منزلی مدینه قرار دارد&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۲۲۹.&lt;/ref&gt; و رخداد مهم صلح حدیبیه در آن واقع شده است.<br /> <br /> ماجرای صلح حدیبیه از آنجا آغاز شد که رسول خدا(ص) در ماه شوال سال ششم، در رؤیای صادقه ای، خود را با حالتی سرتراشیده و کلید خانه کعبه به دست گرفته، داخل مسجدالحرام و خانه کعبه دید که همراه دیگران به عرفات رفت و وقوف کرد. حضرت، این رؤیا را به فال نیک گرفت و از اصحاب، برای ادای عمره دعوت به عمل آورد. مسلمانان، به ویژه مهاجران، به تعداد ۱۴۰۰ نفر، این دعوت را لبیک گفتند و بی درنگ آماده حرکت شدند. رسول خدا(ص) هفتاد شتر علامت دار قربانی را همراه آورد و به مسلمانان نیز فرمود که جز یک شمشیر، که سلاح مسافر بود، سلاحی همراه نداشته باشند.<br /> <br /> رسول خدا(ص) و مسلمانان همراه در ذوالحُلَیفه احرام بستند و به سمت مکه حرکت کردند. این خبر به مکه رسید و مشرکان با زن و فرزندان بیرون آمدند و در ذی طُوی اردو زدند و خالد بن ولید را با دویست سوار به منطقه کُراع الغمیم فرستادند. رسول خدا(ص) با راهنمایی مردی از قبیله اسلم، از راهی نامتعارف و ناهموار مسیر را طی کرد تا اینکه در سرزمین حُدیبیه، در چهار فرسخی غرب مکه، شتر حضرت زانو زد و رسول خدا(ص) در آنجا مستقر شد و فرمان داد همراهان فرود آیند و فرمودند: «امروز، قریش هر پیشنهادی به من بدهد که در آن صله رحم باشد می پذیرم».<br /> <br /> رسول خدا(ص) به «خِراش بن امیه خُزاعی» مأموریت داد و شتر خود را، که ثَعلَب نام داشت، نیز در اختیارش گذاشت تا نزد قریش رفته و آنان را از مقصد این سفر آگاه سازد. اما مشرکان آن شتر را کشتند و خِراش را نیز می خواستند بکشند که با حمایت قبیله اش نجات یافت و نزد رسول خدا(ص) بازگشت. با این وجود، رسول خدا(ص) عثمان را نزد ابوسفیان و دیگر سران شرک فرستاد و همراه وی، ده نفر از مسلمانان نیز برای دیدار خویشانشان به مکه رفتند. اما مشرکان مانع بازگشت عثمان و آن ده نفر مسلمان شدند و همین مسئله موجب انتشار شایعه قتل عثمان میان مسلمانان شد. رسول خدا(ص) فرمود: «از اینجا نمی رویم تا با قریش نبرد کنیم». سپس اصحاب را برای بیعت فراخواندند. این بیعت در زیر درخت «سمره» در همان منطقه حدیبیه انجام گرفت و محتوای آن چنین بود: «مسلمانان هرگز فرار نکنند و تا پای جان کنار پیامبر(ص) بایستند». از این بیعت به اعتبار محل آن با عنوان&lt;br /&gt;<br /> «بیعت شجره»&lt;ref&gt;و بدین مناسبت، مسجدی در منطقه حدیبیه به نام «مسجد شجره» بنا شد که امروزه نیز موجود و محل زیارت و حضور مؤمنان است.&lt;/ref&gt; و به اعتبار آیه ای که درباره اش در سوره فتح نازل شد، با عنوان «بیعت رضوان» یاد شده است.<br /> <br /> قریش با شنیدن خبر این بیعت و آمادگی مسلمانان برای جنگ، یکی از سرانشان به نام «سُهیل بن عمرو» را نزد رسول خدا(ص) فرستادند، درحالی که دو تن دیگر از افراد شاخص مکه به نام های «حُوَیطِب بن عبدالعزی» و «مِکرَز بن حَفْص» او را همراهی می کردند. سهیل با پیشنهاد عقد قرارداد صلح، نزد رسول خدا(ص) آمد. با نزول وحی الهی، رسول  خدا(ص) موظف شد پیشنهاد صلح را بپذیرد.<br /> <br /> پس از انعقاد این پیمان، رسول خدا(ص) از احرام خارج شد و دیگر مسلمانان را نیز به این کار امر فرمود؛ اما متأسفانه برخی از آنان به رهبری عُمر بن خطاب نزد حضرت آمدند و به این عمل رسول خدا(ص) اعتراض کردند.&lt;ref&gt;درباره مطالب یادشده، ر.ک: عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۱۶، ص۵۰-۷۰؛ یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۲، ص۵۹۹-۶۲۷؛ میرشریفی، آشنایی با تاریخ اسلام، ج۱، ص۵۷۹-۵۹۵ و ج۲، ص۶۳-۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کاروان مسلمانان در هاله ای از غم و تعجب از حدیبیه به سوی مدینه بازگشت و بسیاری در این اندیشه بودند که چگونه پس از شش سال اقتدار، افتخار، عظمت و سربلندی به اینجا رسیدند؟ در چنین حالاتی بود که خداوند متعال، با نزول سوره فتح، از آنان دلجویی کرده و حقیقتِ پنهان و حکمت این صلح را برملا ساخت.<br /> <br /> در آغازین آیه این سوره، از این صلح، با عنوان «فتح مبین (آشکار)» یاد شد. پس از نزول سوره، دوباره عُمر معترضانه نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: «ای رسول خدا آیا این فتح است»؟! حضرت فرمود: «آری، سوگند به آن که جانم در دست اوست، این فتح است».&lt;ref&gt;نویدی، نهایة الارب، ج۱۷، ص۲۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مضامین آیاتی از این سوره را مرور می کنیم: (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً).&lt;ref&gt;فتح: ۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اکثر مفسران «فتح مبین» را اشاره به پیروزی عظیمی می دانند که از صلح حدیبیه نصیب مسلمانان شد. علامه طباطبایی(رض) در ترجیح این قول آورده است: «تمامی پیروزی های اشاره شده در این سوره، مترتب بر صلح حدیبیه است».&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۲۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در آیات بعدی چهار موهبت الهی که مترتب بر صلح حدیبیه یا همان فتح مبین شد، آمده است:<br /> <br /> (لِيَغْفِرَ لَكَ اللهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطاً مُسْتَقِيماً  &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَ يَنْصُرَكَ الله نَصْراً عَزِيزاً).&lt;ref&gt;فتح: ۲-۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> غرض این بود که خداوند گناهان گذشته و آینده هایی را که به تو نسبت می دادند ببخشد و نعمتش را بر تو تمام کند، و به راه راست هدایتت فرماید. و پیروزی شکست ناپذیری نصیب تو کند.<br /> <br /> درباره آیه فوق این پرسش مطرح است که مراد از «ذنب» که به رسول خدا(ص) نسبت داده شده چیست؟ آیا این جمله، با عصمت آن حضرت منافات ندارد؟ دیدگاه علامه طباطبایی(رض) چنین است که مراد از کلمه «ذنب» در آیه شریفه، گناه به معنای معروف کلمه یعنی مخالفت با تکلیف الهی نیست و نیز مراد از «مغفرت» ترک عذاب در مقابل مخالفت نامبرده نیست؛ بلکه مراد این است که از نظر مشرکان و دشمنان، مخالفت با بت پرستی، عملی شوم تلقی می شد و مصداقی برای کلمه «ذنب» بود. کفار قریش تا زمانی که در شوکت و قدرت بودند، از این گناهی که برای آن حضرت تصور می کردند نگذشته و به دنبال تلافی و واکنش بودند، اما خدای سبحان با فتح مکه یا فتح حدیبیه که آن نیز منتهی به فتح مکه شد، شوکت و نیروی قریش را از آنان گرفت و درنتیجه، گناهانی را که رسول  خدا(ص) در نگاه مشرکان داشت، پوشانید و بی اثر کرد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در آیه چهار به یکی از مصادیق موهبت های یادشده در دو آیه قبل اشاره شده است:<br /> <br /> (هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَاناً مَعَ إِيمَانِهِمْ...).&lt;ref&gt;فتح: ۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در اینجا مراد از «سکینه» آرامش و سکون نفس و ثبات و اطمینان به عقائدی است که فرد به آن ایمان آورده است. علت نزول سکینه این گونه آمده است: (لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ)؛ «تا ایمانی جدید به ایمان سابق خود بیفزایند».<br /> <br /> در آیات پیشین موهبت های اعطایی به رسول خدا(ص) در سایه صلح حدیبیه بیان شد و در آیه بعد (آیه پنجم) به موهبت های اعطایی به زنان و مردان مؤمن اشاره می شود: (لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَ اللهِ فَوْزاً عَظِيماً).&lt;ref&gt;فتح: ۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دو موهبت اعطایی به زنان و مردان مؤمن، بهشت جاویدان با تمام نعمت هایش و گذشت از لغزش های آنها است.&lt;ref&gt;راغب، المفردات، ص۶۴۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از آنجا که در جریان انعقاد صلح حدیبیه، معدودی از صحابه با بیان جسارت آمیز به رسول خدا(ص) اعتراض کردند، خداوند متعال ضمن سه آیه هشت، نه و ده به تبیین جایگاه عظیم رسول خدا(ص) و وظائف امت در برابر حضرتش پرداخته است. عجیب آنکه - چنان که پیش تر اشاره شد - یکی از همین افراد، حتی پس از نزول این آیات نیز همچنان بر رسول خدا(ص) با بیان جسارت آمیزی اعتراض می کرد:<br /> <br /> إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; لِتُؤْمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ الله فَسَيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً).&lt;ref&gt;فتح: ۸ -۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ما تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم. تا به خدا و رسولش ایمان بیاورید و از او دفاع کنید، او را بزرگ دارید و خدا را صبح و شام تسبیح کنید. آنها که با تو بیعت می کنند در حقیقت فقط با خدا بیعت می نمایند، و دست خدا بالای دست آنهاست، هر کس پیمان شکنی کند به زیان خود پیمان شکسته است و آن کس که نسبت به عهدی که با خدا بسته وفا کند به زودی پاداش عظیمی به او خواهد داد.<br /> <br /> در آیات هجده و نوزده به بیعت مهم و معروف شجره یا رضوان و آثار مترتب بر آن اشاره شده است. این بیعت به اعتبار انجامِ آن زیر یک درخت در ناحیه حدیبیه، بیعت شجره، و به اعتبار اظهار رضایت الهی در این آیه از مؤمنانِ بیعت کننده، بیعت رضوان نامیده شده است: (لَقَدْ رَضِيَ اللهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا)؛&lt;ref&gt;فتح: ۱۸.&lt;/ref&gt; «خداوند از مؤمنانی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند راضی و خشنود شد، خدا آنچه را در درون قلب آنها (از صداقت و ایمان) نهفته بود می دانست، لذا آرامش را بر دل های آنها نازل کرد، و فتح نزدیکی، به عنوان پاداش، نصیب آنها فرمود».<br /> <br /> # عمرة القضاء<br /> <br /> در ذی القعده سال هفتم هجری و بر اساس توافقی که در مفاد صلح حدیبیه وجود داشت، رسول خدا(ص) به قصد انجام عمره مفرده با جمعیتی حدوداً دوهزارنفره به سوی مکه راهی شد.&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۳۱.&lt;/ref&gt; رسول  خدا(ص) با جلال و شکوه خاصی همراه با مسلمانانی که همگی لباس احرام به تن داشتند وارد مکه شد. مشرکان، مکه را تخلیه کرده و به کوه ها رفتند و از فراز آنها نظاره گرِ رفتار رسول خدا(ص) بودند که در حالت سواره خانه کعبه را طواف می کردند؛ سپس سعی میان صفا و مروه انجام دادند و در مروه قربانی کردند و سر تراشیدند و درنهایت از احرام خارج شدند. بر اساس توافق حدیبیه، مسلمانان تنها تا سه روز مُجاز بودند در مکه باشند. پس از اتمام سه روز، آن حضرت و تمام مسلمانان از مکه خارج شدند و به سوی مدینه حرکت کردند.&lt;ref&gt;یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۱۰۹-۱۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رخداد عمرة القضاء به طور خاص در قرآن کریم منعکس نشده است. اما در آیه ۱۵۸ سوره بقره به سعی میان صفا و مروه به عنوان یکی از شعائر الهی اشاره شده است. درباره سبب نزول این آیه، در روایات آمده است که مشرکان برای حفظ بت هایشان از تعرض و اهانت مسلمانان، این بت ها را از اطراف کعبه و از روی کوه صفا و مروه و مسیر میان این دو کوه جمع کرده بودند و بعد از اتمام اعمالِ مسلمانان، بت ها را به جای خود بازگرداندند. یکی از مسلمانان به دلیل مانعی، موفق به انجام اعمال نشده بود و هنگامی که قصد انجام سعی را داشت با بت های نصب شده بر روی آن دو کوه مواجه شد و از رسول خدا(ص) در این باره کسب تکلیف کرد. در این هنگام، این آیه نازل شد&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۴.&lt;/ref&gt;:<br /> <br /> (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ الله شَاكِرٌ عَلِيمٌ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صفا و مروه از شعائر و نشانه  های خدا است بنا بر این کسانی که حج خانه خدا و یا عمره انجام می دهند مانعی ندارد بر آن دو طواف کنند (و سعی صفا و مروه انجام دهند، هرگز اعمال بی رویه مشرکان که بتهائی بر این دو کوه نصب کرده بودند از موقعیت این دو مکان مقدس نمی کاهد) و کسانی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کنند خداوند در برابر عمل آنها شکرگزار و از افعال آنها آگاه است.<br /> <br /> آن مرد مسلمان تصور می کرد با وجود نصب بت ها بر روی این دو کوه جایز نیست سعی انجام گیرد. از این رو نفی جُناح در آیه، برای رفع این توهّم است (اصطلاحاً: نفی جُناح در مقام توهم حَظر). اما این تعبیر، منافات با وجوب سعی در حج و عمره ندارد.<br /> <br /> # فتح مکه<br /> <br /> دو قبیله خُزاعه و بنوبکر که از دوره جاهلیت با یکدیگر اختلاف و درگیری داشتند، پس از انعقاد صلح حدیبیه، هر یک، جانبی را برگزیدند؛ بنوبکر هم پیمان قریش شدند و خزاعه نیز که در جاهلیت، با عبدالمطلب پیمان داشتند، هم پیمان رسول خدا(ص) شدند. یکی از افراد قبیله بنوبکر به نام أنس بن زُنَیم، ضمن اشعاری به رسول خدا(ص) جسارت کرد. نوجوانی از قبیله خزاعه به او حمله کرد و سرش را شکست و در نتیجه فتنه ای جدید میان دو قبیله شکل گرفت. بنا به نقل واقدی، بیست و دو ماه پس از انعقاد صلح حدیبیه، یکی از تیره های قبیله بنوبکر، نزد مشرکان مکه رفت و از آنان خواست که ایشان را در جنگ با خزاعه یاری دهد و مشرکان نیز پذیرفتند. بنابراین، گروهی از قریش که صورت های خود را پوشانده بودند، همراه بنوبکر، شبانه به گروهی از خزاعه حمله کردند و حدوداً بیست و سه نفر را کشتند که غالبا زن و کودک و افراد ضعیف بودند.&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۸۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اما بامدادان این خیانت قریش برملا شد و عمرو بن سالم خزاعی از تیره بنی کعب، با چهل تن از قبیله خزاعه برای دادخواهی رهسپار مدینه شدند و در مسجد، به حضور رسول خدا(ص) رسیدند و با اشعار جانسوزی، ظلمی که بر آنان رفته بود را بیان کردند. رسول خدا(ص) نیز فرمود: «یاری نشوم اگر همان گونه که خودم را یاری می دهم بنی کعب را یاری نکنم». در ادامه، بُدَیل بن ورقاء خزاعی نیز با مردانی از خزاعه رهسپار مدینه شدند و از قریش شکایت کردند.<br /> <br /> قریش که از پیامدهای این خیانت هراسان بودند ابوسفیان را برای تجدید پیمان با رسول خدا(ص) به مدینه فرستادند. اما رسول خدا(ص) در پاسخ به ابوسفیان، از او پرسید: «مگر از ناحیه شما حادثه ای رخ داده است»؟ ابوسفیان گفت: «نه، به خدا پناه می برم». حضرت نیز فرمود: «پس ما همچنان بر صلح حدیبیه و مدت آن پایبندیم». ابوسفیان تلاش های بیشتری برای تمدید پیمان انجام داد، اما نتیجه ای در بر نداشت و از این رو راهی مکه شد.<br /> <br /> با این پیمان شکنی قریش، راه فتح مکه برای رسول خدا(ص) باز شد. در نتیجه بدون آنکه مقصد را بیان کنند، دستور دادند مسلمانان آماده شوند. با این وجود، برخی مسلمانان از مقصد سفر باخبر شدند که یکی از آنان حاطِب بن ابی بلتعه (پیک رسول خدا(ص) نزد پادشاه مصر) بود. وی طی نامه ای به سه تن از سران قریش حرکت رسول خدا(ص) را گزارش داد و نامه را به زنی به نام «ساره» سپرد تا از بیراهه به مکه ببرد. اما جبرئیل، رسول خدا(ص) را از این امر مطلع کرد و حضرت نیز امیرالمؤمنین علی(ع) را با زبیر یا مقداد به سراغ آن زن فرستاد و در راه، نامه را از او گرفتند. چون رسول خدا(ص) از حاطب، در این باره پرسید، وی پاسخ داد: «من در عقیده ام به اسلام راسخ هستم، اما چون خانواده ام میان قریش هستند و در آنجا عشیره ای ندارم که از ایشان حمایت کنند، خواستم با این کار، حمایت آنان را برای خانواده ام به دست آورم». رسول خدا(ص) نیز که به صدق کلام حاطب واقف بود او را عفو کرد و در پی این ماجرا، آیاتی از سوره ممتحنه در این باره نازل شد که در ادامه تبیین خواهد شد. رسول خدا(ص) با تدابیری که ذکر شد، مقدمات عزیمت به سمت مکه را با سپاهی ده هزارنفره فراهم کرد و با تفصیلی که در منابع تاریخی آمده است، در بیستم ماه رمضان سال هشتم هجری، مکه بدون درگیری نظامیِ قابل اعتنایی، فتح شد.&lt;ref&gt;ر.ک: واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۸۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۵۸؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۲۳؛ یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۱۷۱-۱۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قرآن در دو مورد به این رخداد بزرگ و منحصربه فرد اشاره کرده است: آیه ۸۵ سوره قصص و سوره ممتحنه.<br /> <br /> (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ).&lt;ref&gt;قصص: ۸۵ .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوندی که قرآن (و تلاوت و عمل به آن) را بر تو واجب کرده است، تو را به این شهر (که از آن اخراج شدی، با پیروزی و ظفر) باز خواهد گرداند.<br /> <br /> رسول خدا(ص) نیز این خبر را به اصحابش ابلاغ کرد و چون خبر به مشرکان مکه رسید، آن را به سُخره گرفتند.&lt;ref&gt;حسن بن علی(ع)، [امام یازدهم] تفسیر الامام العسکری، ص۵۵۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۴۶۳؛ فخر رازی، تفسیر الرازی، ج۲۵، ص۲۱.&lt;/ref&gt; &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;برخی مفسران، با توجه به نزول این آیه در جُحفه و در میانه راه هجرت به مدینه، آن را نه مکّی دانسته اند و نه مدنی. مجمع البیان، ج۷، ص۴۶۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> '''سوره ممتحنه:''' آیات اول تا نهم از سوره ممتحنه درباره عمل «حاطِب بن ابی بلتعه» است و مسلمانان را از اعتماد بر دشمنان و دوستی با آنان نهی می کند. آیات دهم و یازدهم در باره زنانی است که دیار شرک را رها کرده و به مدینه هجرت  کردند و پیش از فتح مکه نازل شد. آیه دوازدهم این سوره نیز پس از فتح مکه و برای بیان مفاد بیعت زنان نومسلمان با رسول  خدا(ص) نازل شد.&lt;ref&gt;ر.ک: یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۱۸۵-۱۸۹ و ۲۴۵.&lt;/ref&gt; در ادامه به تبیین آیه اول این سوره می پردازیم:<br /> <br /> (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ).<br /> <br /> چنان که گذشت، یازده آیۀ نخست این سوره در مدینه و پیش از فتح مکه نازل شد. بر اساس روایات تفسیری، آیه دوازده این سوره در همان روز فتح مکه نازل و ضمن آن مفاد بیعت زنان با رسول خدا(ص) بیان شد:<br /> <br /> (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ الله إِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ).&lt;ref&gt;ممتحنه: ۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روز فتح مکه پس از آنکه مردان نومسلمان با رسول خدا(ص) بیعت کردند، نوبت به زنان رسید، از این رو این آیه نازل شد و رسول خدا(ص) خواستند تا ظرف آبی آوردند و دست خویش در آن آب فرو بردند و به زنانی که می خواستند بیعت کنند فرمودند: «من از مصافحه با زنان [نامحرم] ابا دارم. شما با فروبردن دست در این آب با من بیعت کنید». سپس مفاد شش گانه بیعت که در آیه فوق آمده را بیان کردند و زنان بر آن اساس بیعت  کردند.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۲۷ (باب صفة مبایعة النبی(ص)؛ قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۶۴؛ بر اساس روایتی، زنان از روی لباس با دست رسول خدا(ص) بیعت کردند (طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۵۸۷)، و ممکن است بسته به موقعیت های مختلف در مکه، زنان مکه به یکی از این دو شیوه بیعت کرده باشند.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # ابلاغ برائت در منا<br /> <br /> پس از فتح مکه در سال هشتم، زمینه مناسبی برای تطهیر حج از اعمال شرک آلود جاهلی فراهم شد. با نزول آیاتی از سوره برائت در ذی القعده سال نهم، به امر الهی، امیرالمؤمنین(ع) مأمور ابلاغ این آیات در جمع حج گزاران شد. در آن سال، اعمال حج به جای ذی الحجه در ذی القعده برگزار  شد. دلیل این امر نیز مسئله نسیء یا همان سنت جاهلی جابه جایی ماه های حرام بود.&lt;ref&gt;مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص۱۸۶-۱۸۷.&lt;/ref&gt; رسول خدا(ص) برای این منظور ابتدا ابوبکر را برگزید. بنا بر روایتی، وی،  درحالی که سیصد نفر از مردان نیرومندِ مدینه او را همراهی می کردند&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۲، ص۱۰۷۷.&lt;/ref&gt;، راهی مکه شد. اما هنگامی که بخشی از مسیر را طی کرده بود، جبرئیل بر رسول خدا(ص) نازل و از جانب خداوند ابلاغ کرد که: '''«این آیات را تو یا کسی که از توست باید ابلاغ کند»'''. ازاین  رو به دستور پیامبر اکرم(ص) امیر مؤمنان علی(ع) بر شترِ مخصوصِ حضرت&lt;ref&gt;ناقة عضباء (عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۹۷۳)، یا ناقة قصواء (واقدی، المغازی، ج۲، ص۱۰۷۷).&lt;/ref&gt; سوار شد و خود را در جُحفه،&lt;ref&gt;کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ص۱۵۹ به نقل از امام صادق(ع)؛ و به نقل از ابن عباس در ذی الحلیفه، (همان، ص۱۶۱) و به نقل قمی در منزل «رَوحاء»، (قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۲۸۲) و به نقل واقدی در منزل «عَرج»، (المغازی، ج۲، ص۱۰۷۷)، و ر.ک: یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۵۳۸.&lt;/ref&gt; درحالی که ابوبکر اذان گفته و آماده نماز صبح بود، به وی رساند و آیات را از او ستاند.&lt;ref&gt;امینی، الغدیر، ج۶، ص۳۴۴ (از الخصائص، ص۹۲)؛ موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۵۳۸.&lt;/ref&gt; ابوبکر آیات را تحویل داد و با امیرمؤمنان علی(ع) به مکه نرفت و به مدینه بازگشت. درحالی که ابوبکر از این مسئله نگران شده بود، از رسول خدا(ص) پرسید: «آیا درباره من آیه ای نازل شده است»؟! رسول خدا(ص) فرمود: «نه، اما این دستور خدا بود که آیات را یا خودم یا کسی که از من و به منزله من است ابلاغ کند».&lt;ref&gt;مفید، الارشاد، ج۱، ص۶۵؛ ابن حنبل، مسند احمد، ج۱، ص۱۵۱؛ سیوطی، الدرّ المنثور، ج۲، ص۲۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امیرالمؤمنین(ع) به مکه رفت و اعمال عرفات و مشعر و منا را انجام داد. در بعد از ظهر&lt;ref&gt;تفسیر العیاشی، ج۲، ص۷۴.&lt;/ref&gt; روز دهم ذی الحجه پس از ذبح و حلق، بر روی کوهی مشرف بر مِنا و کنار جمره عقبه، بالا رفت و تا سه بار اعلام کرد: «ای مردم! آیا می شنوید؟ من فرستاده رسول خدا(ص) به سوی شما هستم». سپس (بنا به اختلاف نقل ها) نُه&lt;ref&gt;ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۳۹.&lt;/ref&gt;، ده&lt;ref&gt;مسند احمد، ج۱، ص۱۵۱.&lt;/ref&gt;، سیزده، سی یا چهل&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان، ج۱۰، ص۸۰؛ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ج۲، ص۴۵.&lt;/ref&gt; آیه اول سوره برائت را تلاوت کرد&lt;ref&gt;ممکن است در وجه جمع این اقوال چنین گفت که نُه یا دَه آیه اول سوره توبه مشتمل بر پیام اصلی برائت است، لذا آنها در اجتماع منا قرائت و ابلاغ شد، اما آیات برائت منحصر به اینها نبود، و تا آیه ۳۷ ادامه دارد.&lt;/ref&gt; و در ادامه، درحالی که شمشیرش را بیرون کشیده بود، آیات را تکرار کرد.&lt;ref&gt;ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۳۹.&lt;/ref&gt; ایشان در منا تا سه روز و نیز پس از آن تا پایان موسم حج، آیات را به حاضران اعلام می کرد. مفاد آیات برائت ابلاغی توسط امیرالمؤمنین(ع) چنین بود:<br /> <br /> الف) خدا و پیامبر(ص) از مشرکان بیزارند؛<br /> <br /> ب) از سال آینده، هیچ مشرکی حق حج گزاردن ندارد؛<br /> <br /> ج) هیچ کس نباید با بدن برهنه و عریان طواف کعبه کند؛<br /> <br /> د) مشرکان از امروز تا چهار ماه مهلت دارند تا به مأمن و سرزمین خود بازگردند و پس از سپری شدن چهار ماه، برای هیچ مشرکی عهد و پیمانی نخواهد بود، مگر آنان  که با رسول خدا(ص) پیمانی دارند که تا پایان مدت آن معتبر خواهد بود؛<br /> <br /> هـ) هیچ کافری وارد بهشت نمی شود.&lt;ref&gt;امینی، الغدیر، ج۶، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابلاغ آیات برائت،&lt;ref&gt;توبه: آیات ۱ تا ۶.&lt;/ref&gt; ضمن اثبات فضیلت امیرمؤمنان علی(ع) بر دیگر صحابه، در گسترش هرچه بیشتر اسلام و تسلیم مشرکان نقش بسزایی داشت.<br /> <br /> # حجة الوداع و حجة البلاغ<br /> <br /> در سال دهم هجری حدود سه ماه قبل از رحلت رسول خدا(ص) و در آستانه اعمال حج آن سال، رسول خدا(ص) مأمور شد برای دو هدف مهم، حج به جای آورد: تعلیم مناسک صحیح به مسلمانان (حجة الوداع) و ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) (حجة البلاغ). ایشان اعلان حج کردند و با تعداد زیادی از مسلمانان عازم حج شدند.<br /> <br /> رسول خدا(ص) و همراهان چهار روز مانده به آخر ذی القعده از مدینه خارج شدند و در ذی الحلیفه احرام بستند و پس از سفری هشت روزه در چهارم ذی الحجه به مکه رسیدند.&lt;ref&gt;یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۶۵۹.&lt;/ref&gt; پس از ورود به مکه، رسول خدا(ص) اعمال عمره از طواف و نماز طواف و سعی بین صفا و مروه و مستحبات را به جای آورد و دیگر حاجیان نیز به تأسّی از رسول خدا(ص) اعمال را انجام  دادند.&lt;ref&gt;همان، ص۵۹۳-۵۹۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از انجام سعی، رسول خدا(ص) بر روی کوه مروه ایستاده و خطبه ای خوانده و توضیح داد که چون با خود، قربانی آورده ، تا زمان ذبح قربانی نمی تواند از احرام خارج شود. اما کسانی که با خود قربانی نیاورده اند باید از احرام خارج شوند.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۴۶.&lt;/ref&gt; در روز هشتم ذی الحجه (یوم الترویه) رسول خدا(ص) به آنان که حجشان، تمتع بود دستور احرام بستن برای اعمال حج تمتع دادند و پس از زوال خورشید، به سوی منا حرکت کردند. صبح روز نهم، آن حضرت به سوی عرفات حرکت کرد و در جایی که امروزه مسجد نمره قرار دارد بر روی ناقه اش خطبه معروف عرفات را ایراد کرد.&lt;ref&gt;همان، ص۲۴۶-۲۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از غروب روز نهم، رسول خدا(ص) به سوی مشعر(مزدلفه) حرکت کرده و شب دهم را در آنجا به سر برد و ریگ های رمی جمرات را از آنجا جمع کرد. صبحگاه روز دهم و پس از طلوع خورشید، آن حضرت عازم منا شد. حضرت نزد جمره عقبه رمی انجام داد و به قربانگاه رفت و شترانی که همراه آورده بود با دست خودش نحر کرد و سپس سر تراشید و از احرام خارج شد. رسول خدا(ص) بعد از ظهر روز یازدهم در مسجد خیف در منا نیز خطبه ای ایراد کرد.&lt;ref&gt;یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۶۰۵-۶۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آن حضرت پس از اتمام اعمال در منا به مکه بازگشت و تا چهاردهم ذی الحجه در ابطح اقامت کرد. ایشان روز چهاردهم از مکه به سوی مدینه خارج شد و پس از چهار روز به غدیر رسید که واقعه بزرگ غدیر رخ داد. پیامبر(ص) سه روز در غدیر اقامت داشت و سپس عازم مدینه شد.&lt;ref&gt;همان، ص۶۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> حجة الوداع (تحریف زدایی از مناسک حج)<br /> <br /> رسول خدا(ص) با انجام این سفر مبارک، چگونگی انجام صحیح مناسک حج را به حاضران و غایبان و آیندگان آموزش داد و خط بطلانی بر خرافات و تحریفات جاهلیان درباره مراسم حج کشید. در ادامه،  به انحرافات مردم جاهلی در ابعاد مختلف اعمال حج و مواجهه قرآن با آنها اشاره، آیات مربوط مرور می شود:<br /> <br /> # نماز آنان کنار بیت الله الحرام، کف زدن و سوت کشیدن بود&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان، ج۹، ص۳۱۸.&lt;/ref&gt; و قرآن کریم ضمن این آیه، آنان را به چالش کشید: (وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً&lt;ref&gt;مُکاء از مکا یمکو و به معنای سوت کشیدن و صفیر است، لذا در حجاز به پرنده ای که صدایی شبیه صفیر دارد «مَکّاء» می گفتند. این سوت کشیدن، گاه با نهادن دست بر دهان و گاه بدون آن تحقق می یافت. تصدیه نیز مصدر صدّی یصدّی و از ریشه صدی، به معنای صدای منعکس شده از کوه است و مراد از آن، صدای حاصل از به هم خوردن صفحه دو دست بر روی هم است که از آن به تصفیق نیز تعبیر می شود؛ یعنی کف زدن؛ (طوسی، التبیان، ج۵، ص۱۱۶.)&lt;/ref&gt; فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ)&lt;ref&gt;انفال: ۳۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> # مشرکان در دعاهایشان پس از انجام اعمال حج، صرفاً توجه به جنبه های مادی داشتند؛ مثلاً می گفتند: «خدایا مرا شتری یا گوسفندی روزی کن».&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان، ج۲، ص۴۰۸؛ طبرانی، کتاب الدعاء، ص۲۷۵؛ شحاته، تفسیر القرآن العظیم، ج۱، ص۲۵۱.&lt;/ref&gt; قرآن در تعریض بر این عادت چنین فرمود:<br /> <br /> (فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ).&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۰و۲۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # مشرکان، تلبیه را، که نماد توحید در اعمال حج و عمره است، شرک آلود کرده و چنین می گفتند: '''«لبيک اللهم لبيک لبيک لا شريک لک الا شريک هو لک تملکه و ما مَلَک»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۴۲.&lt;/ref&gt; در روایات تفسیری، به آیاتی در ابطال این سنت جاهلی اشاره شده که عبارتند از:<br /> <br /> (ضَرَبَ لَكمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكمْ هَلْ لَكمْ مِنْ ما مَلَكتْ أَيمانُكمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ كخِيفَتِكمْ أَنْفُسَكمْ كذلِك نُفَصِّلُ الآياتِ لِقَوْم يعْقِلُونَ)&lt;ref&gt;روم: ۲۸.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> (وَ ما يؤْمِنُ أَكثَرُهُمْ بِالله إِلاّ وَ هُمْ مُشْرِكونَ)&lt;ref&gt;یوسف: ۱۰۶، ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۵۱.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> (فاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّور)&lt;ref&gt;حج: ۳۰؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۴، ص۳۵۹.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> (وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً).&lt;ref&gt;اسراء: ۱۱۱؛ طوسی، التبیان، ج۶، ص۵۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # مشرکان پس از محرم شدن، از در خانه ها وارد نمی شدند و به جای آن، از دیوار پشت خانه نقب و شکافی ایجاد کرده و رفت و آمد می کردند یا از دیوار بالا رفته و از پشت بام وارد خانه می شدند. قرآن در تعریض به این رفتار فرمود:<br /> <br /> (.. وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا الله لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۹؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۸، ص۲۴۳؛ نسائی، سنن النسائی، ج۲، ص۴۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # رسم دیگر اعراب جاهلی در اعمال حج طواف عریان بود که در واقعه ابلاغ برائت ممنوع اعلام شد. قرآن کریم ضمن آیات ۲۶-۳۲ از سوره اعراف این رسم جاهلی را محکوم و باطل اعلام کرد:<br /> <br /> (يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ).&lt;ref&gt;اعراف: ۲۶؛ طبری، جامع البیان، ج۸ ص۱۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # اعراب جاهلی همچنین معتقد بودند که جایز نیست از گوشت قربانی خورده شود؛ زیرا تقدیم به خدا شده است، از این رو گوشت های قربانی را روی سنگ ها نهاده و در معرض خوراک درندگان قرار می دادند و خون آن را نیز به دیوار کعبه می مالیدند. در قرآن کریم هر دو رفتار اشتباه، طی دو آیه ذیل ابطال شد:<br /> <br /> (وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;لَنْ يَنَالَ اللهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ).&lt;ref&gt;حج: ۳۶ - ۳۷، طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # از دیگر انحرافات مشرکان در اعمال حج آن بود که مشرکان مکه، که خود را «حُمس»&lt;ref&gt;جمع اَحمَس و به معنای کسی که دین دار واقعی و متشدد در امر دین است.&lt;/ref&gt; می خواندند (قریش و برخی قبایل وابسته)، تصور می کردند چون ساکن حرم و در جوار بیت الله هستند از این امتیاز برخوردارند که راه دورتر تا سرزمین عرفات را طی نکنند و در وادی مشعر (مزدلَفه) وقوف کنند. ازاین رو آنان عصر روز نهم را در مشعر وقوف کرده و دیگر حاجیان به عرفات رفته و در آن جا وقوف می کردند و هنگامی که آنان از عرفات باز می گشتند اهل مکه از مشعر همراه آنان به سوی سرزمین منا کوچ می کردند.&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در حجة الوداع، هنگامی که رسول خدا(ص) به سرزمین مشعر رسید مشرکان قریش (حُمس) امید داشتند آن حضرت به جای عرفات در مشعرالحرام وقوف کند. اما ایشان بی اعتنا به این توقع، به سوی عرفات حرکت کرد. این اقدام پیامبر اکرم(ص) در پی نزول آیه۱۹۸ و ۱۹۹ سوره بقره بود که ضمن آن به همه مسلمانان امر شده بود از آنجایی کوچ کنند که همه مردم کوچ می کنند.<br /> <br /> (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا الله إِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ).<br /> <br /> # در روزهای پایانی اعمال حج، مشرکان جلوه دیگری از انحرافات اخلاقی و اجتماعی را ضمن اعمال عبادی خود ابراز  کردند. وقوف در منا در روزهای یازدهم تا دوازدهم (و در شرایطی، سیزدهم) از اعمال حج است. مشرکان در اینکه پس از انجام اعمال منا تا روز سیزدهم در آنجا وقوف کنند یا روز دوازدهم به مکه بازگردند، دو گونه نظر و عملکرد داشتند؛ برخی از آنان وقوف در روز سیزدهم را لازم و برخی نیز حرام می شمردند. بدین مناسبت، آیه ذیل نازل شد: (وَاذْكُرُوا اللهَ فِي أَيامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يوْمَينِ فَلا إِثْمَ عَلَيهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا اللهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَىهِ تُحْشَرُونَ).&lt;ref&gt;فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۲۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # اجتماع در منا و ذکر مفاخر پدران و پیشینیان، سنت غلط دیگری بود که مشرکان پس از اعمال منا انجام می دادند. قرآن کریم در آیات ذیل با این رسم غلط نیز مخالفت کرد: (فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا).&lt;ref&gt;بقره: ۲۰۳؛ جصاص، احکام القرآن، ج۱، ص۳۸۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> حجة البلاغ (ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین(ع))<br /> <br /> انعکاس قرآنی رخداد حجة الوداع را در آیات سوره مائده می توان مشاهده کرد. بنا بر برخی روایات تفسیری، این سوره در حجة الوداع و در غروب عرفه&lt;ref&gt;'''«...ثم قال (رسول الله'''(ص) '''فی الغدیر): أیها الناس انه نزل علی عشیة عرفة أمر...'''؛ (عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۹۸؛) '''«ومنها''' (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ) '''فی الصحیح عن عمر أنها نزلت عشیة عرفة یوم الجمعة عام حجة الوداع»'''؛ (سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۶۰.)&lt;/ref&gt; و به صورت کامل&lt;ref&gt;'''عن أبی حمزة الثمالی قال: سمعت أبا عبدالله الصادق'''(ع)، '''یقول: نزلت المائدة کملا، ونزل معها سبعون ألف ملک؛''' (طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۵۸.)&lt;/ref&gt; بر رسول خدا(ص) نازل شد. در نقلی از امیرالمؤمنین(ع) آمده است:<br /> <br /> سوره مائده آخرین سوره نازل شده بر رسول خداست. این سوره هنگامی بر آن حضرت نازل شد که بر قاطر شهباء سوار بود. سنگینی دریافت وحی چنان بود که حیوان از حرکت ایستاد و کمرش خم شد، به طوری که نزدیک بود شکم حیوان با زمین تماس یابد. آن حضرت در حالت خلسه فرو رفت؛ به طوری که دستش را بر سر شیبة بن وهب جمحی گذاشت. سپس از این حالت خارج شد و سوره مائده را برای ما قرائت کرد.&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از سوی دیگر در روایات معتبری که از شیعه و اهل سنت نقل شده، تصریح شده است آیات تبلیغ و اکمال در محل غدیر نازل شده است. با توجه به اینکه روایتی دال بر نزول سوره مائده در غدیر در دست نیست، برای جمع میان روایات - آن سان که علامه طباطبایی فرموده است&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۱۹۶.&lt;/ref&gt; -  می توان گفت که مُعظَم سوره در غروب عرفه نازل شد و معدودی از آیات در غدیر و سپس - چنان که خواهد آمد - در مدینه نازل شد.<br /> <br /> نزول آیه ولایت<br /> <br /> آیه ۵۵ سوره مائده، همان آیه معروف ولایت است. بعضی از روایات، جریان اعطای انگشتری امیرالمؤمنین(ع) به سائل را مربوط به مدینه و مسجدالنبی(ص) دانسته اند.&lt;ref&gt;حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱۶، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; اما با توجه به نقلی از ابن طاووس و نیز نزول سوره مائده در حجةالوداع، این نقل ترجیح دارد که جریان در مسجدالحرام رخ داده است.<br /> <br /> بر اساس نقل ابن  طاووس از کتاب النشر و الطي از حذیفة  بن  یمان، امیرالمؤمنین ، علی (ع) از یمن آمد و در مکه به رسول  خدا(ص) ملحق شد. روزی درحالی که رو به کعبه نماز می خواند. سائلی نزدش مراجعه کرد و او، در همان حالت رکوع، حلقه انگشتری اش را به وی صدقه داد. در همین زمان رسول خدا(ص) که در جای دیگری بود تکبیر گفت و آیه ای که خداوند درباره این عمل علی(ع) نازل کرده بود قرائت کرد: (إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ).&lt;ref&gt;مائده: ۵۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> رسول خدا(ص) پس از قرائت آیه، فرمود: «برخیزید تا صاحب این صفات که خداوند او را توصیف کرده است بیابیم». هنگامی که رسول  خدا(ص) وارد مسجد می شد، سائل را دید و از او پرسید: «از کجا می آیی»؟ جواب داد: «از پیش آن نماز گزار که در حال رکوع این انگشتری را به من داد». پس رسول خدا (ص) تکبیر گفت و نزد علی(ع) رفت و پرسید: «ای علی! امروز چه کار خیری انجام داده ای»؟ علی(ع) جریان را برای حضرت بازگفت و رسول  خدا(ص) برای بار سوم تکبیر گفت.&lt;ref&gt;ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۲، ص۲۴۱-۲۴۲؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; طبق نقل ابن  شهرآشوب پس از نزول آیه، رسول خدا(ص) دستور داد که ولایت علی(ع) اعلام شود.&lt;ref&gt;ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۲۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) در غدیر<br /> <br /> بنا به نقل طبرسی از امام باقر(ع)، هنگامی که رسول  خدا(ص) در موقف (عرفات) اقامت داشت جبرئیل نازل شد و عرضه داشت: خداوند عزوجل سلام می رساند و می فرماید: «ای محمد! همانا اجل تو نزدیک شده است. برخیز و علی را به عنوان ولی و جانشین خود اعلام کن و از مردم بیعت بگیر و عهد و میثاقی را که با من بسته اند تجدید کن؛ زیرا به زودی تو را نزد خودم می برم». اما رسول خدا(ص) این نگرانی را داشت که مردم بر اثر مخالفت و کارشکنی منافقان به دوره جاهلیت بازگردند؛ چراکه از کینه و دشمنی آنان به علی(ع) آگاه بود. از این رو از جبرئیل خواست که از خداوند بخواهد که او را از شر منافقان و دشمنان مصون دارد. در مسجد خیف (در منا) جبرئیل دوباره امر الهی را بدون تضمین دفع شر دشمنان ابلاغ کرد و رسول خدا(ص) از خوف شر و تفرقه افکنی منافقان باز هم به تأخیر انداخت تا اینکه به کُراع الغمیم رسید. وقتی رسول خدا(ص) به غدیر خم رسید، جبرئیل آیه ذیل را نازل کرد: (يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ الله لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ).&lt;ref&gt;مائده: ۶۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با نزول این آیه، رسول خدا(ص) دستور داد مکانی را آماده ساختند. مردم تجمع کردند و پیامبر(ص) پس از ایراد خطبه ای(معروف به خطبه غدیر) ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) را ابلاغ کرد و مردم با آن حضرت بیعت کردند. در اینجا بود که جبرئیل نازل شد و این بخش از آیه ۳ سوره مائده را نازل کرد: (... الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا...).&lt;ref&gt;طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فصل دوم: مدینه<br /> <br /> # بنای مسجد قبا<br /> <br /> مقصد رسول خدا(ص) در هجرت از مکه، یثرب بود که هنوز شکل شهر به خود نگرفته و متشکل از قبائلی بود که با فواصلی از هم می زیستند. با ورود آن حضرت، یثرب دارای مرکزیتی شد و در حد یک شهر توسعه یافت و مزیّن به نام «مدینة النبی(ص)» شد. که پس از بیعت دوم عقبه، به دعوت مسلمانان یثرب و با دستور رسول خدا(ص) بیشتر مسلمانان مکه راهی یثرب شدند و با استقبال و پذیرایی ایشان روبرو گشتند. رسول خدا(ص) نیز پس از سه روز اقامت در غار ثور، در شب چهارم ربیع الاول سال چهاردهم بعثت با ابوبکر و یک فرد آشنا به مسیر، با زاد و توشه ای که امیرالمؤمنین علی(ع) برای حضرتش فراهم کرده بود راهی یثرب شد. ایشان پس از طی نه روز، در دوازدهم ربیع الاول هنگام ظهر به دهکده قُبا در جنوبی ترین بخش یثرب رسید و با استقبال مسلمانان یثرب مواجه شد.<br /> <br /> قبا در شش کیلومتری مرکز مدینه (مکان فعلی مسجدالنبی(ص)) قرار داشت و قبیله بنوعمرو بن عوف در آن می زیستند. آنان دیگر مسلمانان مهاجر از مکه را نیز طی روزهای قبل پذیرایی کرده و اکنون به افتخار میزبانی رسول خدا(ص) نائل شده بودند. رسول خدا(ص) نماز ظهر و عصر را به صورت دو رکعتی، در قبا اقامه کرد و با وجود اصرار ابوبکر مبنی بر ورود به یثرب، فرمود: «من از اینجا حرکت نمی کنم تا عموزاده و برادرم و محبوب ترین فرد از اهل بیتم به من ملحق شود؛ زیرا او با جان خود مرا برابر مشرکان حمایت و حفاظت نمود». با این پاسخ حضرت، ابوبکر، خود به تنهایی وارد یثرب شد.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مدت انتظار رسول خدا(ص) در دهکده قبا برای رسیدن علی(ع) و همراهان، مختلف نقل شده است.&lt;ref&gt;سه روز (ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۷۵؛ ابن شاکر کتبی، عیون التواریخ، ج۱، ص۱۰۲)؛ بیش از ده روز ( الکافی، ج۸، ص۳۴۰)؛ بیست و سه شب (بلا ذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۶۳).&lt;/ref&gt; اما قول مشهور آن است که سه روز پس از رسیدن رسول خدا(ص)، یعنی در پانزدهم ربیع الاول، علی(ع) درحالی که پاهایش به سختی مجروح و خون آلود بود با فواطم&lt;ref&gt;فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;، فاطمه بنت اسد و فاطمه بنت زبیر بن عبدالمطلب.&lt;/ref&gt; و سَودة بنت زَمعة (همسر پیامبر(ص)) و ام کلثوم (دختر پیامبر(ص))، به قبا رسید. رسول خدا(ص) با دیدن پاهای مجروح علی(ع) گریان شد و جراحت پاهای علی(ع) با لمس دستان مبارک رسول خدا(ص) و دعای حضرت شفا یافت؛ به گونه ای که آن حضرت تا هنگام شهادت از درد پا شکوه نکرد. رسول خدا(ص) پس از ورود علی(ع) به قبا، یک یا دو روز دیگر&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; آنجا ماند و سپس در آغاز روز جمعه به مقصد یثرب حرکت کرد.<br /> <br /> آن حضرت در مدت اقامتش در قبا اقدام به بنای مسجدی کرد که با توجه به نزول آیه ای در توصیف عظمتش، بسیار پرآوازه و منحصربه فرد شده است. مسجد قبا اولین مسجدی است که شاهد نماز جماعت مسلمانان به امامت رسول خدا(ص) بود؛ چراکه در مکه امکان نماز جماعت با جمعیت زیاد وجود نداشت. خداوند از آن مسجد این گونه یاد می کند: (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ)؛&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۸.&lt;/ref&gt; «آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوی بنا شده شایسته تر است که در آن قیام (و عبادت) کنی، در آن مردانی هستند که دوست می دارند پاکیزه باشند و خداوند پاکیزگان را دوست دارد».<br /> <br /> # تخریب مسجد ضرار<br /> <br /> چنان که گذشت، بنای مسجد قبا هنگام ورود رسول خدا(ص) به مدینه بود. اما آیات مربوط به آن در سال نهم و به مناسبت ذکر مسجد ضرار در سوره توبه نازل شد. دلیل این امر نیز آن بود که منافقان پیش از غزوه تبوک و برای ایجاد پایگاه نفاق و به بهانه دوری از مسجد النبی(ص) و دشواری حضور در آنجا برای پیران و بیماران و در شب های بارانی، اقدام به بنای مسجد در همان محله ای کردند که مسجد قبا بنا شده بود. بهانه  این افراد برای عدم حضور در مسجد قبا آن بود که این مسجد در مکان اسطبل خانه زنی به نام لَیة که چارپایش را در آنجا نگهداری می کرد بنا شده بود. همچنین نقل شده که ابوعامر راهب (و به تعبیر رسول خدا(ص)، فاسق) که عازم شام بود، منافقان را تحریک کرد مسجد نفاق را ساخته و آنجا را محل جمع آوری نیرو و سلاح قرار دهند تا او با سپاه روم برای نابودی اسلام برگردد.<br /> <br /> منافقان پس از بنای مسجدشان و پیش از عزیمت رسول خدا(ص) به سمت تبوک از آن حضرت تقاضا کردند که برای افتتاح، در آنجا اقامه نماز کند و رسول خدا(ص) فرمود: «من در آستانه سفر و مشغول تهیه مقدمات آن هستم. پس از بازگشت، ان شاء الله در آنجا اقامه نماز می کنم». در بازگشت رسول خدا(ص) از تبوک هنگامی که به مکان ذی اوان (آروان) در نزدیکی مدینه رسید، دستور تخریب آن مسجد از ناحیه خداوند صادر شد:&lt;ref&gt;در اینکه آیات مربوط به این مسجد نیز در این مکان نازل شد یا پنجاه روز پس از بازگشت از تبوک و همراه با دیگر آیات سوره توبه، اختلافی در نقل ها دیده می شود. در تفسیر القمی، آمده است: «فلما اقبل رسول الله(ص) من تبوک نزلت علیه هذه الآیة فی شأن المسجد»؛ (قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۳۰۵) و در مجمع البیان، آمده است: «ثم نزلت التوبة علیهم بعد الخمسین فی اللیل». (طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۱۲۰)&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا...)&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۷ - ۱۰۸.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> (گروهی دیگر از آنها) کسانی هستند که مسجدی ساختند برای زیان (به مسلمانان) و (تقویت) کفر و تفرقه میان مؤ منان و کمینگاه برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه کرده بود، آنها سوگند یاد می کنند که نظری جز نیکی (و خدمت) نداشته  ایم اما خداوند گواهی می دهد که آنها دروغگو هستند! هرگز در آن قیام (و عبادت) مکن، ...<br /> <br /> به دنبال آن، رسول خدا(ص) عاصم بن عوف عِجلانی و مالک بن دُخشُم را مأمور کرد که مسجد ضرار را تخریب کرده و به آتش بکشند و به نقلی، افزون بر اینها، زباله دانی قرار داده شود. آنها نیز در فاصله زمانی میان مغرب و عشا، درحالی که منافقین در مسجد بودند، دستور را اجرا کردند و منافقین متفرق شدند.&lt;ref&gt;عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۳۰، ص۲۰۴-۲۰۹؛ یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۳، ص۴۳۵-۴۳۷ ، ۴۸۳-۴۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> درباره آیات یادشده چند نکته شایان توجه است: قرآن کریم اهداف منافقین از بنای این مسجد را ضمن چهار وصف بیان کرده است: «ضرر و زیان به مسلمانان (ضراراً)؛ تقویت مبانی کفر و بازگشت دادن مردم به وضع قبل از اسلام: (كُفْراً)؛ ایجاد تفرقه میان صفوف مسلمانان؛ زیرا با اجتماع گروهی در این مسجد، مسجد قبا که نزدیک آن بود و یا مسجد پیامبر(ص) که از آن فاصله داشت از رونق می افتاد: (وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ)؛ آخرین هدف آنها این بود که مرکز و کانونی برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه کرده بود بسازند: (وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ الله وَرَسُولَه مِنْ قَبْلُ)&lt;ref&gt;توبه، ۱۰۷.&lt;/ref&gt;، ولی آنان تمام این اغراض سوء را در لباسی زیبا و ظاهری فریبنده پیچیده و سوگند یاد می کردند که ما جز نیکی قصد و نظر دیگری نداشتیم: (وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى). ولی خداوند گواهی می دهد که آنها قطعاً دروغگویند: (وَاللَّه يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ).<br /> <br /> # تشریع ماه های حرام<br /> <br /> مراد از ماه های حرام، چهار ماه رجب، ذی القعده، ذی الحجه و محرم است که بر اساس سنت به جای مانده از حضرت ابراهیم(ع) و برای ایمنی حج و عمره گزاران، جنگ در این چهار ماه حرام اعلام شد و تا زمان ظهور اسلام، حتی مشرکان نیز پایبند این سنت بودند؛ گرچه آنان این سنت الهی را به بدعت «نسیء»&lt;ref&gt;«نسیء» از ماده «نسأ» به معنای تاخیر انداختن، و اسم مصدر یا مصدر است، لذا به داد و ستدهایی که پرداخت پول آن به تأخیر می افتد «نَسیئه» گفته می شود. در زمان جاهلیتِ عرب، گاهی یکی از ماه های حرام را تاخیر می انداختند؛ یعنی مثلاً به جای ماه محرم، ماه صفر را انتخاب می کردند! برخی معتقدند فلسفه این کار آن بوده که تحمل سه ماه حرام پشت سر هم (ذی القعده، ذی الحجه و محرم) مشکل بوده و آن را به پندار خود مایه تضعیف روح جنگجویی و رکود کار سربازان می شمردند، لذا کوشش می کردند لا اقل ماه محرم را از این سه ماه جدا کنند! این احتمال نیز داده شده که گاهی به دلیل قرار گرفتن ذی الحجه در تابستان، مسئله حج بر آنها دشوار می شد و از آنجا که حج و مراسم آن برای عرب جاهلی تنها بُعد عبادت نداشت و مایه رونق تجارت و اقتصاد آنها بود، لذا جای ماه ذی الحجة را به میل خود تغییر داده، و ماه دیگری را که هوا در آن ماه، خنک تر بود به جایش قرار می دادند! و ممکن است هر دو سبب صحیح باشد. اما به هر صورت، این عمل سبب می شد که آتش جنگ ها هم چنان فروزان بماند، و فلسفه ماه های حرام پایمال شود، و مراسم حج بازیچه دست این و آن و وسیله ای برای منافع مادی آنها گردد. قرآن در آیه ۳۷ سوره توبه این کار را زیادی در کفر شمرده؛ زیرا علاوه بر شرک و «کفر اعتقادی» که داشتند، با زیر پا گذاشتن این دستور، مرتکب «کفر عملی» هم می شدند؛ به خصوص اینکه با این کار دو عمل حرام انجام می دادند: حرام خدا را حلال، و حلال خدا را حرام می کردند»؛ (مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۷، ص۴۰۹).&lt;/ref&gt; آلوده کردند. چنان که گفته شد، تشریع این سنت، ارتباط مستقیمی با مراسم حج داشته و دارد. ازاین رو درباره موضع اسلام در این زمینه باید امعان نظر داشت.<br /> <br /> زمینه نزول آیه ای درباره تشریع ماه های حرام را سریه عبدالله  بن  جحش یا سریه نخله فراهم کرد. این سریه در ماه رجب سال دوم هجری رخ داد و می توان آن را اولین درگیری مسلحانه و البته محدود، میان مسلمانان و کفار دانست. بنا به نقل ابن اسحاق و واقدی، در ماه رجب سال دوم هجری و دو ماه قبل از جنگ بدر، رسول خدا(ص) پسرعمه اش، عبدالله بن جحش، را با هشت تن از مهاجران به منطقه نخله، بین مکه و طائف، اعزام کرد تا از وضعیت قریش و تحرکات آنها اطلاع یافته و به حضرت گزارش دهند. حضرت قبل از اعزام آنان، نامه ای مهر و موم شده به ابن جحش داد و فرمود پس از دو روز آن را بخواند و مطابق مضمونش عمل کند و کسی از همراهان را مجبور به مضمون آن نکند. وی پس از دو روز راه، نامه را گشود و با این فرمان مواجه شد: «راه خود را ادامه بده و در نخله بین مکه و طائف فرود آی. آنجا در کمین قریش بمان و اخبار آنان را برای ما به دست آور». عبدالله به همراهانش گفت: «هر کدام از شما طالب شهادت است با من رهسپار شود و کسی که نمی خواهد همراه من بیاید، بازگردد». همه آنان رهسپار نخله شده و در آنجا فرود آمدند.<br /> <br /> چیزی نگذشت که با کاروانی متعلق به قریش که عازم مکه بود و مَویز و پوست حمل می کرد مواجه شدند. چون یکی از مسلمانان سر خود را تراشیده بود، مشرکان تصور کردند اینان عمره گزارند. روزی که مسلمانان به این کاروان برخورد کردند، روز آخر ماه رجب، از ماه های حرام بود. از سوی دیگر اگر تا فردا صبر می کردند، کاروان وارد محدودة حرم می شد و جنگ در حرم نیز جایز نبود. به هرحال آنان تصمیم گرفتند در تردید بین هتک حرمت زمانی و مکانی، حرمت زمانی را شکسته و در ماه حرام بجنگند.&lt;ref&gt;«بنا بر نقلی دیگر، آن روز، اولین روز ماه رجب بود و مسلمانان تصور می کردند روز آخر جمادی الثانیة است»؛ (طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ج۱، ص۱۱۸).&lt;/ref&gt; بدین جهت به کاروان قریش حمله برده و سرپرست کاروان (عمرو بن الحضرمی) را کشتند و دو نفر را اسیر گرفتند و یک نفر نیز گریخت. عبدالله و یارانش اموال را به غنیمت گرفته و آن دو اسیر را به مدینه آوردند و - بنا به نقلی - خُمس (یک پنجم) اموال را به پیامبر(ص) داده و بقیه را بین خود تقسیم کردند.<br /> <br /> پیامبر اکرم(ص) هنگامی که با غنائم و اسیران  مواجه و از جریان باخبر شد، فرمود: «من شما را به جنگ در ماه حرام فرمان نداده بودم». حضرت ضمن حفظ آن دو اسیر، در اموال نیز تصرف نکرد تا دستور الهی در این باره نازل شود. در این میان،  منافقان و یهودیان نیز شروع به شماتت مسلمانان و پیامبر اکرم(ص) کرده و هتک حرمت ماه حرام را به رُخ ایشان می کشیدند. بنا بر بعضی روایات، نزول آیات مربوط به این واقعه تا پس از جنگ بدر به تأخیر افتاد. سرانجام خداوند با نازل کردن آیه۲۱۷ از سوره بقره به این ماجرا خاتمه داد:<br /> <br /> (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمسجِدِالحَرامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ).<br /> <br /> از تو، درباره جنگ کردن در ماه حرام، سؤ ال می کنند، بگو: جنگ در آن، (گناهی) بزرگ است، ولی جلوگیری از راه خدا (و گرایش مردم به آیین حق) و کفر ورزیدن نسبت به او و هتک احترام مسجد الحرام، و اخراج ساکنان آن، نزد خداوند مهمتر از آن است، و ایجاد فتنه، (و محیط نامساعد، که مردم را به کفر، تشویق و از ایمان باز می دارد) حتی از قتل بالاتر است. و مشرکان، پیوسته با شما می جنگند، تا اگر بتوانند شما را از آیینتان برگردانند، ولی کسی که از آیینش برگردد، و در حال کفر بمیرد، تمام اعمال نیک (گذشته) او، در دنیا و آخرت، بر باد می رود، و آنان اهل دوزخند، و همیشه در آن خواهند بود.<br /> <br /> بنا بر برخی روایات، پرسش گران درباره جنگ در ماه حرام،  مشرکان مکه بودند که برای بازپس گیری اسیرانشان به مدینه آمده و از روی عیب جویی،  چنین پرسشی را مطرح کردند. با نزول این آیه،  خداوند بر حرمت ماه های حرام تأکید کرد و زمینه سوء استفاده مشرکان، منافقان و یهودیان از حادثه یادشده را با گوشزد کردن رفتارهای زشت مشرکان مکه از بین برد. پیامبر اکرم(ص) خمس غنائم را تصرف کرد و یکی از اسیران را با دریافت فدیه آزاد کرد. اسیر دیگر (حَکَم بن کَیْسان) مسلمان شد و نزد پیامبر(ص) ماند و در سال چهارم طی حادثه بئر معونه به درجه شهادت نائل آمد.&lt;ref&gt;ر.ک: ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۴۳۷-۴۳۸؛ واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۳-۱۸؛ قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۷۱ و ۷۲؛ طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۱۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # تغییر قبله (مسجد ذوقبلتین)<br /> <br /> بر اساس روایات، پیامبر اکرم(ص) تا هنگامی که در مکه حضور داشت، هنگام نماز به گونه ای می ایستاد که هم به سوی کعبه و هم به سوی بیت المقدس رو کرده باشد؛ یا آنکه به گونه ای می ایستاد که پشت به کعبه نباشد.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۸۶؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۴۳.&lt;/ref&gt; هنگامی که پیامبر(ص) به مدینه هجرت کرد، از آنجا که مکه در جنوب و بیت المقدس در شمال مدینه قرار داشت و امکان قبله قراردادن هردو به طور هم زمان وجود نداشت، حضرت طبق دستور خداوند موظف شد به سوی بیت المقدس نماز گزارد. یهودیان مدینه که از همان آغاز ورود اسلام بنای عناد و ناسازگاری گذاشتند، قبله بودن بیت المقدس را ابزاری برای سرزنش مسلمانان قرار دادند. این وضع بر رسول خدا(ص) سخت و تحمل ناپذیر بود. از این رو در دل شب نظر به آفاق آسمان کرده و منتظر نزول وحی از جانب خداوند دراین باره بود. صبح گاهِ آن شب، حضرت نماز را به سوی بیت المقدس گزارد و ظهر آن روز نیز به همین ترتیب نماز را آغاز کرد، اما در میانه نماز، پیک وحی نازل شد و آیات ۱۴۴- ۱۵۰ سوره بقره را بر آن حضرت نازل کرد:<br /> <br /> (قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;.… وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمسجدالحرام وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ).<br /> <br /> پس از این ماجرا، همان کسانی که پیش تر، مسلمانان را به دلیل قبله قرار دادن بیت  المقدس شماتت می کردند، این بار آنان را به دلیل تغییر قبله مورد شماتت قرار دادند و چنین القاء شبهه کردند که تکلیف نمازهای قبلی که به سمت بیت المقدس خوانده اند چه می شود؟! در پاسخ به این شبهه و برای مقابله با این توطئه جدید، آیات ۱۴۲ و ۱۴۳ از سوره بقره نازل شد:&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۳؛ یوسفی غروی، موسوعة التاریخ الاسلامی، ج۲، ص۱۶۰-۱۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> (سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ للهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ الله بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ).<br /> <br /> در آیه اخیر، خداوند متعال به فلسفه قبله بودن بیت المقدس نیز اشاره فرمود؛ امتحان مسلمانان - به ویژه اهل مکه - در دل کندن از نماز به سوی کعبه بود، که به آن تعلق خاطر داشتند، و نماز گزاردن به سوی بیت المقدس که برایشان معهود نبود و اینکه عملاً مشخص شود چه کسانی تبعیت محض از رسول خدا(ص) دارند و چه کسانی به دوران جاهلیت و خلق وخو و تعصبات جاهلی عقب گرد می کنند. البته مراد از جمله (لِنَعْلَمَ) آن نیست که امر مجهولی بر خداوند آشکار شود؛ بلکه مراد آن است که در عالم عینی و واقعی، عملکرد مؤمنان و غیر مؤمنان به منصه ظهور و بروز برسد یا آنکه برای رسولان و فرشتگان و مأموران الهی مشخص شود.&lt;ref&gt;حسن بن علی(ع) [امام یازدهم]، تفسیر الامام العسکری(ع)، ص۴۹۵؛ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۹؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۴۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۳۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با توجه به روایات رسیده از معصومان(ع)، به نظر می رسد این واقعه در ماه رمضان سال دوم هجری، یعنی ماه نوزدهم پس از هجرت و پس از بازگشت از جنگ بدر رخ داده است. شاهد این مدعا، روایتی از امام صادق(ع) است که در پاسخِ پرسشِ معاویة بن عمار از تاریخ تغییر قبله فرمود: «پس از بازگشت رسول خدا(ص) از بدر».&lt;ref&gt;'''عن معاویة بن عمار عن أبی عبدالله'''(ع) '''قال قلت له: متی صرف رسول الله'''(ص) '''إلی الکعبة؟ فقال: بعد رجوعه من بدر'''؛ (طوسی، تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۳).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> درباره نمازی که این تغییرِ قبله در آن رخ داد نیز اختلاف به چشم می خورد؛ بعضی از روایات، این رخداد را در نماز عصر&lt;ref&gt;حمیری، قرب الاسناد، ص۱۴۸؛ طبری، جامع البیان، ج۲، ص۶.&lt;/ref&gt; و بعضی در نماز ظهر ذکر کرده اند.&lt;ref&gt;یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۲؛ طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بر اساس روایاتی، این رخداد در مسجد بنوسلمه&lt;ref&gt;تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۲.&lt;/ref&gt; یا بنوسالم&lt;ref&gt;اعلام الوری، ج۱، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt; که رسول خدا(ص) آن روز را به دیدارشان رفته بود رخ داده است.<br /> <br /> # غزوه بدر<br /> <br /> نبرد بدر به دنبال مانورهای نظامی پیامبر(ص) و تهدید خط بازرگانی قریش به شام رخ  داد و نخستین جنگ کامل میان مسلمانان و مشرکان بود. پیامبر اکرم(ص) در ماه جمادی الثانیة از سال دوم هجری، کاروان تجاری قریش را تا منطقه ذات العُشَیرة تعقیب کرد، اما به آن دست نیافت. عوامل اطلاعاتی حضرت خبر دادند که هنگام بازگشت کاروان چه زمانی است. این کاروان از نظر حجم و ارزش کالا چشمگیر بود. تعداد شتران آن را تا هزار نفر و ارزش کالاها را تا پنجاه هزار دینار نوشته اند و همه قریشیان در آن سهیم بوده اند.<br /> <br /> مسیر طبیعی کاروان، از منطقه بدر بود. این منطقه در ۱۵۳ کیلومتری جنوب مدینه قرار داشت و به دلیل وجود چاه های آب در آنجا، محل اقامت و استراحت کاروان ها بود. رسول  خدا(ص) برای ضبط این کاروان، همراه ۳۱۳ نفر از مهاجران و انصار و با کمترین امکانات به سوی بدر حرکت کرد. ابوسفیان پس از آگاهی از تصمیم رسول خدا(ص) از یک سو، پیکی به مکه فرستاد تا نیروهای کمکی و جنگجو بسیج کند و از سوی دیگر، مسیر کاروان را از بدر به سمت ساحل دریای سرخ منحرف ساخت. در پی یاری خواهی ابوسفیان، حدود ۹۵۰ نفر از مکه به سمت بدر حرکت کردند. رسول خدا(ص) هنگامی که کاروان را ازدست رفته و خود را مواجه با جنگ دید، در منزل صفراء یا ذَفْران با اصحابش به مشورت نشست. بنا به گفته  مورخان، متأسفانه برخی از همراهان، همچون ابوبکر و در پی او عُمَر،  با سخنانی یأس آور، سیطره و قدرت و عزت قریش را به رخ پیامبر(ص) کشیدند که سبب آزردگی حضرت شد.&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۱، ص۴۸؛ قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۲۵۸.&lt;/ref&gt; در مقابل ، مقداد بن عمرو (از مهاجران) و سعد بن مُعاذ (از انصار) سخنانی دلگرم کننده و حماسی بر زبان راندند که باعث شادی پیامبر(ص) شد و ایشان در پی آن، به مسلمانان وعده پیروزی دادند.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس رسول خدا(ص) حرکت کرد تا آنکه در شب جمعه هفدهم رمضان به سرزمین بدر رسید و کنار تپه ای از رمل، که قریش در سوی دیگرش بود، اردو زد. بامداد آن شب، دو سپاه اسلام و کفر، کنار چاه های بدر،  روبروی هم قرار گرفتند. نخست جنگی تن به تن میان امیر مؤمنان علی(ع)، حمزة بن عبدالمطلب و عبیدة بن حارث بن عبدالمطلب از این سو، و شَیبه، عُتبه و ولید بن عُتبه از سوی مشرکان درگرفت. این جنگ تن به تن با رشادت امیر مؤمنان(ع) و سپس حمزه و عبیده، به کشته شدن سه مشرک انجامید. سپس نبرد عمومی آغاز شد که در این نبرد - بنا به نقل مورخان - بیشترین تعداد از قریش (۳۶ نفر) را امیرالمؤمنین علی(ع) به قتل رساند. سرانجام این جنگ، هنگام ظهر با شکست و عقب نشینی مشرکان به پایان رسید. از مشرکان هفتاد نفر کشته و هفتاد نفر اسیر شدند و از مسلمانان نیز چهارده نفر به شهادت رسیدند. با موافقت پیامبر(ص)، اسیران با پرداخت فدیه (سَربَها) آزاد شدند و آنان که قدرت مالی نداشتند، اما باسواد بودند، به دستور رسول  خدا(ص) باید به ده نفر از جوانان انصار سواد می آموختند و بقیه اسیران نیز با منّت پیامبر(ص) آزاد شدند.<br /> <br /> درباره غزوه بدر، افزون بر آیاتی در سوره آل عمران، سوره مستقلی نیز با ۷۵ آیه نازل شد که به «انفال» معروف است؛ و به عنوان «سورۀ بدر» نیز از آن یاد شده است.&lt;ref&gt;'''«عن سعید بن جبیر قال: قلت لابن عباس سورة الأنفال، قال: تلک سورة بدر»'''؛ (سیوطی، الاتقان، ج۱، ص۱۵۲).&lt;/ref&gt; در این سوره به ابعاد مختلف غزوه بدر توجه شده که هر یک، نیازمند تبیین و تحلیل و درس آموزی است. نظر به اینکه قرآن کریم مانند کتب تاریخی درصدد نقل حوادث با ترتیب و تسلسل تاریخی نیست، آیات این سوره نیز بدون لحاظ ترتّب حوادث، به ذکر آنها پرداخته و به دنبال اهداف تربیتی خود بوده است. اما در این نوشتار - به لحاظ هدف پژوهش - تلاش می شود آیات بر اساس ترتیب رخدادها ارائه شود.<br /> <br /> عدم رضایت برخی مؤمنان از نبرد<br /> <br /> پس از آنکه مسلمانان، کاروان تجاری را خارج از دسترس یافتند و در آستانه مواجهه با سپاه مشرکان قرار گرفتند، برخی از آنان از جنگ اکراه داشته و مایل بودند صحنه را ترک کنند. این روحیه در آیاتی از سوره انفال مذمت شده است:<br /> <br /> (كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ).&lt;ref&gt;انفال: ۵-۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ناخشنودی پاره  ای از شما از چگونگی تقسیم غنائم بدر) همانند آن است که خداوند تو را از خانه  ات به حق بیرون فرستاد (به سوی میدان بدر) در حالی که جمعی از مؤ منان کراهت داشتند (ولی سرانجامش   پیروزی آشکار بود). آنها با اینکه می دانستند این فرمان خدا است باز با تو مجادله می کردند (و آنچنان) ترس و وحشت آنها را فرا گرفته بود که) گوئی به سوی مرگ رانده می شوند و (آن را با چشم خود) می نگرند.<br /> <br /> بنا به گفته برخی مفسران، جمله: (كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ) ناظر و مرتبط با آیه اول این سوره است. بعضی مسلمانان در باره چگونگی تقسیم غنائم اعتراض داشتند که در آیه اول به آن اشاره دارد و در این آیه خداوند فرمود: «همان گونه که در تقسیم غنائم، برخی اکراه و اعتراض داشتند، در اصل خروج از مدینه برای مواجهه با کفار نیز گروهی اکراه داشتند و با این وجود، خداوند رسولش را به خروج از مدینه فرمان داد».&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> انگیزه مؤمنان و مشرکان از نبرد و سرانجام آن<br /> <br /> در باره انگیزه مجاهدان و کافران در جنگ بدر در آیه ۱۳ سوره آل عمران آمده است:&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۲۵۰؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۹۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِى الْأَبْصَارِ).<br /> <br /> در دو گروهی که (در میدان جنگ بدر،) با هم رو به رو شدند، نشانه (و درس عبرتی) برای شما بود: یک گروه، در راه خدا نبرد می کرد، و جمع دیگری که کافر بود، (در راه شیطان و بت،) در حالی که آنها (گروه مومنان) را با چشم خود، دو برابر آنچه بودند، می دیدند. (و این خود عاملی برای وحشت و شکست آنها شد). و خداوند، هر کس را بخواهد (و شایسته بداند)، با یاری خود، تایید می کند. در این، عبرتی است برای بینایان!<br /> <br /> این آیه بیانگر آنست که مؤمنان با انگیزه جهاد در راه خدا وارد معرکه نبرد شدند.<br /> <br /> صریح تر از این آیه در نیت شناسی کفار مکه، آیه ۴۷ سوره انفال است:<br /> <br /> (وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَاللهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ).<br /> <br /> و مانند کسانی نباشید که از سرزمین خود از روی هوا پرستی و غرور و خودنمائی کردن در برابر مردم (به سوی میدان بدر) بیرون آمدند و (مردم را) از راه خدا باز می داشتند (و سرانجام کارشان شکست و نابودی شد) و خداوند به آنچه عمل می کنند احاطه (و آگاهی) دارد.<br /> <br /> در آیه ۳۶ نیز بر نیت فاسد مشرکان در این جنگ تأکید و موجب حسرت و شکست دنیوی و عذاب اخروی آنان دانسته شده است: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْـرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ).<br /> <br /> با توجه به اینکه سوره انفال پس از جنگ بدر نازل شده، بخش اول آیه ناظر به صرف اموال در این جنگ است اما جمله: (فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ) از مَلاحِم قرآن، یعنی خبری غیبی از آینده تلاش مشرکان است؛ یعنی آنان به صرف اموال در این جنگ بسنده نکرده و در آینده نیز اموالشان را در مسیر مخالفت با اسلام صرف می کنند. اما چون نتیجه ای نمی گیرند، مایه حسرتشان خواهد بود و نهایتاً نیز [با فتح مکه] مغلوب خواهند شد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موقعیت جغرافیایی مسلمانان و مشرکان<br /> <br /> در آیه ۴۲ سوره انفال به موقعیت جغرافیاییِ استقرار سپاه اسلام و کفر اشاره شده است: (اِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ).&lt;ref&gt;انفال، ۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند در این آیه به مسلمانان زمانی را یادآوری می کند که در کرانه نزدیک تر به مدینه: '''(العدوة الدنيا)'''&lt;ref&gt;«عُدْوة از ماده «عَدْو» (بر وزن سرو) در اصل به معنی تجاوز کردن است ولی به حاشیه و اطراف هر چیز نیز عدو گفته می شود، زیرا از حد وسط به یک جانب تجاوز کرده است. و «دنیا» از ماده «دُنُوّ» (بر وزن علو) به معنی پائین تر و نزدیک تر، و نقطه مقابل آن «اقصی» و «قُصْوی» به معنی دورتر است. و در آیه مورد بحث، به معنی جانب یا کرانه شمالی یا شامیِ وادیِ بدر که به مدینه نزدیک تر است (العدوة الدنیا) و کرانه جنوبیِ یا یمانی که در سمت دورتر از مدینه بود (العدوة القصوی) آمده است»؛ (ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۷، ص۱۸۷).&lt;/ref&gt; منزل کردند؛ درحالی که دشمن کافر مکّی نیز در کرانه دورتر از مدینه: '''(العدوة القصوی)''' منزل کرده بود و کاروان تجاری ابوسفیان نیز در سمت نزدیک تر به ساحل دریای سرخ قرار داشت؛ مکانی که از نظر موقعیت مکانی به دلیل نزدیکی به دریا، پست تر از موقعیت مکانی مسلمانان بود.<br /> <br /> دعای پیامبر(ص) و مسلمانان و نزول امدادهای غیبی<br /> <br /> درحالی که مسلمانان از شدت اضطراب در شب بدر خوابشان نمی برد، رسول خدا(ص) زیر درختی، مشغول مناجات و نماز و دعا بود و چنین دعا می کرد:<br /> <br /> اللهم أنجز لی ما وعدتنی، اللهم إن تَهلِک هذه العصابة لا تعبد فی الأرض؛<br /> <br /> خدایا آنچه به من وعده کرده ای را محقق نما. خدایا اگر این گروهِ [اندک] مسلمانان نابود شوند در زمین پرستش نمی شوی.<br /> <br /> ایشان آنقدر دست به دعا برداشت که حتی عبای حضرت از دوشش افتاد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۴۳۷؛ قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۲۸۷.&lt;/ref&gt; ازاین رو خداوند متعال، پنج گونه امداد غیبی را در شب قبل از جنگ و لحظات پیش و پس از شروع جنگ نصیب مسلمانان کرد که عبارت بود از:<br /> <br /> الف) نزول فرشتگان و القای رعب و هراس در قلوب کافران<br /> <br /> از مهم ترین امدادهای اشاره شده قرآن در جنگ بدر، نزول فرشتگان و به دنبال آن، القای رعب و هراس در قلوب کافران است که در دو آیه ذکر شده است:<br /> <br /> (إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ).&lt;ref&gt;.انفال: ۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> (به خاطر بیاورید) زمانی را (که  از شدت ناراحتی در میدان بدر) از پروردگارتان تقاضای کمک می کردید و او تقاضای شما را پذیرفت (و گفت) من شما را با یک هزار از فرشتگان که پشت سر هم فرود می آیند یاری می کنم.<br /> <br /> (إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ).&lt;ref&gt;انفال: ۱۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (به خاطر بیاورید) موقعی را که پروردگارت به فرشتگانی وحی کرد من با شما هستم کسانی را که ایمان آورده  اند ثابت قدم بدارید. بزودی در دلهای کافران ترس و وحشت می افکنم ضربه  ها را بر بالاتر از گردن (بر سرهای دشمنان) فرود آرید و دست و پای آنها را از کار بیندازید.<br /> <br /> '''تعداد فرشتگان نازل شده:''' بر اساس آیه ۹ سوره انفال، تعداد هزار فرشته نازل شدند، اما وصف «مُرْدِفِینَ»&lt;ref&gt;'''«الرِّدْفُ: التابع، والتَّرَادُفُ: التتابع، والرَّادِفُ: المتأخّر، والمُرْدِفُ: المتقدّم الذی أَرْدَفَ غیره»'''؛ (راغب، المفردات، ص۳۴۹). بنابراین، واژه مردفین از ماده «ارداف» به معنی پشت سر هم قرار گرفتن است و مفهومش این می شود که فرشتگان پشت سر یکدیگر برای یاری مسلمانان فرود آمدند.&lt;/ref&gt; حکایت از آن دارد که اینها، فرشتگان پیشتاز بودند و در پی خود، فرشتگان دیگری نیز داشتند. شاهد این تفسیر، افزون بر روایات، آیاتی از سوره آل عمران است:<br /> <br /> (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا الله لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; بَلَي إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ).&lt;ref&gt;آل عمران، ۱۲۳ - ۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این آیات، ضمن آیاتی نازل شده که پس از غزوه احد و شکست ظاهری مسلمانان در این غزوه، برای تبیین و تحلیل علت این شکست نازل شدند. در این آیات، به مسلمانان یادآوری می شود که خداوند در بدر با وجود اندک بودنشان آنها را یاری کرد. یکی از مهم ترین گونه های امداد الهی در آن جنگ، نزول فرشتگان بود. رسول خدا(ص) به مسلمانان بشارت دادند که خداوند شما را با سه هزار فرشته نازل شده امداد کرده است.<br /> <br /> چنان که در آیه ۱۲۶ آل عمران نیز پس از اشاره به نزول فرشتگان در بدر، همین هدف را تکرار فرمود:<br /> <br /> (وَمَا جَعَلَهُ اللهُ إِلَّا بُشْرَي لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ).<br /> <br /> '''شکل ظاهری فرشتگان:''' در روایاتی آمده که فرشتگان نازل شده در بدر، به شکل انسان های سوار بر اسبان ابلق (سیاه و سفید) متمثل شدند؛ درحالی که عمامه های سفید&lt;ref&gt;«عن جابر عن أبی جعفر(ع) قال: '''کانت علی الملائکة العمائم البیض المرسلة یوم بدر'''؛ (عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۹۶.) و بنا بر نقلی دیگر، رنگ عمامه فرشتگان در روز بدر، زرد و بنا به نقلی، سیاه بود»؛ (طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۳۸۳؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ج۶، ص۳۲۷).&lt;/ref&gt; بر سر داشتند که یک سوی آنها بر سینه و سوی دیگر بر پشت رها شده بود.&lt;ref&gt;«'''عن أبی الحسن'''(ع) '''فی قول الله عز وجل: «مسومین» قال: العمائم، اعتمّ رسول الله'''(ص) '''فسدلها من بین یدیه ومن خلفه، واعتم جبرئیل فسدلها من بین یدیه ومن خلفه»'''؛ (کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۶۰). '''«وقال علی وابن عباس: کانت علیهم عمائم بیض، وأرسلوا أذنابها بین أکتافهم»'''؛ (مجمع البیان، ج۲، ص۳۸۳).&lt;/ref&gt; این شکل و هیئت در فرهنگ عرب، نشانه شجاعت و ابّهت و آمادگی برای جنگ به شمار می آمد&lt;ref&gt;«البته عمامه نزد عرب، کاربردهای دیگری نیز داشته همچون: حفظ موهای سر و دهان از گرد و غبار جاده، بستن سر هنگام بیماری یا خروج از حمْام، و برای شناخته نشدن. معمولا با یک سر عمامه که اصطلاحاً تحت الحنک گفته می شود دهان و بینی پوشانده می شده است»؛ (مجلسی، بحارالانوار، ج۸۰، پاورقی صفحه ۱۹۵).&lt;/ref&gt; و شجاعان، هنگام جنگ آن را بر سر می نهادند. از این رو در جنگ احد، رسول خدا(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمود که عمامه بر سر گذارد و در جنگ خندق نیز رسول خدا(ص) عمامه خودش (موسوم به سحاب) را بر سر امیرالمؤمنین علی(ع) نهاد و یک سر آن را بین سینه و سر دیگرش را بین دو کتفش رها کرد و فرمود: '''«هكذا تيجان الملائكة»'''؛ «تاج های فرشتگان چنین است». از آنجا که مسلمانان در صحنه بدر از مدینه به قصد جنگ خارج نشده بودند، هیئت و شکل ظاهری جنگی نداشتند و نزول فرشتگان، درحالی که عمامه هایی این چنین بر سر داشتند، ابهت خاصی برای سپاه اسلام در نگاه مشرکان مکه ترسیم می کرد.&lt;ref&gt;ر.ک: بحار الانوار، ج۸۰، پاورقی صفحه ۱۹۵ (محشی مجلسی، توضیح جالبی درباره عمامه و کاربرد و اشکال آن دارد).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) خواب سبک و نزول باران در شب قبل<br /> <br /> از دیگر امدادهای غیبی که پیش از جنگ نصیب مسلمانان شد، خوابی سبک و آرامش بخش بود که در شب پیش از جنگ؛ به اراده الهی بر آنان مستولی شد. درحالی که مسلمانان پس از آگاهی از تعداد سپاه دشمن در خوف و اضطراب فرو رفته بودند. افزون براین درحالی که آنان به دلیل عدم دسترسی به چاه های آب، دچار کم آبی بودند و زمین زیر پایشان نیز شنزار و لغزنده بود، خداوند در آن شب باران خوبی نازل کرد که افزون بر حلّ مشکل کم آبی، موجب سِفت و محکم شدن زمینِ زیر پای مسلمانان شد. ولی در جانب کفار، نزول باران موجب چسبنده شدن زمین زیر پای آنان شد. چراکه در آن سو، زمین خاکی بود نه شنزار. آیه ۱۱ سوره انفال به این دو گونه امداد الهی در آن شب اشاره دارد: (إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ)؛ «(به  خاطر بیاورید) هنگامی را که خواب سبکی که مایه آرامش از ناحیه خدا بود شما را فرو گرفت و آبی از آسمان برای شما فرو فرستاد تا با آن شما را پاک و پلیدی شیطان را از شما دور سازد و دلهای شما را محکم و گام ها را با آن ثابت دارد».<br /> <br /> ج) اصابت ریگ های صحرا به چشمان مشرکان<br /> <br /> در روز بدر رسول خدا(ص) به امیر مؤمنان علی(ع) فرمود: «مشتی از خاک و سنگریزه از زمین بردار و به من بده». علی(ع) چنین کرد و پیامبر(ص) آنها را به سوی مشرکان پرتاب کرد و فرمود: «شاهت الوجوه»؛ «رویتان زشت و سیاه باد!». این کار، اثر معجزه آسایی داشت؛ چراکه آن گرد و غبار و سنگ ریزه ها در چشمان همه افراد دشمن فرو رفت و وحشتی به همه آنان دست داد.&lt;ref&gt;ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ الله قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ الله رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ الله سَمِيعٌ عَلِيمٌ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; ذَلِكُمْ وَأَنَّ الله مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ).&lt;ref&gt;انفال: ۱۷- ۱۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این شما نبودید که آنها را کشتید بلکه خداوند آنها را کشت و این تو نبودی (ای پیامبر که خاک و ریگ به صورت آنها) پاشیدی بلکه خدا پاشید و خدا می خواست مؤ منان را به این وسیله به خوبی بیازماید، خداوند شنوا و دانا است. سرنوشت مؤ منان و کافران همان بود که دیدید و خداوند نقشه  های کافران را<br /> <br /> د) اندک دیدن طرفین یکدیگر را قبل از آغاز نبرد<br /> <br /> دیگر جلوه امداد غیبی خداوند در صحنه بدر آن بود که در حالت رؤیا، اندک بودن حقیقی دشمن و پوچ بودنشان را به رسول خدا(ص) نشان داد و آن حضرت نیز این رؤیای راستین را برای مسلمانان بازگو نمود. همچنین در آغاز نبرد نیز اندک بودن دشمن را به مسلمانان نشان داد تا از کثرت ظاهری آنها نهراسند. در سوی مقابل نیز، مسلمانان را در نگاه دشمن، اندک نشان داد تا جایی که ابوجهل می گفت: «إنما أصحاب محمد أکلة جزور»؛ «یاران محمد فقط به اندازه یک خوراک شترند».&lt;ref&gt;ابن ابی شیبه، المصنف؛ ج۸، ص۴۷۲.&lt;/ref&gt; در آیه ۴۳ از سوره انفال، به رؤیای صادقه رسول خدا(ص) و اندک دیدن دشمنان اشاره شده است:<br /> <br /> (إِذْ يُرِيكَهُمُ اللهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَ لَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ لكِنَّ اللهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ).<br /> <br /> در آن موقع خداوند تعداد آنها را در خواب به تو کم نشان داد، و اگر فراوان نشان می داد مسلماء سست می شدید و (درباره شروع به جنگ بآنها) کارتان به اختلاف می کشید، ولی خداوند (شما را از همه اینها) سالم نگهداشت، خداوند به آنچه درون سینه  هاست دانا است.<br /> <br /> در آیه ۴۴ به اندک دیدن طرفین یکدیگر را در آستانه و آغاز جنگ اشاره دارد:<br /> <br /> (وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِـيَ اللهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ).<br /> <br /> و در آن هنگام که با هم (در میدان نبرد) روبرو شدید آنها را به چشم شما کم نشان می داد، و شما را (نیز) به چشم آنها کم می نمود تا خداوند کاری را که می بایست انجام گیرد، صورت بخشد، (شما نترسید و اقدام به می گردد.<br /> <br /> هـ ) دو برابر دیده شدن مسلمانان پس از ورود به جنگ<br /> <br /> از آیه ۱۳ سوره آل عمران و برخی روایات چنین برمی آید که پس از آغاز درگیری میان کفار مکه و مسلمانان، ناگاه صحنه برای کافران بدین شکل تغییر یافت که آنان، مسلمانان را جمعیتی انبوه می دیدند؛ این در حالی بود که تعداد واقعی مسلمانان حدود یک سوم مشرکان بود. این نیز امدادی دیگر از سوی خداوند بود تا مشرکانی که پیش از درگیری، مسلمانان را اندک دیده و دست کم گرفته بودند، با مشاهده کثرت آنان، خود را ببازند و دچار رعب و ترس شوند و قدرت جنگیدنشان تضعیف شود. با تحقق این امداد الهی، کنار دیگر جلوه های امداد غیبی در بدر، نتیجه جنگ کاملاً به نفع مسلمانان تغییر یافت:<br /> <br /> (قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ أُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَ اللهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْـرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لْأُولِي الْأَبْصارِ ).&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دو گروهی که (در میدان جنگ بدر،) با هم رو به رو شدند، نشانه (و درس عبرتی) برای شما بود: یک گروه، در راه خدا نبرد می کرد، و جمع دیگری که کافر بود، (در راه شیطان و بت،) در حالی که آنها (گروه مومنان) را با چشم خود، دو برابر آنچه بودند، می دیدند. (و این خود عاملی برای وحشت و شکست آنها شد). و خداوند، هر کس را بخواهد (و شایسته بداند)، با یاری خود، تأیید می کند. در این، عبرتی است برای بینایان!<br /> <br /> رفتار با اسیران<br /> <br /> بنا به نقل قمی، در مسیر بازگشت از بدر، در منزل اثیل در شش میلی&lt;ref&gt;هر میل: ۱۶۰۹ متر و ۳۵ سانتی متر است.&lt;/ref&gt; بدر، رسول خدا(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمود که دو تن از اسرای بدر یعنی عُقبة بن ابی مُعَیط و نضر بن حارث را اعدام کند.&lt;ref&gt;نقل شده که عقبه در مکه، فضولات انسانی را بر در خانه پیامبر(ص) می ریخت و یک بار، در حال نماز، فضولات شکم شتری را بر سر و دوش حضرت ریخت، و نیز یک بار هنگام نماز و در سجده، لگد سختی به گردن حضرت زده بود و.… درباره نضر بن حارث نیز نقل شده که وی از شکنجه گران مسلمانان در مکه بوده و قرآن را به استهزاء گرفته و می گفت من نیز می توانم مانند آن را بیاورم. وی در بدر نیز یکی از سه پرچمدار قریش بود.&lt;/ref&gt; انصار با دیدن این صحنه ترسیدند که اگر رسول خدا(ص) درباره دیگر اسرا نیز چنین عمل کند و درنتیجه دست آنان از فدیه ای که طمع داشتند در قبال آزادی اسیران نصیبشان شود، خالی بماند! از این رو نزد رسول خدا(ص) آمده و عرض کردند: «یا رسول الله! ما هفتاد تن از اینان را کشته و هفتاد تن را اسیر کردیم و اینان قوم و قبیله شما هستند. آنان را به ما ببخش و در قبال گرفتن فدیه آزادشان کن. در آن هنگام آیه ۶۷ سوره انفال نازل شد:<br /> <br /> (مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ).&lt;ref&gt;انفال: ۶۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> هیچ پیامبری حق ندارد اسیرانی (از دشمن) بگیرد تا کاملا بر آنها پیروز گردد (و جای پای خود را در زمین محکم کند) شما متاع ناپایدار دنیا را می خواهید (و مایلید اسیران بیشتری بگیرید و در برابر گرفتن مالی آزاد کنید) ولی خداوند سرای دیگر را (برای شما) می خواهد و خداوند قادر و حکیم است.<br /> <br /> «یُثْخِن» از ماده «ثِخَن» به معنای ضخامت و غلظت و سنگینی است. معنی اصلی جمله آن است که پیش از محکم و قوی شدن ریشه درخت حکومت اسلامی و تفوق کامل بر دشمن جای اسیر گرفتن نیست؛ چراکه اگر دشمن در میدان جنگ از پای درنیاید و زنده بماند و سپس با دادن فدیه آزاد شود، این دشمن زخم خورده به خطری بالقوه برای کیان دولت اسلامی تبدیل می شود.&lt;ref&gt;'''«روی عن علی'''(ع) '''وعبیدة السلمانی أن الحکم کان فی أسری بدر القتل، فاختاروا هم الفداء، وشرط علیهم أنکم إن قبلتم الفداء قتل منکم فی القابل بعدتهم، فقالوا رضینا بذلک، فانا نأخذ الفداء وننتفع به. وإذا قتل منا فیما بعد کنا شهداء. وهو المروی عن أبی جعفر'''(ع)»؛ (طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۴۱؛ و ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۲۷۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسئله مهم دیگر درباره اسیران جنگی، موضوع اصلاح و تربیت و هدایت آنهاست. خداوند در آیه بعد، به رسول خدا(ص) دستور می دهد که اسیران را با بیان دلگرم کننده ای به سوی ایمان و اصلاح دعوت کند: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ)؛&lt;ref&gt;انفال: ۷۰.&lt;/ref&gt; «ای پیامبر! به اسیرانی كه در دست شما هستند بگو اگر خداوند خیری در دلهای شما بداند (و نیات نیک و پاكی داشته باشید) بهتر از آنچه از شما گرفته به شما می دهد، و شما را می بخشد، و خداوند آمرزنده و مهربان است».<br /> <br /> منظور از کلمه «خَیْراً» همان ایمان و پذیرش اسلام است و منظور از «خَیْراً» در جمله بعد، پاداش های مادی و معنوی است که در سایه اسلام و ایمان عائد آنها می شود و بسیار بالاتر از مبلغی است که به عنوان «فداء» پرداخته اند. در ادامه اشاره شده که خداوند افزون براین، لطف دیگری نیز کرده و گناهانی را که پیش تر و قبل از پذیرش اسلام مرتکب شدید را می بخشد که خداوند آمرزنده و مهربان است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۵۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # غزوه احد<br /> <br /> وقایع غزوه احد در آیات ۱۲۱ به بعد در سوره آل عمران انعکاس یافته است. هنگامی که از یکی از صحابه حاضر در جنگ احد خواسته شد وقایع این جنگ را توضیح دهد گفت: «به آیات ۱۲۰ به بعد سوره آل عمران مراجعه کن؛ گویا با ما همراه بوده ای».&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۱، ص۳۱۹.&lt;/ref&gt; ابن اسحاق نیز تعداد آیات مربوط به جنگ احد در سوره آل عمران را شصت آیه دانسته است.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۶۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''خروج از مدینه و آماده سازی مؤمنان'''<br /> <br /> در آیه ۱۲۱ به خروج رسول خدا(ص) از مدینه برای آماده سازی مؤمنان و مقابله با مشرکان اشاره شده است: (وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ)؛&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۲۱.&lt;/ref&gt; «و (به یادآور) زمانی را که صبحگاهان از میان خانواده خود برای انتخاب اردوگاه جنگ برای مؤ منان، بیرون رفتی، و خداوند شنوا و دانا است (گفتگوهای مختلفی را که درباره طرح جنگ گفته می شد می شنید و اندیشه هایی را که بعضی در سر می پرورانیدند می دانست)».<br /> <br /> در این آیه، به بیرون آمدن پیامبر(ص) از مدینه برای انتخاب لشکرگاه در دامنه احد اشاره کرده است. در آن روز، گفت و گوهای زیادی میان مسلمانان درباره انتخاب محل جنگ و اینکه داخل مدینه یا بیرون آن باشد، در جریان بود. رسول خدا(ص) پس از مشورت کافی، نظر بیشتر مسلمانان را، که جمع زیادی از آنان را جوانان تشکیل می دادند، انتخاب کرد و لشکرگاه را به بیرون شهر و دامنه کوه احد منتقل ساخت. در منابع تاریخی، زمان خروج حضرت و نیروهایش به سوی منطقه احد را پس از نماز جمعه روز هفتم&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۱، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; یا پانزدهم&lt;ref&gt;این هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۶۱۵.&lt;/ref&gt; شوال سال سوم هجری دانسته اند.&lt;ref&gt;همان، ص۵۸۴؛ المغازی، ج۱، ص۲۱۳؛ طبرانی، الطبقات الکبری، ج۲، ص۳۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> سپاه هزار نفری پیامبر(ص) هنگامی که به منطقه «شَوْط» رسید، عبدالله بن اُبیّ -منافق معروف - در اعتراض به اینکه چرا رسول خدا(ص) رأی و نظر جوانان را مبنی بر خروج از مدینه و دفاع در بیرون شهر ترجیح داده؟ با سیصد نفر از هم فکرانش، از سپاه جدا شد و به مدینه بازگشت&lt;ref&gt;السیرة النبویة، ج۳، ص۵۸۴.&lt;/ref&gt;. رسول  خدا(ص) نیز بی آنکه کوچکترین توجهی به آنان کند مسیرش را ادامه داد.&lt;ref&gt;همان؛ جعفریان، آشنایی با تاریخ اسلام، ج۱، ص۵۱۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در ادامه، دو طایفه بنوسلمه (از اوس) و بنوحارثه (از خزرج) تحت تأثیر بازگشت عبدالله بن اُبّی و آن سیصد نفر به تزلزل افتادند و نزدیک بود که آنان نیز صحنه را رها کنند. اما خداوند یاری شان کرد و ثابت قدم ماندند و سخن یا فعلی بر خلاف رسول  خدا(ص) از آنان صادر نشد.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۵۷۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۸۹، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt; این صحنه، در آیه ۱۲۲ سوره آل عمران ترسیم شده است: (إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ). (و نیز به یادآور) زمانی را كه دو طایفه از شما تصمیم گرفتند سستی نشان دهند (و از وسط راه باز گردند) و خداوند پشتیبان آنها بود (و به آنها كمك كرد كه از این فكر باز گردند) و افراد با ایمان باید تنها بر خدا توكل كنند<br /> <br /> پیروزی مسلمانان در آغاز و شکست در پایان<br /> <br /> رسول خدا(ص) با همان هفتصد تن نیروی باقی مانده، با عزم راسخ به کنار کوه احد رسید و نیروها را به گونه ای در موقعیت مناسب قرار داد که راه هرگونه نفوذ دشمن بسته شود؛ کوه احد را پشت سر، دشمن را در مقابل،  و تعداد پنجاه تیرانداز بر روی کوه «عَینَین» که مشرف بر شیار پشت سر مسلمانان بود مستقر کرد. پس از آغاز نبرد از سوی مشرکان، با رشادت های مؤمنان مخلص از یاران رسول خدا(ص) به ویژه امیرمؤمنان علی(ع)، دشمن کافر به زودی پا به فرار نهاد و شیرازه سپاهش از هم پاشید و مسلمانان به تعقیب آنان و جمع غنائم پرداختند. در این میان از تنگه پشت سرشان غافل شدند. از سوی دیگر دنیاطلبی و طمع در جمع غنائم از سوی حدود چهل تن از پنجاه تیرانداز مأمور بر آن کوه و سرازیر شدنشان به صحنه جنگ، دشمن را بر شبیخون زدن از پشت به مسلمانان ترغیب کرد و درنتیجه شکست سنگینی به قیمت شهادت حدود هفتاد مسلمان، و زخمی شدن قریب به همین تعداد بر مسلمانان تحمیل شد. در آیه ۱۵۲ آل  عمران این صحنه توصیف شده است:<br /> <br /> (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ).<br /> <br /> خداوند وعده خود را به شما (درباره پیروزی بر دشمن در احد) راست گفت، در آن هنگام (در آغاز جنگ احد) دشمنان را به فرمان او به قتل می رساندید (و این پیروزی ادامه داشت) تا اینکه سست شدید و (بر سر رها کردن سنگرها) و در کار خود به نزاع پرداختید، و بعد از آن که آنچه را دوست می داشتید (از غلبه بر دشمن) به شما نشان داد نافرمانی کردید، بعضی از شما خواهان دنیا بودند و بعضی خواهان آخرت، سپس خداوند شما را از آنان منصرف ساخت؛ (و پیروزی شما به شکست انجامید) تا شما را آزمایش   کند و او شما را بخشید و خداوند نسبت به مؤ منان فضل و بخشش دارد.<br /> <br /> جمله (وَتَنازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ) اشاره به وضع تیراندازان کوه عینین است که درباره رها کردن سنگر خود اختلاف کردند و جمع زیادی دست به عصیان و مخالفت زدند. جمله (ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ) اشاره به دست کشیدن مسلمانان از تعقیب مشرکان و اشتغال به جمع غنائم است که زمینه این کار را خود فراهم کردند و بر اساس سنت الهی، خداوند نتیجه را بر آن مترتب کرد تا بدین صحنه امتحان شوند. اما خداوند بر اساس غلبه رحمت و رأفتش بر مؤمنان، درحالی که سزاوار مجازات بودند، از آنان درگذشت.<br /> <br /> فرار برخی مسلمانان و وانهادن رسول خدا(ص)<br /> <br /> با حمله دسته ای از سپاه مشرکان به فرماندهی خالد بن ولید از پشت سر، شیرازه سپاه مسلمانان از هم پاشید و تعداد زیادی از آنان پا به فرار نهاده و از رسول خدا(ص) غافل شدند.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۵۹۲.&lt;/ref&gt; قرآن کریم، صحنه فرار مسلمانان از صحنه نبرد را - درحالی که رسول خدا(ص) از پشت سر، آنان را صدا می زد اما توجهی نمی کردند، - در آیه ۱۵۳ از این سوره به تصویر کشیده است: (إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ).<br /> <br /> (تُصْعِدُونَ) از باب «اصعاد» است. با توجه به اینکه اکثر قُرّاء، تُصْعِدون قرائت کرده اند، آیه اشاره به فرار مسلمانان در وادی احد دارد. اما بر اساس قرائت قلیلی از قُرّاء که تَصْعُدون قرائت کرده اند، این جمله به معنای بالا رفتن از کوه خواهد بود.&lt;ref&gt;ر.ک: طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این آیه، خداوند صحنه پایان احد را به مسلمانان یادآوری کرده و می فرماید به خاطر بیاورید هنگامی را که به هر طرف پراکنده شده و فرار می کردید و هیچ نگاه به عقب سر نمی کردید که سایر برادران شما در چه حالند درحالی که پیامبر(ص) از پشت سر (و به گروه انتهایی شما)&lt;ref&gt;طبرسی، جوامع الجامع، ج۱، ص۳۳۸.&lt;/ref&gt; بانگ می زد: '''«إلَيَّ عِبادَ الله إلَيَّ عِبادَ الله فَاِنّي رَسولُ الله»'''؛ «بندگان خدا به سوی من بازگردید! به سوی من بازگردید! من رسول خدایم!» ولی هیچ یک از شما به درخواست او توجه نداشتید.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۳، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ریشه یابی فرار و شکست<br /> <br /> قرآن کریم خود را به عنوان شفای قلب ها معرفی کرده است: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ)؛&lt;ref&gt;یونس: ۵۷.&lt;/ref&gt; بدین لحاظ کنار بیان دردها و آسیب ها، دوا و نسخه شفا بخش را نیز عرضه می کند. از بررسی آیات سوره آل عمران می توان به نکاتی درباره علل شکست مسلمانان در روز احد دست یافت:<br /> <br /> الف) گناهان جبران نشده پیشین<br /> <br /> قرآن کریم در آیه ۱۵۵ به یکی از مهم ترین عوامل این شکست اشاره کرده است: (إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللهُ عَنْهُمْ إِنَّ الله غَفُورٌ حَلِيمٌ). در این آیه، دلیل لغزشِ برخی مسلمانان در پشت کردن به دشمن در جنگ احد، گناهان پیشینی دانسته شده که انجام داده بودند.<br /> <br /> ب) دنیاطلبی و حرص ورزی<br /> <br /> در آیه ۱۶۱ به یکی دیگر از عوامل شکستِ بعد از پیروزی در احد، یعنی حرص ورزی دنیاطلبانه بعضی از مسلمانان اشاره شده است:<br /> <br /> (وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ).<br /> <br /> (گمان کردید ممکن است پیامبر به شما خیانت کند؟! در حالی که) ممکن نیست هیچ پیامبری خیانت کند! و هر کس خیانت کند، در روز رستاخیز، آنچه را در آن خیانت کرده، با خود (به صحنه محشر) می آورد؛ سپس به هرکس، آنچه را فراهم کرده (و انجام داده) است بطور کامل داده می شود؛ و (به همین دلیل) به آنها ستم نخواهد شد (چرا که محصول اعمال خود را خواهند دید).<br /> <br /> حرص و دنیاطلبی برخی مسلمانان به حدی بود که گمان می کردند رسول خدا(ص) در تقسیم غنائم عدالت نورزد. از این رو خداوند در این آیه، ساحت حضرت را از این گمانه سخیف، مبرّا دانسته است.<br /> <br /> ج) بی تقوایی و ترک استقامت<br /> <br /> در آیات ۱۲۳ تا ۱۲۵ ضمن اشاره به نصرت الهی در بدر، لحظاتی را یادآور می شود که رسول خدا(ص) در صحنه بدر به مؤمنان می فرمود: آیا شما را کافی نیست که خداوند شما را به سه هزار فرشته نازل شده از آسمان یاری کند؟ سپس ادامه می دهد که در صورت اتصاف شما به صبر و تقوا در مقابل هجوم دشمن، خداوند با پنج هزار فرشته نشاندار شما را یاری می کند:<br /> <br /> (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا الله لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt;إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ).<br /> <br /> مفهوم این آیات بیانگر آن است که بی تقوایی و کم صبری موجب شکست در جنگ است.<br /> <br /> د) پیروی از شایعات<br /> <br /> در آیه ۱۴۴ سوره آل عمران به این نکته اشاره شده و رفتار این دسته از مؤمنان تقبیح و محکوم شده است:<br /> <br /> (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ الله شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللهُ الشَّاكِرِينَ).<br /> <br /> محمد(ص) فقط فرستاده خدا بود و پیش از او فرستادگان دیگری نیز بودند، آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود شما به عقب بر می گردید؟ (و با مرگ او اسلام را رها کرده به دوران کفر و بت پرستی بازگشت خواهید کرد) و هر کس به عقب بازگردد هرگز ضرری به خدا نمی زند و به زودی خداوند شاکران (و استقامت کنندگان) را پاداش خواهد داد.<br /> <br /> در هنگامه نبرد احد، یکی از مشرکان به قصد قتل حضرت، به ایشان حمله ور شد که مصعب بن عمیر به دفاع برخاست و توسط ابن قمئه به شهادت رسید. ابن قمئه به تصور آنکه رسول خدا(ص) را کشته است فریاد برآورد که محمد را کشتم. مسلمانان با شنیدن این شایعه، پا به فرار نهادند. چون حضرت آنان را به دلیل فرارشان ملامت فرمود، پاسخ دادند که خبر قتل شما را شنیدیم و قلوبمان دچار ترس و رعب شد. آیه بالا در پاسخ به عذر و بهانه این دسته از مؤمنان نازل شد.&lt;ref&gt;طبرسی، جوامع الجامع، ج۱، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برابر این آیه یکی دیگر از عوامل هزیمت و شکست، پیروی از شایعات دروغین است.<br /> <br /> چگونگی امداد خداوند برای جبران شکست مسلمانان در احد<br /> <br /> خداوند متعال در چنین اوضاعی، به یاری مسلمانان آمد تا شکست آنان را جبران کند، امداد الهی به مسلمانان از سه طریق صورت گرفت: فرورفتن در خوابی سبک و آرامش بخش، وعده عفو مؤمنانی که در احد دچار خطا و ضعف ایمان شدند و درنهایت تبیین حقایق و تحلیل آنچه رخ داده است تا از اشتباه در حساب گری و تحلیل وقایع به در آیند. آیات متعددی از سوره آل عمران به تبیین این مطلب پرداخته اند:<br /> <br /> الف) غلبه خوابی آرام پس از جنگ<br /> <br /> پس از اتمام جنگ احد و میان اضطراب و وحشت عمومی مسلمانان ناشی از شکست و احتمال هجوم مشرکان به درون مدینه، خواب آسوده و آرام بخشی آنان را فراگرفت؛ در حالی که لباس جنگ در تن آنها بود و سلاح کنار آنها. اما منافقان و افراد ضعیف الایمان و ترسو میان انبوهی از افکار ناراحت کننده، تمام شب را بیدار ماندند. آیه ۱۵۴ آل عمران ماجرای آن شب را تشریح کرده و می گوید: (ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ.…)؛ «سپس به دنبال این غم و اندوه آرامشی بر شما فرستاد، این آرامش به صورت خواب سبكی بود (كه در شب بعد از حادثه احد) جمعی از شما را فرو گرفت اما جمع دیگری در فكر جان خویش بودند (و خواب چشمان آنها را فرا نگرفت)».<br /> <br /> «نعاس» به معنی خواب سبک و حالت سستی و آرامش در لحظات آغازین خواب است.&lt;ref&gt;طباطبایی، تفسیر المیزان، ج۴، ص۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از بعضی روایات برمی آید که این خواب آرامش بخش در همان روز جنگ و پس از ترک صحنه توسط مشرکان درحالی که سپاه اسلام زیر سپرهایشان نشسته و آماده جنگ و منتظر حمله مجدد مشرکان بودند، بر مؤمنان مستولی شد؛&lt;ref&gt;'''«...یغشی طائفة منکم» یعنی المؤمنین ألقی علیهم النوم، وکان السبب فی ذلک توعد المشرکین لهم بالرجوع إلی القتال، فقعد المسلمون تحت الجحف، متهیئین للحرب، فأنزل الله الأمنة علی المؤمنین فناموا دون المنافقین الذین أزعجهم الخوف، بأن یرجع الکفار علیهم، أو یغیروا علی المدینة، لسوء الظن، فطیر عنهم النوم...»'''؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۴۲۰-۴۲۱.&lt;/ref&gt;به گونه ای که گاهی به طور مکرر شمشیر از دستشان می افتاد.&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان، ج۴، ص۱۸۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ب) تبیین حقایق و تحلیل وقایع<br /> <br /> خداوند به بیان های مختلف، درصدد آگاهی بخشی، تحلیل آنچه رخ داد، بیان کاستی ها و آسیب ها و همین طور دلداری مؤمنان مصیبت دیده است:<br /> <br /> یک - تأکید بر برتری مؤمن بر غیرمؤمن<br /> <br /> پس از شکست احد، چه بسا این احساس در دل برخی از افراد ضعیف الایمان پدید آمد که مشرکان - با توجه به این پیروزی و نیز هیمنه ظاهری - از مسلمانان برترند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۲۸.&lt;/ref&gt; قرآن کریم همواره درصدد القای این حقیقت به مؤمنان است که آنان از هر کس و گروه دیگری که از دایره ایمان خارج است برترند:<br /> <br /> (وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ).&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دو- یادآوری تحمیل صدمه های مشابه بر دشمن و جریان سنت الهی<br /> <br /> بیان دیگری که در این آیات برای دلداری و توجیه مؤمنان به کارگرفته شده است را در آیات ۱۴۰-۱۴۲ می خوانیم:<br /> <br /> (إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَلِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ).<br /> <br /> اگر به شما (در میدان احد،) جراحتی رسید (و ضربهای وارد شد)، به آن جمعیت نیز (در میدان بدر)، جراحتی همانند آن وارد گردید. و ما این روزها(ی پیروزی و شکست) را در میان مردم می گردانیم؛ (- و این خاصیت زندگی جهان است -) تا افرادی که ایمان آورده  اند شناخته شوند و خداوند از میان شما قربانیانی بگیرد، و خداوند ظالمان را دوست نمی دارد. و تا خداوند افراد با ایمان را خالص گرداند (و ورزیده شوند) و کافران را تدریجا نابود سازد.<br /> <br /> برابر این آیات، خداوند صدمه های مشابهی که دشمنان نیز تحمل کرده اند را یادآور می شود تا بدین وسیله مؤمنان را دلداری دهد و از اندوه آنها بکاهد.<br /> <br /> سه - اعلام وضع شهدا پس از شهادت<br /> <br /> یکی از اسباب ناراحتی مؤمنان پس از شکست احد، از دست دادن حدود هفتاد نفر از یارانشان بود. در این شرایط، خداوند متعال ضمن سه آیه ۱۶۹-۱۷۱ از وضعیت شهدا در عالم برزخ خبر داده تا بازماندگان شان به دلیل از دست دادن آنها غمگین نباشند. در روایتی از امام باقر(ع) نقل شده که این آیات درباره شهدای بدر و احد نازل شده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۴۴۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ).<br /> <br /> ( ای پیامبر) هرگز گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده  اند مردگانند، بلکه آنها زنده  اند و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند. آنها بخاطر نعمتهای فراوانی که خداوند از فضل خود به آنها بخشیده است خوشحالند و بخاطر کسانی که (مجاهدانی که) بعد از آنها به آنان ملحق نشدند (نیز) خوش وقتند (زیرا مقامات برجسته آنها را در آن جهان می بینند و می دانند) که نه ترسی بر آنها است و نه غمی خواهند داشت. و از نعمت خدا و فضل او (نسبت به خودشان نیز) مسرورند؛ و (می بینند که) خداوند پاداش مؤمنان را ضایع نمی کند (نه پاداش شهیدان و نه پاداش مجاهدانی که شهید نشدند).<br /> <br /> این آیات به روشنی از حال خوش شهداء در عالم برزخ خبر می دهد، از اینکه آنان زنده اند و نزد پروردگارشان روزی می خورند و شادمان و خرسندند.<br /> <br /> چهار - یادآوری نعمت حضور رسول خدا(ص)<br /> <br /> خداوند در آیه ۱۶۴ آل عمران قدرشناسی از نعمت بزرگ رسالت و آثار و برکات آن را به مؤمنان آسیب دیده از شکست احد یادآوری می کند:<br /> <br /> (لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ).<br /> <br /> خداوند بر مؤ منان منت نهاد ( نعمت بزرگی بخشید) هنگامی که در میان آنها، پیامبری از جنس خودشان برانگیخت؛ که آیات او را بر آنها بخواند، و کتاب و حکمت به آنها بیاموزد؛ اگر چه پیش از آن، در گمراهی آشکار بودند.<br /> <br /> بیان نعمت حضور پیامبر(ص) در جمع امت، خود التیامی برای تحمّل سختی ها و ناراحتی های جنگ بود.<br /> <br /> # غزوه حمراءالاسد<br /> <br /> رسول خدا(ص) در غروب روز شنبه (هفتم یا پانزدهم شوال)، پس از دفن اجساد مطهر شهدای احد به مدینه بازگشت. شب هنگام، برای اقامه نماز عشا به مسجد رفت و از عبدالله بن عمرو مُزَنی شنید که: سپاه قریش در منطقه مَلَل فرود آمده است و ابوسفیان و همراهانش می گفتند باید بازگردیم و بقیه مسلمانان را نیز نابود کنیم. از این رو رسول خدا(ص) به امر الهی، تصمیم به خروج از مدینه و تعقیب سپاه قریش گرفت. منافقان و افراد ضعیف الایمانی که از جنگ کناره گرفته بودند، با شنیدن تصمیم رسول خدا(ص) برای تعقیب سپاه قریش، آغاز به تضعیف روحیه مسلمانان کردند و گفتند: از جمعیت آنان بترسید. اما مؤمنان راستین به این سخنان یأس آور وقعی ننهاده، همراه رسول خدا(ص) راهی شدند. در آیات ۱۷۳ تا ۱۷۵ سوره آل عمران، به این گفت وشنود و عملکرد مؤمنان اشاره شده است:<br /> <br /> (الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللهِ وَاللهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ ؛ إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ).<br /> <br /> اینها کسانی بودند که (بعضی از) مردم، به آنها گفتند: «مردم ( لشکر دشمن) برای (حمله به) شما اجتماع کرده  اند؛ از آنها بترسید!» اما این سخن بر ایمانشان افزود؛ و گفتند: «خدا ما را کافی است و بهترین حامی ما است». به همین جهت، آنها (از این میدان،) با نعمت و فضل پروردگار بازگشتند، در حالی که هیچ ناراحتی به آنها نرسید، و از رضای خدا پیروی کردند، و خداوند دارای فضل و بخشش بزرگی است. این فقط شیطان است که پیروان خود را (با سخنان و شایعات بیاساس)، می ترساند، از آنها نترسید! و تنها از من بترسید اگر ایمان دارید.!<br /> <br /> در صبحگاه یکشنبه (فردای رخداد احد)، رسول خدا(ص) با مجروحان جنگ احد که حدود هفتاد نفر بودند از مدینه خارج شد.&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۱، ص۳۲۶-۳۲۷.&lt;/ref&gt; بنا به نقل تفسیر قمی، جبرئیل بر آن حضرت نازل شد و عرض کرد که: «خداوند به تو فرمان می دهد که در تعقیب دشمن خارج شوی و جز مجروحان جنگی کسی با تو همراه نباشد.&lt;ref&gt;'''«... فلما دخل رسول الله المدینة نزل علیه جبرئیل فقال یا محمد ان الله یأمرک ان تخرج فی اثر القوم ولا یخرج معک الا من به جراحة، فامر رسول الله'''(ص) '''منادیا ینادی یا معشر المهاجرین والأنصار من کانت به جراحة فلیخرج ومن لم یکن به جراحة فلیقم...»'''؛ (قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۲۴-۱۲۵.)&lt;/ref&gt; همچنین آیه ۱۷۲ از سوره آل عمران نیز این گزارش را تأیید می کند: (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ).<br /> <br /> رسول خدا(ص) با یارانش برای تعقیب سپاه شرک حرکت کرد تا به منطقه حمراءالاسد رسید. آن حضرت به سپاهیان دستور دادند که روزها هیزم جمع کرده و شب ها هر کس جداگانه آن را آتش بزند تاجایی که شب ها در پانصد جای بیابان آتش برافروخته می شد. در چنین اوضاعی، فردی به نام «مَعبد بن ابی معبد خزاعی» که از قبیله خزاعه (از قبائل هم پیمان و طرفدار رسول خدا(ص)) بود، نزد رسول خدا(ص) آمد و اظهار همدردی و همکاری کرد؛ سپس به سوی سپاه مکه رفت و در منطقه «رَوحاء» به آنها رسید؛ درحالی که درباره بازگشت به مدینه و تمام کردن کار مسلمانان سخن می گفتند. ابوسفیان با دیدن مَعبَد، از او پرسید: «چه خبر»؟ معبد نیز در پاسخ گفت: «محمد(ص) و یارانش بر شما خشمگین و آتشین هستند و این علی بن ابی طالب(ع) است که پیشاپیش سپاه محمد(ص) به سوی شما در حرکت است» این سخن موجب رعب و ترس در دل ابوسفیان و دیگر مشرکان شد و از فکر بازگشت به سوی مدینه منصرف شدند.&lt;ref&gt;طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; به فرموده امام صادق(ع)، آنان تا رسیدن به مکه تصور می کردند که سپاه اسلام در تعقیب شان است.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> نقل شده که ابوسفیان پس از شنیدن سخنان معبد، به کاروانی از قبیله عبدالقیس که برای تهیه آذوقه راهی مدینه بودند، گفت: «شترانتان را در بازار عُکّاظ از بار کشمش پر می کنیم و در قبال آن، به محمد(ص) این پیام را برسانید که: «ما بزرگانتان را کشتیم و بازمی گردیم تا ریشه شما را قطع کنیم». رسول خدا(ص) نیز پس از شنیدن پیغام ابوسفیان، فرمود: '''«حسبنا الله ونعم الوکیل»'''. و آیات ۱۷۳-۱۷۵ سوره آل عمران در این باره نازل شد.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۶۱۷؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۲۱۳؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۲۰، ص۴۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # غزوه بنی نضیر<br /> <br /> در ربیع الاول سال چهارم هجری، غزوه بنی نضیر رخ داد که یکی از غزوات مهم است و سوره حشر درباره وقایع آن نازل شد. دلیل این غزوه آن بود که در ماه صفر سال چهارم، رسول خدا(ص) چهل نفر یا بیشتر، از اصحاب جوان و قاری خود را به درخواست بزرگ قبیله بنوعامر به نام ابوبراء عامر بن مالک، برای تبلیغ اسلام به منطقه نجد در شرق مدینه اعزام کرد. اما متأسفانه در اقدامی ناجوانمردانه، عامر بن طفیل که از بزرگان بنوعامر بود، نماینده این گروه را کشت و قبائل اطراف (غیر بنوعامر) را تحریک کرد و در نهایت تمامی این مبلغان دین، مظلومانه به شهادت رسیدند و تنها یک نفر به نام عمرو بن امیة ضمری نجات یافت. او نیز در مسیر مدینه، به تصور آنکه قبیله بنوعامر عامل این کشتار بوده اند، بدون اطلاع از پیمان رسول خدا(ص) با بنوعامر، دو تن از افراد این قبیله را به قتل رسانید. این اقدام سبب شد رسول خدا(ص) ناچار شود خون بهای آن دو تن را بپردازد؛ ازاین رو همراه امیرالمؤمنین علی(ع) و تعدادی از اصحاب نزد قبیله بنی نضیر که با پیامبر(ص) پیمان همکاری بسته بودند، رفت تا در پرداخت خون بها مشارکت کنند. البته می توان گفت هدف اصلی حضرت، آزمودن آنان بود؛ چراکه پس از واقعه احد، منافقان و یهودیان بر رسول خدا(ص) و مسلمانان جرئت یافتند و زبان به شماتت گشوده و درصدد ضربه زدن برآمدند.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۶۷۸-۶۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قبیله بنی نضیر یکی از قبایل سه گانه مدینه بود که در دهکده ای به نام زُهره در شمال شرقی قُبا می زیست. رسول خدا(ص) موضوع را با آنان مطرح کرد و کنار دیوار خانه یکی از آنان نشست. آنان ضمن استقبال ظاهری، با مناسب دانستن فرصت، در خفا تصمیم به قتل حضرت گرفته و کسی را مأمور کردند که از بالای بام، سنگی بر سر حضرت افکنده و کار ایشان را تمام کند. جبرئیل رسول خدا(ص) را از توطئه آنان آگاه کرد. حضرت به سرعت برخاست و چنین وانمود کرد که برای کاری به درون مدینه می رود. سپس رسول خدا(ص) محمد بن مسلمه را نزد آنان فرستاد و سه شب به آنان مهلت داد که از مدینه خارج شوند. آنان نیز پس از چند روز توقف، تصمیم به رفتن گرفتند و حتی تعدادی شتر نیز از قبیله اشجع کرایه کردند.&lt;ref&gt;طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۱۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در پی پیشنهاد ابن اُبَیّ، رئیس بنی نضیر، یعنی حُیَیّ بن اخطب، برادرش جُدَیّ بن اخطب را نزد رسول خدا(ص) فرستاد و اعلام کرد که ما خانه و اموالمان را ترک نمی کنیم و هر کاری می خواهی بکن. رسول خدا(ص) با شنیدن این پیغام تکبیر گفت و مسلمانان نیز تکبیر گفتند و سپس آن حضرت دستور بسیج مسلمانان و حرکت به سوی قلعه بنی نضیر را صادر کرد و پرچم را نیز به دست امیرالمؤمنین علی(ع) داد.&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۱، ص۳۷۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> یهودیان با دیدن مسلمانان شروع به تیراندازی و سنگ پرانی کردند و یکی از آنان به نام غَزْوَک تیری به خیمه پیامبر(ص) پرتاب کرد که همان شب سزای کار خود را دید و توسط امیرالمؤمنین(ع) کشته شد. محاصره قلعه بنی نضیر چند روز طول کشید و حاضر به تسلیم نبودند. رسول خدا(ص) برای ممانعت از خونریزی دست به تدبیری زد و دستور داد تعدادی از درختان نخل بنی نضیر را قطع کنند. این صحنه موجب شد زنان یهودیان که وابستگی زیادی به اموالشان داشتند شیون و زاری کنند بنابراین حُیَیّ بن اخطب کسی را نزد حضرت فرستاد و گفت: ما آنچه قبلاً می خواستی می پذیریم و از سرزمین تو بیرون می رویم». رسول خدا(ص) در پاسخ فرمود: «امروز، دیگر آن را نمی پذیریم؛ مگر آنکه از اموالتان فقط به اندازه یک بار شتر، آن هم بدون اسلحه، همراه خود ببرید».&lt;ref&gt;واقدی، المغازی، ج۱، ص۳۷۲-۳۷۳.&lt;/ref&gt; بر اساس گزارش هایی، هر سه نفر یهودی مجاز بودند یک شتر با خود همراه داشته باشند.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۲۲۵؛ طبری، جامع البیان، ج۲۸، ص۴۱؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از قطعی شدن اخراج، یهودیان تا توانستند از اموال منقول برداشته و خانه هایشان را نیز به دست خودشان خراب کردند تا به دست مسلمانان نیفتد. نهایتاً رسول خدا(ص) آنان را پس از پانزده روز محاصره از مدینه اخراج کرد. بعضی از آنان رهسپار خیبر شدند و برخی نیز به اَذرِعات شام رفتند.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۶۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اخراج بنی نضیر با امداد غیبی، رخدادی باورناپذیر<br /> <br /> در آیه دوم سوره حشر، به اخراج بنی نضیر از دیارشان اشاره شده است؛ اخراج ذلیلانه ای که نه مسلمانان و نه یهودیان، باور و حتی گمان نداشتند که اینچنین خوار و ذلیل و با کمترین مقاومت اخراج شوند:<br /> <br /> (هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللهِ فَأَتَاهُمُ اللهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِى الْأَبْصَارِ).<br /> <br /> قطع چند نخل؛ تدبیری جنگی<br /> <br /> در آیه پنج سوره حشر به تدبیر جنگی رسول خدا(ص) اشاره شده است؛ تدبیری که به ظاهر بر خلاف مشی و سنت و تأکیدات آن حضرت در حفظ درختان و محیط زیست بود. اما درواقع راهکاری برای تأمین مصلحتی برتر، یعنی تسلیم شدن یهودیان عنود بنی نضیر بدون خونریزی بود: (ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللهِ وَ لِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ). در این آیه، تصریح شد که این کار با اذن الهی و با هدف خوار کردن فاسقان بود. «لینة» از ماده «لون» به یک نوع عالی از درخت خرما گویند و بعضی آن را از ماده «لین» به معنی نرمی، به نوعی از درخت خرما تفسیر کرده اند که شاخه هایی نرم و نزدیک زمین و میوه ای نرم و لذیذ دارد.<br /> <br /> سرنوشت اموال بنی نضیر، تشریع حکم فیء<br /> <br /> پس از اخراج یهود بنی نضیر از مدینه، باغ ها و زمین های کشاورزی و خانه ها و قسمتی از اموال آنها در مدینه باقی  ماند. جمعی از سران مسلمانان خدمت رسول خدا(ص) رسیده طبق آنچه از سنت عصر جاهلیت به خاطر داشتند عرض کردند: «برگزیده های این غنیمت و یک چهارم آن را برگیر و بقیه را به ما واگذار تا میان خود تقسیم کنیم» آیات شش و هفت از سوره حشر ناظر به این سخنان نازل شده اند.<br /> <br /> پیامبر(ص) این اموال را میان مهاجران که دست های آنها در سرزمین مدینه از مال دنیا تهی بود و تعداد کمی از انصار که نیاز شدیدی داشتند تقسیم کرد. در آیه شش حکم کلی فیءآمده است: (وَمَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ الله يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ).<br /> <br /> «أَفَاءَ» از ماده «فِیء» است. بر این دسته از غنائم، فیء اطلاق شده و هدف از مجموع جمله این است که در همه مواردی که برای به دست آوردن غنیمت، هیچ جنگی رخ ندهد، غنائم میان جنگجویان تقسیم نخواهد شد و به طور کامل در اختیار رئیس مسلمین قرار می گیرد. او هم با صلاحدید خود در مصارفی که در آیه بعد می آید مصرف می کند.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۵۰۲-۵۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موارد مصرف فیء<br /> <br /> در آیه هفتم سوره حشر موارد مصرف فیء برشمرده شده است:<br /> <br /> (مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلّٰهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ).<br /> <br /> آنچه خدا از [دارایى] ساکنان آن قریه ها عاید پیامبرش گردانید از آن خدا و از آن پیامبر [او] و متعلق به خویشاوندان نزدیک [وى] و یتیمان و بینوایان و درراه ماندگان است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه را فرستاده [او] به شما داد آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت بازایستید و از خدا پروا بدارید که خدا سخت  کیفر است.<br /> <br /> در آیه قبل، با تعبیر (مِنْهُمْ) در (وَمَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ) به اموال بنی نضیر اشاره شده است که خداوند نصیب رسولش کرد. اما در این آیه، با تعبیر (مِنْ أَهْلِ الْقُرَی) حکم آیه قبل به همه مواردی که بدون جنگ در دست مسلمانان قرار می گیرد، تعمیم داده شده و افزون بر این، به موارد مصرف فیء نیز اشاره شده است. گفتنی است نباید تصور شود میان دو آیه، تعارضی وجود دارد؛ چراکه بر اساس آیه قبل، خداوند فیء را از آن رسولش دانسته است و در این آیه، مواردی را معرفی کرده که در اولویت مصرف فیء قرار دارند و طبعاً دست رسول خدا(ص) بسته نیست که در موارد دیگر نیز مصرف کند.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۵۰۹.&lt;/ref&gt; در این آیه، به شش مورد به عنوان مالکان فیء و موارد مصرف آ ن اشاره شده است:<br /> <br /> تقسیم اموال بنی نضیر؛ صحنه ایثار انصار<br /> <br /> پس از آنکه در دو آیه پیشین، تکلیف اموال بنی نضیر روشن و تحت عنوان فیء در اختیار رسول خدا(ص) قرار گرفت، آن حضرت ترجیح داد این اموال را به مهاجران فقیر و سه نفر از فقرای انصار بدهد تا بتوانند سر و سامانی بگیرند. جالب آنکه بر اساس گزارش های تاریخی، انصار راستینِ رسول خدا(ص) نه تنها از این اقدام حضرت ناخشنود نشدند، بلکه حتی پیشنهاد کردند با این وجود، همچون سابق، آنان از مهاجران پذیرایی کنند. این پیشنهاد، از بخش های افتخارآمیز تاریخ و حکایت گر نقش رسول  خدا(ص) در تربیت نفوس و رشد خصلت های انسانی است. در آیه هشت سوره حشر چنین می خوانیم:<br /> <br /> (لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللهِ وَرِضْوَاناً وَيَنْصُرُونَ الله وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ).<br /> <br /> [این غنایم نخست] اختصاص به بینوایان مهاجرى دارد که از دیارشان و اموالشان رانده شدند خواستار فضل خدا و خشنودى [او] مى  باشند و خدا و پیامبرش را یارى مى کنند اینان همان مردم درست کردارند<br /> <br /> در آیه نُه اشاره به دومین گروه، یعنی انصار و بیان اوصاف آنان شده است:<br /> <br /> (وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).<br /> <br /> و [نیز] کسانى که قبل از [مهاجران] در [مدینه] جاى گرفته و ایمان آورده  اند هر کس را که به سوى آنان کوچ کرده دوست دارند و نسبت به آنچه به ایشان داده شده است در دلهایشان حسدى نمى  یابند و هر چند در خودشان احتیاجى [مبرم] باشد آنها را بر خودشان مقدم مى دارند و هر کس از خست نفس خود مصون ماند ایشانند که رستگارانند.<br /> <br /> فعل (تَبَوَّءُوا) از ماده «بَواء» و در اصل به معنای مساوات اجزاء مکان و به تعبیر دیگر، صاف و مرتب کردن یک مکان است و تعبیری کنایی و لطیف از این معناست که جمعیت انصار مدینه قبل از آنکه پیامبر(ص) و مهاجران وارد این شهر شوند، زمینه های هجرت را فراهم کردند. آنان نه تنها خانه های ظاهری را آماده پذیرایی مهاجران کردند، بلکه خانه دل و جان و محیط شهر خود را تا آنجا که می توانستند آماده ساختند.&lt;ref&gt;طبرسی، جوامع الجامع، ج۳، ص۵۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # غزوه احزاب<br /> <br /> وقایع غزوه احزاب که در ماه شوال سال پنجم هجری رخ داد، ضمن آیات سوره ای به همین نام انعکاس یافته است. در این سوره، در آیات ۹-۲۵ (جمعاً ۱۷ آیه) می توان ابعاد مختلف این رخداد مهم را به مشاهده نشست؛ موضوعاتی مانند هجوم انبوه دشمن از بخش شمالی و جنوبی مدینه، رعب و وحشت فراوان مسلمانان از کثرت دشمن، ابتلاء و امتحان مسلمانان بدین وسیله، امداد الهی، نقش موذیانه و تخریبی منافقان، پاداش مؤمنان خالص و جزای منافقان و افراد مریض القلب، شکست کفار و بازگشت فضاحت بارشان بی هیچ دستاوردی، از جمله مطالبی است که در آیات قرآن به آن اشاره شده است.<br /> <br /> هجوم انبوه دشمن، ترس شدید مسلمانان، امداد الهی<br /> <br /> در آیات ۹-۱۱ سوره احزاب، به هجوم احزاب و وضعیت روحی مسلمانان اشاره و از امداد ناپیدای الهی یاد شده است:<br /> <br /> (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ؛ إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللهِ الظُّنُونَا ؛ هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا).<br /> <br /> ای کسانی که ایمان آورده  اید نعمت خدا را بر خودتان به یاد آورید در آن هنگام که لشکرهای (عظیمی) به سراغ شما آمدند، ولی ما باد و طوفان سختی بر آنها فرستادیم و لشکریانی که آنها را نمی دیدید (و به این وسیله آنها را در هم شکستیم) و خداوند به آنچه انجام می دهید بینا است. به خاطر بیاورید زمانی را که آنها از طرف بالا و پائین (شهر) شما وارد شدند (و مدینه را محاصره کردند) و زمانی را که چشمها از شدت وحشت خیره شده بود، و جانها به لب رسیده بود، و گمانهای گوناگون بدی به خدا می بردید! در آنجا مؤ منان آزمایش شدند و تکان سختی خوردند.<br /> <br /> مراد از (جُنُوداً لَمْ تَرَوْها) که به یاری مسلمانان آمدند همان فرشتگانی است که یاری آنها نسبت به مؤمنان در غزوه بدر نیز صریحاً در قرآن مجید آمده است؛ ولی دلیلی در دست نیست که فرشتگان - این جنود الهی ناپیدا - رسماً وارد میدان و مشغول جنگ شده باشند؛ بلکه قرائنی در دست است که نشان می دهد آنها برای تقویت روحیه مؤمنان و دلگرمی آنان نازل گشته اند.<br /> <br /> نقش منافقان و بیماردلان<br /> <br /> در آیه ۱۲ این سوره این سخنِ منافقان و بیماردلان نقل شده که به تصور پیروزی مشرکان و تمام شدن کار اسلام، می گفتند - نعوذ بالله - خدا و رسول او در وعده پیروزی اسلام بر همه دشمنان صادق نبودند و ما را فریب دادند: (وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا).<br /> <br /> واژه «غُرور» از ریشه «غَرَر» به معنی خدعه و نیرنگ و وعده غیرواقعی و امر باطل است.<br /> <br /> در آیه ۱۳ احزاب اقدام آنان در ایجاد شایعه و جوّ روانی برای احساس ناامنی و ترساندن مردم مدینه و بهانه تراشی برای عدم مشارکت در حفر خندق و حضور در میدان نقل شده است: (وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا).<br /> <br /> «مُقَامَ» اگر با ضمّ میم قرائت شود، مصدر و به معنای اقامت است؛ با فتح میم به معنای مکان اقامت است. بنابر وجه اول (قرائت مشهور)، منافقان خطاب به اهل یثرب می گفتند: «وجهی ندارد که با این وضع خطرناک در یثرب بمانید! چراکه دشمن با این جمعیت کثیر شما را در معرض هجوم و نابودی قرار می دهد». بنابر وجه دوم، منظورشان این بود که با وجود دشمنی این چنین، شما دیگر جایی برای ماندن و جنگیدن نخواهید داشت، پس به خانه هایتان برگردید.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۳۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وفاداری مؤمنان با تأسی به رسول خدا(ص)<br /> <br /> در آیه ۲۱ احزاب رسول خدا(ص) به عنوان اسوه و الگوی همه مؤمنان معرفی شده است: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو الله وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ الله كَثِيرًا)؛ «برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکوئی بود، برای آنها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند، و خدا را بسیار یاد می کنند».<br /> <br /> به گفته راغب اصفهانی، «اُسوه» در اصل به معنای حالتی است که انسان هنگام پیروی از دیگری به خود می گیرد.&lt;ref&gt;'''الأُسْوَة والإِسْوَةُ کالقدوة والقدوة؛ وهی الحالة التی یکون الإنسان علیها فی اتباع غیره إن حسنا وإن قبیحا، وإن سارّا وإن ضارّا، ولهذا قال تعالی:''' (لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِ&lt;sym&gt;ی&lt;/sym&gt; رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)؛ (راغب، المفردات، ص۷۶.)&lt;/ref&gt; مفهومش آن است که برای شما در وجود رسول خدا(ص) اقتدا و پیروی نیکو یا وسیله اقتداء، تأسی و پیروی خوبی قرار دارد و می توانید با اقتدا کردن به او در مسیر صراط مستقیم قرار گیرید.&lt;ref&gt;ر.ک: طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۳۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در آیه ۲۲ احزاب به بیان حال مؤمنان راستین در ایمان قوی به وعده خدا و پیامبر(ص) پرداخته چنین می فرماید:<br /> <br /> (وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا).<br /> <br /> هنگامی که مؤ منان، لشکر احزاب را دیدند، گفتند: این همان است که خدا و رسولش به ما وعده فرموده و خدا و رسولش راست گفته  اند، و این موضوع جز بر ایمان و تسلیم آنها چیزی نیفزود.<br /> <br /> آیه ۲۳ اشاره به گروه خاصی از مؤمنان است که در تأسّی به پیامبر(ص) از همه پیشگام تر بوده و بر عهد و پیمانشان با خدا، یعنی فداکاری تا آخرین نفس و آخرین قطره خون ایستادند؛ برخی از آنان به درجه رفیع شهادت رسیده و برخی دیگر در انتظار این فوز عظیم به سر می برند: (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا).<br /> <br /> واژه «نَحْب» به معنی عهد، نذر، پیمان، نفس، مرگ، مدت، وقت، خطر، سرعت سیر و گریه با صدای بلند آمده است&lt;ref&gt;حربی، غریب الحدیث، ج۲، ص۳۹۵-۳۹۶؛ جوهری، الصحاح، ج۱، ص۲۲۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۷۵۰.&lt;/ref&gt; و در اینجا به معنای مرگ است؛ خواه به صورت طبیعی یا شهادت. آیه شریفه اشاره دارد به آن دسته از مؤمنانی که نسبت به عهد و پیمانشان با خداوند وفادار بوده و همواره آماده ادای تکلیفند؛ برخی از آنان در این مسیر آنقدر مقاومت می کنند که اجلشان سر می رسد یا با شهادت، جانشان را تقدیم می کنند و برخی دیگر که هنوز در قید حیات هستند، دست از ادای تکلیف نکشیده و با همین وضع در انتظار شهادت به سر می برند؛ اینان اهل تغییر و تبدیل در دین الهی یا در عهد و پیمانشان با خداوند نیستند.<br /> <br /> بازگشت کافران با شکست و رسوایی<br /> <br /> در آیه ۲۵ که آخرین آیه درباره جنگ احزاب است، به بازگشت فضیحت بار و هزیمت آمیز کافران اشاره شده و اینکه به هیچ چیزی دست نیافتند. بنابراین با خشم و حسرت، مدینه را به سوی دیارشان ترک گفتند: (وَرَدَّ اللهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللهُ قَوِيًّا عَزِيزًا).<br /> <br /> «غیظ» به معنای خشمِ شدید توأم با عجز است&lt;ref&gt;'''الغَیْظُ: أشدّ غضب، وهو الحرارة التی یجدها الإنسان من فوران دم قلبه؛''' (راغب، المفردات، ص۶۱۹؛) الغیْظُ: '''الغَضب، وقیل: الغیظ غضب کامن للعاجز، وقیل: هو أَشدُّ من الغضَب؛''' ( لسان العرب، ج۷، ص۴۵۰.)&lt;/ref&gt; و (بِغَيْظِهِمْ) را بعضی از مفسران «بغمهم» معنا کرده اند&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt; که می تواند کنایه از اندوه توأم با خشم باشد. مراد از «خَیْراً» در اینجا، پیروزی در جنگ است. البته پیروزی لشکر کفر هرگز خیر نبود؛ بلکه شر بود. اما قرآن که از دریچه فکر آنها سخن می گوید از آن تعبیر به خیر کرده است&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;؛ اشاره به اینکه آنها به هیچ نوع پیروزی در این میدان نائل نشدند.<br /> <br /> # غزوه بنی قریظه<br /> <br /> در وضعیت سختِ هجوم وسیع کفار به مدینه، یهود بنی قریظه که بر اساس پیمانشان با رسول خدا(ص) باید کنار مسلمانان از مدینه دفاع می کردند، نه تنها چنین نکردند بلکه از درون مدینه با احزاب اعلام همکاری و پشتیبانی کردند.<br /> <br /> پس از رفتن مشرکان، همه می دانستند خیانت بنی قریظه به هیچ وجه قابل عفو و گذشت نیست، با دستور الهی، که جبرئیل آن را به پیامبر(ص) ابلاغ کرد، حضرت فرمان حرکت سپاه اسلام به سوی قلعه های بنی قریظه را صادر کرد و از باب تأکید فرمود: «هیچ کس نماز ظهر را نخواند مگر در بنی قریظه». درحالی که پرچم سفید جنگ را امیر مؤمنان علی(ع) حمل می کرد، به سوی بنی قریظه حرکت کردند. واقدی، این رخداد را در روز بیست و چهارم ذی القعده سال پنجم هجری دانسته و طول محاصره را پانزده روز، و ابن اسحاق بیست و پنج روز ذکر کرده است.&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۷۱۷؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۴۹۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنی قریظه با دیدن مسلمانان شروع به فحاشی و ناسزاگویی به مسلمانان کردند. رسول  خدا(ص) سپاه اسلام را در اطراف قلعه مستقر کرد و یهودیان بنی قریظه به محاصره مسلمانان درآمدند. آن حضرت، ابتدا، یهودیان را به اسلام دعوت کرد، اما آنان نپذیرفتند به ناچار، محاصره ادامه یافت و هر دو گروه به سوی یکدیگر تیراندازی  کردند. پس از سه روز، نَبّاش بن قیس - فرستاده یهودیان - بیرون آمد و درخواست کرد که پیامبر(ص) با آنان نیز مانند یهود بنی نضیر برخورد کند و هر کدام به قدر یک بار شتر از اموالشان را برداشته و همراه زنان و فرزندانشان از مدینه بیرون روند؛ رسول خدا(ص) نپذیرفت. او گفت: «خون ما محفوظ باشد و با زنان و فرزندان خارج شویم و ما را نیازی به بار شتر نیست»؛ رسول خدا(ص) فرمود: «نه، باید به حکم من گردن نهید». نباش نزد یهودیان آمد و جریان را بازگفت.<br /> <br /> با ادامه محاصره، کار بر یهودیان سخت شد و خداوند نیز رعب و وحشت را بر قلوبشان مسلط کرد. آنها از رسول خدا(ص) خواستند تا هم پیمانِ مسلمانشان از قبیله اوس، یعنی ابولبابه، را نزد آنان بفرستد تا در کار خود با او مشورت کنند. کعب به ابولبابه گفت: «آیا به حکم محمد(ص) گردن نهیم»؟ ابولبابه گفت: «آری»، و با اشاره به گردن خود، تصمیم قاطع پیامبر(ص) برای قتل مردان جنگی آنان را افشا کرد. اما وی بلافاصله متوجه شد که این کارش، افشای اسرار نظامی بوده و موجب مقاومت بیشتر یهود خواهد شد. بنابراین با پشیمانی، از راه دیگری در پشت قلعه ها، به مسجد نبوی رفت و خود را به یکی از ستون ها بست که بعدها به ستون ابی لبابه (یا توبه) معروف شد. وی شش یا هفت یا پانزده شبانه روز آنجا بود تا آنکه توبه اش پذیرفته و به گفته ابن اسحاق و واقدی&lt;ref&gt;ابن هشام، السیرة النبویة، ج۳، ص۷۱۹؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۵۰۹.&lt;/ref&gt; آیه ۱۰۲ از سوره توبه،&lt;ref&gt;(وَآَخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآَخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ).&lt;/ref&gt; و به گفته ابن هشام،&lt;ref&gt;السیرة النبویة، ج۳، ص۷۱۸.&lt;/ref&gt; آیه ۲۷ از سوره انفال&lt;ref&gt;(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَخُونُوا اللهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).&lt;/ref&gt; برای اعلام پذیرش توبه اش نازل شد.<br /> <br /> در روزهای محاصره بنی قریظه، چند تن از آنان بیرون آمده و اسلام آوردند. دیگر یهودیان سرانجام پس از پانزده یا بیست و پنج روز محاصره، تسلیم شدند و سبب تسلیم شدنشان آن بود که روزی امیرالمؤمنین(ع) فریاد کشید: «به خدا سوگند، یا شربتی که حمزه(ع) نوشید می نوشم یا قلعه آنان را می گشایم، در آن لحظه، یهودیان گفتند: «ای محمد! حَکَمیت سعد بن مُعاذ را می پذیریم» و رسول خدا(ص) نیز پذیرفت. قبیله اوس توقع داشتند سعد درباره بنی قریظه به نرمی حُکم دهد. اما او حکم به قتل مردان و اسارت زنان و کودکان و تقسیم اموالشان داد و رسول خدا(ص) نیز آن را مطابق حکم خدا دانست.<br /> <br /> با حکم سعد بن معاذ - که مطابق حکم تورات نیز بود - بنا شد مردان بالغ و جنگی یهود کشته و زنان و فرزندانشان اسیر و اموالشان ضبط شود. پیامبر اکرم(ص) نیز ضمن تأیید این حکم و الهی خواندن آن، دستور اجرایش را صادر کرد. این برخورد رسول خدا(ص) با یهودیان بنی قریظه، از سویی پاسخی به خیانت های آشکار و پنهان آنان بود که با وجود مشاهده رحمت و رأفت نبوی(ص) نسبت به دو قبیله بنی قینقاع و بنی نضیر، برای سومین بار خیانت خود را به صورت بدتری تکرار کردند؛ همچنین گویای این حقیقت بود که اسلام آنجا که لازم باشد، از ابراز خشونت برای ریشه کنی عوامل فساد گریزی ندارد. البته درباره تعداد مردان کشته شده از بنی قریظه در روایات اختلاف زیادی دیده می شود اما دیدگاه برخی محققان بر اساس شواهد موجود آن است که تعدادشان بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ مرد بوده است.<br /> <br /> قرآن کریم در سوره احزاب بلافاصله پس از آیات ناظر به غزوه خندق، ضمن آیات ۲۶ و ۲۷ به جریان بنی قریظه اشاره کرده است: (وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا).<br /> <br /> (ظَاهَرُوهُمْ) به معنای معاونت و یاری دادن است&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان، ج۱۹، ص۳۵.&lt;/ref&gt; و (صَياصي) جمع «صِیصِیة» به معنای قلعه های محکم است، سپس به هر وسیله دفاعی نیز اطلاق شده است؛ مانند شاخ گاو و شاخکی که در پای خروس است.&lt;ref&gt;فراهیدی، العین، ج۷، ص۱۷۶؛ طریحی، مجمع البحرین، ج۴، ص۱۷۴.&lt;/ref&gt; از تعبیر: (وَأَنْزَلَ) نیز روشن می شود که یهود بنی قریظه قلعه های خود را در نقطه مرتفعی ساخته بودند و بر فراز برج های آنها به دفاع از خویشتن می پرداختند. جمله: (وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ) نیز ناظر به امداد الهیِ القای رعب در قلوب آنان است و بالاخره جمله: (فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقاً) مؤید گزارش های تاریخی است که گویای اسارت برخی از آنان و قتل بعضی دیگر است.<br /> <br /> # رخداد مباهله (مسجد الاجابة)<br /> <br /> در تاریخ بیست و چهارم ذی الحجه سال نهم هجری رخداد بسیار مهم مباهله اتفاق افتاد. در این رخداد تعدادی از نصارای نجران به مدینه آمده و طی ملاقات و گفت وگو با رسول خدا(ص) چون برابر اسلام تسلیم نشدند، به امر الهی از آنان دعوت به مباهله شد. نصارای نجران نیز از جمله کسانی بودند که رسول خدا(ص) نامه دعوت به اسلام را برای آنان فرستاده بود.<br /> <br /> در تاریخ آمده است، تعدادی از نصارای نجران&lt;ref&gt;شصت نفر سواره که چهارده نفر از اشراف در بینشان بود و در میان آنها سه نفرشان برتر بودند و ریاست داشتند: عاقب عبدالمسیح که امیرشان بود، و سید ایهم که قافله دار و ابوحارثة بن علقمه که اسقف و عالم بزرگ و صاحب مِدراسشان بود؛ (طبری، جامع البیان، ج۳، ص۲۲۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۲۰).&lt;/ref&gt; با سرپرستی «أیهم»، «عاقب» و «سید» درحالی که ناقوسشان را نیز با خود آورده بودند، به مدینه آمده و (پس از نماز عصر همراه پیامبر(ص) وارد مسجد شده) هنگام نمازشان، ناقوس را به صدا درآورده و برای نماز صف بستند رسول خدا(ص) در واکنش به اعتراض اصحاب فرمودند: رهایشان کنید. پس از نمازشان (به سمت مشرق) نزد رسول خدا(ص) آمده و پرسیدند: «به چه چیزی دعوت می کنی»؟ فرمود: «به شهادت بر لا اله الا الله و اینکه من رسول خدایم و عیسی(ع) بنده مخلوق خداست که خوردن و آشامیدن و رفتارهای انسان ها را داشت». گفتند: «پدرش که بود»؟ در این هنگام، بر رسول خدا(ص) وحی شد که از اینان بپرس که: «درباره آدم(ع) چه می گویید؟ آیا بنده مخلوقی نبود که می خورد و می آشامید و ازدواج می کرد»؟ آنان از پاسخ عاجز مانده و مبهوت و ساکت ماندند. در این هنگام آیات ذیل&lt;ref&gt;به نقل طبرسی، آیات اوائل سوره آل عمران تا بیش از هشتاد آیه بدین مناسبت نازل شد؛ (مجمع البیان، ج۲، ص۲۳۵).&lt;/ref&gt; بر رسول خدا(ص) نازل شد:<br /> <br /> (إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ&lt;ref&gt;همه مفسران و محدثان شیعه و غالب اهل تسنن تصریح کرده اند که آیه مباهله در حق اهل بیت پیامبر(ص) نازل شده است و پیامبر(ص) تنها کسانی را که همراه خود به میعادگاه برد فرزندانش حسن و حسین(ع) و دخترش فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و امیر مؤمنان علی(ع) بودند؛ بنابراین، منظور از «ابناءنا» در آیه منحصرا «حسن و حسین»(ع) هستند، و منظور از «نساءنا» فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;، و منظور از «انفسنا» تنها علی(ع) بوده و احادیث فراوانی در این زمینه نقل شده است، ولی بعضی از مفسران اهل تسنن که کاملاً در اقلیت هستند کوشیده اند که ورود احادیث را در این زمینه انکار کنند؛ مثلاً نویسنده تفسیر «المنار» در ذیل آیه می گوید: «این روایات، همگی از طرق شیعه و هدف آنها مشخص است، و آنها چنان در نشر و ترویج این احادیث کوشیده اند که موضوع را حتی بر بسیاری از دانشمندان اهل تسنن مشتبه ساخته اند!». اما مراجعه به منابع اصیل اهل تسنن نشان می دهد که علی رغم پندارهای تعصب آلود این نویسنده، بسیاری از طرق این احادیث به شیعه و کتب شیعه منتهی و محدود نمی شود، و اگر بنا باشد ورود این احادیث را از طرق اهل تسنن انکار کنیم سایر احادیث آنها و کتبشان نیز از درجه اعتبار خواهد افتاد؛ (مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲، ص۵۸۳؛ و ر.ک: عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم(ص)، ج۲۹، ص۷).&lt;/ref&gt; ثُمَّ نَبْتَهِلْ&lt;ref&gt;«مباهله» در اصل از ماده «بَهل» (بر وزن اهل) به معنی رها کردن و قید و بند را از چیزی برداشتن است؛ و «ابتهال» در دعا به معنی تضرع و واگذاری کار به خدا است. و اگر آن را گاهی به معنی هلاکت و لعن و دوری از خدا گرفته اند نیز به خاطر این است که رها کردن و واگذار کردن بنده به حال خود این نتائج را به دنبال می آورد». اما مفهوم متداول از این واژه، «نفرین کردن دو نفر به یکدیگر» است؛ بدین ترتیب افرادی که با هم درباره یک مسئله مهم مذهبی گفت وگو دارند در یک جا جمع شوند و به درگاه خدا تضرع کنند و از او بخواهند که دروغگو را رسوا سازد و مجازات کند؛ (راغب، المفردات، ص۱۴۹؛ تفسیر نمونه، ج۲، ص۵۷۸).&lt;/ref&gt; فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللهُ وَإِنَّ الله لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ الله عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ).&lt;ref&gt;آل عمران، ۵۹ -۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با نزول این آیات، رسول خدا(ص) فرمود: «با من مباهله کنید. اگر من راستگو باشم لعنت خدا بر شما، و الا بر من نازل خواهد شد». آنان پذیرفته و با یکدیگر گفتند: «اگر با قومش به مباهله آمد او پیامبر نیست، و اگر فقط با اهل و خانواده اش به مباهله آمد با او مباهله نمی کنیم». در صبحگاه ۲۴ ذی الحجه نصارا به محل مباهله آمدند&lt;ref&gt;به نقل طبرسی، عاقب و سید با دو پسرشان آمدند؛ (طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۲۵۶).&lt;/ref&gt; و از این سو، رسول خدا(ص) درحالی که او را علی(ع) و فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و حسنین(ع) همراهی می کردند&lt;ref&gt;به نقل طبرسی، علی(ع) پیشاپیش در حرکت بود و فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; پشت سر پیامبر(ص)، و دست حسنین(ع) نیز در دستان پیامبر(ص) بود؛ (همان). و به نقل او در مجمع البیان، ج۲، ص۳۰۹ رسول خدا(ص) دست علی(ع) و حسنین(ع) را گرفته بود.&lt;/ref&gt; در محل حاضر شد.&lt;ref&gt;به نقل طبرسی در مجمع البیان، رسول خدا(ص)، بر روی زانو نشست به گونه ای که ابوحارثه (از بزرگان نصارا) گفت: مانند پیامبران در حالت مباهله قرار گرفته است؛ (همان).&lt;/ref&gt; آنان هنگامی که از نسبت همراهان با رسول خدا(ص) آگاه شدند، از مباهله سرباز زده و بر پرداخت جزیه مصالحه کردند.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۰۴. و به نقل طبرسی در مجمع البیان، ج۲، ص۳۰۹-۳۱۰ ابو حارثه گفت: چهره هایی را می بینم که اگر دعا کنند خداوند کوهی را جابه جا کند دعایشان ردّ نمی شود. می ترسم در سخنش صادق باشد و سال به پایان نرسیده، هیچ نصرانی در دنیا باقی نماند؛ لذا بر اساس پرداخت دو هزار حُلّه که قیمت هر یک، چهارصد درهم نیکو باشد توافق کردند. و افزون بر ۲۰۰۰ حله، باید در صورتی که در یمن کید و دشمنی بروز کند، با ضمانت رسول خدا(ص)، سی زره و نیزه و اسب نیز عاریه می دادند. و قراردادی نیز نوشته شد.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> &lt;br /&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/بخش اول: شخصیت شناسی ݣݣݣݣݣحضرت ابراهیم؟ع؟ در قرآن|کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/آیات احکام و مناسکݡ حج}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%85%DA%A9%D9%87_%D9%88_%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86/%D8%A8%D8%AE%D8%B4_%D8%A7%D9%88%D9%84:_%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA_%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85(%D8%B9)_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86&diff=68539 2026-06-13T17:24:27Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی||کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/تاریخ اسلام (آیات ناظر به اماکن و حوادث تاریخ اسلام)}}<br /> <br /> ابراهیم(ع) از پیامبران اولوالعزمی است که جایگاه ویژه ای در آیات قرآن دارد. کمتر پیامبری در قرآن چون ابراهیم(ع) تا این اندازه مورد عنایت باری تعالی قرار گرفته است. بلکه می توان ابراهیم(ع) را از این منظر یک استثنا دانست؛ زیرا هر سه آیین بزرگ یهودیت، نصرانیت و اسلام وامدار آیین ابراهیمی اند و پیامبران این سه شریعت بزرگ، همه از تبار ابراهیم(ع) برخاسته اند.<br /> <br /> شهر مقدس مکه، بیت الله الحرام، کعبه مشرفه، زمزم و حجر اسماعیل(ع)، صفا و مروه، مناسک عمره و حج، قربانی و قربانگاه، رمی جمرات و میقات، منا و تقصیر، همه با نام ابراهیم(ع) گره خورده اند. ازاین رو بازشناسی شخصیت بی نظیر او از منظر قرآن، می تواند تا حدودی پرده از این همه رمز و راز بگشاید و چهرۀ پرفروغ این پیامبر عظیم الشأن را به نمایش بگذارد. این منظور در چند فصل دنبال می شود:<br /> <br /> فصل اول: ویژگی های ابراهیم(ع) در قرآن<br /> <br /> مختصات و مقامات ابراهیم(ع) در قرآن نشان می دهد که ایشان در سایه سار لطف الهی، مقامات بلند ملکوتی را یکی پس از دیگری درنوردیده است و از مهر و لطف فراوان الهی برخوردار شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:<br /> <br /> # اختصاص یک سوره به نام ابراهیم(ع)<br /> <br /> در قرآن، در ۲۵ سوره، ۶۹ بار نام آن حضرت به میان آمده است. افزون بر این، یک سوره به نام ابراهیم(ع) اختصاص یافته است؛ با اینکه قصه ابراهیم(ع) در بسیاری از سوره های دیگر آمده، تنها این سوره به سوره ابراهیم(ع) معروف شده است؛&lt;ref&gt;ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۱۲، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نام ابراهیم(ع) پس از نام حضرت موسی(ع) پرتکرارترین نام در قرآن است.<br /> <br /> # تحیّت خدا بر ابراهیم(ع)<br /> <br /> یکی از موهبت های الهی به ابراهیم(ع) آن است که خداوند، همراه با تعدادی از پیامبران، بر ایشان نیز سلام و درود فرستاده است. در سوره صافات آمده است: (سَلامٌ  عَلى  إِبْراهيمَ )؛&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۹.&lt;/ref&gt; جالب توجه آنکه بلافاصله آمده است: (كَذَلِك نَجْزِي&lt;br /&gt;<br /> الْمُحْسِنِينَ)؛&lt;ref&gt;صافات: ۱۱۰.&lt;/ref&gt; از این آیه استفاده می شود که سلام خداوند پاداشی بزرگ بر محسنین شمرده می شود.&lt;ref&gt;ر.ک: سید قطب، فی ظلال القرآن، ج۵، ص۲۹۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روشن است که شنیدن چنین سخنی از خداوند، چنان روح انسان را غرق در شوق، نشاط و معنویت می کند که با هیچ نعمتی برابری نمی کند؛ سخنی که آمیخته با محبت و بیانگر لطف و مهر فراوان الهی است. چه افتخاری بالاتر از اینکه انسان تا آنجا عروج کند که خداوند برای او سلام و تحیّت فرستد؛ سلامی که بیانگر سلامت روحی و معنوی و رهایی جان از ناخالصی ها و ناپاکی هاست.<br /> <br /> همچنین از تعبیر (كَذَلِك نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) استفاده می شود که ابراهیم(ع) بی دلیل به چنین افتخاری نائل نشد؛ بلکه از آن جهت بود که او محسن بود؛ یعنی آدمی برای رسیدن به چنین موهبتی نخست باید در گروه محسنین قرار گیرد.<br /> <br /> # امت بودن ابراهیم(ع)<br /> <br /> قرآن، ابراهیم(ع) را به تنهایی یک امت دانسته، می فرماید: (إِنَّ إِبْراهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً للهِِ حَنِيفاً)؛&lt;ref&gt;نحل: ۱۲۰.&lt;/ref&gt; مفسران در اینکه چرا ابراهیم(ع) به چنین عنوانی ستوده شده، وجوهی را ذکر کرده اند؛ از جمله:<br /> <br /> الف)  شعاع شخصیت ابراهیم(ع) و سعه وجودی آن حضرت در کمالات معنوی و فضائل انسانی چنان گسترده و فراگیر بوده که به تنهایی به گستردگی یک امت بزرگ بوده است.&lt;ref&gt;ر.ک: مغنیه، الکاشف، ج۴، ص۵۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) در آن زمان هیچ موحدی جز ابراهیم(ع) در آن محیط نبود؛ پس او به تنهایی امتی را مقابل امت مشرکان تشکیل می داد.&lt;ref&gt;ر.ک: فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۳، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ج) واژه امت، به معنای اسم مفعولی، کسی است که مردم رهبری اش را بپذیرند و به وی اقتدا کنند. ابراهیم(ع) رهبر بزرگ بشر بود که همگان به وی اقتدا کردند.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۴۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) او به تنهایی معادل یک امت بزرگ، دارای خیر، برکت و آثار بود.&lt;ref&gt;ر.ک: سید قطب، فی ظلال القرآن، ج۴، ص۲۲۰۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # اسوه بودن ابراهیم(ع)<br /> <br /> خداوند در آیه (قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ)&lt;ref&gt;ممتحنه: ۴.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) را سرمشقی نیکو معرفی می کند؛ سرمشقی که سراسر زندگانی اش درس توحید، مبارزه با شرک و بت پرستی، اخلاص و استقامت در راه خدا، قاطعیت برابر دشمنان و عبودیت و تسلیم برابر خدا بود.<br /> <br /> «اسوه» به معنای مقتدا، پیشوا و مایۀ تأسی و نمونه اقتدا کردن است. بنابراین مفهوم آیه این است که برای شما در ابراهیم(ع) مایۀ تأسی و نمونه پیروی خوبی است و باید به او اقتدا کرد. جالب است قرآن در آیه ای دیگر شبیه این تعبیر را درباره رسول مکرم اسلام(ص) به کار برده است؛ آنجا که می فرماید: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)&lt;ref&gt;احزاب: ۲۱.&lt;/ref&gt;؛<br /> <br /> # ارائه ملکوت به ابراهیم(ع)<br /> <br /> از جمله افتخارات بزرگ ابراهیم(ع) آن است که ملکوت آسمان ها و زمین به ایشان نشان داده شد: (وَكَذَلِك نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماوَاتِ وَالْاَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ).&lt;ref&gt;انعام: ۷۵.&lt;/ref&gt; علامه طباطبایی(رض) مراد از مشاهده ملکوت را مشاهده موجودات از جهت انتساب آنها به خداوند دانسته است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۷، ص۱۷۱.&lt;/ref&gt; بنابراین ابراهیم(ع) با چنین دیدی با سنت خلقت و حاکمیت مطلقه و ربوبیت الهی آشنا شد و از این طریق به یکی از بالاترین درجات یقین گام نهاد.<br /> <br /> # تشرف به مقام خلیل اللهی<br /> <br /> از عناوین اعطایی به ابراهیم(ع) «خلیل اللهی» است. قرآن می فرماید: (وَاتَّخَذَ اللهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً)&lt;ref&gt;نساء: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; خداوند، ابراهیم(ع) را خلیل خود برگزید. این لقب مشهورترین لقب ایشان است. در اینکه مراد از خلیل چیست وجوهی ذکر شده است که دو مورد مهم آن عبارت اند از :<br /> <br /> نخست: آنکه خلیل از ماده خُلّت (به ضم خاء) به معنای دوستی باشد و خلیل به معنای دوستی است که در مودت او خللی نباشد.&lt;ref&gt;طوسی، التبیان، ج۳، ص۳۴۱.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که خَلّت از خِلال، به معنای محبتی است که در اعماق جان نفوذ کرده است.&lt;ref&gt;آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۴۸.&lt;/ref&gt; این معنا به نظر مناسب تر و با سیاق آیه سازگارتر است.<br /> <br /> دوم: آنکه خلیل از ماده خَلّت (به فتح خاء) به معنای حاجت و نیاز باشد؛ زیرا ابراهیم(ع) در هر حال، حتی در حال پرتاب شدن میان آتش، نیاز خود به پروردگار را از یاد نبرد.&lt;ref&gt;ر.ک: بحرانی، البرهان، ج۳، ص۸۲۴؛ زمخشری، الكشاف، ج۳، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برابر روایات مقام خلیل اللهی به خاطر سجده های بسیار، اطعام نیازمندان، نماز شب، رد نکردن سائل و میهمان نوازی ابراهیم(ع) به وی عطا شد.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۳۴و ۳۵.&lt;/ref&gt; از روایات متعددی استفاده می شود مقام خلّت پس از نبوت و رسالت و پیش از تشرف به امامت بوده است.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۷۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # تشرف به مقام امامت<br /> <br /> مقام امامت عالی ترین مقام و منزلتی است که ابراهیم(ع)، پس از طی درجات بلند عبودیت، نبوت، رسالت، اولوالعزمی و خلیل اللهی&lt;ref&gt;ر.ک : همان، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt; و پس از پیروزی در امتحانات سخت و سنگین، بدان نائل شده است. قرآن در این باره می فرماید: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُك لِلنَّاسِ إِمَاماً).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مقصود از «کلمات» در این آیه، سلسله ای از قضایا، پیمان های سنگین و آزمون های سخت الهی است که خداوند، ابراهیم(ع) را با آنها آزمایش فرمود و آن حضرت به خوبی از عهده آنها برآمد؛ از جمله در آتش افتادن، مهاجرت از وطن، تحمل جدایی فرزند دلبندش، رها کردن زن و فرزند در بیابان خشک و بی آب و علف، و نهایتاً بردن فرزند به قربانگاه با دست خود،&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۷۰.&lt;/ref&gt; که قرآن از آن به ابتلای عظیم یاد می کند: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِينُ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از نصوص دینی استفاده می شود امامت، مقام بلندی است که شعاع آن تا «هدایت تکوینی» را نیز شامل می شود.<br /> <br /> «امام» با نفوذ روحی و معنوی خویش، قلب های مستعد را از ظلمات به نور هدایت می کند و درواقع مظهر این حقیقت می شود: (هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلاَئِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ).&lt;ref&gt;احزاب: ۴۳.&lt;/ref&gt; امام با نیروی باطنی خویش، نه تنها ارائه طریق، بلکه ایصال الی المطلوب می کند که به این نوع از هدایت در آیه (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا)&lt;ref&gt;سجده: ۲۴.&lt;/ref&gt; اشاره شده است. بنابراین امام کسی است که روح دین را، که همان تربیت نفوس آماده باشد، تحقق می بخشد و احکام الهی را به اجرا می گذارد. درحالی که رسول تنها مبلّغ معارف و احکام الهی است و وظیفه اش ارائه طریق است.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱، ص۴۳۸-۴۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مقام به قدری برای ابراهیم خلیل(ع) جذاب و دلگرم کننده بود که آن را برای ذریه خویش نیز طلبید و خداوند هم تنها برای گروهی از ذریه اش، که قابلیت دریافت آن مقام را داشته باشند، پذیرفت: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از این عبارت ابراهیم(ع)، که مقام امامت را برای ذریه اش نیز تقاضا کرد، برمی آید که این داستان در زمان پیری و پس از تولد اسماعیل و اسحاق(ع) اتفاق افتاد؛ زیرا ابراهیم(ع) پیش از آمدن فرشتگانی که به او بشارت فرزند دادند، حتی گمان هم نمی کرد که روزی دارای ذریه شود.&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۶۷.&lt;/ref&gt; ازاین رو به فرشتگان فرمود: (أَ بَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ) «این چه بشارتی است که به من می دهید؟! من که دیگر پیر شده ام».&lt;ref&gt;حجر: ۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گفتنی است عنایت بر معرفی امامت به عنوان (عَهْدِي) «عهدِ من» در آیه ۱۲۴ بقره بیانگر آن است که این مقام، تنها از جانب خداوند قابل واسپاری است و از امور موروثی، اکتسابی یا شورایی نیست.<br /> <br /> # پدر انبیا(ع) و سرسلسله خط نبوت<br /> <br /> استمرار سلسله نبوت و امامت در دودمان ابراهیم(ع) از امتیازات ویژه و پاداش های نیک دنیوی است که خداوند ابراهیم(ع) را بدان افتخار نایل کرد. قرآن با اشاره به این نکته می فرماید: (وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).&lt;ref&gt;عنکبوت: ۲۷.&lt;/ref&gt; در این آیه به چهار موهبت عظیم اشاره شده که خداوند نصیب ابراهیم(ع) کرده است:<br /> <br /> نخست: فرزندان و نسلی لایق و برخوردار از مقام رسالت و امامت. در این آیه از میان فرزندان، از اسحاق، و از بین نسلش تنها از یعقوب (نوه اش) یاد می کند و منظور آن، همه دودمان ابراهیم(ع) است.<br /> <br /> دوم: استمرار خط نبوت و کتاب آسمانی در دودمان او. این موهبت عظیم تنها در بین فرزندان نسل اولش منحصر نبود و تا آخرین پیامبر، محمد مصطفی(ص)، امتداد داشت.<br /> <br /> سوم: پاداش دنیوی ابراهیم(ع) نیز در همین دنیا به وی عطا شد. شاید مقصود همان نام نیک و لسان صدق باشد که همه امت ها او را به عنوان پیامبر بزرگ به رسمیت می شناسند.<br /> <br /> چهارم: در آخرت نیز در جمع صالحان بزرگ است.<br /> <br /> قرآن در سوره انعام آیات ۸۴ تا ۸۶ تعدادی از انبیای الهی را نام می برد که از فرزندان و تبار ابراهیم اند.<br /> <br /> # صاحب کتاب و شریعت و از پیامبران اولوالعزم<br /> <br /> قرآن، ابراهیم(ع) را صاحب کتاب&lt;ref&gt;اعلی: ۱۸-۱۹.&lt;/ref&gt; و شریعت معرفی کرده&lt;ref&gt;شوری: ۱۳.&lt;/ref&gt; و از او به عنوان یکی از پنج پیامبر اولوالعزم یاد می کند. قرآن با اشاره به این نکته می فرماید: (وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْك وَمِنْ نُّوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسـَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِّيثَاقا غَلِيظاً).&lt;ref&gt;احزاب: ۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خلاصه آنکه این بخش به مهم ترین ویژگی های ابراهیم(ع) در قرآن اختصاص داشت. ویژگی هایی که بیانگر جایگاه خطیر این پیامبر بزرگ نزد پروردگار است. پیامبری که به تنهایی خودش امت بود و پس از پشت سر گذاشتن سخت ترین امتحانات به مقام بلند امامت نائل شد و با دعایش این مقام در ذریه اش امتداد یافت.<br /> <br /> فصل دوم: القاب و اوصاف ابراهیم(ع) در قرآن<br /> <br /> قرآن مجید افزون بر آنکه بارها از ابراهیم(ع) سخن گفته و بخش هایی از تاریخ سراسر پرافتخارش را بیان کرده، از او با اوصاف و القاب نیکی یاد کرده است که اهم آنها عبارتند از:<br /> <br /> # حلیم، أوّاه و منیب<br /> <br /> قرآن در این باره می فرماید: (إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُّنِيبٌ).&lt;ref&gt;هود: ۷۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> حلیم: از حلم به معنای بردباری و شکیبایی در راه رسیدن به یک هدف مقدس است.<br /> <br /> أوّاه: یعنی کسی که فراوان دعا می کند.<br /> <br /> منیب: از انابه به معنای رجوع و بازگشت است و منظور از آن در اینجا، بازگشت سریع و انابه فراوان به درگاه خداوند است.&lt;ref&gt;ر.ک: سید قطب، فی ظلال القرآن، ج۴، ص۱۹۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۰، ص۳۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # نیرومند در علم و عمل<br /> <br /> (وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْراهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِى الْاَيْدِي وَالْاَبْصَارِ).&lt;ref&gt;ص: ۴۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> أیدی، جمع ید، به معنای دستان نیرومند و کنایه از قدرت عمل در اجرای دین است.<br /> <br /> أبصار، جمع بصر، به معنای داشتن بینش قوی و تشخیص درست است.<br /> <br /> روشن است انسان در راستای پیشبرد اهدافش به دو نیرو نیاز دارد: نیروی درک صحیح و بینش درست (قدرت علمی) و دیگر، نیروی انجام عمل و اقدام (قدرت عملی).&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۳۰۷.&lt;/ref&gt; خداوند در وجه بندگی ابراهیم(ع) و فرزندانش آنان را به این دو نیرو می ستاید. این الگویی است برای همه کسانی که می خواهند راه بندگی و عبودیت خداوند را برگزینند. بنابراین راه عبودیت از طریق «دانایی و توانایی» به دست می آید.<br /> <br /> # مصطفای الهی و اهل خیر<br /> <br /> (وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْاَخْيَارِ).&lt;ref&gt;ص: ۴۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> خداوند، پس از یادکرد نام ابراهیم(ع) و فرزندانش (اسحاق و یعقوب(ع))، آنان را به برگزیدگی و نیکی می ستاید. المصطفین، جمع مصطفی، به معنای برگزیده است. ناگفته پیداست که خداوند ابراهیم(ع) را چونان پیامبران بزرگ از میان خلایق خویش برگزیده است. اخیار، جمع خیر، به معنای اهل خیر و نیکی است. شاید این مطلب اشاره به علت برگزیدگی ابراهیم(ع) باشد؛ به این معنا که ابراهیم(ع) چون از اهل خیر و نیکی بود، خداوند وی را برگزید.<br /> <br /> از تعبیر(عِنْدَنَا) (نزد ما) استفاده می شود که توصیف این پیامبران به برگزیدگی و نیکی، بر اساس معیارهای مردم نیست که گاهی در ارزیابی های خود دچار اشتباه و افراط و تفریط می شوند؛ بلکه بر اساس معیار الهی و واقعیت محض است.&lt;ref&gt;ر.ک: تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۳۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # صدّیق و نبی<br /> <br /> (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقاً نَّبِيّاً).&lt;ref&gt;مریم: ۴۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> کلمه صدّیق، صیغه مبالغه، هم به کسی گفته می شود که حق را فراوان تصدیق کند و در انجام تکالیفش ذره ای کوتاهی نکند و هم به کسی که تمام گفتار و رفتارش بر اساس راستی و صداقت باشد؛  به گونه ای که هر چه قلبش گواهی  دهد، زبان و عملش آن را تصدیق  کند؛ درواقع ظاهر و باطنش کاملاً هماهنگ و مطابق باشد.&lt;ref&gt;ر.ک: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۱، ص۵۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه «نبی»، از ریشه «نبأ»، به معنای پیام رسان است؛ به همین جهت این لفظ در زبان فارسی به «پیغامبر» یا «پیامبر» معنا می شود؛ یعنی شخصی که پیام الهی را بی کم وکاست به بندگان خدا می رساند.<br /> <br /> # قانت و حنیف<br /> <br /> (إِنَّ إِبْراهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً للهِِ حَنِيفاً وَلَمْ يَك مِنَ الْمُشْرِكِينَ).&lt;ref&gt;نحل: ۱۲۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در بخش نخست به اینکه ابراهیم(ع) به تنهایی یک امت بود، اشاره شد. در این آیه خداوند ابراهیم(ع) را به دو وصف دیگر ستود: «قانت و حنیف». قانت از قنوت به معنای اطاعت و پیروی است. (قَانِتاً للهِِ) یعنی او پیوسته بنده مطیع خدا بود.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۳.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) آن قدر در اطاعت خداوند مصمم بود که حتی آنجا که در خواب به ذبح فرزندش مأمور شد، لحظه ای در انجام آن تردید نکرد.<br /> <br /> حنیف به معنای خط مستقیم و بی اعوجاج است؛ یعنی او همواره در صراط مستقیم و طریق حق گام می نهاد&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۳.&lt;/ref&gt; و هرگز انحراف و کژی در فکر، عقیده و گفتار و رفتارش ظاهر نشد.<br /> <br /> # شاکر و برگزیده<br /> <br /> (شَاكِراً لاِنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ).&lt;ref&gt;نحل: ۱۲۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بسیاری هستند که نسبت به نعمت الهی بی تفاوتند و شکر آن را به  جا نمی آورند. ولی ابراهیم(ع) سپاسگزار همه نعمت های خدا بود؛&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۴.&lt;/ref&gt; به همین جهت خداوند او را برای ابلاغ پیام های مهم خویش به نبوت و رسالت برگزید (اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ).<br /> <br /> # مصطفای در دنیا و صالحِ آخرت<br /> <br /> (وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۳۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> او منتخب و برگزیده خدا برای رسالت و پیامبری در دنیا و سرمشق اهل جهان است؛ به همین جهت، در جهان دیگر از مقام نیکان و صالحان برخوردار، بلکه سرسلسله آنان است.<br /> <br /> بی تردید ابراهیم(ع) از بالاترین مقامات صالحان برخوردار است. ولی بنا به نظر برخی مفسران جمله (إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ) به اجابت دعای وی، که از خدا خواست تا او را به صالحان ملحق کند، اشاره دارد: (أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ).&lt;ref&gt;شعراء: ۸۳؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۰، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علامه طباطبایی(رض) مراد از صلاح را در اینجا صلاح ذاتی و شایستگی بالای انسان می داند که خداوند از جانب خود آن را به انسان های بزرگ عطا می کند. هر چند که صلاح ذاتی منفک از عمل صالح نیست. چنان که از آیه (إِنَّ وَلِيِّيَ اللهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ)&lt;ref&gt;اعراف: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; به دست می آید پیامبر اکرم(ص) برخوردار از ولایت الهی و بالاترین درجه صالحان است. بنابراین ابراهیم(ع) در دعای خویش از خداوند الحاق به این درجه پیامبر اسلام(ص) را خواستار شد.&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۴۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # صاحب کتاب آسمانی و اداکننده وظیفه<br /> <br /> قرآن در این باره می فرماید: (أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى * وَ إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى)&lt;ref&gt;نجم: ۳۶-۳۷.&lt;/ref&gt; «صحف»، جمع صحیفه، به معنای ورقی است که در آن نوشته می شود. مقصود از آن در اینجا همان کتاب آسمانی است. «وفّی» از «توفیه» به معنای ادای کامل است.<br /> <br /> ابراهیم، که دارای کتاب آسمانی بود، تمام وظایف و تکالیف خویش را به نیکوترین صورت ادا کرد؛ حتی آنگاه که به امر خدا فرزندش را به قربانگاه برد و با دست خود کارد بر گلوی او فشرد، هرگز در ادای این وظیفه سنگین کوتاهی نکرد؛ بلکه تا لحظه ای که ندای: (قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا)&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۴-۱۰۵.&lt;/ref&gt; را نشنیده بود، همچنان به انجام کارش مصمم و مشغول بود.<br /> <br /> # پدر مادی و معنوی مردم<br /> <br /> در آیه مبارکه (مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ)،&lt;ref&gt;حج: ۷۸.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) پدر مسلمانان یا مکیان معرفی  شده است. اطلاق این واژه یا به خاطر آن است که اهل مکه در عصر نزول قرآن غالباً از نوادگان ابراهیم و اسماعیل(ع) بودند و یا اینکه ابراهیم(ع) چونان پدر معنوی و روحانی برای امت اسلام است؛&lt;ref&gt;ر.ک: ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۱۳، ص۳۶۳.&lt;/ref&gt; چراکه با به   جا گذاشتن سنت های اصیل دینی، مسیر تربیت و تعلیم امت های پس از خویش را هموار کرده است. اینکه از پیامبر اکرم(ص) نیز وارد شده است: '''«أنا وعلي أبوا هذه الأمّة»'''&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۲۶، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt;؛ «من و علی پدران این امتیم»، بی تردید مقصود از این ابوّت، همان قیادت و رهبری معنوی است که با تعلیم و تربیت امت همراه است.<br /> <br /> # میهمان نواز و سخاوتمند<br /> <br /> داستان میهمان نوازی ابراهیم(ع) در چند سوره (هود، حجر و ذاریات) آمده است. از این آیات استفاده می شود که ابراهیم(ع) با احترام فراوان از میهمانان ناشناس (فرشتگان) استقبال کرد و در پذیرایی از آنها سنگ تمام گذاشت&lt;ref&gt;(وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ) هود: ۶۹.&lt;/ref&gt; و با سخاوت مثال زدنی - بدون آنکه از آنان بپرسد غذا خورده اند یا نه - گوساله ای چاق برای آنان کباب کرد.&lt;ref&gt;هود: ۶۹؛ ذاریات: ۲۷ -۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) میهمانان را دوست می داشت و ازاین رو کنیه اش «ابوالأضیاف» یا «أبوالضیفان»، به معنای «پدر میهمانان» یا «پدر میهمانی» بود.&lt;ref&gt;ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۶، ص۱۷۳.&lt;/ref&gt; فرشتگان شبانه بر ابراهیم(ع) وارد شدند&lt;ref&gt;بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۷۰.&lt;/ref&gt; و به وی سلام کردند.&lt;ref&gt;(إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلاَماً) ذاریات: ۲۵.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) با اینکه میهمانان را نمی شناخت،&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt; سلام آنان را با تحیتی افزون تر پاسخ داد.&lt;ref&gt;(قَالَ سَلاَمٌ) ذاریات: ۲۵.&lt;/ref&gt; درواقع فرشتگان سلاماً را به «نصب» آوردند، جمله فعلیه است و دلالت بر یک بار سلام کردن دارد، ولی ابراهیم(ع) آن را به «رفع» (سلامٌ) آورد تا جمله اسمیه باشد و دلالت بر ثبات و استمرار داشته باشد.&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۸، ص۱۷۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # نماد مبارزه با بت پرستی (قهرمان توحید)<br /> <br /> از منظر قرآن، ابراهیم(ع) نماد مبارزه با بت پرستی است: (تَاللهِ لاََكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۵۷.&lt;/ref&gt; او یک تنه برابر انبوهی از بت پرستان و مشرکان قیام کرد و خدایان پوشالی شان را به تمسخر گرفت. او از خطرهای این کار نهراسید و قسم خورد برای نابودی بت ها نقشه ای خواهد کشید. ابراهیم(ع) در روز عیدی که بتکده از جمعیت خالی شده بود، همه بت ها را قطعه قطعه کرد و تبر را بر شانه بت بزرگ قرار داد: (فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَّهُمْ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۵۸.&lt;/ref&gt; او با ایجاد چنین صحنه ای می خواست وجدان خفته مشرکان را بیدار کند تا به ناتوانی و ضعف بت هایشان پی ببرند.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قرآن، چهره ابراهیم(ع) را در تلاش های خالصانه و بی امانش در گسترش توحید و مبارزه با شرک و بت پرستی چنان به تصویر می کشد که حقیقتاً عنوان «قهرمان توحید» برازنده شخصیت اوست. مجاهدت و تلاش طاقت فرسای ابراهیم(ع) در تحقق حاکمیت توحید میان بشر، سراسر زندگی آن حضرت را فراگرفته است. او  لحظه ای در این مبارزه از پا نایستاد.<br /> <br /> # دارای منطقی قوی و استوار<br /> <br /> ابراهیم(ع) در ابطال قواعد شرک و بت پرستی از استدلال های روشن عقلی و براهین منطقی استفاده می کرد؛ مثلاً برابر ماه پرستان و خورشیدپرستان، از غروب ماه و خورشید بر نفی ربوبیت شان استدلال کرد؛ این استدلال چنان محکم و منطقی بود که مشرکان در مقابل آن پاسخی نداشتند.<br /> <br /> خداوند توانایی ابراهیم(ع) بر ارائه دلائل محکم را از مواهب الهی شمرده است: (وَتِلْك حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْراهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ)؛&lt;ref&gt;انعام: ۸۲.&lt;/ref&gt; چنان که برابر طاغوت آن زمان نمرود چنان محکم ظاهر شد که در بهت فرو رفت و حتی قدرت اظهار کلمه ای را نداشت:<br /> <br /> (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذي حَاجَّ ابراهیمَ في رَبِّهِ أَنْ آتاهُ أللهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذي يُحْيي وَ يُميتُ قالَ أَنَا أُحْيي وَ أُميتُ قالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ أللهَ يَأْتي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْـرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذي كَفَرَ وَ اللهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۲۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آیا ندیدی [و آگاهی نداری از] کسی (نمرود) که بر اثر [غرور ناشی از] حکومتی که خدا به او داده  بود با ابراهیم(ع) درباره  پروردگارش محاجّه و گفت وگو کرد؟ و هنگامی که ابراهیم(ع) گفت: «خدای من آن کسی است که زنده می کند و می میراند». گفت: «من نیز زنده می کنم و می میرانم» [و دستور داد دو زندانی را حاضر کردند، فرمان آزادی یکی و قتل دیگری را داد]. ابراهیم(ع) گفت: «خداوند، خورشید را از مشرق می آورد؛ [اگر راست می گویی] تو آن را از مغرب بیاور»! به این صورت، آن مرد کافر، مبهوت و وامانده شد و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی کند.<br /> <br /> فصل سوم: دعاها و درخواست های ابراهیم(ع) در قرآن<br /> <br /> از موضوعات جالب توجه در قرآن، دعاها و تقاضاهای پرشمار ابراهیم(ع) از پروردگار است&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; که می تواند شایسته ترین الگو برای یکتاپرستان باشد. البته برخی از خواسته های ابراهیم(ع) - مانند مشاهده احیای مردگان، استمرار امامت برای ذریه اش یا بعثت پیامبر آخرالزمان - برای دیگران قابل تأسی نیست. در قرآن حدود بیست دعا و خواسته از ابراهیم(ع) نقل شده است که در ادامه به آنها اشاره می شود:<br /> <br /> # بعثت پیامبر خاتم از نسلش<br /> <br /> بنابر نقل قرآن، ابراهیم و اسماعیل(ع) هنگام ساختن کعبه با هم چنین دعا کردند:<br /> <br /> (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَك وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَك... رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِك وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸-۱۲۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پروردگارا! ما را تسلیم (فرمان) خود قرار ده، و از دودمان ما امتی که تسلیم (فرمان) تو باشند... پروردگارا! پیامبری در میان آنها از خودشان برانگیز تا آیات تو را بر آنان بخواند و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و پاکیزه شان کند.<br /> <br /> از دعای ابراهیم و اسماعیل(ع) برای اینکه از ذریه آنها پیامبری مبعوث شود، استفاده می شود که پیامبر خاتم از نسل ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) است؛ زیرا با این بیان پیامبران بنی اسرائیل که تنها از نسل اسحاق هستند خارج می شوند.&lt;ref&gt;ر.ک: ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۱، ص۷۰۳.&lt;/ref&gt; چنانکه پیامبر اکرم(ص) بعثت خود را اجابت دعای ابراهیم(ع) می دانست.&lt;ref&gt;'''قال رسول الله'''(ص): '''«أنا دعوة أبی ابراهیم»'''. ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # احیای مردگان<br /> <br /> بنابر آیه(وَإِذْ قَالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي)&lt;ref&gt;بقره: ۲۶۰.&lt;/ref&gt;، ابراهیم(ع) از اصل امکان زنده شدن مردگان نپرسید؛ بلکه از خدا خواست تا چگونه زنده کردن مردگان را به وی نشان دهد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۶۷.&lt;/ref&gt; روشن است که ابراهیم(ع) از یقین بالایی به قدرت خدا برخوردار بود؛ ولی می خواست، افزون بر مشاهده قلبی و عقلی به مشاهده تجربی چگونگی فعل احیاء (قلبی، عقلی و تجربی) نایل شود.&lt;ref&gt;مغنیه، الکاشف، ج۱، ص۴۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # تشرف به مقام تسلیم و عبودیت محض<br /> <br /> ابراهیم(ع) در حال ساختن کعبه، با فرزندش اسماعیل(ع) دعا می کنند تا هر دو تسلیم محض خداوند باشند: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> همچنین همین مقام را برای امتی از دودمان خودش درخواست می نماید: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اوج مقام تسلیم این دو پیامبر بزرگ در داستان ذبح اسماعیل(ع) آشکار می شود؛ آن هنگام که پدر و پسر هر دو برای انجام فرمان الهی مصمم می شوند. قرآن با اشاره به این تسلیم پرشکوه می فرماید: (فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ)؛&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; «هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم(ع) جبین فرزندش را بر خاک نهاد».<br /> <br /> # دوری از شرک و بت پرستی<br /> <br /> ابراهیم(ع) دوری از بندگی بت ها را برای خود و فرزندانش خواسته است: (وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنآ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَّعْبُدَ الْاَصْنَامَ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۵.&lt;/ref&gt;این نشانه آن است که برای آلوده نشدن به شرک می بایست از خدا مدد گرفت و از حضرتش یاری طلبید. همچنین بیانگر آن است که انسان مؤمن باید برای حفظ ایمانش، همواره خائف باشد.&lt;ref&gt;ر.ک: سمرقندی، تفسیر بحرالعلوم، ج۲، ص۲۴۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # ملحق شدن به صالحان<br /> <br /> یکی دیگر از ادعیه ابراهیم(ع) این بود که از خدا خواست تا وی را به صالحان ملحق کند: (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ).&lt;ref&gt;شعراء: ۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جالب توجه آنکه قرآن در جای دیگر گویا با اشاره به استجابت این دعا می فرماید: (وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۳۰.&lt;/ref&gt; &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;ر.ک: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۰، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt; «او در جهانی دیگر از صالحان خواهد بود» با اینکه ابراهیم(ع) خود از برترین صالحان است، دعا می کند تا خدا او را در زمره صالحان قرار دهد و این بیانگر عظمت مقام صالحان در قیامت است.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۴۵۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علامه طباطبایی مقصود از الحاق به صالحان را در اینجا، رسیدن به درجه صلاح پیامبر اکرم(ص) و الحاق به آن حضرت می داند؛ مرتبه والایی از صلاح که بر اساس آیه (إِنَّ وَلِيِّيَ اللهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ)&lt;ref&gt;اعراف: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; خداوند به رسول اسلام(ص) عطا کرده است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۴۶۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # از جمله نمازگزاران بودن<br /> <br /> (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاَةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي)&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بر اساس این آیه ابراهیم(ع) برای خود و ذریه اش از نمازگزاران شدن را طلب کرده است و این نشانه جایگاه ویژه نماز بین عبادات است.<br /> <br /> # برخورداری از میراث بهشت پرنعمت<br /> <br /> از جمله درخواست های ابراهیم(ع) از خدا این بوده است که خدایا مرا از وارثان بهشت پرنعمت قرار بده: (وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ).&lt;ref&gt;شعراء: ۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> توصیف بهشت به مکان پرنعمت (نعیم)، بیانگر آن است که بهشت مملو از نعمت های پایدار و بی ملال است. این نعمت ها آنقدر ارزشمند و بی نظیرند که شخصیت بزرگی چون ابراهیم(ع) آن را از خداوند درخواست می کند.<br /> <br /> از آنجا که ارث به مالی گفته می شود که بدون رنج و سختی به دست می آید، از نعمت های بهشتی به ارث تعبیر شده است؛ زیرا نعمت های آن برابر اعمال ناچیز ما، موهبتی عظیم و دستاوردی بدون رنج است.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۵، ص۲۶۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # درخواست فهم درست و روشن بینی<br /> <br /> از دیگر درخواست های ابراهیم(ع) از خداوند، درست فهمی و روشن بینی بوده است: (رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً).&lt;ref&gt;شعراء: ۸۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> «حکم» به معنای کمال عقلی، شناخت عمیق، فهم صحیح و قدرت بر داوری درست است که برابر نصوص قرآن از ابزار دست پیامبران است. غالباً این واژه با واژه «علم» همنشین می شود. علم به معنای آگاهی و داشتن اطلاعات است. قرآن درباره حضرت موسی(ع) می فرماید: (وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْماً وَعِلْماً).&lt;ref&gt;قصص: ۱۴.&lt;/ref&gt; جالب آنکه در قرآن سه مرتبه این دو واژه همنشین شده اند و در هر سه مرتبه، واژه حکم مقدم بر واژه علم آمده است و این شاید نشان از اهمیت فهم درست در کار پیامبران باشد.<br /> <br /> # خوش نامی میان آیندگان<br /> <br /> (وَاجْعَلْ لِّي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ).&lt;ref&gt;شعراء: ۸۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر این آیه، ابراهیم(ع) از خداوند متعال می خواهد تا نزد آیندگان به نیک نامی شناخته شود. این دعای ابراهیم(ع) چنان مقرون اجابت شد که حضرتش نزد پیروان همه ادیان آسمانی و حتی نزد مشرکان عصر پیامبر(ص) محترم و بزرگ شمرده می شد.<br /> <br /> قرآن با اشاره به ذبح اسماعیل(ع) می فرماید: سنت قربانی را به عنوان نام نیک ابراهیم(ع) برای آیندگان قرار دادیم: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در روایات از لسان صدق، به وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان علی(ع) و اهل  بیت(ع) تعبیر شده است.&lt;ref&gt;ر.ک: ابن حیدر، بیان السعادة، ج۳، ص۱۵۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; بنابراین روایات، مقصود از نام نیک در آیندگان، پیشوایانی از نسل ابراهیم(ع) است که مکتب توحیدی او را زنده نگه دارند.<br /> <br /> # طلب آمرزش برای خود، والدین و مؤمنان<br /> <br /> (رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۴۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قرآن نقل می کند که این دعای ابراهیم(ع) در زمان پیری آن حضرت بوده است؛ زیرا در دو آیه پیش از آن  از قول وی آمده است: «حمد خدای را که در پیری، اسماعیل و اسحاق(ع) را به من بخشید». جالب توجه آنکه قرآن در جای دیگر خبر می دهد که ابراهیم(ع) در زمان جوانی اش از پدرش، آزر، تبری جست و دیگر برایش طلب مغفرت نکرد،&lt;ref&gt;(فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ للهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) (توبه: ۱۱۴).&lt;/ref&gt; ولی در اینجا می فرماید: در زمان پیری برای والدینش طلب مغفرت کرد. از جمع بین این دو آیه استفاده می شود که آزر، پدرِ واقعی ابراهیم(ع) نبوده است. زیرا اگر پدر واقعی اش بود نمی بایست در زمان پیری، بعد از تبرّی از او، برای وی دعا می کرد.&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۷۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # داشتن نسلی صالح<br /> <br /> ابراهیم(ع) از خداوند درخواست می کند تا به وی نسلی شایسته و صالح عطا فرماید: (رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۰-۱۰۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> داشتن فرزندان نیکوکار و شایسته، آنقدر اهمیت فوق العاده ای دارد که پیامبران و اولیای الهی برای داشتن آن دست به دعا می شدند.<br /> <br /> ابراهیم(ع) در جای دیگری نیز از خدا می خواهد که به او نسلی نمازگزار عطا فرماید: (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاَةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۴۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از آیات متعددی از قرآن به خوبی استفاده می شود که این دعا به صورت اعجاب آمیزی برای ابراهیم(ع) به اجابت رسید؛ زیرا سلسله پیامبران و امامان معصوم(ع) پس از ابراهیم(ع) همه از نسل آن حضرت بودند.&lt;ref&gt;ر.ک: انعام: ۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # رهایی از رسوایی و خواری در قیامت<br /> <br /> (وَلاَ تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ).&lt;ref&gt;شعراء: ۸۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> «لا تخزنی» از ماده «خزی» به معنای شکست روحی و شرمساری است. چنین تعبیری از سوی ابراهیم(ع)، نشانه احساس مسئولیت و عبودیت محض او برابر پروردگار است؛ چنانکه سرمشقی برای دیگران نیز هست.<br /> <br /> همچنین از آیات قرآن استفاده می شود که اولیای الهی با اینکه از مقام عصمت برخوردارند، ولی از آینده خویش در قیامت خائف اند. در سوره انسان در داستان دادن افطار به مسکین، یتیم و اسیر، دو بار از خوف اهل بیت(ع) از قیامت سخن به میان می آید: (وَيَخَافُونَ يَوْماً كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً)؛&lt;ref&gt;«آنان از روزی که شرّ ( عذاب) آن گسترده است بیمناکند» (انسان: ۷).&lt;/ref&gt; و (إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَّبِّنَا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً).&lt;ref&gt;«ما از پروردگارمان ترسانیم در آن روز که عبوس وشدید است» (انسان: ۱۰).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # آبادانی و امنیت مکه<br /> <br /> (وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر این آیه، ابراهیم(ع) ابتدا از خداوند «امنیت» مکه را تقاضا می کند و سپس «رونق اقتصادی» را می خواهد. از این نکته استفاده می شود تا امنیت در جایی حکم فرما نباشد اقتصاد سالم و پررونق، شکل نمی گیرد.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱، ص۴۵۲.&lt;/ref&gt; جایگاه امنیت در جامعه آن قدر مهم است که یکی از شاخصه های اصلی حکومت جهانی مهدوی&lt;sym&gt;/&lt;/sym&gt; همین مسئله امنیت است: (وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنآ).&lt;ref&gt;نور: ۵۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علامه طباطبایی(رض) معتقد است منظور از امنیت در دعای ابراهیم(ع) امنیت تشریعی است؛&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۶۹.&lt;/ref&gt; به این معنا که ابراهیم(ع) از خداوند خواست تا برای سرزمین مکه حکم حرمت و امن را تشریع کند.<br /> <br /> # فراگرفتن طریقه پرستش خدا<br /> <br /> از دعاهای مشترک ابراهیم و اسماعیل(ع) هنگام ساختن کعبه عبارت است از: (وَ أَرِنَا مَنَاسِكَنَا).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt; «و شیوه عبادتمان را به ما نشان بده».<br /> <br /> «مناسک» از ماده « نسک » در اصل به معنای عبادت است. این کلمه بیشتر درباره اعمال حج به کار می رود. برخی از مفسران گفته اند اینکه به عبادت «نسک» اطلاق می شود، به خاطر آن است که انسان را خالص و پاکیزه می کند.&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۵، ص۳۰۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # توجه گروهی از مردم به آل ابراهیم(ع)<br /> <br /> ابراهیم(ع) هنگام اسکان اسماعیل(ع) و هاجر&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; کنار بیت الله، از خدا می خواهد تا قلوب گروهی از مردم را به ذریه اش متمایل سازد: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از آنجا که ابراهیم(ع) در این دعا، به جای ضمیر تثنیه (الیهما) از ضمیر جمع «الیهم» استفاده کرده است روشن می شود مقصودش تنها اسماعیل(ع) و هاجر نبوده است؛ بلکه مرادش از ذریه، که در ابتدای همین آیه آمده است، فرزندانی از نسل اسماعیل(ع) است. در روایات نیز آمده است که مرادش پیامبر آخرالزمان(ص) و فرزندانش از اهل  بیت(ع) بوده است.&lt;ref&gt;ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۳۷۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # قبولی عمل بنای کعبه<br /> <br /> از دعاهای مشترک ابراهیم و اسماعیل(ع) هنگام ساختن کعبه، درخواست قبولی ساخت بنای کعبه بود:<br /> <br /> (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۷.&lt;/ref&gt; اینکه ابراهیم(ع) در حال ساختن کعبه و چیدن دیوارهای آن دست به دعا بلند می کند، خود درس زمان شناسی دعاست و همچنین بیانگر آن است که در حال انجام اعمال شایسته و خیر، دعا به اجابت نزدیک تر است.<br /> <br /> ابراهیم(ع) در این دعا، از باب تواضع برابر عظمت خداوند، نامی از کار بنّایی خود نبرد تنها عرضه داشت: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ).&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> # قبولی توبه<br /> <br /> از دعاهای مشترک آن دو پیامبر بزرگ هنگام بنای کعبه پذیرش توبه بود: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّك أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> روشن است توبه پیامبران الهی، توبه از گناه نیست؛ بلکه تضرع خاشعانه و عابدانه ای است که از سر بندگی و عبودیت صادر می شود؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) پس از گسترش اسلام و ورود خیل عظیم مردم به اسلام، مأموریت می یابد تا از باب شکر این نعمت به عبادت و استغفار بپردازد: (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّك وَاسْتَغْفِرْهُ).&lt;ref&gt;نصر: ۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # قبولی دعا و نیایش<br /> <br /> از دعاهای ابراهیم(ع) که در قرآن آمده است، تقاضای قبولی دعاها و استجابت آن است: (رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۴۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علامه طباطبایی(رض) بر این باور است که همه دعاهای ابراهیم(ع) که در قرآن آمده است اجابت شده اند؛ زیرا معنا ندارد خداوند دعاهای اجابت نشده را در کلامش نقل کند، درحالی که خداوند صرفاً کلام حق و واقع را نقل می کند: (وَالْحَقَّ أَقُولُ).&lt;ref&gt;ص: ۸۴.&lt;/ref&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # تداوم منصب امامت در نسلش<br /> <br /> از مهم ترین درخواست های ابراهیم(ع) تقاضای باقی ماندن منصب امامت بین فرزندانش است. منصب امامت پس از تحمل سختی های فراوان، از باب جایزه و پاداش به ایشان عطا شد. قرآن در این باره می فرماید: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُك لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> هنگامی که خداوند چنین عطیه عظیمی به ابراهیم(ع) بخشید، وی از خدا خواست تا این رشته در دودمانش باقی بماند و از نسلش منقطع نگردد. خداوند نیز این دعای ابراهیم(ع) را اجابت فرمود و تأکید کرد که امامت عهد من است و تنها به آن دسته از فرزندانت که شایستگی و لیاقت آن را داشته باشند و هیچ لکه ظلم و گناهی بر دامن آنان ننشسته باشد عطا می شود. خداوند در جای دیگری نیز به این نکته اشاره فرمود: (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ)&lt;ref&gt;زخرف: ۲۸.&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt; و چنین شد که امامت در ذریه ابراهیم(ع) ماندگار شد.<br /> <br /> جمع بندی<br /> <br /> دعاهای ابراهیم(ع) گستره وسیعی از ابعاد مادی و معنوی را در بر می گیرد که شامل خود، والدین، فرزندان و امت های پس از خویش است. دامنه برخی از این دعاها آن قدر گسترده است که تا قیام قیامت امتداد دارد. این خود سرمشق بزرگی از درس های مهم ابراهیم(ع) است که در دعاها نباید به اندک قانع بود و از خدای بزرگ باید درخواست هایی بزرگ داشت.<br /> <br /> فصل چهارم: مراحل زندگی ابراهیم(ع)<br /> <br /> قرآن، داستان ابراهیم(ع) را در یک موضع بیان نفرمود؛ بلکه آن را در سوره های مختلف و هرجا از زاویه ای خاص و متناسب با فضای سوره و اقتضائات نزول آن آورده است. ولی با جمع آوری آن آیات، می توان داستان زندگی افتخارآمیز حضرت ابراهیم(ع) را در سه مرحله دسته  بندی کرد:<br /> <br /> ابراهیم(ع) در بابِل، ابراهیم(ع) در فلسطین و ابراهیم(ع) در مکه.<br /> <br /> در ادامه، این سه مرحله از زندگی ابراهیم(ع) بر اساس آیات قرآن پیگیری می شود:<br /> <br /> # ابراهیم(ع) در بابِل<br /> <br /> بابِل، زادگاه ابراهیم(ع)، منطقه ای زیبا در بین النهرین عراق بود که، در زمان ابراهیم(ع)، پادشاهی به نام نمرود بر آن حکومت می کرد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۴۸.&lt;/ref&gt; در قرآن، محور اصلی قصه های ابراهیم(ع) در بابل به مبارزات وی با بت پرستی و احتجاجاتش در مقابل آزر، بت پرستان و حاکم آن منطقه (نمرود) اختصاص دارد.<br /> <br /> حضور ابراهیم(ع) در بابل که بخش نخست زندگانی وی را تشکیل می دهد، آکنده از مباحثات و مناظرات است. او از سویی با منطق قوی و برهان روشن و از سویی دیگر با اخلاقی نیکو و روشی پسندیده، انسان ها را به یکتاپرستی فرا می خواند.<br /> <br /> این قسمت از زندگانی ابراهیم(ع)، با افکندن وی به آتش به دست مشرکان و بت پرستان خاتمه می یابد. ابراهیم(ع) به دنبال حادثه آتش، که به نحو معجزه آسایی از آن نجات یافت، به فلسطین مهاجرت می کند.<br /> <br /> در ادامه، این برخوردها و احتجاجات به اختصار بیان می شود:<br /> <br /> مناظره ابراهیم(ع) با آزر<br /> <br /> ابراهیم(ع) فرزند تارخ از نوادگان نوح پیامبر(ع) بود. او هنوز به دنیا نیامده بود که پدرش را از دست داد. پس از آن، سرپرستی او به عمویش «آزر» واگذار شد. از این جهت ابراهیم(ع) او را پدر می نامید.&lt;ref&gt;از آیات قرآن نیز استفاده می شود که آزر پدر واقعی ابراهیم(ع) نبوده است؛ زیرا بر اساس شواهدی از قرآن (شعراء: ۲۱۹) پدران پیامبر تا حضرت آدم(ع) نمی توانند از مشرکان باشند، درحالی که آزر، مشرک بود. همچنین قرآن خبر می دهد که ابراهیم(ع) در همان فصل نخست زندگی که در بابل بوده از آزر تبری جست و طلب مغفرت بر او را ترک کرد؛ (فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ للهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ) (توبه: ۱۱۴)؛ درحالی که از سوی دیگر قرآن خبر می دهد که ابراهیم(ع) در آخر عمرش برای پدر و مادرش طلب مغفرت کرد (ابراهیم: ۳۹ و ۴۱). این می رساند که آزر نمی تواند پدر حقیقی ابراهیم(ع) باشد؛ زیرا بعد از تبری از او دیگر طلب مغفرت کردن بی معناست. (ر.ک:طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۷۸)&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) در گام نخست، دعوت به توحید را از عمویش آزر آغاز کرد. وی که از طرف آزر مأ مور فروش بت ها به بت پرستان شده بود، بر اساس نقل قرآن در سوره مریم، به آزر گفت:<br /> <br /> ای پدر، چرا چیزی را می پرستی که نه می شنود و نه می بیند و نه هیچ نیازی را از تو برطرف می سازد؟ ای پدر! دانشی برای من آمده که برای تو نیامده است، بنابراین از من پیروی کن تا تو را به راه راست هدایت کنم. ای پدر! شیطان را پرستش مکن؛ زیرا که شیطان نسبت به خداوند رحمان نافرمان بود. ای پدر! من از این می ترسم که از سوی خداوند رحمان عذابی به تو برسد در نتیجه از دوستان شیطان باشی.&lt;ref&gt;مریم: ۴۲-۴۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از این عبارات استفاده می شود که ابراهیم(ع) با ملاطفت و مهربانی تمام و ارائه استدلال روشن، آزر را به توحید دعوت کرد. ولی آزر در مقابل آن، ابراهیم(ع) را به سنگسار شدن تهدید کرد. ابراهیم(ع) باز با تمام شکیبایی و بردباری گفت: (سَلاَمٌ عَلَيْك سَأَسْتَغْفِرُ لَك رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيّاً)؛&lt;ref&gt;مریم: ۴۷.&lt;/ref&gt; «سلام بر تو! من به زودی از پروردگارم برای تو آمرزش می طلبم؛ چرا كه او همواره نسبت به من مهربان بوده است». ولی نصایح و کلمات محبت آمیز ابراهیم(ع) در آزر هیچ تأثیر مثبتی نداشت.<br /> <br /> مناظره ابراهیم(ع) با پرستش کنندگان اجرام آسمانی<br /> <br /> قرآن در سوره انعام گفت وگوی ابراهیم(ع) با سه گروه ستاره پرستان، ماه پرستان و خورشیدپرستان را نقل می کند. از ظاهر آیات استفاده می شود که این ماجرا از آغاز شب شروع شد و تا غروب آفتاب فردا ادامه یافت.<br /> <br /> این واقعه در آیات ۷۶ تا ۷۹ سوره انعام چنین حکایت شده است:<br /> <br /> هنگامی که تاریکی شب فرا رسید ابراهیم(ع) ستاره ای را مشاهده کرد و گفت: «این پروردگار من است». اما هنگامی که غروب کرد، گفت: «غروب کنندگان را دوست ندارم»: (لاَ أُحِبُّ الْآفِلِينَ) و هنگامی که ماه را دید که طلوع کرده است گفت: «این پروردگار من است». ولی هنگامی که آن هم غروب کرد گفت: «اگر پروردگارم مرا هدایت نکرده بود، من قطعاً از گمراهان بودم». هنگامی که خورشید را دید که طلوع کرده است گفت: (هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ)؛ «این پروردگارم است. این از همه بزرگ تر است». اما چون آن هم غروب کرد، گفت: «ای قوم من! به یقین من از آنچه شما آن را شریک خدا قرار می دهید بیزاری می جویم، من روی خود را به سوی کسی متوجه کردم که آسمان ها و زمین را آفرید، درحالی که ایمان من خالص است و از مشرکان نیستم».<br /> <br /> بر اساس این آیات، ابراهیم(ع) به سه روش بر نفی ربوبیت اجرام آسمانی تمسک کرده است:<br /> <br /> # رب نمی تواند و نباید حتی برای لحظه ای ارتباطش را با مربوبش قطع کند. موجوداتی چون ماه و خورشید که گاهی هستند و گاهی غروب می کنند، نمی توانند رب باشند. زیرا افول و غروب از ویژگی های مخلوقات است نه خالق.<br /> <br /> # موجوداتی که طلوع و غروب دارند خود اسیر قوانین طبیعی این عالم هستند، پس نمی توان آنها را مالک و خالق این قوانین دانست.<br /> <br /> # موجوداتی چون ماه و ستاره، که دارای حرکتند، قطعاً حادث اند؛ زیرا حرکت دلیل بر حدوث است. بنابراین نمی توانند خالق ابدی و ازلی این جهان باشند؛ بلکه خود مخلوق ضعیفی چون سائر مخلوقات هستند.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۵، ص۳۱۳-۳۱۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) با این روش، بطلان آیین پرستندگان اجرام آسمانی را بر آنان آشکار ساخت و با بیانی ساده، ولی استوار و محکم، نواقص باورهای آنان را نمایان کرد. روشن است که ابراهیم(ع) هرگز خورشید و ماه و ستاره را رب خویش نمی دانست؛ بلکه با استفاده از این روش قصد داشت آنان را راهنمایی کند. ازاین رو قرآن پس از بیان این رخداد با اشاره به این حقیقت می فرماید: (وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْراهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ)؛&lt;ref&gt;انعام: ۸۳.&lt;/ref&gt; «اینها دلائل (و روشی) بود كه ما به ابراهیم(ع) برابر قومش عطا كردیم».<br /> <br /> گذشته از این، خداوند شرح این رخداد را با فاء تفریع آغاز کرده است: (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَءَا كَوْكَباً)&lt;ref&gt;انعام: ۷۶.&lt;/ref&gt; و این بیانگر آن است که این جریان پس از آن اتفاق افتاد که ملکوت آسمان ها و زمین به ابراهیم(ع) ارائه شد و او از اهل یقین گردید؛ زیرا در آیه پیش می خوانیم: (وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ).&lt;ref&gt;انعام: ۷۵.&lt;/ref&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۶، ص۱۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مناظره با قوم و شکستن بت ها<br /> <br /> ابراهیم، قهرمان توحید، لحظه ای از تبیین و ارشاد قومش غفلت نمی ورزید. او چون طبیبی دردشناس با بیانی روشن و حجتی نیرومند، وجدان ها را مخاطب قرار می داد و مشرکان را به اعتراف و اقرار وا می داشت.<br /> <br /> بنابر نقل سوره شعراء، ابراهیم(ع) از مشرکان قومش پرسید:<br /> <br /> (مَا تَعْبُدُونَ... قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِك يَفْعَلُونَ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْاَقْدَمُونَ)؛&lt;ref&gt;شعراء: ۷۰-۷۶.&lt;/ref&gt; شما چه می پرستید؟... آیا چون آنان را می پرستید، ندای شما را می شنوند؟ یا برای شما سود و زیانی دارند؟ آیا در آنچه می پرستید تأمل کرده اید؟ هم شما و هم نیاکانتان.<br /> <br /> ابراهیم(ع) با این سؤالات هدفمند، راه فرار را از هر طرف بر مشرکان می بست و راهی جز اعتراف و اقرار باقی نمی گذاشت؛ ازاین رو آنان ضمن اذعان به صحت و قوت استدلال ابراهیم(ع)، اقتدا به گذشتگان و نیاکان را تنها دلیل کار خود یاد کردند.<br /> <br /> در سوره انبیا در این باره می خوانیم: «قومش گفتند: «پدران خود را پرستنده بت ها یافتیم». گفت: «هم شما و هم پدرانتان در گمراهی آشکار بوده اید»: (قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۵۳-۵۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بدین ترتیب قوم ابراهیم(ع) در مقابل استدلال های محکم او به زانو درآمدند؛ ولی بر کفر و شرک خویش اصرار ورزیده، حاضر نشدند از عقائد کهنه و خرافی خویش دست بکشند. اینجا بود که ابراهیم(ع) با شجاعت تمام تصمیم گرفت تا عملاً وارد شده و با دست خویش بت ها را بشکند: (وَتَاللهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۵۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) نقشه اش را در روز عید، که همه مردم شهر طبق رسوم خویش به بیرون رفته بودند، عملی ساخت. او وارد بتکده شد و مشاهد کرد که مردم شهر غذاهای آماده ای را برای تبرک نزد بت ها قرار دادند تا غروب، پس از بازگشت، آن را استفاده کنند. ابراهیم(ع) رو به بت ها کرد و از سر ریشخند و تحقیر به آنها گفت: «چرا چیزی نمی خورید؟ چرا سخن نمی گویید؟»: (فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلاَ تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لاَ تَنطِقُونَ).&lt;ref&gt;صافات: ۹۱و ۹۲.&lt;/ref&gt; آنگاه تبر را برداشت و بت ها را جز بت بزرگ درهم شکست و تبر را روی شانه بت بزرگ نهاد: (فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيهِ يَرْجِعُونَ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قوم ابراهیم(ع) چون از جشن عیدانه  برگشتند با منظره عجیب بتکده مواجه شدند و از یکدیگر پرسیدند که این کار چه کسی است؟ گفتند: فقط جوانی به نام ابراهیم(ع) می تواند چنین عملی را انجام داده باشد.&lt;ref&gt;انبیاء: ۵۹-۶۰.&lt;/ref&gt; ابراهیم را در جمع حاضر کردند و او که منتظر چنین صحنه ای بود با کمال اطمینان و قوت قلب رو به قوم فرمود: «این کار بت  بزرگ است. اگر بت ها سخن می گویند از آنها بپرسید»: (بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنطِقُونَ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۶۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> جماعت حاضر در مقابل سخنان کوبنده ابراهیم(ع) دچار حیرت شدند و اعتراف کردند که بت ها سخن نمی گویند.&lt;ref&gt;انبیاء: ۶۵.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) از این فرصت استفاده کرد و فرمود: «آیا به جای خداوند، چیزی را که سود و زیان ندارد می پرستید؟»&lt;ref&gt;انبیاء: ۶۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مناظره ابراهیم(ع) با نمرود<br /> <br /> از جمله مناظرات ابراهیم(ع) که در قرآن از آن سخن رفته است مناظره آن حضرت با طاغوت زمان خویش، نمرود، است. بر اساس آیه ۲۶۰ سوره بقره، نمرود از ابراهیم(ع) پرسید: «خدای تو کیست؟» ابراهیم(ع) پاسخ داد: «خدای من کسی است که زنده می کند و می میراند»: (رَبِّي الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ).&lt;ref&gt;بقره: ۲۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> نمرود از روی مغالطه دستور داد دو زندانی را حاضر کنند؛ یکی را آزاد کرد و دیگری را به قتل رساند و گفت: «من نیز زنده می کنم و می میرانم»:(قالَ أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ).&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان (تفسیر طبری)، ج۳، ص۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابراهیم(ع) گفت: اگر راست می گویی: آن را که کشته ای زنده کن.&lt;ref&gt;عروسی، نورالثقلین، ج۱، ص۲۶۷؛ '''«أَحْيِ مَن قَتَلْتَهُ إن کُنتَ صادِقاً»'''.&lt;/ref&gt; سپس برابر آیه قرآن ادامه داد: خدای من کسی است که همه روزه آفتاب را از مشرق بیرون می آورد و اگر تو راست می گویی که خدایی، آفتاب را از مغرب بیاور. اینجا بود که آن مرد کافر (نمرود) در پاسخ فرو ماند و مبهوت شد: (قَالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنْ الْمَشْـرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنْ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ).&lt;ref&gt;بقره: ۲۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گلستان شدن آتش بر ابراهیم(ع)<br /> <br /> مناظرات ابراهیم(ع) با طبیعت پرستان و مشرکان و در رأس آنها نمرود، به ویژه اقدام عملی آن حضرت در شکستن بت ها، دشمنان را به این نتیجه رساند که باید به حذف فیزیکی ابراهیم(ع) بیندیشند. آنان پس از مشورت  به این نتیجه رسیدند که ابراهیم(ع) را برای عبرت دیگران به قتل برسانند یا او را در آتش عظیمی بیندازند: (قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانصُرُوا آلِهَتَكُمْ)،&lt;ref&gt;انبیاء: ۶۸.&lt;/ref&gt; (قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ).&lt;ref&gt;عنکبوت: ۲۴.&lt;/ref&gt; آنان برای این کار هیزم  فراوانی را جمع کردند و بنای مرتفعی ساختند تا پس از پرتاب ابراهیم(ع) در آتش به نظاره آن بنشینند: (قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ).&lt;ref&gt;صافات: ۹۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> آتش به قدری شدید و سوزان بود که مجبور شدند ابراهیم(ع) را از راه دور و با منجنیق در آن پرتاب کنند.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابر روایات فریقین در لحظه پرتاب، جبرئیل به ملاقات ابراهیم(ع) آمد و گفت: «'''أَلَكَ حاجَةٌ»'''؛ «آیا نیازی داری»؟ ابراهیم(ع) پاسخ داد: «'''أمّا إليكَ فَلا'''»؛&lt;ref&gt;شیخ صدوق، امالی، ص۴۵۷.&lt;/ref&gt; «اما به تو، نه». جبرئیل، مقصود ابراهیم(ع) را دریافت و ازاین رو گفت: «'''فَاسْأَلْ رَبَّكَ»'''؛ «پس از خدایت بخواه». ابراهیم(ع) در پاسخ گفت: '''حَسْبي مِن سُؤالي عِلمُهُ بِحالي'''؛ آگاهی خدا از حال من کفایت می کند و نیازی به درخواست من نیست.»&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۶۸، ص۱۵۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مردم از اطراف و اکناف جمع شده بودند و نمرود هم با غرور و مستی به نظاره نشسته بود. با منجنیق ابراهیم(ع) را در آتش پرتاب کردند و غریو شادی مردم، صحرا را پر کرده بود. ولی ناگهان دیدند شعله های آتش به گلستان زیبایی تبدیل شد&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۷۰۴.&lt;/ref&gt;: (قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاَماً عَلَى إِبْرَاهِيمَ)؛&lt;ref&gt;انبیاء: ۶۹.&lt;/ref&gt; این چنین خداوند ابراهیم(ع) را از آتش نجات بخشید.<br /> <br /> بر اساس روایات، این داستان در سن جوانی ابراهیم(ع) ( ۱۶ &lt;ref&gt;مجمع البیان، ج۷، ص۸۷.&lt;/ref&gt; یا ۲۶ &lt;ref&gt;قرطبی، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج۱۱، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; سالگی اش) اتفاق افتاد و نمرود با دیدن این اعجاز دیگر نتوانست شدت عمل به خرج دهد و تنها با فشار و سخت گیری بر ابراهیم(ع) وی را مجبور به ترک سرزمین بابل کرد. بنا به نقل ابن اثیر، نمرود، ابراهیم(ع) را به شام تبعید کرد.&lt;ref&gt;ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۹۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بدین ترتیب زندگی ابراهیم(ع) در بابل به پایان راهش رسید.<br /> <br /> # ابراهیم(ع) در فلسطین<br /> <br /> ابراهیم(ع) در بابل بسیار تلاش کرد تا قومش را به شاهراه توحید هدایت کند؛ ولی هر چه بیشتر تلاش کرد کمتر نتیجه گرفت. ازاین رو تصمیم گرفت از بابل مهاجرت نماید یا اینکه به نوعی تحت فشار نمرودیان از بابِل تبعید شد.<br /> <br /> ابراهیم(ع) قبل از ترک بابل، با ساره،&lt;ref&gt;طبق روایات شیعه، ساره دخترخاله ابراهیم و خواهر لوط است؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۵۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۷، ص۲۲۹.&lt;/ref&gt; دخترخاله اش، که به وی ایمان آورده بود، ازدواج کرد. پس از ازدواج موضوع مهاجرتش را با همسرش در میان گذاشت و چنین گفت: «من به سوی پروردگارم می روم، او مرا هدایت خواهد کرد»: (إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ)&lt;ref&gt;صافات: ۹۹.&lt;/ref&gt;. لوط هم به ابراهیم(ع) ایمان آورد و ابراهیم(ع) گفت: «من به سوی پروردگارم هجرت می کنم»: (فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي).&lt;ref&gt;عنکبوت: ۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) با همسرش ساره و لوط، از بابل به شام مهاجرت کرد.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۷۱.&lt;/ref&gt; قرآن در این باره می فرماید: (وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطاً إِلَى الْاَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ).&lt;ref&gt;انبیاء: ۷۱.&lt;/ref&gt; بدین ترتیب ابراهیم(ع)، این پیامبر بزرگ، وارد سرزمین فلسطین شد و ادامه رسالت الهی خویش را بین مردم آن دیار دنبال کرد.<br /> <br /> قرآن به چند برش از رخدادهای زندگی ابراهیم(ع) در فلسطین اشاره می کند که در ادامه می آید:<br /> <br /> ابراهیم(ع) و ساره<br /> <br /> ساره، دخترخاله ابراهیم، زنی زیبا و ثروتمند بود که به ابراهیم(ع) ایمان آورد&lt;ref&gt;ر.ک: الکافی، ج۸، ص۳۷۰.&lt;/ref&gt; و در جوانی دیار خویش را به قصد همراهی همسرش ترک کرد. او در این هجرت سختی ها را به جان خرید و اموالش را به ابراهیم(ع) بخشید. ساره به رغم برخورداری از نعمت های فراوان، فرزندی نداشت. او اولین زنی بود که به ابراهیم(ع) ایمان آورد.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۷۰ -۳۷۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ساره از زنان بافضیلتی است که قرآن در مواردی، کنار نام ابراهیم(ع) و اسحاق و اسماعیل(ع)، از ایشان نیز یاد کرده است.&lt;ref&gt;هود: ۷۱-۷۲؛ ذاریات: ۲۹و۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ساره که خود از داشتن فرزند محروم بود، کنیزش، هاجر را به ابراهیم(ع) داد تا از وی فرزندی بیاورد.&lt;ref&gt;ر.ک: الکافی، ج۸، ص۳۷۱.&lt;/ref&gt; درواقع اسماعیل(ع)، مولود همین بخشش ساره است. ساره پس از آنکه به دوران پیری و یائسگی رسید،  با بشارت فرزنددار شدن از سوی فرشتگان روبرو شد و در تعجب و شگفتی فرو رفت.&lt;ref&gt;هود: ۷۱-۷۲؛ ذاریات: ۲۹و۳۰. برابر نقل آیه (فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ) فرشتگان بشارت فرزنددار شدن را به خود ساره داده بودند. بقیه آیه هم مؤید همین مضمون است.&lt;/ref&gt; پس از مدتی در کمال ناباوری خداوند به وی اسحاق را عنایت می کند. بنابر نقل، او در سن نودسالگی دارای فرزند شد.&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در روایات آمده است که سرپرستی فرزندان شیعیان که در کودکی از دار دنیا می روند در عالم برزخ به ابراهیم(ع) و ساره واگذار می شود تا آنها را تربیت کرده و به والدینشان تحویل دهند.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۴۹۰؛ بحارالانوار، ج۵، ص۲۹۳.&lt;/ref&gt; ساره در سن ۱۲۷ سالگی در منطقه بیرون (شهر الخلیل فعلی) درگذشت و در آنجا مدفون شد. پس از وی ابراهیم، اسحاق و یعقوب(ع) نیز در همان محل دفن شدند.&lt;ref&gt;مقدسی، البدء والتاریخ، ج۲، ص۵۲-۵۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) و هاجر<br /> <br /> «هاجر» هدیه پادشاه مصر به ساره بود.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۷۰.&lt;/ref&gt; وقتی ساره به سن یائسگی رسید برای آنکه از ابراهیم(ع) فرزندی بماند کنیزش، هاجر را به ابراهیم(ع) داد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۷، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) در سن پیری از هاجر دارای فرزندی به نام اسماعیل(ع) شد: (الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نام هاجر در قرآن نیامده است، او مادر اسماعیل(ع)، اولین فرزند ابراهیم(ع) است که پیامبر آخرالزمان از نسل اوست.<br /> <br /> بخش هایی از مناسک حج و عمره، از قبیل سعی بین صفا و مروه، بازسازی نمادین تلاش های هاجر است. ازاین رو مسلمانان به شدت وی را تکریم می کنند. محل دفن او در مسجدالحرام، کنار خانه خدا، در حجر اسماعیل(ع) قرار دارد.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از تولد اسماعیل(ع)، گویا ساره به خاطر آنکه خود فرزندی نداشت دچار ناراحتی شد. ازاین رو ابراهیم(ع) مأمور شد تا هاجر و اسماعیل(ع) را از ساره دور کرده به سرزمین مکه منتقل نماید.&lt;ref&gt;المیزان، ج۱، ص۲۸۸.&lt;/ref&gt; بدین ترتیب ابراهیم(ع)، هاجر و فرزند شیرخوارش را در بیابانی خشک و بی آب و علف، کنار بیت الله سکنا داد: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بر اساس روایت امام صادق(ع) هنگامی که هاجر و اسماعیل(ع) تنها شدند، اسماعیل(ع) تشنه شد. هاجر برای یافتن آب، هفت بار فاصله کوه صفا و مروه را طی کرد، ولی آبی نیافت و چون نزد اسماعیل(ع) برگشت، دید آب از زیر پایش می جوشد. این محل به چاه زمزم معروف شد و این واقعه سبب وجوب سعی بین صفا و مروه به عنوان یکی از اعمال حج شد.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر نقل دیگر از امام صادق(ع) پس از آنکه هاجر رحلت کرد، فرزندش، اسماعیل(ع)، مادرش را در محل حجر اسماعیل(ع) دفن نمود و قبرش را مرتفع ساخت و گرد آن دیواری بنا کرد تا مردم روی آن پا نگذارند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۲۷.&lt;/ref&gt; در روایتی دیگر می خوانیم: «مسلمانان هنگام طواف، به احترام قبر او دور حِجر اسماعیل(ع) می گردند و نباید داخل حجر شوند تا پا روی قبر هاجر نگذارند».&lt;ref&gt;شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> زنده شدن پرندگان<br /> <br /> یکی از حوادث خارق العاده در زندگی ابراهیم(ع) در شام، داستان زنده شدن پرندگان است.&lt;ref&gt;مفسران از اینکه در این قضیه سخن از کوه آمده است، استفاده می کنند که این داستان در شام اتفاق افتاده است؛ زیرا در منطقه بابِل کوهی وجود نداشت. ر.ک: المیزان، ج۲، ص۳۷۷. در سخنی از ابن عباس آمده است که این ماجرا، پیش از فرزنددار شدن ابراهیم(ع) و نزول صحف بر وی بوده است. ر.ک: قرطبی، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج۳، ص۱۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این قصه در قرآن تنها در یک آیه آمده است: (وَإِذْ قَالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْی الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَك سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ).&lt;ref&gt;بقره: ۲۶۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر روایات، روزی ابراهیم(ع) از کنار دریایی می گذشت و ناگهان مرداری را مشاهده کرد که مقداری از آن داخل آب و مقداری در خشکی قرار داشت. حیوانات دریایی و صحرایی و هوایی مشغول خوردن مردار بودند. ابراهیم(ع) با دیدن این منظره به فکر کیفیت زنده شدن مردگان پس از مرگ افتاد که چگونه خداوند این متفرقات را جمع کرده، دوباره برمی گرداند. به دنبال این قضیه، ابراهیم(ع) از خدا خواست تا کیفیت زنده کردن مردگان را به وی نشان دهد.&lt;ref&gt;طبرسی ، مجمع البیان، ج۲، ص۶۴۳.&lt;/ref&gt; خداوند در پاسخ فرمود: «مگر ایمان نیاورده ای»؟ عرض کرد: «آری ایمان آورده ام، ولی می خواهم قلبم آرامش یابد». در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که سؤال ابراهیم(ع) صرفاً در زمینه چگونگی فعل خداوند بوده و با ایمان منافاتی نداشت و در توحید ابراهیمی نقصانی نبود.&lt;ref&gt;بحرانی، البرهان، ج۱، ص۵۳۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر این روایت، ابراهیم(ع) خواستار مشاهده چگونگی افاضه حیات از جانب خداوند بود و ازاین رو سؤال کرد که چگونه مردگان را زنده می کنی؟ (كَيْفَ تُحْی الْمَوْتَى)؛ پس ابراهیم کیفیت احیای اموات را نمی دانست لذا از خدا درخواست کرد تا به او نشان دهد.<br /> <br /> خداوند به ابراهیم(ع) فرمود، حال که چنین است چهار نوع از مرغان را انتخاب کن و آنها را پس از ذبح، قطعه قطعه کن و گوشتشان را درهم آمیز، سپس بر سر هر کوهی، قسمتی از آن گوشت ها را قرار بده و آنگاه آنها را صدا بزن تا به سرعت به سوی تو بشتابند: (فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيك ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَك سَعْياً).<br /> <br /> بنابر روایت امام صادق(ع)، حضرت ابراهیم(ع) طاووس، خروس، کبوتر و کلاغ را انتخاب کرد.&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دانشمندان انتخاب این چهار نوع را به عنوان مظاهر روحیات و خلقیات چهارگانه انسان ها تفسیر کرده اند؛ طاووس مظهر خودنمایی و تکبر، خروس مظهر تمایلات جنسی، کبوتر مظهر لهو و لعب، و کلاغ مظهر آرزوهای دور و دراز.&lt;ref&gt;ابن حیدر،‌ بیان السعادة، ج۱، ص۲۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مولوی هم با اشاره به همین نکته گفته است:<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;سر ببُر این چار مرغ زنده را<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> سرمدی کن خلق ناپاینده را<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;بطّ و طاووس است و زاغ است و خروس<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> این مثال چهار خلق اندر نفوس<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;بط حرص است و خروس آن شهوت است<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> جاه چون طاووس و زاغ اُمنیّت است&lt;ref&gt;مولوی، مثنوی معنوی، دفتر پنجم.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این پرسش و پاسخ روشن شد که ابراهیم(ع) از حیث ایمان عقلی و منطقی به معاد، مشکلی نداشت. او در پی شهود عینی و علم العیان بود تا باعث آرامش نفس وی شود.&lt;ref&gt;ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt; جالب توجه اینکه تعبیر به: (أَوَلَمْ تُؤْمِنْ) آمده که استفهام تقریری است؛ یعنی تو که ایمان آورده ای، دیگر چرا چنین سؤالی می کنی؟!&lt;ref&gt;همان، ج۲، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt; درواقع اگر در اینجا احتمال شک و تردید درباره ابراهیم(ع) می رفت، می بایست «ألم تؤمن» می آمد تا به معنای عتاب و سرزنش باشد.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابراهیم و لوط(ع)<br /> <br /> لوط(ع) پسر خاله ابراهیم(ع) بود که در بابل پس از ماجرای گلستان شدن آتش، به ابراهیم(ع) ایمان آورد: (فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ)&lt;ref&gt;عنکبوت: ۲۶.&lt;/ref&gt; و همراه وی به فلسطین مهاجرت کرد. او آن قدر اوج گرفت تا به مقام نبوت نائل شد؛ هرچند همچنان در آیین ابراهیم(ع) بود.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۸، ص۱۸۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با شیوع فساد و فحشا در سدوم (قسمت پائینی شامات) ابراهیم، لوط را به آن دیار اعزام کرد.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; ابراهیم و لوط(ع) برای ارشاد و هدایت مردم آن سامان، تلاش های زیادی کردند؛ ولی آنان همچنان در مسیر فساد و شهوترانی اصرار می ورزیدند تا اینکه خداوند فرشتگانی را برای عذاب آنان فرستاد. فرشتگان عذاب ابتدا بر ابراهیم(ع) وارد شدند.&lt;ref&gt;داستان ورود فرشتگان بر ابراهیم(ع) در آیات ۶۹-۷۶ هود و ۵۱ - ۵۶ حجر، ۳۱ و ۳۲ عنکبوت و ۲۴ و ۲۵ ذاریات آمده است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابراهیم(ع) برای میهمانان ناشناس غذایی طبخ کرد. ولی آنان دست به غذا نبردند و ابراهیم(ع) بیمناک شد. آنان خود را معرفی کرده و گفتند: نهراس؛ سپس او را به فرزندی دانا بشارت دادند: (لاَ تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلاَمٍ عَلِيمٍ)&lt;ref&gt;ذاریات: ۲۸.&lt;/ref&gt;. جالب آنکه منظور از این بشارت، بشارت به اسحاق است که چند سال پس از اسماعیل(ع) به دنیا آمد. درواقع ابراهیم(ع) پس از اسماعیل(ع)، که آن هم در حال پیری به وی داده شد، دیگر انتظار فرزند بعدی را نداشت، ازاین رو با این بشارت بسیار شگفت زده شد و گفت: (قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَّسَّنِى الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ).&lt;ref&gt;حجر: ۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آنگاه ابراهیم(ع) از آنان پرسید برای چه امر مهمی آمده اید؟ آنان گفتند: (إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ).&lt;ref&gt;هود: ۷۰.&lt;/ref&gt; ابراهیم(ع) که از نگرانی نخست بیرون آمده بود در باب این مأموریت با فرشتگان به مجادله پرداخت تا شاید عذاب را به تأخیر اندازند: (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ)&lt;ref&gt;هود: ۷۴.&lt;/ref&gt;. ولی فرشتگان اطمینان دادند که دیگر راهی برای نجات آنان وجود ندارد؛ زیرا فرمان عذاب از ناحیه پروردگار صادر شده و دیگر برگشتی ندارد: (يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّك وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ).&lt;ref&gt;هود: ۷۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> تعبیر به مجادله: (يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ)&lt;ref&gt;هود: ۷۴.&lt;/ref&gt; کنار مدح خداوند از ابراهیم(ع) به عنوان شخصی حلیم، اوّاه و مُنیب: (إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُّنِيبٌ)&lt;ref&gt;هود: ۷۵.&lt;/ref&gt;، بیانگر آن است که این مجادله ابراهیم(ع) از سرِ دردمندی و دل سوزی بوده است و ازاین رو کار وی امری پسندیده و بر اساس خصال انسانی بوده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مفاد همین مجادله در سوره عنکبوت بدین مضمون آمده است که ابراهیم(ع) به فرشتگان گفت: (إِنَّ فِيهَا لُوطاً).&lt;ref&gt;عنکبوت: ۳۲.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۰، ص۳۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در روایتی از امام صادق(ع) در بیان مجادله ابراهیم(ع) آمده است که وی از فرشتگان پرسید: «اگر بین آنان صد مؤمن باشند، آیا باز هم عذاب را نازل می کنید»؟ گفتند: «نه». ابراهیم(ع) همین طور عدد صد را کم کرد تا به یک نفر رسید و آنگاه گفت: (إِنَّ فِيهَا لُوطاً).&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۸، ص۳۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فرشتگان در پاسخ گفتند: (نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ)&lt;ref&gt;عنکبوت: ۳۲&lt;/ref&gt; ؛ «ما بهتر می دانیم که در آنجا کیست او و اهلش را به جز همسرش نجات می دهیم». در نهایت عذاب پس از خروج لوط و پیروانش از شهر اتفاق می افتد.&lt;ref&gt;(فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)؛ (ذاریات: ۳۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این رخدادها مهم ترین اتفاقات زندگانی ابراهیم(ع) در شامات بود که در قرآن به آن اشاره شده است. در قسمت بعدی به ماجراهای ابراهیم(ع) در مکه می پردازیم.<br /> <br /> # ابراهیم(ع) در مکه<br /> <br /> بخش پایانی داستان ابراهیم(ع) به ماجراهای آن حضرت در مکه برمی گردد.<br /> <br /> نقطه شروع این ماجراها از اینجا بود که ابراهیم(ع) پس از آنکه با هاجر ازدواج کرد و خداوند به وی اسماعیل(ع) را بخشید، تکدر خاطری برای ساره پدید آمد. همین بهانه کافی بود تا خداوند به ابراهیم(ع) دستور دهد هاجر و فرزندش را به سرزمین مکه برده و در آنجا سکنا دهد.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۰.&lt;/ref&gt; این بود که ابراهیم(ع) همراه هاجر و نوزادش به سرزمین مکه عزیمت کرد.<br /> <br /> اسکان دادن زن و فرزند در مکه<br /> <br /> از آیات قرآن برمی آید که ورود ابراهیم(ع) به مکه و اسکان خانواده اش در آنجا، همه بر اساس مقدرات الهی بود تا زمینه ظهور پیامبر آخرالزمان در این منطقه فراهم شود. ابراهیم در این سفر مأمور شد خانواده اش را در بیابانی سخت و دور از آبادی اسکان داده و خود از راهی که آمده بود برگردد؛ مأموریتی عجیب و طاقت فرسا.<br /> <br /> او که پس از سال ها انتظار، در دوران پیری، چشمش به فرزندش، اسماعیل(ع)، روشن شده بود، می بایست او را در سرزمین بی آب و علفی رها کند و از تمام تمایلات پدرانه اش به فرزند چشم پوشی کند.<br /> <br /> این است که پس از انجام مأموریت و در آخرین لحظات وداع با حالتی متضرعانه به درگاه الهی چنین عرضه داشت: «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمینی بی آب و علف و کنار خانه ای که حرم توست اسکان داده ام تا نماز را بر پا دارند؛ تو قلوب گروهی از مردم را متوجه آنان کن و از ثمرات به آنها روزی ده تا شاید آنان شکر تو را به جای  آورند»: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَیهِمْ وَارْزُقْهُمْ منَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۷.&lt;/ref&gt; او خواهان گرایش دل هایی از مردم به سوی ذریه اش شد.<br /> <br /> از این آیه چند نکته مهم استفاده می شود از جمله:<br /> * مکه در آن زمان خشک و بی آب و علف بود و هیچ زراعتی در آن نمی شد؛ زیرا انسانی در آن سامان زندگی نمی کرد.<br /> * با اینکه هنوز کعبه در آن روز به دست ابراهیم(ع) بنا نشده بود، ولی تعبیر به: (عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ) نشان می دهد که ابراهیم(ع) آن نقطه زمین را می شناخت. او می دانست بیت الله الحرام در آن نقطه واقع شده است.<br /> * ابراهیم هدف از این سفر اسرارآمیز را اقامه نماز دانسته و با تعبیر: (لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ) فهمانده است که قصه غصه دار شدن ساره از فرزنددار شدن هاجر بهانه ای بیش نبود. اهداف بلندتری در این کوچ عظیم نهفته است.<br /> <br /> با اینکه از فرزندان ابراهیم(ع) در این ماجرا تنها یک نفر، آن هم اسماعیل شیرخوار(ع)، حضور دارد، ولی تمام افعال و ضمائر در این آیه به صورت جمع می آید: ذرّیّه که معنای جمعی می دهد، لیقیموا، إلیهم، ارزقهم، لعلّهم، یشکرون.<br /> <br /> این نشان می دهد که مراد ابراهیم(ع) در این نیایش تنها اسماعیل(ع) نبوده است؛ بلکه سخن از نسلی است که در آینده خواهند آمد؛ کسانی که برپاکنندگان نماز در پیکره بشریت اند.<br /> <br /> جالب آنکه اگر این ضمائر و افعال به اسماعیل(ع) و هاجر برمی گشت، می بایست به صورت تثنیه می آمد، نه جمع. در روایات می خوانیم که امام باقر(ع) در تفسیر آیه (إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ... لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ) فرمود: «'''نَحنُ هُم وَنَحنُ بَقيّةُ تِلكَ الذُّرّيَة'''»؛ «ما [اهل بیت رسول الله(ص)] بقیه ذریه ابراهیم(ع) هستیم که دل های مردم به سوی ما گرایش دارد»؛ سپس این آیه را تلاوت فرمود.&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابراهیم(ع)، زن و فرزندش را در صحرا نهاد و خود به امر خدای حکیم برگشت.<br /> <br /> چیزی نگذشت که با تشنگی اسماعیل(ع) و پدید آمدن آب زمزم، زمینه حضور پرندگان در آن بیابان پیش آمد. قبیله بیابانگرد «جُرهم» که از آن نزدیکی  عبور می کرد، با دیدن پرندگان به وجود آب در منطقه پی بردند و به دنبال آن هاجر و اسماعیل(ع) را یافتند. بدین وسیله خداوند وسایل نجات آنان را فراهم ساخت. قبیله جرهم برای همیشه در مکه ساکن شدند و رفته رفته مکه به صورت شهری قابل سکونت درآمد. هاجر و اسماعیل(ع) با احترام در آن شهر به زندگی ادامه دادند.&lt;ref&gt;ر.ک: قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt; بر اساس آیه ۳۵ سوره ابراهیم(ع):&lt;ref&gt;(رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً)&lt;/ref&gt; که از مکه به عنوان «بَلَد» تعبیر کرده است، استفاده می شود که مکه در زمان حیات ابراهیم(ع)، به صورت بَلَد دارای سکنه درآمده بود.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۶۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مأموریت برای ساختن کعبه<br /> <br /> از آیات قرآن استفاده می شود که کعبه پیش از ابراهیم(ع) ساخته شده بود.&lt;ref&gt;ر.ک: آیه ۹۶ آل عمران: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكآ).&lt;/ref&gt; حتی پایه های کعبه پیش از وی موجود بود. زیرا بر اساس آیه ۱۲۷ سوره بقره، ابراهیم(ع) خانه کعبه را بر پایه های به  جا مانده از زمان های گذشته بنا کرده است.&lt;ref&gt;برداشت از آیه ۱۲۷ سوره بقره: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ).&lt;/ref&gt; آیه: (وَإِذْ بَوَّأْنَا لاِِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ)&lt;ref&gt;حج: ۲۶.&lt;/ref&gt; هم می تواند مؤید این مطلب باشد؛ زیرا (بوّأنا) بر اساس نقل علی بن ابراهیم قمی به معنای شناساندن محل آمده است.&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳.&lt;/ref&gt; معنای این سخن آن است که کعبه از قبل در آن محل بنا شده بود؛ ولی چون دست تطاول زمان آن را تخریب کرده بود، محلش به ابراهیم(ع) نشان داده شد تا ایشان دوباره در همان محل، کعبه را بازسازی کند.<br /> <br /> در هر حال از ظاهر آیات استفاده می شود که ابراهیم(ع) در سفرهای بعدی، که به مکه برگشت و اسماعیل(ع) بزرگ شده بود، مأموریت یافت با فرزندش به نوسازی کعبه مبادرت نماید.<br /> <br /> قرآن این موضوع را در سوره بقره آیه ۱۲۷، چنین حکایت می کند: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّك أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ).<br /> <br /> چنان که ملاحظه می شود در اینجا به جای آنکه لفظ اسماعیل(ع) را بلافاصله به ابراهیم(ع) عطف کند و بفرماید: '''«وإذ يرفع ابراهيم و اسماعيل القواعد من البيت»'''، کلمه '''«واسماعيل»''' را پس از اتمام جمله قبلی به '''«ابراهيم»''' عطف کرده است. این مسئله بیانگر آن است که در ساختن کعبه، ابراهیم(ع) نقش اصلی را به عهده داشت و اسماعیل(ع) به مثابه شاگرد بنّا، پدرش را در ساختن کعبه یاری می کرد.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۰۲؛ ابن حیون، دعائم الاسلام، ج۱، ص۲۹۲.&lt;/ref&gt; البته در برخی از روایات آمده است که ابراهیم و اسماعیل(ع) هر دو مأموریت یافتند تا کعبه را بسازند؛&lt;ref&gt;ر.ک: مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; همان گونه که به تصریح قرآن هر دو مأموریت داشتند تا خانه کعبه را پاکیزه دارند: (وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; هرچند مقصود از طهارت در این آیه می تواند اعم از طهارت معنوی و ظاهری باشد، برخی از مفسران با تکیه بر سیاق، آن را به طهارت معنوی، یعنی پیراستگی آن از شرک، حمل کرده اند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> جایگاه اسماعیل(ع)<br /> <br /> اسماعیل(ع) از پیامبران بزرگ است که قرآن بارها از وی به بزرگی یاد کرده است.<br /> <br /> به تصریح قرآن، ابراهیم(ع) از خداوند فرزند صالحی درخواست کرد: (رَبِّ هَبْ لِي مِنْ الصَّالِحِينَ)،&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۰.&lt;/ref&gt; پس از گذشت مدت طولانی خداوند به ابراهیم(ع) بشارت فرزندی حلیم را داد: (فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَمٍ حَلِيمٍ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۱.&lt;/ref&gt; بدین ترتیب اسماعیل(ع)، به عنوان فرزندی صالح و حلیم، به ابراهیم(ع) عنایت شد.<br /> <br /> در وجه توصیف اسماعیل(ع) به «حلیم» گفته شده است که به خاطر آمادگی وی برای قربانی شدن بوده است.&lt;ref&gt;سبحانی، منشور جاوید، ج۱۱، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اسماعیل(ع) پس از آنکه از مأموریت پدر برای ذبح آگاه شد بدون درنگ عرضه داشت: (يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۲.&lt;/ref&gt; این آیه نشانگر آن است که اسماعیل(ع) در آن سنین نوجوانی به چه مقام عظیمی از معرفت توحیدی نائل شده بود که برابر اراده خداوند، تسلیم محض بود. همین معنا را خداوند با عبارت (فَلَمَّا أَسْلَما)، چون پسر و پدر هر دو تسلیم فرمان الهی شدند،&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; ستوده است.<br /> <br /> تعبیر اسماعیل(ع) به: (يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ) سراسر حکایت از تواضع و ادب است. او به پدر نگفت که مرا ذبح کن یا آنچه می خواهی انجام بده؛ بلکه با اشاره به امر الهی، پدر را به اجرای آن فرمان ترغیب کرد تا ضمن اعلام رضایت خویش، قلب پدر را تسکین دهد که این فرمان، فرمان خداست و در اجرای آن نباید تعللی روا داشت.&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۶، ص۲۷۳-۲۷۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> همچنین ستودن اسماعیل(ع) به وصف صبر در آیه (وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِينَ)&lt;ref&gt;انبیاء: ۸۵.&lt;/ref&gt; بیانگر شکیبایی اسماعیل(ع) در واقعه ذبح است.&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الكبیر، ج۲۲، ص۱۷۶؛ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج۱۵، ص۱۰۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ابراهیم(ع) به خوبی نعمت وجود اسماعیل(ع) را قدر می شناخت و به عنوان یکی از عطایای بزرگ الهی، برای چنین نعمتی شکر می کرد: (الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ذبح فرزند<br /> <br /> چنان که گذشت خداوند، ابراهیم(ع) را به فرزندی بردبار و شکیبا بشارت داده بود.&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۱.&lt;/ref&gt; پس از آنکه آن فرزند (اسماعیل(ع)) به سن تلاش و کار رسید، ابراهیم(ع) در رؤیایی وحیانی دید که فرزندش را به قربانگاه برده و ذبح می کند. وقتی خوابش را برای فرزند تعریف کرد، اسماعیل(ع) بدون درنگ پدر را به امتثال فرمان الهی فراخواند، ولی وقتی که ابراهیم(ع) شروع به ذبح کرد، ندایی از سوی پروردگار شنید که: « ای ابراهیم به رؤیای خود تحقق بخشیدی و آن آزمایش روشن برای تو بود. تو را به ذبحی بزرگ باز خریدیم». این داستان در آیات ۱۰۱-۱۰۷ سوره صافات وارد شده است:<br /> <br /> (فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَمٍ حَلِيمٍ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْي قَالَ يَا بُنَي إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُك فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إبْراهيمُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِك نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِينُ &lt;sym&gt;٭&lt;/sym&gt; وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ).<br /> <br /> تعبیر به «غلام حلیم» تنها بر اسماعیل(ع) قابل انطباق است؛ زیرا عبارت (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْي) بیانگر آن است که داستان ذبح در زمان کودکی وی اتفاق افتاده است.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۱.&lt;/ref&gt; در آن صورت اگر مراد از ذبح، اسحاق باشد با آیه: (فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ)&lt;ref&gt;هود: ۷۱.&lt;/ref&gt;سازگار نخواهد بود؛ زیرا بنابر این آیه، خداوند پس از بشارت ساره به داشتن فرزندی به نام اسحاق، وی را به آمدن یعقوب، نوه اش پس از اسحاق بشارت داد و این نشان می دهد که اسحاق آن قدر می ماند که صاحب فرزندی به نام یعقوب می شود. بنابراین ذبح او در کودکی بی وجه خواهد بود. گذشته از آن  اسحاق هرگز به حجاز گام ننهاد و اسماعیل(ع) هم هرگز به شام پا نگذاشت.&lt;ref&gt;مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۴۳.&lt;/ref&gt; بنابراین وجود تنها یک قربانگاه، آن هم در مکه، ذبیح بودن اسماعیل(ع) را تأیید می کند.&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در اسرار این فرمان شگفت انگیز الهی به ذبح فرزند، گفته شده که خداوند از این راه می خواست تا با آزمودن ابراهیم(ع)، موانع مقام خُلّت را از خلیلش بردارد&lt;ref&gt;ر.ک: انصاری، كشف الاسرار، ج۸، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; و ابراهیم(ع) را الگویی برای تقرب به خدا قرار دهد.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۴.&lt;/ref&gt; وقتی ابراهیم(ع) در این آزمون سربلند بیرون آمد و آمادگی خویش را برای ذبح فرزندش در عمل نشان داد، خداوند گوسفندی را فدای اسماعیل(ع) نمود.&lt;ref&gt;.صافات: ۱۰۷.&lt;/ref&gt; در این هنگام جبرئیل با ابراهیم و اسماعیل(ع) تکبیر گفتند و تکبیرات روز عید از اینجا جزء سنت ابراهیمی قرار گرفت.&lt;ref&gt;طبرسی، كشف الاسرار، ج۸، ص۲۹۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مکان قربانی در سرزمین منا نزدیک جمره وسطی است.&lt;ref&gt;مجمع البیان، ج۸، ص۳۲۵؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt; هنگام قربانی، شیطان سه بار ظاهر شد و بسیار کوشید تا ابراهیم(ع) یا اسماعیل(ع) را از اطاعت فرمان الهی منصرف سازد ولی ابراهیم(ع) هر بار او را با هفت سنگ از خود دور ساخت&lt;ref&gt;ابن ابی حاتم، تفسیر ابن ابی حاتم، ج۱، ص۲۳۴-۲۳۵؛ حمیری، قرب الاسناد، ص۱۴۷.&lt;/ref&gt; و همین عمل به عنوان رمی جمرات در مناسک حج باقی ماند.&lt;ref&gt;سیوطی، الدر المنثور، ج۷، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> رسیدن به مقام امامت<br /> <br /> از جمله اتفاقات شیرین در زندگی ابراهیم(ع) در مکه آن بود که وی پس از آنکه از تمام امتحانات سخت و سنگین، آبرومندانه و پیروزمندانه بیرون آمد و بر همه مشکلات و تمایلات خویش غلبه کرد، خداوند به او مقام امامت را عنایت کرد.<br /> <br /> این نکته در سوره بقره به این صورت بازگو شده است: (وَإِذِ ابْتَلَى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُك لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنجا که رخداد ذبح اسماعیل(ع) در روز دهم ذی الحجه اتفاق افتاد،&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt; همان روز به عنوان عید اضحی (قربان) انتخاب شد. به تعبیر قرآن ذبح اسماعیل(ع) ابتلای عظیمی بود که ابراهیم(ع) به آن امتحان شد: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِينُ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۶.&lt;/ref&gt; تعبیر به: (فأتمّهنّ) در آیه ۱۲۴ سوره بقره نشان می دهد تشرف ابراهیم(ع) به مقام امامت، هنگامی بود که همه امتحانات، از جمله ذبح فرزند که امتحانی سخت بود، به پایان رسید.<br /> <br /> فراخوانی مردم به حج پس از مقام امامت<br /> <br /> ابراهیم(ع) پس از تجدید بنای کعبه،&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; از جانب خداوند مأمور شد مردم را به حج فراخواند. قرآن در این باره می فرماید: (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ).&lt;ref&gt;حج: ۲۷.&lt;/ref&gt; شاید بتوان از تعبیر به: (فِي النَّاسِ) چنین استفاده کرد که ابراهیم(ع) پس از آنکه امام ناس (مردم) شد، مأموریت یافت، همه مردم را به حج فرا بخواند.<br /> <br /> برابر نقلی، ابراهیم(ع) پس از این فرمان بر بالای کوه ابوقبیس&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۲۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۱۵.&lt;/ref&gt; و برابر نقلی دیگر بر بالای مقام&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۶. مقام، سنگی معروف نزدیک کعبه است که ابراهیم(ع) در حال ساختن کعبه روی آن می ایستاد.&lt;/ref&gt; ایستاد و مردم را به حج فراخواند. برخی احتمال داده اند مراد از فراخوانی به حج در اینجا، ممکن است قصدکردن خانه خدا برای زیارت باشد نه انجام مناسک حج.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی از علی بن ابراهیم قمی آمده است: هنگامی که ابراهیم(ع) مأموریت یافت تا مردم را به حج فرا خواند، عرض کرد: «خدایا صدایم به مردم نمی رسد». خطاب آمد: '''«عليك الأذان وعليَّ البلاغ»'''؛ «تو اعلام كن، من به گوش آنها می رسانم». ابراهیم(ع) بر محل مقام برآمد و انگشت در گوش نهاد و رو به سوی شرق و غرب فریاد برآورد: '''«أيّها الناس كُتب عليكم الحجّ الی البيت العتيق فأجيبوا ربّكم»'''؛ «ای مردم حج خانه خدا بر شما نوشته شد، پس دعوت پروردگارتان را پاسخ دهید».<br /> <br /> خداوند صدای ابراهیم(ع) را به گوش همگان حتی کسانی که در صلب پدران و رحم مادران بودند رساند و آنها پاسخ دادند: '''«لبّيک اللّهمّ لبّيک»'''. بدین ترتیب تمام کسانی که از آن روز تا قیامت در مراسم حج شرکت می کنند از کسانی هستند که آن روز به دعوت ابراهیم(ع) پاسخ داده اند.&lt;ref&gt;تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ عروسی، نورالثقلین، ج۳، ص۴۸۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> انجام مناسک حج<br /> <br /> ابراهیم(ع) هم کعبه را تجدید بنا کرد و هم بنیانگذار حج ابراهیمی شد. او هنگام ساختن کعبه از خداوند خواست تا مناسک حج را به وی و فرزندش تعلیم دهد: (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۸.&lt;/ref&gt; برابر برخی روایات، نخستین حج ابراهیم(ع) پس از بنای کعبه بوده است.&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۰۰.&lt;/ref&gt; دعای حضرت ابراهیم(ع) مستجاب شد. خداوند جبرئیل را فرستاد تا در طول مناسک، ابراهیم و اسماعیل(ع) را همراهی کرده و مناسک حج را به آنان تعلیم  دهد.&lt;ref&gt;کلینی، کافی، ج۴، ص۲۰۲؛ بحارالانوار، ج۱۲، ص۹۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گفتنی است برابر روایات، آدم ابوالبشر نخستین حج گزار بود.&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۷.&lt;/ref&gt; همچنین از روایتی دیگر استفاده می شود که مردم عرب هم قبل از عزیمت ابراهیم(ع) به مکه و ساختن کعبه، با همان کعبه ویران، حجشان را به  جا می آوردند.&lt;ref&gt;بحارالانوار، ج۱۲، ص۹۴.&lt;/ref&gt; البته روشن است که حجّ قبل از حضرت ابراهیم با حجّ ابراهیمی تفاوت داشت، یعنی هر کدام دارای حجّی با مناسک متفاوت بوده است.<br /> <br /> # پیوند مناسک حج با ابراهیم(ع) و خانواده اش<br /> <br /> بی تردید هر کسی داستان ابراهیم(ع) و هاجر را مرور کند و از سویی اعمال و مناسک حج را در نظر آورد، اولین چیزی که برداشت می کند این است که بین این اعمال با آنچه که بر ابراهیم(ع) و خانواده اش گذشت، پیوند معناداری وجود دارد. حتی اسامی برخی از اماکن چون مقام ابراهیم(ع) و حجر اسماعیل(ع) به نام آنان شناخته می شود.<br /> <br /> با مراجعه به آیات و روایات نیز به خوبی می توان دریافت که مناسک حج با زندگی ابراهیم(ع) گره خورده است؛ به گونه ای که مناسک حج، نوعی بازسازی نمادین مجاهدت ها، پایداری ها و از خودگذشتگی های آن خانواده الهی است.<br /> <br /> در این قسمت به اختصار بخش هایی از این مسئله تبیین می شود:<br /> <br /> کعبه و طواف<br /> <br /> ابراهیم(ع) کعبه را به امر الهی بازسازی می کند: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۷.&lt;/ref&gt; همچنین او و فرزندش مأموریت می یابند که بیت الله الحرام را از آلودگی های ظاهری و باطنی تطهیر کنند و محیط آن را برای طواف کنندگان، مجاوران و نمازگزاران آماده سازند: (وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> کعبه و مطاف یکی از کلیدی ترین و مقدس ترین اماکنی است که پیوند تنگاتنگی با مناسک حج دارد و بدون طواف، حج محقق نمی شود.&lt;ref&gt;ابن حیون، دعائم الاسلام، ج۱، ص۳۱۲.&lt;/ref&gt; در روایتی از رسول اسلام(ص)، طواف، زینت کعبه دانسته شده است: '''«اَنَّ زَينَ الكَعبةِ الطَّوافُ»'''.&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۰۶.&lt;/ref&gt; کعبه، قبله ابراهیم(ع) بود&lt;ref&gt;سیوطی، الدرالمنثور، ج۱، ص۱۴۷.&lt;/ref&gt; و ابراهیم(ع) بر گرد آن طواف می کرد.&lt;ref&gt;ابن حیدر، بیان السعاده، ج۳، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مقام ابراهیم(ع)<br /> <br /> یکی دیگر از مکان هایی که به نام ابراهیم(ع) گره خورده است و در مناسک حج، نقش عمده ای دارد، مقام ابراهیم(ع) است.<br /> <br /> به تعبیر قرآن، مقام ابراهیم(ع) یکی از آیات بینات الهی در مسجدالحرام است: (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ).&lt;ref&gt;آل عمران: ۹۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مقام ابراهیم(ع)، سنگی است در مسجدالحرام نزدیک درِ کعبه که نشانه پای حضرت ابراهیم(ع) بر آن نقش بسته است.&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۸۷.&lt;/ref&gt; حاجیان موظف اند نماز طواف را در آن محل به  جا آورند؛ (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْراهِيمَ مُصَلّى).&lt;ref&gt;بقره: ۱۲۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بر اساس روایات، نماز طواف واجب باید پشت مقام ابراهیم(ع) به  جا آورده شود؛ به گونه ای که مقام ابراهیم(ع) قبله نمازگزار قرار گیرد. در روایت معاویة بن عمار از امام صادق(ع) در این باره آمده است: '''«إذا فَرغتَ مِن طَوافِك فَائتِ مَقامَ ابراهيمَ'''(ع) '''فَصَلِّ رَكعَتَينِ وَاجْعَلهُ إماماً»'''.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۴، ص۴۲۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی همه حرم&lt;ref&gt;طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۳، به نقل از مجاهد.&lt;/ref&gt; و بعضی ها هم همه مسجدالحرام را مقام ابراهیم(ع) می دانند&lt;ref&gt;ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج۳، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt;؛ ولی از روایات اهل بیت(ع) استفاده می شود که مقام ابراهیم(ع) همان سنگ معروف نزدیک درِ کعبه است.&lt;ref&gt;ر.ک: طوسی، تهذیب الاحكام، ج۵، ص۱۳۷-۱۳۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در وجه نامگذاری این سنگ به مقام ابراهیم(ع) آرای مختلفی ذکر شده است؛ از جمله:<br /> <br /> # سنگی است که ابراهیم(ع) هنگام ساختن کعبه روی آن می ایستاد.&lt;ref&gt;بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۱۱۷؛ طبری، جامع البیان (تفسیر طبری)، ج۱، ص۷۴۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # سنگی است که ابراهیم(ع) روی آن ایستاد و همه جهانیان را به موسم حج دعوت کرد؛&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۸۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۲، ۱۱۶-۱۱۷.&lt;/ref&gt; (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ).&lt;ref&gt;حج: ۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> # سنگی است که همسر اسماعیل(ع) زیر پای ابراهیم(ع) قرار داد هنگامی که می خواست سرش را از گرد و غبار پاک کند.&lt;ref&gt;طبری، جامع البیان (تفسیر طبری)، ج۱، ص۷۴۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ممکن است بین این نقل ها تفاوتی نباشد؛ بلکه هر کدام در جای خودش اتفاق افتاده باشد.<br /> <br /> صفا و مروه<br /> <br /> «مسعی»، حد فاصل بین کوه صفا و مروه، که در آن عمل «سعی» انجام می شود، از جمله اماکن کلیدی در مناسک حج و عمره است. این مکان و اشواط هفت گانه سعی بین دو کوه صفا و مروه، یادآور خاطره تشنگی اسماعیل(ع) و دویدن مادرش، هاجر، بین آن دو کوه است. هاجر برای یافتن راه چاره، هفت بار بین این دو کوه رفت و آمد کرد و همین عدد (هفت شوط) به عنوان بخشی از مناسک حج و عمره تشریع شد&lt;ref&gt;شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۲.&lt;/ref&gt;و دو کوه صفا و مروه از شعائر الهی قلمداد شدند: (إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوْ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به یاد آن همه ایثار و ازخودگذشتگی ابراهیم(ع) و همسرش در راه خدا، حاجیان با انجام عمل سعی درس استقامت و پایمردی می آموزند.<br /> <br /> عرفات و مشعرالحرام<br /> <br /> سرزمین «عرفات»، که وقوف در آن از ارکان حج است و بدون آن، حج محقق نمی شود،&lt;ref&gt;ابن حیون، دعائم الاسلام، ج۱، ص۳۳۷؛ ترمذی، سنن الترمذی، ج۴، ص۲۸۲.&lt;/ref&gt; با نام ابراهیم(ع) پیوند وثیقی دارد. عرفات و مشعرالحرام، اماکن ویژه ذکر، عبادت و مناسک اند: (فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در وجه نامگذاری عرفات به این نام، دلایل مختلفی ذکر شده است؛ از جمله آنکه جبرئیل در این سرزمین در روز عرفه به ابراهیم(ع) گفت: '''«اعترف بذنبك واعرف مناسكك»'''؛ «به گناهت (از باب تضرع و تعبد) اعتراف کن و مناسک خویش را بیاموز».&lt;ref&gt;شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۶.&lt;/ref&gt; در روایتی دیگر پس از آنکه جبرئیل مناسک حج را در این سرزمین به ابراهیم(ع) آموزش داد، از او پرسید: «عرفتَ؟»؛ «آموختی؟» پاسخ داد: «عرفتُ»؛ «آری آموختم». به همین دلیل آن سرزمین «عرفات» نامیده شد.&lt;ref&gt;ابن ابی شیبه، المصنف، ج۴، ص۳۵۷-۳۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> منا و اعمال آن<br /> <br /> «منا» سرزمین مقدسی است که جایگاه ویژه ای در مناسک حج دارد. جای جای این سرزمین یادآور ابراهیم(ع) است. در وجه نامگذاری این مکان به «منا» گفته شده است که جبرئیل(ع) به ابراهیم(ع) در این سرزمین گفت: '''«تمَنَّ يا ابراهيم»''' ای ابراهیم آرزو کن؛ به همین جهت به «منا» موسوم شد.&lt;ref&gt;علل الشرائع، ج۲، ص۳۴۵.&lt;/ref&gt; برابر نقل دیگر، ابراهیم(ع) در این سرزمین آرزو کرد که به جای اسماعیل(ع)، فدیه ای از قوچ قربانی شود.&lt;ref&gt;عینی، عمدة القاری، ج۷، ص۱۱۸؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در این سرزمین چند عمل مهم حج انجام می شود که عبارتند از: رمی جمرات، قربانی و حلق. در همه این اعمال، به ویژه رمی و قربانی، نقش ابراهیم(ع) دیده می شود.<br /> <br /> در باب علت رمی جمرات، روایت شده است که چون ابراهیم(ع) می خواست اسماعیل(ع) را به قربانگاه بیاورد، شیطان ظاهر شد و ابراهیم(ع) وی را با هفت سنگ از خود دور کرد:<br /> <br /> عن علی(ع):إنّ الجمار إنّما رمیت، لأنّ جبرائیل حین أرى ابراهیم(ع) المشاعر برز له إبلیس فأمره جبرئیل أن یرمیه فرماه بسبع حصیات، فدخل عند الجمرة الأولى تحت الأرض فأمسک، ثمّ إنّه برز له عند الثانیة، فرماه بسبع حصیات أخر فدخل تحت الأرض فی موضع الثانیة، ثم برز له فی موضع الثالثة فرماه بسبع حصیات فدخل فی موضعها.&lt;ref&gt;حمیری، قرب الاسناد، ص۱۴۷؛ بیهقی، سنن الكبری، ج۵، ۱۵۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> «قربانی» ازجمله اعمال ویژه حج است که باید پیش از حلق (تراشیدن سر) انجام شود: (وَلاَ تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این عمل، تداعی گرِ داستان ذبح اسماعیل(ع) است که به امر الهی به فدیه ای عظیم تبدیل شد: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ).&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (فدینا) از ماده «فدی» به معنای پیش مرگ شدن و قراردادن چیزی به عنوان بلاگردان چیزی یا شخصی دیگر است.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۱۱۶.&lt;/ref&gt; بدین ترتیب قوچی بزرگ بلاگردان جان اسماعیل(ع) شد؛&lt;ref&gt;قمی مشهدی، کنزالدقائق، ج۱۱، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt; این کار به عنوان یک سنت ابراهیمی در آیندگان تا پایان جهان ماندگار ماند. قرآن در این باره به دنبال آیه پیشین می فرماید: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ)؛&lt;ref&gt;صافات: ۱۰۸.&lt;/ref&gt; بدین وسیله نام ابراهیم(ع) را در امت های بعدی، استمرار بخشید.<br /> <br /> حج زمینه ای برای درک محضر امام<br /> <br /> با ملاحظه آنچه در مباحث پیشین گذشت می توان با اطمینان کامل گفت مناسک حج، الگو گرفته از مجاهدت ها و ایثارگری های ابراهیم خلیل(ع) است.&lt;ref&gt;ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۰.&lt;/ref&gt; بی جهت نیست که این آیین به «حج ابراهیمی» شهرت یافته است. شاید مناسک حج، تفسیر عملی آیاتی چون (وَاجْعَلْ لِّي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ)&lt;ref&gt;شعراء: ۸۴.&lt;/ref&gt; باشد؛ زیرا در جای دیگر به دنبال نام ابراهیم و اسحاق و یعقوب(ع) آمده است: (وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيّاً).&lt;ref&gt;مریم: ۵۰.&lt;/ref&gt; در برخی از روایات پیامبر(ص) است که فرمود: '''«أنا دعوة أبي ابراهيم»'''؛ «من در اثر دعای پدرم ابراهیم(ع) هستم».&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۶۲.&lt;/ref&gt; بعضی از دانشمندان با استفاده از این روایت، مراد از (لِسَانَ صِدْقٍ)&lt;ref&gt;تعبیر به لسان صدق در آیاتی چون (وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ) (شعراء:۸۴) و (وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا) (مریم: ۵۰) آمده است.&lt;/ref&gt; را وجود پیشوایانی از نسل ابراهیم(ع) دانسته اند که مکتب توحیدی او را زنده نگه داشته اند.<br /> <br /> روشن است که دعای ابراهیم(ع) با ظهور پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع)، تحقق یافت و ذکر خیر ابراهیم(ع) به عنوان بنیانگذار مکتب توحیدی در جهان ماندگار شد.<br /> <br /> همین معنا در آیه (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ)&lt;ref&gt;زخرف: ۲۸.&lt;/ref&gt; نیز تکرار شد. بر اساس روایات در تفسیر این آیه می خوانیم: '''«يعني به الإمامة»'''؛&lt;ref&gt;قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt; بدین معنا که خداوند امامت را در ذریه ابراهیم(ع) تداوم بخشید. لازم به ذکر است هر چند در آیه سخنی از امامت نشده است و تنها از توحید سخن گفته شده است، ولی امامت مندرج در توحید است؛ زیرا یکی از شاخه های توحید، توحید در مالکیت، ولایت و رهبری است و امامان امامت خویش را از خدا می گیرند و خود استقلالی ندارند. بنابراین امامت یکی از شئون (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً) است.&lt;ref&gt;ر.ک: مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۵۷ - ۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با این بیان، چون ابراهیم(ع) امام ناس است، در مناسک حج امام و جلودار است. بنابر وعده خداوند، امامت توحیدی در نسل او برای همیشه باقی و ماندگار است. جالب آنکه بر اساس روایات، خود حج، تمامیّتش به لقاء امام و درک محضر اوست: '''«تمام الحجّ لقاء الامام»'''&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ازاین رو در تفسیر تأویلی آیه (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ)&lt;ref&gt;حج: ۲۹.&lt;/ref&gt;، که در ارتباط با موسم حج در عید قربان است، از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: یعنی '''«لقاء الإمام»'''. هنگامی که راوی با شگفتی پرسید چطور ممکن است این آیه که درباره گرفتن ناخن و امثال آن است، به لقاء امام تفسیر شود؟! امام در پاسخ فرمود: «قرآن ظاهر و باطنی دارد»؛&lt;ref&gt;الکافی، ج۴، ص۵۴۹.&lt;/ref&gt; یعنی ملاقات امام در اینجا از باب معنای باطنی آیه است.<br /> <br /> همین معنا در واژه «یأتوک» در آیه (وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوك)&lt;ref&gt;حج: ۲۷.&lt;/ref&gt; نیز قابل استفاده است؛ زیرا برابر این آیه کریمه، ابراهیم(ع) مأمور شد تا مردم را به حج فرا خواند تا آنان با انجام مناسک حج نزد او که امام ناس است بار یابند. واژه «یأتوک» به جای «یأتون البیت» یا «يأتون الکعبه» بیانگر همین معناست که حج برای رسیدن به پیشگاه امام (ابراهیم) است.&lt;ref&gt;به نظر می رسد آنچه برخی مفسران اهل سنت در این باب آورده اند ناتمام است. فخر رازی دراین باره می نویسد: '''«إنّما قال یأتوك، لأنّه - أی ابراهیم - هو المنادی، فمن أتی بمکّه حاجّاً فکأنّه أتی إبراهیم لأنّه یجیب نداء»''' (ر.ک: فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۳، ص۲۲۰).&lt;/ref&gt; کعبه آن سنگ نشانی است که ره گم نکنی.<br /> <br /> همین معنا را می توان از دعای ابراهیم(ع) در ابتدای ورودش به مکه استنباط کرد؛ آنجا که به درگاه الهی عرضه داشت: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَىهِمْ)؛ «خدایا دل های گروهی از مردم را متوجه آنها کن».&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ضمیر جمع در (الیهم) به جای «الیهما» (به فرض آنکه مرجع ضمیر هاجر و اسماعیل(ع) باشد) و یا به جای «إلیه» (به فرض آنکه مرجع ضمیر بیت الله باشد)، بیانگر آن است که ابراهیم(ع) برای جمعی از ذریه اش دعا می کند که در آینده می آیند و به همین جهت همه ضمائر و افعال در این آیه (لیقیموا، ارزقهم، لعلّهم یشکرون)، به صورت جمع آمده است: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِك الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَىهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ).&lt;ref&gt;ابراهیم: ۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به همین جهت در روایتی از امام باقر(ع) درباره این آیه می خوانیم: '''«نحن هم ونحن بقيّة تلک الذرّيّة»'''؛ «مراد از این آیه ما هستیم و ما ادامه همان ذرّیه ایم».&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> &lt;br /&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%AA&diff=68534 2026-06-13T16:38:02Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>== بخش ادغام‌شده ==<br /> <br /> [[File:فانوس هدايت-۰۰۱.jpeg|۲۶۲x۲۰۴px]]<br /> <br /> فانوس هدايت<br /> <br /> '''پاسخ کتاب:'''<br /> <br /> '''«سؤالاتی که باعث هدایت جوانان شد»'''<br /> <br /> '''مؤلّف:'''<br /> <br /> '''احمد پیمانی'''<br /> <br /> = فهرست =<br /> <br /> [[#ديباچه|ديباچه ۱۵]]<br /> <br /> [[#مقدمه|مقدّمه ۱۷]]<br /> <br /> [[#نقد-ادعاهاي-نويسنده-در-مقدمه-کتاب|نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب ۳۵]]<br /> <br /> [[#sym.sym-ازدواج-ام-کلثوم-دختر-امام-عليsym۷sym-با-عمر-بن-خطاب|۱. ازدواج ام کلثوم دختر امام علي‌۷ با عمر بن خطاب ۵۰]]<br /> <br /> [[#پذيرش-خلافت-ابوبکر-و-عمر-از-سوي-امام-عليsym۷sym|۲. پذيرش خلافت ابوبکر و عمر از سوي امام علي‌۷ ۵۳]]<br /> <br /> [[#نامگذاري-فرزندان-امام-عليsym۷sym|۳. نامگذاري فرزندان امام علي‌۷ ۵۹]]<br /> <br /> [[#نپذيرفتن-خلافت-از-سوي-امام-عليsym۷sym|۴. نپذيرفتن خلافت از سوي امام علي‌۷ ۶۱]]<br /> <br /> [[#دفاع-امام-عليsym۷sym-از-همسرش-در-برابر-متعرضين|۵. دفاع امام علي‌۷ از همسرش در برابر متعرضين ۶۵]]<br /> <br /> [[#ازدواج-اهل-بيت-با-خلفا-و-نامگذاري-فرزندان-به-نام-آنها|۶. ازدواج اهل بيت با خلفا و نامگذاري فرزندان به نام آنها ۶۷]]<br /> <br /> [[#آگاهي-امامان-از-مرگ-خويش|۷. آگاهي امامان از مرگ خويش ۷۷]]<br /> <br /> [[#رفتار-امام-حسن-و-امام-حسينsym۸sym-با-خلفاي-زمان-خود|۸. رفتار امام حسن و امام حسين۸ با خلفاي زمان خود ۸۱]]<br /> <br /> [[#چگونگي-مصحف-فاطمهsym۳sym|۹. چگونگي مصحف فاطمه‌۳ ۹۱]]<br /> <br /> [[#فراواني-نام-خلفا-در-ميان-راويان-احاديث-شيعيان|۱۰. فراواني نام خلفا در ميان راويان احاديث شيعيان ۹۴]]<br /> <br /> [[#لزوم-بردباري-هنگام-مصيبت-و-عزاداري|۱۱. لزوم بردباري هنگام مصيبت و عزاداري ۹۵]]<br /> <br /> [[#قمهزني-براي-عزاي-امام-حسينsym۷sym|۱۲. قمه‌زني براي عزاي امام حسين‌۷ ۱۰۵]]<br /> <br /> [[#صحابه-و-واقعه-غدير|۱۳.صحابه و واقعه غدير ۱۰۶]]<br /> <br /> [[#امام-عليsym۷sym-و-قضيه-دوات-و-قلم|۱۴.امام علي و قضيه دوات و قلم ۱۱۷]]<br /> <br /> [[#بررسي-اعتبار-روايات-کتاب-کافي|۱۵. بررسي اعتبار روايات کتاب کافي ۱۱۹]]<br /> <br /> [[#وجود-نام-عبد-در-ميان-نامهاي-شيعيان|۱۶. وجود نام «عبد» در ميان نام‌هاي شيعيان ۱۲۰]]<br /> <br /> [[#اقدام-امام-عليsym۷sym-منصب-خلافت|۱۷. اقدام امام علي‌۷ براي منصب خلافت ۱۲۲]]<br /> <br /> [[#سيره-امام-عليsymsymsym۷sym-در-رفتار-با-خلفاي-راشدين|۱۸. سيره امام علي‌۷ در رفتار با خلفاي راشدين ۱۲۳]]<br /> <br /> [[#فتوحات-خلفا-و-تفرقه-امت-در-زمان-امام-عليsym۷sym|۱۹. فتوحات خلفا و تفرقه امت در زمان امام علي‌۷ ۱۳۶]]<br /> <br /> [[#صلح-امام-حسنsym۷sym-با-معاويه|۲۰. صلح امام حسن۷ با معاويه ۱۳۹]]<br /> <br /> [[#سجده-بر-تربت-امام-حسينsym۷sym|۲۱. سجده بر تربت امام حسين‌۷ ۱۴۰]]<br /> <br /> [[#ارتداد-صحابه-پس-از-پيامبرsym۹sym|۲۲. ارتداد صحابه پس از پيامبر‌۹ ۱۴۱]]<br /> <br /> [[#امتداد-امامت-از-نسل-امام-حسينsym۷sym|۲۳. امتداد امامت از نسل امام حسين‌۷ ۱۴۲]]<br /> <br /> [[#امامت-نماز-جماعت-در-غياب-پيامبرsym۹sym|۲۴. امامت نماز جماعت در غياب پيامبر‌۹ ۱۴۳]]<br /> <br /> [[#__RefHeading___Toc۱۱۹۰۷۲۰۸۴|۲۵. شيعه و غيبت امام زمان‌[ ۱۴۴]]<br /> <br /> [[#خوابيدن-امام-عليsym۷sym-در-بستر-پيامبرsym۹sym|۲۶. خوابيدن امام علي‌۷ در بستر پيامبر‌۹ ۱۴۷]]<br /> <br /> [[#امامان-اهل-بيتsymsym-و-مسئله-تقيه|۲۷. امامان اهل بيت‌: و مسئله تقيه ۱۵۰]]<br /> <br /> [[#فلسفه-تعيين-امام-و-ضرورت-نداشتن-وجود-امام-معصوم-در-همه-مکانها|۲۸. فلسفه تعيين امام و ضرورت نداشتن وجود امام معصوم در همه مکان‌ها ۱۵۴]]<br /> <br /> [[#مسئله-فدک-و-ارث-نبردن-زنان-از-زمين|۲۹. مسئله فدک و ارث نبردن زنان از زمين ۱۵۶]]<br /> <br /> [[#رفتار-دوگانه-ابوبکر-و-امام-عليsym۷sym-با-مرتدان|۳۰. رفتار دوگانه ابوبکر و امام علي با مرتدان ۱۶۰]]<br /> <br /> [[#اقدام-امام-عليsym۷sym-براي-تصدي-خلافت|۳۱. اقدام امام علي براي تصدي خلافت ۱۶۱]]<br /> <br /> [[#اثبات-عصمت-و-امامت-بقيه-امامانsymsym|۳۲. اثبات عصمت و امامت بقيه امامان‌: ۱۶۳]]<br /> <br /> [[#انتساب-امام-صادقsym۷sym-به-ابوبکر|۳۳. انتساب امام صادق‌۷ به ابوبکر ۱۶۴]]<br /> <br /> [[#ارتباط-فتح-بيتالمقدس-با-حقانيت-مذهب|۳۴. ارتباط فتح بيت‌المقدس با حقانيت مذهب ۱۶۶]]<br /> <br /> [[#ارتباط-امام-علي-بن-ابيطالبsym۷sym-با-عمر-بن-خطاب|۳۵. ارتباط امام علي بن ابيطالب با عمر بن خطاب ۱۶۷]]<br /> <br /> [[#شرايط-محل-سجده-در-نماز|۳۶.‌شرايط محل سجده در نماز ۱۶۸]]<br /> <br /> [[#چگونگي-قضاوت-و-حکمراني-حضرت-مهديsymsym|۳۷. چگونگي قضاوت و حکمراني حضرت مهدي‌[ ۱۶۸]]<br /> <br /> [[#چگونگي-تعامل-حضرت-مهديsymsym-با-مخالفان|۳۸. چگونگي تعامل حضرت مهدي‌[ با مخالفان ۱۶۹]]<br /> <br /> [[#کيفيت-تولد-امامانsymsym|۳۹. کيفيت تولّد امامان‌: ۱۷۰]]<br /> <br /> [[#ممنوع-بودن-بردن-نام-حضرت-مهديsymsym|۴۰. ممنوع بودن بردن نام حضرت مهدي‌[ ۱۷۴]]<br /> <br /> [[#عبدالله-افطح-و-مسئله-امامت|۴۱. عبدالله افطح و مسئله امامت ۱۷۵]]<br /> <br /> [[#پوشيدن-لباس-سياه|۴۲. پوشيدن لباس سياه ۱۷۶]]<br /> <br /> [[#متعدد-بودن-فرقههاي-شيعه|۴۳. متعدد بودن فرقه‌هاي شيعه ۱۷۹]]<br /> <br /> [[#شروط-امامت-نزد-شيعه-و-امامت-حضرت-مهديsymsym|۴۴. شروط امامت نزد شيعه و امامت حضرت مهدي‌[ ۱۸۰]]<br /> <br /> [[#وجود-مصاحف-متعدد-نزد-شيعه|۴۵. وجود مصاحف متعدد نزد شيعه ۱۸۱]]<br /> <br /> [[#سيره-پيامبرsym۹sym-و-امام-عليsym۷sym-در-هنگام-عزاداري|۴۶. سيره پيامبر۹ و امام علي۷ در هنگام عزاداري ۱۸۹]]<br /> <br /> [[#تسلط-علماي-شيعه-به-ادبيات-عرب|۴۷. تسلط علماي شيعه به ادبيات عرب ۱۹۰]]<br /> <br /> [[#ارتداد-صحابه-پس-از-پيامبرsym۹sym-۱|۴۸. ارتداد صحابه پس از پيامبر‌۹ ۱۹۱]]<br /> <br /> [[#اختلاف-و-تضاد-در-روايات-شيعه-و-اهل-سنت|۴۹. اختلاف و تضاد در روايات شيعه و اهل سنت ۱۹۲]]<br /> <br /> [[#استحباب-گريه-بر-امام-حسينsym۷sym|۵۰. استحباب گريه بر امام حسين‌۷ ۱۹۸]]<br /> <br /> [[#عزاداري-ويژه-براي-امام-حسينsym۷sym|۵۱. عزاداري ويژه براي امام حسين‌۷ ۱۹۸]]<br /> <br /> [[#ولايت-در-قرآن|۵۲. ولايت در قرآن ۱۹۹]]<br /> <br /> [[#فتوحات-مسلمين-در-زمان-صحابه|۵۳. فتوحات مسلمين در زمان صحابه ۲۰۱]]<br /> <br /> [[#حکم-فقهي-نماز-جمعه|۵۴. حکم فقهي نماز جمعه ۲۰۲]]<br /> <br /> [[#شيعيان-و-تحريف-قرآن|۵۵. شيعيان و تحريف قرآن ۲۰۳]]<br /> <br /> [[#نور-الهي-و-ولايت-اهل-بيتsymsym|۵۶. نور الهي و ولايت اهل بيت ۲۱۰]]<br /> <br /> [[#خلافت-و-حکومت-امامان-معصومsymsymsymsym|۵۷. خلافت و حکومت امامان معصوم‌: ۲۱۲]]<br /> <br /> [[#جايگاه-خلفا-نزد-صادقينsym۸sym|۵۸. جايگاه خلفا نزد صادقين۸ ۲۱۳]]<br /> <br /> [[#نام-خلفا-در-ميان-فرزندان-اهل-بيتsymsym|۵۹. نام خلفا در ميان فرزندان اهل بيت: ۲۱۶]]<br /> <br /> [[#شرط-ورود-به-بهشت|۶۰. شرط ورود به بهشت ۲۱۷]]<br /> <br /> [[#اعلان-ولايت-امام-عليsym۷sym-در-دوران-رسالت|۶۱. اعلان ولايت امام علي۷ در دوران رسالت ۲۲۱]]<br /> <br /> [[#نامه-امام-عليsymsymsym۷sym-به-معاويه|۶۲. نامه امام علي‌۷ به معاويه ۲۲۲]]<br /> <br /> [[#رضايت-الهي-از-بيعتsymsymکنندگان-در-بيعت-رضوان|۶۳. رضايت الهي از بيعت‌کنندگان در بيعت رضوان ۲۲۶]]<br /> <br /> [[#وجوب-محبت-به-اهل-بيتsymsymsymsym|۶۴. وجوب محبت به اهل بيت‌: ۲۲۷]]<br /> <br /> [[#تشنگي-امام-حسينsym۷sym-و-اهل-بيت-در-روز-عاشورا|۶۵. تشنگي امام حسين۷ و اهل بيت در روز عاشورا ۲۳۰]]<br /> <br /> [[#پيدايش-شيعه-در-دوران-رسول-خداsymsymsym۹sym|۶۶. پيدايش شيعه در دوران رسول خدا‌۹ ۲۳۲]]<br /> <br /> [[#ديدگاه-شيعه-در-قضيه-symsymافک-و-همسران-رسول-خداsymsymsym۹sym|۶۷. ديدگاه شيعه در قضيه «افک» و همسران رسول خدا‌۹ ۲۳۳]]<br /> <br /> [[#قدرت-غيبي-امامان-معصوم|۶۸. قدرت غيبي امامان معصوم ۲۳۴]]<br /> <br /> [[#فضائل-اميرsymsymمؤمنانsym۷sym-در-روايات-صحابه|۶۹. فضائل امير‌مؤمنان۷ در روايات صحابه ۲۳۷]]<br /> <br /> [[#رفتار-خلفا-و-امام-عليsym۷sym-با-مخالفان-و-معاندان|۷۰. رفتار خلفا و امام علي۷ با مخالفان و معاندان ۲۴۰]]<br /> <br /> [[#تفاوت-رسول-خداsym۹sym-با-امامان|۷۱. تفاوت رسول خدا‌۹ با امامان ۲۴۶]]<br /> <br /> [[#مکان-دفن-رسول-خداsym۹sym|۷۲. مکان دفن رسول خدا‌۹ ۲۴۷]]<br /> <br /> [[#دفن-خلفا-کنار-پيامبرsym۹sym|۷۳. دفن خلفا کنار پيامبر‌۹ ۲۴۹]]<br /> <br /> [[#تحريف-قرآن-و-آيات-ولايت-امام-عليsym۷sym|۷۴. تحريف قرآن و آيات ولايت امام علي‌۷ ۲۵۲]]<br /> <br /> [[#عکسالعمل-صحابه-در-مسئله-خلافت-ابوبکر|۷۵. عکس‌العمل صحابه در مسئله خلافت ابوبکر ۲۵۲]]<br /> <br /> [[#عکسالعمل-صحابه-در-مسئله-خلافت-ابوبکر|۷۶. تقابل امام علي۷ با معاويه ۲۵۲]]<br /> <br /> [[#ايمان-و-عدالت-امام-عليsym۷sym|۷۷. ايمان و عدالت امام علي‌۷ ۲۶۵]]<br /> <br /> [[#برتري-امام-حسن-و-امام-حسينsym۸sym-بر-صحابه|۷۸. برتري امام حسن و امام حسين‌۸ بر صحابه ۲۷۰]]<br /> <br /> [[#حضور-امام-عليsym۷sym-در-شوراي-شش-نفره|۷۹. حضور امام علي۷ در شوراي شش نفره ۲۷۳]]<br /> <br /> [[#جريان-بيعت-انصار-با-ابوبکر|۸۰. جريان بيعت انصار با ابوبکر ۲۷۹]]<br /> <br /> [[#امامت-منصبي-الهی|۸۱. امامت منصبي الهی ۲۸۹]]<br /> <br /> [[#شجره-ملعونه-در-قرآن|۸۲. شجره ملعونه در قرآن ۲۹۱]]<br /> <br /> [[#عدم-تعارض-عصمت-با-تقيه|۸۳. عدم تعارض عصمت با تقيه ۲۹۳]]<br /> <br /> [[#جايز-نبودن-طعنه-بر-قائلان-به-تحريف-قرآن|۸۴. جايز نبودن طعنه بر قائلان به تحريف قرآن ۲۹۴]]<br /> <br /> [[#معناي-ارتداد-صحابه|۸۵. معناي ارتداد صحابه ۲۹۶]]<br /> <br /> [[#همنامي-امام-زمانsymsym-با-پيامبرsym۹sym|۸۶. همنامي امام زمان‌[ با پيامبر‌۹ ۲۹۸]]<br /> <br /> [[#حيات-و-غيبت-امام-زمانsymsym|۸۷. حيات و غيبت امام زمان‌[ ۳۰۰]]<br /> <br /> [[#جواز-تقيه-در-قرآن-و-روايات|۸۸. جواز تقيه در قرآن و روايات ۳۰۹]]<br /> <br /> [[#چرايي-هجرت-ابوبکر-با-پيامبرsym۹sym|۸۹. چرايي هجرت ابوبکر با پيامبر‌۹ ۳۱۰]]<br /> <br /> [[#ويژگيهاي-صحابه-در-قرآن|۹۰. ويژگي‌هاي صحابه در قرآن ۳۱۶]]<br /> <br /> [[#ارتداد-از-ولايت-امام-عليsym۷sym|۹۱. ارتداد از ولايت امام علي‌۷ ۳۲۴]]<br /> <br /> [[#بهترين-امت-هر-پيامبر|۹۲. بهترين امت هر پيامبر ۳۲۴]]<br /> <br /> [[#تقيه-رسول-خداsym۹sym|۹۳. تقيّه رسول خدا‌۹ ۳۲۹]]<br /> <br /> [[#تقيه-رسول-خداsym۹sym|۹۴. پيروي‌ نکردن شيعيان از امام علي۷ در تکفير نکردن مخالفان ۳۲۹]]<br /> <br /> [[#ديدگاه-شيعه-درباره-اجماع|۹۵. ديدگاه شيعه درباره اجماع ۳۳۱]]<br /> <br /> [[#شيعه-زيديه|۹۶. شيعه زيديه ۳۳۲]]<br /> <br /> [[#اعتقاد-به-مهدويت-بر-اساس-اخبار-متواتر|۹۷. اعتقاد به مهدويت بر اساس اخبار متواتر ۳۳۳]]<br /> <br /> [[#دلالت-حديث-منزلت-بر-ولايت-امام-عليsym۷sym|۹۸. دلالت حديث منزلت بر ولايت امام علي‌۷ ۳۳۴]]<br /> <br /> [[#مخلد-نبودن-شيعيان-در-جهنم|۹۹. مخلد نبودن شيعيان در جهنم ۳۳۵]]<br /> <br /> [[#بدا-از-ديدگاه-شيعه|۱۰۰. بدا از ديدگاه شيعه ۳۳۷]]<br /> <br /> [[#حمايت-شيعيان-از-يهود-و-نصاري|۱۰۱. حمايت شيعيان از يهود و نصاري! ۳۴۱]]<br /> <br /> [[#مودت-شيعيان-به-امام-حسنsym۷sym|۱۰۲. مودت شيعيان به امام حسن‌۷ ۳۴۱]]<br /> <br /> [[#بيارتباطي-فرقهگرايي-شيعه-با-حقانيت-تشيع|۱۰۳. بي‌ارتباطي فرقه‌گرايي شيعه با حقّانيت تشيع ۳۴۲]]<br /> <br /> [[#رابطه-امام-عليsym۷sym-با-عثمان-بن-عفان|۱۰۴. رابطه امام علي‌۷ با عثمان بن عفان ۳۴۳]]<br /> <br /> [[#مشورت-عمر-با-امام-عليsym۷sym|۱۰۵. مشورت عمر با امام علي‌۷ ۳۴۶]]<br /> <br /> [[#تصدي-فرمانداري-از-سوي-اصحاب-امام-عليsym۷sym-در-زمان-خلافت-عمر|۱۰۶. تصدي فرمانداري از سوي اصحاب امام علي۷ در زمان خلافت عمر ۳۴۸]]<br /> <br /> [[#اختلاف-علماي-شيعه-و-ارتباط-با-امام-زمانsymsym|۱۰۷. اختلاف علماي شيعه و ارتباط با امام زمان‌[ ۳۴۹]]<br /> <br /> [[#تقيه-در-افعال-امامانsymsym|۱۰۸. تقيه در افعال امامان‌: ۳۵۲]]<br /> <br /> [[#ضرورت-شناخت-و-ايمان-به-امامان-معصومsymsym|۱۰۹. ضرورت شناخت و ايمان به امامان معصوم‌: ۳۵۴]]<br /> <br /> [[#توصيه-رسول-خداsym۹sym-درباره-اهل-بيتsymsym|۱۱۰. توصيه رسول خدا‌۹ در‌باره اهل بيت‌: ۳۵۵]]<br /> <br /> [[#واگذاري-پستهاي-فرماندهي-به-صحابه|۱۱۱. واگذاري پست‌هاي فرماندهي به صحابه ۳۵۶]]<br /> <br /> [[#هلاکت-اسلام-و-کفر|۱۱۲. هلاکت اسلام و کفر ۳۶۰]]<br /> <br /> [[#تبيين-صحيح-حديث-منزلت|۱۱۳. تبيين صحيح حديث منزلت ۳۶۱]]<br /> <br /> [[#دلالت-حديث-اثنا-عشر-خليفه-بر-امامت-امامان-معصومsymsym|۱۱۴. دلالت حديث «اثنا عشر خليفه» بر امامت امامان معصوم‌: ۳۶۲]]<br /> <br /> [[#ارتداد-صحابه-پس-از-رسول-خداsym۹sym|۱۱۵. ارتداد صحابه پس از رسول خدا‌۹ ۳۶۵]]<br /> <br /> [[#عدالت-صحابه|۱۱۶. عدالت صحابه ۳۶۸]]<br /> <br /> [[#عدالت-صحابه|۱۱۷. ازدواج پيامبر۹ با دختران خلفا ۳۶۸]]<br /> <br /> [[#مقصود-از-ارتداد-صحابه|۱۱۸. مقصود از ارتداد صحابه ۳۷۱]]<br /> <br /> [[#ديدگاه-کاشف-الغطا-درباره-بيعت-امام-عليsym۷sym-با-ابوبکر-و-عمر|۱۱۹. ديدگاه کاشف الغطا در‌باره بيعت امام علي۷ با ابوبکر و عمر ۳۷۱]]<br /> <br /> [[#استناد-شيعه-به-حديث-ارتداد-براي-عادل-نبودن-همه-صحابه|۱۲۰. استناد شيعه به حديث ارتداد براي عادل نبودن همه صحابه ۳۷۲]]<br /> <br /> [[#جعلي-بودن-خطبه-مالک-اشتر|۱۲۱. جعلي بودن خطبه مالک اشتر ۳۷۴]]<br /> <br /> [[#چگونگي-بيعت-امام-عليsym۷sym-با-خلفا|۱۲۲. چگونگي بيعت امام علي۷ با خلفا ۳۷۵]]<br /> <br /> [[#عصمت-حضرت-فاطمهsym۳sym|۱۲۳. عصمت حضرت فاطمه‌۳ ۳۷۶]]<br /> <br /> [[#رفتار-متفاوت-امام-عليsym۷sym-با-خلفا-و-اصحاب-جمل-و-صفين|۱۲۴. رفتار متفاوت امام علي با خلفا و اصحاب جمل و صفين ۳۷۷]]<br /> <br /> [[#معناي-خاتميت-و-تداوم-امامت|۱۲۵. معناي خاتميّت و تداوم امامت ۳۷۸]]<br /> <br /> [[#تفسيرصحيح-حديث-منزلت|۱۲۶. تفسيرصحيح حديث منزلت ۳۷۹]]<br /> <br /> [[#قاعده-لطف-و-غيبت-امام-زمان|۱۲۷. قاعده لطف و غيبت امام زمان[‌ ۳۸۰]]<br /> <br /> [[#اثبات-امامت-بهوسيله-معجزه|۱۲۸. اثبات امامت به‌وسيله معجزه ۳۸۰]]<br /> <br /> [[#عصمت-امامانsymsym|۱۲۹. عصمت امامان: ۳۸۲]]<br /> <br /> [[#کمک-گرفتن-از-کفار-در-مقابله-با-شورشيان|۱۳۰. کمک گرفتن از کفار در مقابله با شورشيان ۳۸۴]]<br /> <br /> [[#نفي-امامت-زيد-بن-علي-و-امامت-امام-زمان|۱۳۱. نفي امامت زيد بن علي و امامت امام زمان[ ۳۸۵]]<br /> <br /> [[#دلايل-امامت-امام-عليsym۷sym|۱۳۲. دلايل امامت امام علي‌۷ ۳۸۶]]<br /> <br /> [[#جريان-سرپيچي-از-لشکر-اسامه|۱۳۳. جريان سرپيچي از لشکر اسامه ۳۸۷]]<br /> <br /> [[#قرآن-امام-عليsym۷sym|۱۳۴. قرآن امام علي‌۷ ۳۸۸]]<br /> <br /> [[#مقصود-از-اهل-بيت-از-ديدگاه-شيعه|۱۳۵. مقصود از اهل بيت از ديدگاه شيعه ۳۹۱]]<br /> <br /> [[#اهل-بيتsymsym-و-حديث-ارتداد|۱۳۶. اهل بيت و حديث ارتداد ۳۹۳]]<br /> <br /> [[#صلح-امام-حسن-و-قيام-امام-حسينsym۸sym|۱۳۷. صلح امام حسن و قيام امام حسين‌۸ ۳۹۵]]<br /> <br /> [[#شرکت-نداشتن-امام-عليsym۷sym-در-جنگ-با-مرتدين|۱۳۸. شرکت نداشتن امام علي۷ در جنگ با مرتدين ۳۹۸]]<br /> <br /> [[#چگونگي-حل-تعارض-در-روايات|۱۳۹. چگونگي حل تعارض در روايات ۴۰۰]]<br /> <br /> [[#منابع-حديثي-شيعه|۱۴۰. منابع حديثي شيعه ۴۰۲]]<br /> <br /> [[#وجود-اشتراک-در-روايات-فريقين|۱۴۱. وجود اشتراک در روايات فريقين ۴۰۳]]<br /> <br /> [[#ستوده-شدن-صحابي-در-کلام-امام-عليsym۷sym|۱۴۲. ستوده شدن صحابي در کلام امام علي‌۷ ۴۰۴]]<br /> <br /> [[#عصمت-امامان-و-مسئله-سهو|۱۴۳. عصمت امامان: و مسئله سهو ۴۰۶]]<br /> <br /> [[#اثبات-تولد-امام-زمانsymsym|۱۴۴. اثبات تولد امام زمان‌[ ۴۰۹]]<br /> <br /> [[#شخصيت-مروان-در-روايات-فريقين|۱۴۵. شخصيت مروان در روايات فريقين ۴۱۰]]<br /> <br /> [[#نصرت-امام-زمان-از-سوي-فرشتگان|۱۴۶. نصرت امام زمان[ از سوي فرشتگان ۴۱۴]]<br /> <br /> [[#شرايط-امامت|۱۴۷. شرايط امامت ۴۱۴]]<br /> <br /> [[#راههاي-اثبات-امامت-ائمه-و-تعدد-فرق-شيعه|۱۴۸. راه‌هاي اثبات امامت ائمه و تعدد فرق شيعه ۴۲۶]]<br /> <br /> [[#پيراستگي-عايشه-از-تهمت-ناروا|۱۴۹. پيراستگي عايشه از تهمت ناروا ۴۲۸]]<br /> <br /> [[#منابع-علم-امامانsymsym|۱۵۰. منابع علم امامان‌: ۴۲۹]]<br /> <br /> [[#آگاهي-امام-حسينsym۷sym-از-عواقب-قيام|۱۵۱. آگاهي امام حسين‌۷ از عواقب قيام ۴۳۱]]<br /> <br /> [[#علت-غيبت-امام-زمانsymsym|۱۵۲. علت غيبت امام زمان‌[ ۴۳۲]]<br /> <br /> [[#نقش-ائمه-معصومsymsym-در-نقل-احاديث|۱۵۳. نقش ائمه معصوم‌: در نقل احاديث ۴۳۴]]<br /> <br /> [[#آگاهي-و-علم-امام-عليsym۷sym-از-سنت-پيامبرsym۹sym|۱۵۴. آگاهي و علم امام علي‌۷ از سنت پيامبر‌۹ ۴۳۶]]<br /> <br /> [[#آميختگي-احاديث-پيامبرsym۹sym-به-حق-و-باطل-در-روايت-صحابه|۱۵۵. آميختگي احاديث پيامبر۹ به حق و باطل در روايت صحابه ۴۴۰]]<br /> <br /> [[#احاديث-امام-باقرsym۷sym-گوياي-احاديث-پيامبرsym۹sym-و-امام-عليsym۷sym|۱۵۶. احاديث امام باقر‌۷ گوياي احاديث پيامبر۹ و امام علي‌۷ ۴۴۳]]<br /> <br /> [[#تشرف-به-محضر-امام-زمانsymsym|۱۵۷. تشرف به محضر امام زمان‌[ ۴۴۴]]<br /> <br /> [[#ملاک-پذيرش-خبر-راوي|۱۵۸. ملاک پذيرش خبر راوي ۴۴۵]]<br /> <br /> [[#اعتبار-روايات-کتاب-کافي|۱۵۹. اعتبار روايات کتاب کافي ۴۴۷]]<br /> <br /> [[#حجيت-اجماع|۱۶۰. حجيّت اجماع ۴۴۸]]<br /> <br /> [[#نقل-اجماع-در-مسائل-فقهي|۱۶۱. نقل اجماع در مسائل فقهي ۴۵۱]]<br /> <br /> [[#ديدگاه-حر-عاملي-در-موضوع-اجماع|۱۶۲. ديدگاه حر عاملي در موضوع اجماع ۴۵۳]]<br /> <br /> [[#لزوم-توجه-به-قبله-در-نماز-زيارت|۱۶۳. لزوم توجه به قبله در نماز زيارت ۴۵۴]]<br /> <br /> [[#مصاديق-اهل-بيتsymsym|۱۶۴. مصاديق اهل بيت‌: ۴۵۷]]<br /> <br /> [[#وجود-نص-بر-امامت-امام-عليsym۷sym|۱۶۵. وجود نص بر امامت امام علي‌۷ ۴۵۸]]<br /> <br /> [[#شناخت-امام-زمانsymsym|۱۶۶. شناخت امام زمان‌[ ۴۵۹]]<br /> <br /> [[#طولاني-بودن-عمر-امام-زمانsymsym|۱۶۷. طولاني بودن عمر امام زمان‌[ ۴۶۰]]<br /> <br /> [[#ادله-وجود-امام-زمانsymsym|۱۶۸. ادله وجود امام زمان‌[ ۴۶۱]]<br /> <br /> [[#بررسي-حديث-طينت|۱۶۹. بررسي حديث «طينت» ۴۶۳]]<br /> <br /> [[#برخورد-انصار-و-صحابه-در-موضوع-خلافت-و-حديث-غدير|۱۷۰. برخورد انصار و صحابه در موضوع خلافت و حديث غدير ۴۶۴]]<br /> <br /> [[#تحريف-قرآن-در-نگاه-شيعه-و-اهل-سنت|۱۷۱. تحريف قرآن در نگاه شيعه و اهل سنت ۴۶۹]]<br /> <br /> [[#جايگاه-امام-در-بيان-احکام-الهي|۱۷۲. جايگاه امام در بيان احکام الهي ۴۷۴]]<br /> <br /> [[#حمل-روايت-مذمت-راويان-بر-تقيه|۱۷۳. حمل روايت مذمت راويان بر تقيّه ۴۷۹]]<br /> <br /> [[#انتساب-پيامبرsym۹sym-به-خلفا-و-موفقيت-در-انجام-رسالت|۱۷۴. انتساب پيامبر۹ به خلفا و موفقيّت در انجام رسالت ۴۸۳]]<br /> <br /> [[#تفاوت-امامت-و-حکومت|۱۷۵. تفاوت امامت و حکومت ۴۸۹]]<br /> <br /> [[#ناسازگار-نبودن-استغفار-ائمهsymsym-با-مسئله-عصمت|۱۷۶. ناسازگار نبودن استغفار ائمه: با مسئله عصمت ۴۹۰]]<br /> <br /> [[#دعوت-شدن-پيامبران-به-ولايت-امام-عليsym۷sym|۱۷۷. دعوت شدن پيامبران به ولايت امام علي‌۷ ۴۹۲]]<br /> <br /> [[#جواز-ازدواج-موقت|۱۷۸. جواز ازدواج موقت ۴۹۵]]<br /> <br /> [[#عالم-بودن-امامان-به-مسائل-و-احکام-الهي|۱۷۹. عالم بودن امامان به مسائل و احکام الهي ۴۹۶]]<br /> <br /> [[#ملاک-در-پذيرش-حديث|۱۸۰. ملاک در پذيرش حديث ۴۹۷]]<br /> <br /> [[#جواز-تقيه|۱۸۱. جواز تقيه ۴۹۸]]<br /> <br /> [[#وظيفه-امام-معصومsymsym|۱۸۲. وظيفه امام معصوم‌۷ ۴۹۹]]<br /> <br /> [[#احتجاج-امام-عليsym۷sym-به-خلافت-خويش-در-قضيه-شورا|۱۸۳. احتجاج امام علي۷ به خلافت خويش در قضيه شورا ۵۰۰]]<br /> <br /> [[#تصريح-رسول-خداsym۹sym-به-نام-ائمه-شيعه|۱۸۴. تصريح رسول خدا۹ به نام ائمه شيعه ۵۰۱]]<br /> <br /> [[#طرح-موضوع-خلافت-پس-از-پيامبرsym۹sym-از-سوي-امام-عليsym۷sym|۱۸۵. طرح موضوع خلافت پس از پيامبر۹ از سوي امام علي۷ ۵۰۲]]<br /> <br /> [[#عدم-وجود-روايات-نافي-امامت-در-کتب-شيعه|۱۸۶. عدم وجود روايات نافي امامت در کتب شيعه ۵۰۳]]<br /> <br /> [[#فهرست-منابع|فهرست منابع ۵۰۵]]<br /> <br /> == فهرست فصل‌ها ==<br /> * [[کتاب:فانوس هدايت/ديباچه|ديباچه]]<br /> * [[کتاب:فانوس هدايت/مقدّمه|مقدّمه]]<br /> * [[کتاب:فانوس هدايت/نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب|نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب]]<br /> * [[کتاب:فانوس هدايت/فهرست منابع|فهرست منابع]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%AA/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9&diff=68533 2026-06-13T16:38:00Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:فانوس هدايت/نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب|}}<br /> <br /> === کتب شیعه ===<br /> قرآن کريم<br /> <br /> # ابن ابي جمهور، محمد بن زين‌الدين، '''عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية'''، دار سيد الشّهداء للنّشر، قم، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> # ابن بطريق، يحيي بن حسن، '''عمدة عيون صحاح الأخبار في مناقب إمام الأبرار'''، مؤسّسة النّشر الإسلامي، قم، ۱۴۰۷ق.<br /> <br /> # ابن حمزه طوسي، محمّد بن علی، '''الثاقب في المناقب'''، انصاريان، قم، ۱۴۱۹ق.<br /> <br /> # ابن حيون، نعمان بن محمّد مغربي، '''دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضايا و الأحکام'''، مؤسّسة آل البيت، قم، ۱۳۸۵‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''شرح الأخبار في فضائل الأئمّة الأطهار'''(ع)، جامعه مدرّسين، قم، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> # ابن شاذان قمّي، شاذان بن جبرئيل، '''الفضائل'''، رضي، قم، ۱۳۶۳ش.<br /> <br /> # ابن شهر آشوب، محمّد بن علي، '''مناقب آل أبي‌طالب'''، انتشارات علّامه، قم، ۱۳۷۹‌ق.<br /> <br /> # ابن عبد الوهّاب، حسين بن عبد الوهّاب، '''عيون المعجزات'''، مکتبة الدّاوري، قم.<br /> <br /> # ابن عقده کوفي، احمد بن محمّد، '''فضائل اميرالمؤمنين'''(ع)، دليل ما، قم، ۱۴۲۶‌ق.<br /> <br /> # ابن قولويه، جعفر بن محمّد، '''کامل الزّيارات'''، دار المرتضوية، نجف، ۱۳۵۶ش.<br /> <br /> # ابن مشهدي، محمّد بن جعفر، '''المزار الکبير'''، دفتر انتشارات اسلامي، قم، ۱۴۱۹‌ق.<br /> <br /> # ابو الصّلاح الحلبي، تقي بن نجم، '''تقريب المعارف'''، الهادي، قم، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> # إربلي، علي بن عيسي، '''کشف الغمّة في معرفة الأئمّة'''، بني هاشمي، تبريز، ۱۳۸۱‌ق.<br /> <br /> # استرآبادي، علي، '''تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطّاهرة'''، مؤسّسة النّشر الإسلامي، قم، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> # اشعري قمّي، احمد بن محمّد، '''النوادر'''، مدرسة الإمام المهدي، قم، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> # برقي، احمد بن محمّد، '''المحاسن'''، دار الکتب الإسلامية، قم، ۱۳۷۱‌ق.<br /> <br /> # حميري، عبد الله بن جعفر، '''قرب الإسناد'''، موسّسة آل البيت، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # خزّاز رازي، علي بن محمّد، '''کفاية الأثر في النّص علي الأئمّة الإثني عشر'''، دار بيدار للنّشر، قم، ۱۴۰۱‌ق.<br /> <br /> # خصيبي، حسين بن حمدان، '''الهداية الکبري'''، البلاغ، بيروت، ۱۴۱۹‌ق.<br /> <br /> # ديلمي، حسن بن محمّد، '''إرشاد القلوب إلي الصّواب'''، الشريف الرّضي، قم، ۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> # سليم بن قيس هلالي، '''کتاب سليم بن قيس الهلالي'''، الهادي، قم، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> # شريف الرّضي، محمّد بن حسين، '''خصائص الأئمة'''(ع)، (خصائص اميرالمؤمنين(ع) )، آستان قدس رضوي، مشهد، ۱۴۰۶‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''نهج البلاغة'''، هجرت، قم، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> # شعيري، محمّد بن محمّد، '''جامع الأخبار'''، المطبعة الحيدرية، نجف.<br /> <br /> # شيخ صدوق، محمّد بن على، '''إعتقادات الإمامية'''، کنگره شيخ مفيد، قم، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الأمالي'''، کتابچي، تهران، ۱۳۷۶ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''علل الشّرايع'''، کتاب‌فروشي داوري، قم، ۱۳۸۵ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''ثواب الأعمال و عقاب الأعمال'''، دار الشّريف الرّضي للنّشر، قم، ۱۴۰۶ قم<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''عيون أخبار الرّضا'''(ع)،، نشر جهان، تهران، ۱۳۷۸ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''کمال الدين و تمام النّعمة'''،، دار الکتب الإسلامية، تهران، ۱۳۹۵‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''معاني الأخبار'''،، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرّسين حوزه علميه قم، قم، ۱۴۰۳‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''من لا يحضره الفقيه'''، دفتر انتشارات اسلامي، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الخصال'''، جامعه مدرّسين، قم، ۱۳۶۲‌ق.<br /> <br /> # صفّار، محمّد بن حسن، '''بصائر الدّرجات في فضائل آل محمّد'''(ع)، مکتبة آية الله المرعشي النّجفي، قم، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> # طبرسي، احمد بن علي، '''الإحتجاج علي أهل اللّجاج'''، نشر مرتضي، مشهد، ۱۴۰۳‌ق.<br /> <br /> # طبرسي، فضل بن حسن، '''إعلام''' '''الوري بأعلام الهدي'''، دار الکتب الإسلامية، تهران، ۱۳۹۰‌ق.<br /> <br /> # طبري آملي [صغير]، محمّد بن جرير، '''دلائل الإمامة'''، بعثت، قم، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> # طبري آملي [امامي]، محمّد بن جرير، '''المسترشد في إمامة علي بن ابي‌طالب'''(ع)، کوشانپور، قم، ۱۴۱۵‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''نوادر المعجزات في مناقب الأئمّة الهداة'''(ع)، دليل ما، قم، ۱۴۲۷ق.<br /> <br /> # طريحي، فخر الدّين بن محمّد، '''جامع المقال فيما يتعلّق بأحوال الحديث و الرّجال'''، مؤسّسة التّاريخ العربي، بيروت، ۱۴۳۲‌ق.<br /> <br /> # الطوسي، محمّد بن حسن، '''الإستبصار فيما اختلف من الأخبار'''، دار الکتب الإسلامية، تهران، ۱۳۹۰‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الأمالي'''، دار الثقافة، قم، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''تهذيب الأحکام'''، دار الکتب الإسلامية، تهران، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''مصباح المتهجد و سلاح المتعبّد'''، مؤسّسة فقه الشّيعة، بيروت، ۱۴۱۱‌ق.<br /> <br /> # عدّه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اي از علماء، '''الأصول السّتة عشر'''، دار الحديث، قم، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> # علّامه حلّي، حسن بن يوسف، '''تهذيب الوصول إلي علم الأصول'''، مؤسّسة الإمام علي(ع)، لندن، ۱۳۸۰ش.<br /> <br /> # علم الهدي، علي بن الحسين، '''امالي المرتضي'''، دار الفکر العربي، قاهره، ۱۹۹۸م.<br /> <br /> # عمادالدين طبري آملي، محمّد بن علي، '''بشارة المصطفي لشيعة المرتضي'''(ع)، المکتبة الحيدرية، نجف، ۱۳۸۳‌ق.<br /> <br /> # عياشي، محمّد بن مسعود، '''تفسير العياشي'''، المطبعة العلمية، تهران، ۱۳۸۰ش.<br /> <br /> # فتّال نيشابوري، محمّد بن احمد، '''روضة الواعظين و بصيرة المتّعظين'''، انتشارات رضي، قم، ۱۳۷۵ش.<br /> <br /> # فيض کاشاني، محمّد محسن بن شاه مرتضي، '''نوادر الأخبار فيما يتعلّق بأصول الدّين'''، مؤسّسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، تهران، ۱۳۷۱ش.<br /> <br /> # قطب راوندي، سعيد بن هبة الله، '''الخرائج و الجرائح'''، مؤسّسه امام مهدي، قم، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''فقه القرآن'''، مکتبة آية الله المرعشي النّجفي، قم، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> # قمي، علي بن ابراهيم، '''تفسير القمّي'''، دار الکتاب، قم، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> # کشي، محمّد بن عمر، '''إختيار معرفة الرّجال المعروف برجال الکشي'''، مؤسّسه نشر دانشگاه مشهد، مشهد، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> # کليني، محمّد بن يعقوب بن اسحاق، '''الکافي'''، دار الکتب الإسلامية، تهران، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> # کوفي، فرات بن ابراهيم، '''تفسير فرات الکوفي'''، مؤسّسة الطّبع و النّشر في وزارة الإرشاد الإسلامي، تهران، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> # مجلسي، محمّد باقر بن محمّد تقي، '''بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار'''(ع)، دار إحياء التّراث العربي، بيروت، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> # مسعودي، علي بن الحسين، '''إثبات الوصية للإمام علي بن ابي‌طالب'''(ع)، انصاريان، قم، ۱۴۲۶‌ق.<br /> <br /> # مفيد، محمّد بن محمّد، '''الإختصاص'''، المؤتمر العالمي لألفية الشّيخ المفيد، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الإرشاد في معرفة حجج الله علي العباد'''، کنگره شيخ مفيد، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الإفصاح في الإمامة'''، کنگره شيخ مفيد، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الأمالي'''، کنگره شيخ مفيد، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الجمل و النّصرة لسيد العترة في حرب البصرة'''، کنگره شيخ مفيد، قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # نجاشي، أحمد بن علي، '''رجال النّجاشي'''، تحقيق: سيد موسي شبيري زنجاني، مؤسّسة النّشر الإسلامي. قم، ۱۳۶۵ش.<br /> <br /> # نصر بن مزاحم، '''وقعة صفّين'''، مکتبة آية الله المرعشي النّجفي، قم، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> # نعماني، محمّد بن ابراهيم، '''الغيبة للنعماني'''، نشر صدوق، تهران، ۱۳۹۷‌ق.<br /> <br /> # نوري، حسين بن محمّد تقي، '''مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل'''، مؤسّسة آل البيت، قم.<br /> <br /> # همداني، رضا بن محمّد هادي، '''مصباح الفقيه'''، مکتبة النجاح، تهران.<br /> <br /> === کتب اهل سنت ===<br /> # آلوسي، سيد محمود، '''روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني''' (تفسير آلوسي)، دار الکتب العلمية، بيروت، بي‌تا.<br /> <br /> # ابن ابي الحديد، عبدالحميد بن هبة‌الله، '''شرح نهج البلاغة'''، دار إحياء الکتب العربية، قاهره، ۱۳۷۸ش.<br /> <br /> &lt;!-- --&gt;<br /> <br /> # ابن ابي حاتم، عبدالرحمان بن محمد، '''تفسير القرآن العظيم'''، (تفسير ابن ابي حاتم الرّازي)، دار الفکر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ابن ابي شيبه، عبدالله بن محمد، '''المصنف في الأحاديث والآثار،''' دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع، بيروت، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> # ابن ابي عاصم، احمد بن عمرو، '''الآحاد و المثاني'''، دار الدّراية للطّباعة و النّشر و التّوزيع، رياض، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''السنة و معه ظلال الجنة في تاريخ السنة'''، المکتب الإسلامي، بيروت، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> # ابن ابي‌زمنين، '''تفسير ابن زمنين'''، الفاروق الحديثة، قاهره، ۱۴۲۳ق.<br /> <br /> # ابن اثير جزري، علي بن محمد، '''الکامل في التّاريخ'''، دار صادر، بيروت، ۱۳۸۶ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''اسد الغابة في معرفة الصحابة'''، دار الکتاب العربي، بيروت، ۲۰۱۵م.<br /> <br /> # ابن اثير، مبارک بن محمد، '''النّهاية في غريب الحديث'''، مؤسّسة إسماعيليان، قم، ۱۳۶۴ش.<br /> <br /> # ابن اعثم کوفي، محمد بن علي، '''الفتوح'''، دار الأضواء، بيروت، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> # ابن الجعد جوهري، علي بن الجعد، '''مسند ابن الجعد'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۷ق.<br /> <br /> # ابن العديم، عمر بن أحمد، '''بغية الطلب في تاريخ حلب'''، مؤسّسة البلاغ، بيروت، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> # ابن حبان، محمد بن حبان، '''الثّقات'''، مؤسّسة الکتب الثّقافية، حيدر آباد هند، ۱۳۹۳ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''صحيح ابن حبّان'''، مؤسّسة الرّسالة، تحقيق: شعيب الارنؤوط، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;جا، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> # ابن حجر عسقلاني، احمد بن علي، '''تهذيب التّهذيب'''، دار الفکر للطباعة و النشر، بيروت، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''فتح الباري في شرح صحيح البخاري'''، دار المعرفة، بيروت، ۱۳۰۱ش.<br /> <br /> # ابن حزم، علي بن احمد، '''المحلي بالآثار'''، دار الفکر للطباعة و النشر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ابن حمدون، محمّد بن الحسن، '''التّذکرة الحمدونية'''، دار صادر للطّباعة و النّشر، بيروت، ۱۹۹۶م.<br /> <br /> # ابن حنبل، احمد بن حنبل، '''مسند أحمد'''، دار صادر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ابن خزيمة، محمّد بن اسحاق '''صحيح ابن خزيمة'''، المکتب الإسلامي، بيروت، ۱۴۱۲ق.<br /> <br /> # ابن سعد، محمد بن سعد، '''الطّبقات الکبري'''، دار صادر، بيروت، ۱۹۶۸م.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''غزوات الرّسول و سراياه'''، دار بيروت للطباعة و النشر، بيروت، ۱۴۰۱‌ق.<br /> <br /> # ابن شبه نميري، عمر بن شبه، '''تاريخ المدينة المنوّرة'''، دار الفکر، قم، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> # ابن عبدالبر، يوسف بن عبدالله، '''الاستيعاب في معرفة الأصحاب'''، دار الجيل، بيروت، ۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''التمهيد لما في الموطأ من المعاني والأسانيد'''، وزارة عموم الأوقاف و الشّؤون الإسلامية، کويت، ۱۳۸۷ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''الدّرر في اختصار المغازي و السّير'''، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;نا، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;جا، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''جامع بيان العلم و فضله'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۳۹۸ش.<br /> <br /> # ابن عساکر، علي بن حسن، '''تاريخ مدينة دمشق'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> # ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم، '''الإمامة و السّياسة'''، انتشارات شريف الرّضي، قم، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''المعارف'''، دار المعارف، قاهره، ۱۹۶۹م.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''عيون الأخبار'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۲۴ق.<br /> <br /> # ابن کثير، اسماعيل بن عمر، '''البداية و النّهاية'''، دار إحياء التّراث العربي، بيروت، ۱۴۰۸‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''السّيرة النّبوية'''، دار المعرفة، بيروت، ۱۳۹۶ش.<br /> <br /> # ابن ماجه، محمد بن يزيد، '''سنن ابن ماجة'''، دار الفکر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ابن مردويه، احمد بن موسي، '''مناقب علي بن ابي‌طالب'''(ع) '''و ما نزل من القرآن في علي'''(ع)، دار الحديث، قم، ۱۴۲۴ق.<br /> <br /> # ابن مغازلي، علي بن محمد، '''مناقب الامام علي بن ابي‌طالب'''، انتشارات سبط النّبي(ص)، قم، ۱۴۲۶‌ق.<br /> <br /> # ابن منظور، محمد بن مکرم، '''لسان العرب'''، نشر أدب الحوزة، قم، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> # ابوالفداء، اسماعيل بن علي، '''تاريخ ابي الفداء المسمي المختصر في اخبار البشر'''، دار المعرفة، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ابوداود سجستاني، سليمان بن اشعث، '''سنن أبي‌داود'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> # ابويعلي، احمد بن علي، '''مسند أبي‌يعلي الموصلي'''، دار المأمون للتّراث، دمشق، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # أبو‌الشّيخ الأنصاري، ‌عبدالله بن محمّد، '''طبقات المحدّثين بأصبهان'''، مؤسّسة الرّسالة، بيروت، ۱۴۱۲ق.<br /> <br /> # أبو‌نعيم اصفهاني، أحمد بن عبدالله، '''مسند أبي‌حنيفة'''، مکتبة الکوثر، رياض، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> # اخطب خوارزم، موفق بن احمد، '''المناقب'''، مؤسّسة النّشر الإسلامي التّابعة لجماعة المدرّسين، قم، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> # الاصبهاني، أحمد بن عبدالله، '''أمالي الحافظ الإصبهاني'''، دار الصّحابة للتّراث، طنطا، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> # باقلاني، محمد بن طيب، '''تمهيد الأوائل و تلخيص الدّلائل'''، مؤسّسة الکتب الثّقافية، الطّبعة الثّالثة، بيروت، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> # بخاري، اسماعيل بن ابراهيم، '''الکني جزء من التّاريخ الکبير'''، المکتبة الإسلامية، ديار بکر ـ ترکيه، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''التّاريخ الکبير،''' المکتبة الإسلامية، ديار بکر ـ ترکيه، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''صحيح البخاري'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۰۱‌ق.<br /> <br /> # برّي، محمّد بن أبي‌بکر الأنصاري '''الجوهرة في نسب الإمام علي و آله'''، مکتبة النّوري، بيروت، ۱۴۰۲ق.<br /> <br /> # بغدادي، محمد بن حبيب، '''المحبر'''، مطبعة الدائرة، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;جا، ۱۳۶۱‌ق.<br /> <br /> # بغوي، حسين بن مسعود، '''معالم التّنزيل في تفسير القرآن'''، (تفسير البغوي)، دار المعرفة، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # بلاذري، احمد بن يحيي، '''أنساب الأشراف'''، معهد المخطوطات بجامعة الدّول العربية بالاشتراک مع دار المعارف بمصر، مصر ۱۹۵۹م.<br /> <br /> # بيهقي، احمد بن حسين، '''السّنن الکبري'''، دار الفکر، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;جا، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''دلائل النّبوة و معرفة أحوال صاحب الشّريعة'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''شعب الإيمان'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''معرفة السّنن و الآثار'''، دار الکتب العلمية، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ترمذي، محمد بن عيسي، '''سنن التّرمذي'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> # ثعلبي، احمد بن محمد، '''الکشف والبيان عن تفسير القرآن''' '''(تفسير الثعلبي)'''، دار إحياء التّراث العربي، بيروت، ۱۴۲۲ق.<br /> <br /> # جاحظ، عمروبن بحر، '''البيان و التّبيين'''، المکتبة التجارية الکبري، مصر، ۱۳۴۵ش.<br /> <br /> # جرجاني، عبد اللّه بن عدي، '''الکامل'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> # جصّاص، احمد بن علي، '''أحکام القرآن'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> # حافظ مزي، يوسف بن عبدالرحمان، '''تهذيب الکمال'''، مؤسّسة الرّسالة، بيروت، ۱۴۰۶ق.<br /> <br /> # حافظ نيشابوري، محمّد بن عبدالله، '''معرفة علوم الحديث'''، دار الآفاق الحديث، بيروت، ۱۴۰۰ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''المستدرک علي الصحيحين'''، دار المعرفة، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # حسکاني، عبيدالله بن عبدالله، '''شواهد التنزيل لقواعد التفضيل في الآيات النازلة'''، مؤسّسة الطّبع و النّشر التّابعة لوزارة الثّقافة و الإرشاد الإسلامي، طهران، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> # حميدي، عبد الله بن زبير، '''مسند الحميدي'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> # حميري، علي بن محمّد، '''جزء الحميري'''، دار الطّحاوي، رياض، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> # حنطلي مروزي، اسحاق بن ابراهيم، '''مسند ابن راهويه'''، مکتبة الإيمان، مدينه منوره، ۱۴۱۲ق.<br /> <br /> # خطيب بغدادي، احمد بن علي، '''تاريخ بغداد'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۷ق.<br /> <br /> # دار قطني، علي بن عمر، '''سؤالات حمزة بن يوسف السهمي'''، مکتبة العارف، رياض، ۱۴۰۴ق.<br /> <br /> # دار قطني، علي بن عمر، '''علل دار قطني'''، دار طيبة، رياض، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> # دارمي، عبدالله بن عبدالرحمن، '''سنن الدّارمي'''، مطبعة الإعتدال، دمشق، ۱۳۴۹ش.<br /> <br /> # الدورقي البغدادي، احمد بن ابراهيم، '''مسند سعد بن أبي‌وقّاص'''، دار البشائر الإسلامية، بيروت، ۱۴۰۷ق.<br /> <br /> # ذهبي، محمد بن احمد، '''تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير والأعلام'''، دار الکتاب العربي، بيروت، ۱۴۰۷&lt;sym&gt;ق&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> # ذهبي، محمد بن احمد، '''سير أعلام النّبلاء'''، مؤسّسة الرّسالة، بيروت، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> # زمخشري، محمود بن عمر، '''الفائق في غريب الحديث'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''ربيع الأبرار،''' مؤسّسة الأعلمي للمطبوعات، بيروت، ۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> # سبکي، عبد الوهّاب بن علي، '''طبقات الشّافعية الکبري'''، دار إحياء الکتب العربية، قاهره، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # سبکي، علي بن عبدالکافي، '''فتاوي السّبکي'''، دار المعرفة، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # السمرقندي، نصر بن محمّد بن إبراهيم، '''تفسير السّمرقندي'''، دار الفکر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # سيوطي، عبدالرحمان بن ابي بکر، '''الدّرّ المنثور في التّفسير بالمأثور'''، دار المعرفة للطّباعة و النّشر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # صفدي، خليل بن ايبک، '''الوافي بالوفيات'''، دار إحياء التّراث، بيروت، ۱۴۲۰ق.<br /> <br /> # صنعاني، عبدالرزاق بن همام، '''المصنَّف'''، تحقيق: شيخ حبيب الرّحمن الأعظمي، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;جا، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''تفسير القرآن'''، مکتبة الرّشد، رياض، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> # صوري، محمّد بن علي، '''الفوائد المنتقاة و الغرائب الحسان'''، دار الکتب العربي، بيروت، ۱۴۰۷ق.<br /> <br /> # طبراني، سليمان بن احمد، '''المعجم الأوسط'''، دار الحرمين، قاهره ۱۴۱۵‌ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''المعجم الصّغير،''' دار الکتب العلمية، دار إحياء التّراث العربي، دار الکتب العلمية بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''مسند الشّاميين'''، مؤسّسة الرّسالة، بيروت، ۱۴۱۷ق.<br /> <br /> # طبري، محمد بن جرير، '''تاريخ الطّبري'''، مؤسّسة الأعلمي للمطبوعات، بيروت، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''جامع البيان عن تأويل آي القرآن طبري'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۱۵ق.<br /> <br /> # طحاوي مصري، احمد بن محمّد، '''شرح معاني الآثار'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۶ق.<br /> <br /> # طيالسي، سليمان بن داود، '''مسند ابي‌داود الطّيالسي'''، دار المعرفة، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # عبد بن حميد، '''منتخب مسند عبد بن حميد'''، مکتبة النّهضة العربية، بيروت، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> # عجلي، احمد بن عبد اللّه بن صالح، '''معرفة الثّقات'''، مکتبة الدّار، مدينه منوّرة، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> # قاضي، اسماعيل بن اسحاق، '''فضل الصّلاة علي النّبي'''، المکتب الإسلامي، بيروت، ۱۳۹۷ش.<br /> <br /> # القرطبي، بقي بن مخلد، '''ما روي في الحوض و الکوثر'''، مکتبة العلوم و الحکم، مدينه منوّرة، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> # قرطبي، محمد بن احمد، '''الجامع لاحکام القرآن (تفسير القرطبي)'''، دار إحياء التّراث العربي، بيروت، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> # الکلبي، هشام بن محمّد بن السّائب، '''مثالب العرب و العجم'''، دار الأندلس، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # الکوفي، فراس بن يحيي، '''مسانيد أبي‌يحيي الکوفي'''، مطابع ابن تيمية، قاهره، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> # مالک بن أنس، '''موطأ الإمام مالک'''، دار إحياء التّراث العربي، بيروت، ۱۴۰۶ق.<br /> <br /> # مالکي، إبراهيم العبيدي، '''عمدة التّحقيق في بشائر آل الصّديق'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۹۷۱م.<br /> <br /> &lt;!-- --&gt;<br /> <br /> # محاملي، حسين بن اسماعيل، '''أمالي المحاملي''' (رواية ابن يحيي البيع)، المکتبة الإسلامية، دار ابن القيم، اردن، اردن، ۱۴۱۲ق.<br /> <br /> # محب‌ الدين طبري، احمد بن عبدالله، '''الرياض النضرة في مناقب العشرة،''' دار الکتب العلمية، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # مرتضي زبيدي، محمد بن محمد، '''تاج العروس من جواهر القاموس،''' دار الفکر، بيروت، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> # مروزي، نعيم بن حمّاد، '''الفتن'''، دار الفکر، بيروت، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> # مسعودي، علي بن حسين، '''مروج الذّهب و معادن الجوهر'''، منشورات دار الهجرة، قم، ۱۴۰۴ق.<br /> <br /> # مسلم بن حجاج، '''صحيح مسلم'''، دار الفکر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # نحاس، احمد بن محمد، '''معاني القرآن'''، جامعة أم القري، عربستان سعودي، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> # نسائي، احمد بن علي، '''السّنن الکبري'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''خصائص أميرالمؤمنين'''(ع)، مکتبة نينوي الحديثة، طهران، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''سنن النّسائي'''، دار الفکر، بيروت، ۱۳۴۸ش.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''فضائل الصّحابة'''، دار الکتب العلمية، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # نقاش اصفهاني، محمّد بن علي بن عمرو، '''فوائد العراقيين'''، مکتبة القرآن، قاهره، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # نيسابوري، عبد اللّه بن جارود، '''المنتقي من السّنن المسندة'''، دار الجنان، بيروت، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> # واحدي، علي بن احمد، '''أسباب نزول الآيات'''، مؤسّسة الحلبي و شرکاه للنّشر و التّوزيع، مکه مکرمه، ۱۳۸۸ش.<br /> <br /> # وکيع الضبي، محمّد بن خلف، '''أخبار القضاة'''، عالم الکتب، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا.<br /> <br /> # هروي، قاسم بن سلام، '''غريب الحديث'''، دار الکتاب العربي، بيروت، ۱۳۸۴ش.<br /> <br /> # هيثمي، علي بن ابي‌بکر، '''مجمع الزوائد و منبع الفوائد'''، دار الکتب العلمية، بيروت، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> # ـــــــــــ ، '''موارد الظّمآن'''، دار الثّقافة العربية، دمشق، ۱۴۱۱ق.<br /> <br /> # يعقوبي، احمد بن اسحاق، '''تاريخ اليعقوبي'''، دار صادر، بيروت، بي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;تا<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:فانوس هدايت/نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب|}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%AA/%D9%86%D9%82%D8%AF_%D8%A7%D8%AF%D8%B9%D8%A7%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%D9%8A_%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%B3%D9%86%D8%AF%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%91%D9%85%D9%87_%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8&diff=68532 2026-06-13T16:37:55Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:فانوس هدايت/مقدّمه|کتاب:فانوس هدايت/فهرست منابع}}<br /> <br /> نويسنده کتاب در مقدّمه کتابش مي‌نويسد:<br /> <br /> ستایش خداوندی را سزاست که می‌‌گوید:<br /> <br /> (وَأَنَّ هذا صِراطي‏ مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوه وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِه).&lt;ref&gt;انعام: ۱۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اين راه مستقيم من است، از آن پيروى كنيد! و از راه‏هاى پراكنده [و انحرافى] پيروى نكنيد كه شما را از طريق حق دور مى‏سازد! اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش مى‏كند؛ شايد پرهيزگارى پيشه كنيد.‌<br /> <br /> و درود خدا بر خاتم پیامبران محمد(ص) که فرموده است: «بنی‌اسرائیل به ۷۱ گروه تقسیم شدند و امّت من به ۷۳ گروه تقسیم خواهد شد که جز یک گروه همه به دوزخ می‌روند، گفته شد ای پیامبر خدا آن یک گروه کدام است؟ فرمود: «آن که بر آنچه باشد که امروز من و اصحاب من بر آن هستیم».&lt;ref&gt;آلباني صحيح سنن الترمذي (۲۱۲۹) براي آگاهي بيشتر از آن چه درباره اين حديث گفته شده است به کتاب شيخ سليم الهلالي درء الإرتياب عن حديث ما أنا عليه و الأصحاب مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اراده تکوینی و تقدیری خداوند بر آن بوده است تا مسلمان‌ها به گروه‌ها و احزاب و مذاهب مختلفی که با یکدیگر دشمنی می‌ورزند و علیه همدیگر توطئه می‌نمایند، تقسیم شوند. آری دچار تفرقه گشته و با فرمان خداوند که آنان را امر نموده که به هنگام اختلاف به کتاب خدا و سنت پیامبرش مراجعه کنند، مخالفت ورزیدند. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (فَإِنْ تَنازَعْتُمْ في‏ شَيْ‏ءٍ فَرُدُّوه إِلَى الله وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِالله وَ الْيَوْمِ الآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْويلاً).&lt;ref&gt;نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و هرگاه در چيزى نزاع داشتيد، آن را به خدا (با عرضه به قرآن) و پيامبر (با رجوع به سنت صحيح نبوی) بازگردانيد [و از آنها داورى بطلبيد] اگر به خدا و روز رستاخيز ايمان داريد! اين [كار] براى شما بهتر، و عاقبت و پايانش نيكوتر است.‌<br /> <br /> بنابراین باید همه کسانی که خیرخواه امت خویش هستند و دوستدار یکپارچگی و وحدت آن می‌باشند، تا آنجاکه می‌توانند برای متحّد نمودن امت زیر پرچم حق، و باز گرداندن آن از نظر عقیده و شریعت و اخلاق به دوران پیامبر(ص) بکوشند؛ زیرا خداوند متعال می‌فرماید: ('''وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ الله جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا''')؛&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۰۳.&lt;/ref&gt; «و همگى به ريسمان خدا (قرآن و اسلام، و هرگونه وسيله وحدت)، چنگ زنيد و پراكنده نشويد».‌<br /> <br /> از مهمترین گام‌هایی که در این راستا باید برداشته شود، آگاه کردن پیروان فرقه‌های مخالف دعوت قرآن و سنت از عقاید انحرافی‌شان است؛ انحرافاتی که آنها را از هدایت و از پیوستن به جماعت مسلمین باز داشته است. بنابراین به فکر آن افتادم تا این پرسش‌ها را جمع‌آوری کنم؛ پرسش‌هایی که از جوانان شیعه پرسیده می‌شود تا شاید عقلای آنان وقتی به این پرسش‌ها فکر کنند، به حق باز گردند؛ پرسش‌هایی که پاسخ درستی برای آن جز پذیرفتن دعوت قرآن و سنّت، که از چنین تناقضاتی عاری و به دور است، وجود ندارد.<br /> <br /> آنچه یکی از برادران شیعه، که به حق هدایت شده است، اقدام به آن نموده، واقعاً مورد پسند این‌جانب قرار گرفت. او تجربه جدایی خود از گمراهی و روی آوردنش به هدایت را در قالب کتابی ارائه داده است و اسم مناسبی برای کتابش انتخاب نموده و آن را '''''ربحت الصحابة .. ولم أخسر آل البيت'''''&lt;ref&gt;او برادر عزيز: أبو خليفة القضيبي، از كشور بحرين است که به ديدار ايشان در رياض نائل شدم و ناگفته نماند که اين کتاب به زبان فارسي ترجمه شده است.&lt;/ref&gt; نامیده است.<br /> <br /> انتخاب او بسیار زیبا و درست است؛ چون مسلمان در اینکه هم اهل بیت را دوست بدارد و هم اصحاب را دوست بدارد اشکالی نمی‌بیند. او با این کارش مرا به یاد نصراني می‌اندازد که مسلمان شد و کتابی با این عنوان تالیف کرد: '''«ربحت محمداً... ولم أخسر عيسى''''''(ع)'''».<br /> <br /> از خداوند می‌خواهم که این کتاب را برای جوانان توفیق یافته شیعه سودمند بگرداند و آن را بر ایشان رهگذری به سوی خیر و خوبی بگرداند. در پایان به آنان یادآوری می‌کنم که بازگشت به حق از ادامه دادن راه باطل بهتر است و یکی از آنها اگر هدایت شود و به سنت عامل و پایبند باشد، جایگاه و پاداش او از هزاران سنّی بیکار و تنبلی که از دینشان رویگردان هستند و عمر خود را در شهوت‌ها تلف می‌نمایند یا گرفتار شبهات هستند بالاتر و بیشتر است و خداوند می‌فرماید: ('''مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُه وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُون''')؛&lt;ref&gt;روم: ۴۴.&lt;/ref&gt; «هركس كافر شود، كفرش بر زيان خود اوست &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; آنها كه كار شايسته انجام دهند، به سود خودشان آماده مى‏سازند». و خداوند آگاه‌تر است. و صلّی الله علی نبیّنا محمّد و علی آله و صحبه و سلّم.<br /> <br /> == نقد و بررسي ==<br /> <br /> نويسنده با ذکر این آیه: ('''وَأَنَّ هذا صِراطي‏ مُسْتَقيماً فَاتَّبِعُوه وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِه''')&lt;ref&gt;انعام: ۱۵۳.&lt;/ref&gt; در ابتدای کتاب قصد دارد به مخاطب بفهماند که تنها مذهب حق، مذهب اوست و نباید از راه‌های دیگر تبعیّت کرد؛ درحالی‌که استناد به این آیه صحیح نیست؛ چرا که جمیع فرق و مذاهب اسلامی خودشان را بر حق می‌دانند و این آیه را بر مذهب خویش تطبیق مي‌کنند.<br /> <br /> نويسنده در ادامه برای بیان حقانیت مذهب خویش به حدیثی از رسول خدا(ص) استناد کرد که ۷۲ فرقه از مذاهب اسلامی را منحرف؛ و تنها یک فرقه را اهل نجات دانست؛ آن هم فرقه‌ای که تبعیّت کننده پیامبر و اصحاب ایشان باشد. درحالی‌که این حدیث به سه صورت مختلف نقل شده است که به بیان آن می‌پردازیم:<br /> <br /> '''صورت اول:''' از رسول خدا(ص) نقل شده که فرمودند: «امّت من به ۷۲ فرقه تقسیم می‌شوند که همگی به جهنّم می‌روند مگر یک فرقه که اهل نجات است».<br /> <br /> '''احمد بن حنبل،''' که یکی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن سوم است و یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت به او منتهی می‌شود، چنین روایت کرده است:<br /> <br /> انس بن مالک گوید: رسول خدا(ص) فرمود: «بنی‌اسرائیل به ۷۲ فرقه تقسیم شدند و شما نیز به مثل ۷۲ فرقه تقسیم خواهید شد که همگی در جهنّم هستند مگر یک فرقه.'''‌'''&lt;ref&gt;«عن أنس بن مالك قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم: إنّ بني إسرائيل قد افترقت علي ثنتين و سبعين فرقة، و أنتم تفترقون علي مثلها كلّها في النّار إلّا فرقة». (''مسند أحمد بن حنبل''، ج۳، ص۱۲۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این احادیث بیان نشده که چه گروهی اهل نجات هستند: آیا آنان که پیرو اصحابند یا آنان که پیرو اهل بیت(ع) هستند؟ احادیث این دسته را هر دو فرقه شیعه و سنّی روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;'''منابع اهل سنّت:''' صنعاني، ''المصنّف''، ج۱۰، ص۱۵۶؛ الجرجاني، ''الکامل''، ج۷، ص۱۷؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۶۵، ص۷۳؛ '''منابع شيعه(ع)''' شعيري، ''جامع الأخبار''، ص۱۶۲؛ ابن شهر آشوب، ''مناقب''، ج۳، ص۷۲؛ ''ابن ابي جمهور الاحسائي، عوالي اللّئالي''، ج۱، ص۸۳؛ ''تأويل الآيات الظاهرة''، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''صورت دوم:''' احادیثی که رسول خدا(ص) بعد از بیان این مطلب که امّت به ۷۳ فرقه تبدیل می‌شوند و تنها یک گروه اهل نجات هستند، گروه نجات یافته را کسانی معرفی می‌کند که از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و اهل بیت ایشان تبعیّت کنند. این احادیث را غالباً شیعه روایت کرده&lt;ref&gt;سليم بن قيس هلالي، ''کتاب سليم بن قيس هلالي''، ج۲، ص۸۲۶ و ۸۲۷، حديث ۳۸؛ ''خزاز قمي، کفاية الأثر''، ص۱۵۵؛ ابن شهر آشوب، مناقب، ج۳، ص۷۲ و ۷۳؛ ابن ابي جمهور الاحسائي، عوالي اللّئالي، ج۴، ص۶۵.&lt;/ref&gt; و بعضی از علمای اهل سنت، مثل ابن مردویه که از عالمان اهل سنت در قرن چهارم است، نیز آن را روایت کرده‌اند که متن حدیث را از کتاب او به نام '''''مناقب علی بن ابی‌طالب و ما نزل من القرآن في علي''''' نقل می‌کنیم:<br /> <br /> راوی گوید: شنیدم ابوذر و مقداد بن اسود و سلمان فارسی گفتند: نزد رسول خدا‌(ص) نشسته بودیم و کسی غیر از ما نبود، ناگهان سه نفر از مهاجرین که در جنگ بدر نیز شرکت داشتند آمدند. رسول خدا‌(ص) فرمود: «امّت من بعد از من به سه گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که اهل حق هستند و حق را با باطل مخلوط نمی‌کنند؛ مَثَل آنها مثل طلاست که هر چقدر آن را با آتش آزمایش کنی ارزش و خوبی آن بیشتر می‌شود، و امام آنها یکی از این سه نفر است و او کسی است که خداوند در کتابش در مورد او فرموده: (امام و رحمت است). گروهی اهل باطل هستند و باطل را با حق مخلوط نمی‌کنند؛ مَثَل آنها مثل پستی آهن است که هر چقدر آن را با آتش آزمایش کنی پستی‌اش بیشتر می‌شود و امام آنها یکی از این سه نفر است؛ و گروهی اهل گمراهی هستند و بین حق و باطل در شک به سر می‌برند؛ نه به سمت حق و نه به سمت باطل می‌روند! امام آنها نیز یکی از این سه نفر است». راوی گوید: «از پیامبر از اهل حق و امام آنها پرسیدم». فرمود: «این علی بن ابی‌طالب است که امام متّقین است» و پیامبر از بردن نام دو امام اهل باطل و گمراهی دست کشید و هر چه تلاش کردم نام آن دو را ببرد، نام آنها را نبرد.‌&lt;ref&gt;«عن أبان بن تغلب، عن مسلم، قال: سمعت أبا ذر و المقداد بن الأسود و سلمان الفارسي قالوا: كنّا قعوداً عند رسول الله(ص) ما معنا غيرنا، إذ أقبل ثلاثة رهط من المهاجرين البدريين، فقال رسول اللّه: تفترق أمّتي بعدي ثلاث فرق، فرقة أهل حق لا يشوبونه بباطل، مثلهم كمثل الذّهب كلّما فتنته بالنّار ازداد جودة و طيبا، ⭠⭢ و إمامهم هذا أحد الثّلاثة، و هو الّذي أمر اللّه به في كتابه ('''إِمَامًا وَرَحْمَةً''')، و فرقة أهل باطل لا يشوبونه بحقّ، مثلهم كمثل خبث الحديد، كلّما فتنته بالنّار ازداد خبثا، و إمامهم هذا أحد الثّلاثة، و فرقة أهل ضلالة مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء و لا إلى هؤلاء، و إمامهم هذا أحد الثلاثة، قال: فسألته عن أهل الحقّ و إمامهم، فقال: هذا علي بن أبي‌طالب، إمام المتقين، و أمسك عن الاثنين، فجهدت أن يسمّيهما فلم يفعل». (ابن مردويه، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۱۲۴ و ۱۲۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''صورت سوم:''' احادیثی که گروه نجات یافته را پیروان اصحاب معرّفی می‌کند؛ مثل حدیثی که نويسنده در ابتدای کتابش نقل کرد. این احادیث را تنها اهل سنت نقل کرده‌اند و چنین حدیثی در هیچ یک از مصادر حدیثی شیعه یافت نمی‌شود.<br /> <br /> در نتیجه اگر پرسشگر این کتاب را در حقیقت برای هدایت جوانان شیعه نوشته بود باید منصفانه رفتار می‌نمود و به حدیثی که تنها در کتب حدیثی خودشان یافت می‌شود بر حقانیت مذهبش استدلال نمی‌کرد. چرا به احادیثی که فرقه نجات یافته را پیروان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) معرّفی می‌کند استناد نکرد؟ درحالی‌که این احادیث را هر دو فرقه نقل کرده‌اند؟<br /> <br /> البته روش مخالفان شیعه این است که وقتی یکی از علمای آنان راه انصاف را در پیش می‌گیرد و فضائل اهل بیت رسول خدا(ص) را ذکر می‌کند، آن عالم را به رفض و تشیع متهم می‌کنند و احادیثش را قبول نمی‌کنند. ولی حتی اگر حدیث ابن مردویه را قبول ندارند در این صورت نیز نمی‌توانند به احادیثی تمسک کنند که فرقه نجات یافته را پیروان اصحاب معرّفی می‌کند؛ چرا که این احادیث را تنها خود آنها روایت کرده‌اند و این چنین نیست که از جمله احادیث متواتری باشد که هر دو فرقه شیعه و سنّی آن را روایت کرده‌اند.<br /> <br /> به علاوه طبق احادیثی که هر دو فرقه شیعه و سنی نقل کرده‌اند، بسیاری از اصحاب با یکدیگر اختلاف داشتند و دشمن هم بودند و با هم می‌جنگیدند یا یکدیگر را لعن می‌کردند؛ براي نمونه اصحاب رسول خدا(ص) از ظلم به ستوه آمدند و بر عثمان بن عفان شوریدند و او را کشتند. حال کدام ‌یک بر حق بوده‌اند؟! آنها که عثمان را کشتند یا عثمان؟ همچنین طلحه و زبیر و امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) هر سه از اصحاب رسول خدا(ص) بودند. ولی طلحه و زبیر در مقابل امیرالمؤمنین(ع) ایستادند و با ایشان جنگیدند! حال کدام یک بر حق بوده‌اند؟ امیرالمؤمنین یا طلحه و زبیر؟ همچنین عایشه بنت ابی‌بکر مردم را علیه عثمان می‌شورانید و مردم را به کشتن او تشویق می‌کرد.&lt;ref&gt;ابن أعثم کوفي، ''الفتوح''، ج۲، ص۴۲۱؛ طبري، ''تاريخ الطّبري''، ج۳، ص۴۷۷؛ ابن مسکويه الرازي، ''تجارب الأمم''، ج۱، ص۴۶۹؛ ابن اثير، ''الکامل في التاريخ''، ج۳، ص۲۰۶؛ ابن قتيبة دينوري، ''الإمامة و السّياسة''، ج۱، ص۵۱.&lt;/ref&gt; حال آیا حق با عایشه است یا با عثمان؟ بنابراین اصحاب با هم اختلاف داشتند و با هم دشمن بودند، پس معنا ندارد که رسول خدا(ص) بفرماید از اصحاب من تبعیّت کنید و فرقه نجات یافته را پیروان اصحاب خویش معرّفی کند.<br /> <br /> همچنین در احادیثی که هر دو فرقه شیعه و سنی از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند چنین آمده که رسول خدا(ص) پیروی از اهل بیت خویش(ع) را باعث نجات از هلاکت و گمراهی می‌داند و آنان را کنار قرآن قرار داده است و وجوب اطاعت و محبّت و مودّت و عصمت آنان را بیان کرده است که نمونه‌ای از این احادیث در پاسخ مقدّمه کتاب از منابع اهل سنت ذکر شد. هنگامی که طبق فرمایش رسول خدا(ص) برای نجات از گمراهی به اهل بیت ایشان(ع) رجوع می‌کنیم می‌بینیم که آنان در سخنانشان علیه بسیاری از اصحاب صحبت کرده و بسیاری از آنان را گمراه دانسته و حتی با بعضی از بزرگان آنان جنگیده‌اند. مانند امیرالمؤمنین(ع) که با طلحه و زبیر و عایشه جنگید، بنابراین این احادیث به وضوح حدیث پیروی از اصحاب را رد می‌کند. هرکس طالب حق و دارای انصاف باشد باید این احادیث را قبول کند و حدیث پیروی از اصحاب را کنار بگذارد؛ چرا که این احادیث را هر دو فرقه شیعه و سنی نقل کرده‌اند و محال است که هر دو فرقه، که با عقايد هم مخالف هستند، بر جعل این احادیث توطئه کرده باشند. به خلاف حدیث پیروی از اصحاب که تنها اهل سنت آن را روایت کرده‌اند و شیعه آن را روایت نکرده است.<br /> <br /> نويسنده در فرازي ديگر مي‌نويسد: «'''اراده تکوینی و تقدیری خدا بر آن بوده که مسلمان'''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;'''ها به گروه'''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;'''ها و احزاب مختلف که با هم دشمن هستند تقسیم شوند»،''' در مورد آن می‌گوییم: اگر خدا اراده نموده که مسلمین با هم دشمن باشند و اختلاف داشته باشند، پس چرا نويسنده و امثال او علیه شیعه کتاب می‌نویسند و طبق اعتقاد خود می‌خواهند با هدایت کردن شیعیان این اختلاف را بردارند؟ اين سخن کاملاً غلط و مخالف حکم عقل و شرع است؛ بلکه خداوند متعال برای بشر عقل قرار داده و انبیا را فرستاده تا عقل خفته را بیدار کنند و مردم را به حق هدایت نمایند. پیامبران نیز در این راه تمام تلاش خود را کرده و حقیقت را برای مردم بیان نموده‌اند. ولی بعضی که پیرو هوی و هوس و قدرت و حکومت بودند به فرامین انبیاي الهی(ع) توجه نمی‌کردند و برای رسیدن به قدرت به پیامبران خدا دروغ می‌بستند و این چنین بین امت اختلاف ایجاد می‌کردند. بنابراین اراده خداوند بر هدایت جمیع انسان‌ها و اتحاد آنها پیرامون حق و حقیقت قرار گرفته و این انسان‌ها هستند که با سوء اختیار خود گمراه می‌شوند و باعث به وجود آمدن اختلاف می‌گردند.<br /> <br /> اما اینکه گفت: «خداوند دستور داده هنگام اختلاف به کتاب خدا و سنت پیامبرش مراجعه کنند» و شاهد بر آن آیه ('''إن تَنازَعتُم فِي شَيءٍ فَرُدُّوه إلَی الله وَ الرَّسُولِ''')،&lt;ref&gt;نساء: ۵۹&lt;/ref&gt; را ذکر کرد، در پاسخ می‌گوییم: شیعه نیز معتقد است که برای رفع اختلافات و پی بردن به حق باید به قرآن رجوع کنیم؛ ولی قرآن دارای آیات محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، مطلق و مقیّد، و خاص و عام است. بنابراین برداشت از قرآن بدون راهنما جز گمراهی برای انسان ثمری نخواهد داشت. دلیلش نیز فرق و مذاهب اسلامی هستند که هر کدام برای اثبات اعتقاد خویش به قرآن استناد می‌کنند؛ چرا که بدون راهنما و مفسّر، هر کسی آیات قرآن را به نفع عقیده خویش تفسیر می‌کند.<br /> <br /> کسی که قرآن بر او نازل شده و آن را برای مسلمین تفسیر می‌کند رسول خدا(ص) است و ایشان، همان‌طور که در صفحات قبل گذشت، در حدیث ثقلین و دیگر احادیث متواتر، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و اهل بیت خویش را کسانی معرّفی نمود که هیچ‌گاه از قرآن جدا نمی‌شوند تا اینکه بر سر حوض کوثر نزد رسول خدا(ص) بروند و مردم با تمسک به آنها گمراه نخواهند شد. در نتیجه مسلمان حقیقی برای فهمیدن حقیقتی که قرآن به آن ناطق است باید به اهل بیت رسول خدا(ص) مراجعه کند.<br /> <br /> اما اینکه گفت: «یکی از شیعیان از مذهب تشیع دست کشیده و به سلک پیروان اصحاب درآمده و کتابی تألیف نموده و بین دوست داشتن اصحاب و اهل بیت(ع) جمع کرده است»، در این مورد می‌گوییم:<br /> <br /> اگر زمانی عدّه‌ای از مسلمانان از اسلام منحرف شوند و به سلک دین مسیحیّت یا یهودیّت درآیند، این دلیل بطلان اسلام نمی‌شود، چه بسیار کسانی که به خاطر نداشتن فهم صحیح و عقل کافی یا پیروی از هوای نفس و شهوت از حقیقت دست می‌کشند! به علاوه اصل این مطلب که شخص مذکور شیعه بوده و سنی شده ثابت نیست و شاهدی بر آن وجود ندارد، مگر ادّعای پرسشگر! ادّعای او نیز مورد قبول نیست؛ چرا که خداوند می‌فرماید:<br /> <br /> (إن جَاءَکُم فاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أن تُصِیبُوا قَوماً بِجَهالَةٍ فَتُصبِحُوا عَلَی مَا فَعَلتُم نادِمِینَ). &lt;ref&gt;حجرات: ۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اگر فاسقی برای شما خبری آورد تحقیق کنید تا مبادا از روی جهالت به قومی آسیب رسانید و بر کار خود پشیمان گردید.<br /> <br /> حتی اگر فرض کنیم که شخص مذکور حقیقتاً شیعه بوده و بعد به سلک&lt;br /&gt;<br /> مخالفان تشیع در آمده، در مقابل نیز بسیاری از عالمان اهل سنت بعد از تحقیق بسیار&lt;br /&gt;<br /> و فهمیدن حقانیت شیعه، جزء پیروان امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیت رسول خدا(ص) شده&lt;br /&gt;<br /> و شیعه شده‌اند؛ مثل مرحوم شهید شیخ حسن شحّاته که از علمای مصر بود و چون شیعه شد و حقايق را برملا نمود، مورد هجوم وحشیانه قرار گرفت و مظلومانه به شهادت رسید.<br /> <br /> امّا این سخن که «اشکالی ندارد مسلمان هم صحابه و هم اهل بیت را دوست بدارد»، سخنی است که ظاهري زیبا و آراسته، ولی درونی گندیده و متعفّن دارد؛ چرا که وظیفه یک شخص مسلمان این است که دوستان خداوند و پیامبر را دوست بدارد و دشمنان آنان را دشمن بدارد. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (لا تَجِدُ قَوماً یُؤمِنُونَ بِالله وَ الیَومِ الآخِرِ یُوادُّونَ مَن حَادَّ الله وَ رَسُولَه وَ لَو کانُوا آبائَهُم أو أبنائَهُم أو إخوانَهُم أو عَشِیرَتُهُم...).‌&lt;ref&gt;مجادله: ۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کسانی که به خدا و روز قیامت ایمان دارند را چنین نمی‌یابی که با دشمنان خدا&lt;br /&gt;<br /> و رسول دوست باشند؛ اگر چه آن دشمنان پدران یا فرزندان یا برادران یا قبیله آنها باشند ... .<br /> <br /> بنابراین شخص مسلمان برای ادای این وظیفه باید منصفانه تحقیق کند تا دوستان خدا و رسول را از دشمنان آنها تمییز دهد. طبق حدیث ثقلین و حدیث سفینه، که در صفحات قبل نقل کردیم، امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیت رسول خدا(ص) از دوستان خدا و رسول بوده‌اند و محبت و تبعیت و اطاعت آنها واجب است.<br /> <br /> اما در مورد اصحاب رسول خدا(ص)، خداوند در قرآن بسیاری از اصحاب را توبیخ نموده و فرموده بعضی از آنها پیامبر را اذیت می‌کردند و بعضی منافق بودند؛ مثلا می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ مِمَّن حَولَکُم مِنَ الأعرَابِ مُنَافِقُونَ وَ مِن أهلِ المَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ، لا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَینِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إلَی عَذَابٍ عَظِیمٍ).&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> و بعضی از بادیه‌نشینانی که پیرامون شما هستند منافق هستند و از اهل مدينه نیز گروهى سخت به نفاق پاى‌بندند! تو آنها را نمى‏شناسى، ولى ما آنها را مى‌شناسيم. آنها را دو بار عذاب خواهیم نمود و سپس به عذابی بزرگ برگردانده می‌شوند.<br /> <br /> همچنین در مورد اصحاب می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ إذا رَأوا تِجارَةً أو لَهواً انفَضُّوا إلَیها وَ تَرَکُوکَ قائِماً).&lt;ref&gt;جمعه: ۱۱&lt;/ref&gt; <br /> <br /> و هنگامی که تجارت و داد و ستد یا سرگرمی ببینند به سوی آن روی‌آور می‌شوند و تو را درحالی‌که ایستاده‌ای رها می‌کنند.<br /> <br /> بعضی از صحابه از فرمان پیامبر(ص) سرپیچی می‌نمودند و در جنگ‌ها فرار می‌کردند&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۱۸ فرار ابوبکر و عمر از جنگ خيبر را از منابع حديثي اهل سنت ذکر خواهيم نمود.&lt;/ref&gt; و بعضی از آنها می‌خواستند در عقبه رسول خدا(ص) را ترور کنند که این مطلب را اهل سنت نقل کرده‌اند:<br /> <br /> ابن حزم اندلسی، که از علمای بزرگ اهل سنت در قرن پنجم است، چنین گوید:<br /> <br /> === ترور نافرجام رسول خدا'''(ص)''' توسط بعضي از اصحاب در منابع مخالفین ===<br /> <br /> اما حدیث حذیفه ساقط و مردود است؛ چون از طریق ولید بن جمیع نقل شده و او شخصی هلاک شده و متهم به جعل حدیث است؛ چرا که ولید بن جمیع روایاتی نقل کرده که در آن آمده: «و سعد بن ابی‌وقّاص‌... می‌خواستند پیامبر(ص) را بکشند و در تبوک ایشان را از گردنه درّه به پایین بیندازند» و این همان دروغِ جعلی است که خداوند متعال به جعل کننده آن طعن وارد می‌کند... .‌&lt;ref&gt;ابن حزم اندلسي، ''المحلّي''، ج۱۱، ص۲۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لکن ولید بن جمیع نه تنها شخص دروغ‌گو و جعل کننده حدیث نیست، بلکه نزد علما و محدثان اهل سنت شخصی ثقه و مورد اعتماد و راستگوست و علمای رجال اهل سنت او را توثیق نموده‌اند.<br /> <br /> ابی‌الحجّاج یوسف المزّی، که از عالمان برجسته اهل سنت در شناخت راویان حدیث است و کتاب او کامل‌ترین کتاب در شناخت راویان احادیث می‌باشد، در مورد الولید بن جمیع چنین نوشته است:<br /> <br /> عبدالله بن احمد بن حنبل از پدرش و همچنین از ابوداود نقل کرد که گفتند: در ولید ابن جمیع اشکالی نیست و اسحاق بن منصور از یحیی بن معین نقل کرد که گفت: «ولید بن جمیع ثقه و مورد اعتماد است». عجلی نیز همین سخن را گفته است: ابوزرعه گفت: «اشکالی در ولید بن جمیع نیست». ابوحاتم گفت: «ولید بن جمیع در نقل حدیث صالح و نیکوست» و عمرو بن علی گفت: «یحیی بن ولید از ولید بن جمیع برای ما حدیث نقل نمی‌کرد، ولی کمی قبل از مردنش از ولید بن جمیع برایمان حدیث نقل کرد». ابن حبّان نام ولید بن جمیع را در کتاب ''الثّقات'' (راویان مورد اعتماد) آورده است و بخاری برای او در ''الأدب'' حدیث نقل کرده است و همچنین سایر بزرگان غیر از ابن ماجه از او حدیث نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;«قال عبد اللّه بن أحمد بن حنبل عن أبيه وأبو داود: ليس به بأس. وقال إسحاق بن منصور عن يحيي بن معين: ثقة. وكذلك قال العجلي وقال أبو زرعة: لا بأس به وقال أبو حاتم: صالح الحديث. وقال عمرو بن علي: كان يحيي بن سعيد لا يحدّثنا عن الوليد بن جميع، فلمّا كان قبل موته بقليل حدّثنا عنه، وذكره ابن حبّان في كتاب «الثّقات» روي له البخاري في «الأدب» والباقون سوي ابن ماجة». للمزّي، ''تهذيب الکمال''، ج۳۱، ص۳۶ و ۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لکن وقتی ابن حزم با این روایت ولید بن جمیع روبه‌رو می‌شود تنها راه ردّ کردن آن را تهمت زدن به ولید بن جمیع می‌بیند و به او تهمت جعل حدیث و دروغ‌گویی می‌زند. درحالی‌که ولید بن جمیع از راویان صحیح مسلم و مسند أحمد بن حنبل و دیگر مصادر و منابع معتبر حدیثی اهل سنت است که در این مجامع حدیثی روایات زیادی از او نقل شده‌ است و علمای اهل سنت بعضی از این کتب مثل ''صحیح مسلم'' را از اول تا آخر صحیح می‌دانند. اگر ولید بن جمیع شخصی دروغ‌گو و جعل کننده حدیث است، چرا مسلم در کتاب حدیثی خود از او روایت نقل کرده است و چرا علمای رجال اهل سنت به وثاقت و راست‌گویی او شهادت داده‌اند؟!<br /> <br /> به علاوه در منابع اهل سنت، حدیثي از رسول خدا(ص) در مورد نفاق بسیاری از اصحاب ایشان نقل شده که متن این حدیث را از صحیح بخاری نقل می‌کنیم:<br /> <br /> ابن عبّاس گوید: پیامبر(ص) خطبه خواند و فرمود: شما برهنه و عریان نزد خداوند محشور می‌شوید، (آن طور که اولین مخلوقات را آفریدیم، همان‌طور هم آنها را برمی‌گردانیم و این وعده‌ای است بر ما که آن را انجام خواهیم داد). سپس اولین کسی که روز قیامت لباس پوشانده شود حضرت ابراهیم است، ولی مردانی از امت مرا می‌آورند و آنها را به سمت جهنم می‌برند. من می‌گویم: پروردگارا آنها اصحاب منند. گفته شود: تو نمی‌دانی آنها بعد از تو چه بدعت‌هایی گذاشتند، من هم در اینجا همان گویم که آن بنده صالح خداوند گفت: «تا وقتی میان آنها بودم، مراقب و گواهشان بودم؛ ولی وقتی مرا از میانشان برگرفتی، تو خود مراقب آنها بودی و تو بر هر چیز گواهی». پس گفته شود: از وقتی از آنها جدا شدی پیوسته مرتد بودند و به عقب برمی‌گشتند.&lt;ref&gt;«عن ابن عبّاس، قال: خطب النّبي صلّي اللّه عليه و سلّم فقال: إنّكم محشورون إلي اللّه حفاةً عراةً غرلاً ('''كَمَا بَدأنَا أوَّلَ خَلقٍ نُعِيدُه وَعداً عَلَينَا إنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ''') (انبياء: ۱۰۴)، ثمّ إنّ أوّل من يكسي يوم القيامة إبراهيم، إلّا أنّه يجاء برجال من أمتي فيؤخذ بهم ذات الشّمال، فأقول: يا ربّ أصحابي! فيقال: لا تدري ما أحدثوا بعدك، فأقول كما قال العبد الصّالح: ('''وَ كُنتُ عَلَيهِم شَهِيداً مَا دُمتُ''' إلى قوله '''شَهِيدٌ''')، فيقال: إنّ هؤلاء لم يزالوا مرتدّين علي أعقابهم منذ فارقتهم». (''صحيح بخاري''، ج۵، ص۲۴۰ و ج۷، ص۲۰۶ و ۲۰۸ و ج۸، ص۸۷)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را با الفاظی مختلف نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحيح'' مسلم، ج۷، ص۶۸ و ج۸، ص۱۵۷؛ احمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۲۳۵، ۳۸۴، ۴۰۲، ۴۰۷، ۴۲۵، ۴۳۹ و ۴۵۵ و ج۳، ص۲۸۱ و ج۵، ص۴۸، ۳۸۸، ۳۹۳، ۴۰۰ و ۴۱۲؛ ترمذي، ''سنن''، ج۴، ⭠⭢ ص۳۸ و ۳۹ و ج۵، ص۴؛ النسائي، ''سنن،'' ج۴، ص۱۱۷؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۱۱، ص۴۰۶ و ۴۰۷؛ ابن مخلّد قرطبي، ''ما روي في الحوض و الکوثر''، ص۱۶۳؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۱، ص۶۶۸ و ۶۶۹ و ج۶، ص۴۰۸ و ۴۰۹؛ أبي‌يعلي، ''مسند''، ج۷، ص۳۴ و ۳۵، و ج۹، ص۱۲۶؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۱۶، ص۳۴۳ و ۳۴۴؛ طبراني، ''المعجم الأوسط،'' ج۳، ص۱۸۶؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۸، ص۱۰۸ و ۱۰۹ و ج۳۶، ص۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رسول خدا(ص) در این حدیث تصریح می‌کند که گروهی از اصحابشان منافق هستند و روز قیامت به جهنم خواهند رفت. در نتیجه وظیفه مسلمانان است که با بررسی زندگانی یکایک صحابه مؤمن را از منافق تمییز دهند. پس جایز نیست که پیروی از جمیع اصحاب رسول خدا(ص) را باعث نجات از گمراهی بدانیم و بگوییم مسلمانان باید جمیع اصحاب و اهل بیت پیامبر را با هم دوست داشته باشند و با جملاتی مثل '''«هم اهل بیت را یافتم و هم صحابه را از دست ندادم»''' مسلمین را فریب دهیم.<br /> <br /> نويسنده در آخر مقدمه بر پیامبر و آلش و جمیع صحابه صلوات فرستاده است، درحالی‌که پیامبر طبق روایات متواتر، که شیعه و سنی در نقل آن اتفاق دارند، به مسلمانان دستور داده است که هنگام صلوات فرستادن بر ایشان، بر اهل بیت ایشان نیز صلوات بفرستند. بخاری در ''صحیح'' خود به نقل از کعب بن عجزه آورده است:<br /> <br /> گفته شد: «ای رسول خدا سلام کردن بر شما را دانستیم، ولی صلوات فرستادن بر شما چگونه است»؟ فرمود: «بگویید خداوندا بر محمد و آل محمد درود فرست، همان‌طور که بر آل ابراهیم درود فرستادی که تو ستوده شده و بزرگواری؛ خداوندا بر محمد و آل محمد برکت فرست، همان‌طور که بر آل ابراهیم برکت فرستادی که تو ستوده شده و بزرگواری».&lt;ref&gt;‌»حدّثني سعيد بن يحيي، حدّثنا أبي، حدّثنا مسعر، عن الحكم، عن ابن أبي ليلي، عن كعب بن عجرة، قيل: يا رسول اللّه أمّا السّلام عليك فقد عرفناه، فكيف الصّلاة؟ قال: قولوا: اللّهمّ صلّ علي محمّد و علي آل محمّد کما صلّيت علي آل ابراهيم إنّک حميد مجيد، اللّهمّ بارک علي محمّد و علي آل محمّد کما بارکت علي آل إبراهيم إنّک حميد مجيد». (بخاري، ''صحيح بخاري''، ج۶، ص۲۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت به همین مضمون در کتب متعدد اهل سنت نقل شده است.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۲، ص۱۶؛ ابن ماجه، ''سنن''، ج۱، ص۲۹۲ و ۲۹۳؛ أبي‌داود، ''سنن''، ج۱، ص۲۲۱ و ۲۲۲؛ ترمذي، ''سنن''، ج۱، ص۳۰۱ و ۳۰۲ و ج۵، ص۳۸؛ دارمي، ''سنن،'' ج۱، ص۳۰۹ و ۳۱۰؛ النّسائي، ''سنن''، ج۳، ص۴۵ ـ ۴۹؛ أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۳، ص۴۷ و ج۵، ص۲۷۴؛ بيهقي، ''السّنن الکبري''، ج۲، ص۱۴۶ ـ ۱۴۸؛ ''مالک، الموطّأ''، ج۱، ص۱۶۶؛ الحميدي، ''مسند''، ج۲، ص۳۱۱؛ ابن‌الجعد، ''مسند''، ص۴۰؛ ابن ابي‌شيبة کوفي، ''المصنّف''، ج۲، ص۳۹۰ ـ ۳۹۱؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۲، ص۲۱۲ ـ ۲۱۳؛ نسائي، ''السّنن الکبري''، ج۱، ص۳۸۱-۳۸۴ و ج۶، ص۱۷، ۱۸، ۹۷ و ۴۳۶؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک''، ج۳، ص۱۴۸؛ جهضمي، ''فضل الصّلاة علي النّبي''، ص۵۳، ۵۴ و ۶۲؛ ابن حزم اندلسي، ''المحلّي''، ج۳، ص۲۷۲ و ج۴، ص۱۳۴ و ۱۳۵؛ ابن جارود نيشابوري، ''المنتقي من السّنن المسندة''، ص۶۲؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۳، ص۱۹۳ و ج۵، ص۲۸۶ ـ ۲۸۸ و ۲۹۶؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۳، ص۲۹، ۹۱، ۹۲ و ۲۱۵ و ج۷، ص۵۷؛ طبراني، ''المعجم الصّغير''، ج۱، ص۸۶؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱۷، ص۲۵۱ و ۲۶۴ و ج۱۹، ص۱۱۶ و ۱۲۴ ـ ۱۳۰ و ۱۳۲؛ بيهقي، ''شعب الإيمان،'' ج۲، ص۲۰۷؛ بيهقي، ''معرفة السّنن و الآثار''، ج۲، ص۴۰ و ۴۲؛ ثعلبي، ''تفسير الثعلبي''، ج۸، ص۶۲؛ بغوي، ''تفسير البغوي''، ج۳، ص۵۴۲؛ الجرجاني، ''الکامل''، ج۳، ص۱۶؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۱۰، ص۲۹۱ و ج۵۳، ص۳۰۹؛ ابن مردويه اصفهاني، ''مناقب علي بن أبي‌طالب''''(ع)''، ص۳۰۶-۳۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اکنون سؤال اين است که به چه دلیل پرسشگر و هم‌کیشان او بر جمیع صحابه صلوات می‌فرستند، درحالی‌که طبق آیات و روایات متواتر گروهی از اصحاب رسول خدا(ص) منافق بوده‌اند؟<br /> <br /> اما پرسشگر ادلّه‌ای که علمای اهل سنت بر اثبات عدالت جمیع اصحاب ذکر کرده‌اند را در خلال پرسش‌های این کتاب بيان کرده و ما نیز پاسخ آن را به طور کامل داده‌ايم.<br /> <br /> نکته‌ای که در آخر باید تذکر دهیم اين است که اهل سنت در کتاب‌هاي خود هنگام ذکر نام پیامبر می‌نویسند: '''«صلّی الله علیه و سلّم»''' که یعنی درود و صلوات خداوند بر پیامبر باد و بر آل پیامبر صلوات نمی‌فرستند. بر خلاف شیعه که در کتب خود همیشه پس از ذکر نام مبارک رسول خدا چنین مي‌نويسند: '''«صلّی الله علیه و آله و سلّم»''' که یعنی درود و صلوات خداوند بر پیامبر و اهل بیت ایشان باد. آیا این عمل مخالفان شیعه چیزی جز دشمنی با اهل بیت رسول خدا(ص) است؟ حال آنکه همانند پرسشگر ادعای محبت اهل بیت پیامبر(ص) را نیز دارند!<br /> <br /> == ۱. ازدواج ام کلثوم دختر امام علي‌'''(ع)''' با عمر بن خطاب ==<br /> <br /> == پرسش ۱ ==<br /> <br /> شيعيان معتقدند که علی امامی معصوم است. سپس ـ چنان که خود شیعیان قبول دارند ـ علی را می‌بینیم که دخترش ام کلثوم «خواهر حسن و حسین» را به ازدواج&lt;br /&gt;<br /> عمر بن خطاب در می‌آورد.&lt;ref&gt;افراد ذيل از علماي شيعه اين ازدواج را ذکر کرده‌اند: الكليني في الكافي في الفروع (۶/۱۱۵)، و الطوسي في تهذيب الأحكام (باب عدد النساء ۸/۱۴۸) و في (۲/۳۸۰)، و في كتابه الاستبصار (۳/۳۵۶)، و المازنداراني في مناقب آل أبي‌طالب، (۳/۱۶۲)، و العاملي في مسالك الأفهام، (۱/كتاب النكاح)، و مرتضي علم الهدي في الشافي، (ص ۱۱۶)، و ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة، (۳/۱۲۴)، و الأردبيلي في حديقة الشيعة، (ص ۲۷۷)، و الشوشتري في مجالس المؤمنين. (ص۷۶، ۸۲)، و المجلسي في بحار الأنوار، (ص۶۲۱). و براي اطلاع بيشتر به رساله: «زواج عمر بن الخطاب من أم كلثوم بنت علي بن أبي‌طالب - حقيقة لا افتراء» لأبي معاذ الإسماعيلي مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt; شیعه باید از دو چیز یکی را بپذیرند که هر یک برایشان ناخوشایند و تلخ است: اول اینکه باید قبول کنند که علی معصوم نیست؛ چون دخترش را به ازدواج مردي کافر در آورده است و چنین سخنی با پایه‌های اساسی مذهب شیعه متضاد است؛ بلکه از آن لازم می‌شود که بگویند دیگر ائمه به طریق اولی معصوم نیستند؛ دوم اینکه بپذیرند عمر مسلمان است و علی دوست داشته او دامادش شود.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> احادیثی که در کتب حدیثی شیعه وارد شده و پرسشگر به آن ارجاع داده تنها بیانگر این مطلب است که امّ کلثوم همسر عمر بن الخطاب بوده است؛ ولی کیفیّت این ازدواج و علت آن را بیان نمی‌کند؛ براي مثال به حدیثی که محمّد بن یعقوب کلینی در کتاب ''کافي'' ذکر کرده اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> معاویة بن عمّار گوید از امام صادق(ع) در مورد زنی سؤال کردم که شوهرش از دنیا رفته است، آیا آن زن در خانه‌اش عده نگه می‌دارد یا هر کجا که بخواهد؟ فرمود: «بلکه هر جا که بخواهد. وقتی عمر از دنیا رفت علی بن ابی‌طالب(ع) نزد امّ کلثوم آمد و او را به خانه خود برد».&lt;ref&gt;‌»حميد بن زياد، عن ابن سماعة، عن محمّد بن زياد، عن عبد اللّه بن سنان و معاوية بن عمّار، عن أبي عبد الله''(ع)'' قال: سألته عن المرأة المتوفّي عنها زوجها أ تعتدّ في بيتها أو حيث شاءت؟ قال: بل حيث شاءت، إنّ عليّا''(ع)'' لمّا توفّي عمر أتي أمّ كلثوم فانطلق بها إلي بيته». کليني، ''الکافي''، ج۶، ص۱۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ولی برای فهمیدن کیفيت و علت این ازدواج باید به احادیث دیگر رجوع کنیم، در احادیث معتبر شيعه نقل شده است که امیرالمؤمنین(ع) به اختیار خود فرزندش امّ کلثوم را به ازدواج عمر بن الخطاب درنیاورد؛ بلکه عمر با زور و اجبار امّ کلثوم را به ازدواج خود درآورد که به نمونه‌ای از این روایات اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> کلینی روایت کرده است: «حضرت امام صادق(ع) در مورد تزویج امّ کلثوم فرمود: او اوّلین زن از ما بود که او را غصب کردند».&lt;ref&gt;‌»عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن ابن أبي عمير، عن هشام بن سالم و حمّاد، عن زرارة، عن أبي عبد الله''(ع)'' في تزويج أمّ كلثوم، فقال: إنّ ذلك فرج غصبناه‏». کليني، ''الکافي''، ج۵، ص۳۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین روایت کرده است:<br /> <br /> امام صادق(ع) فرمود: «وقتی عمر امّ کلثوم را خواستگاری کرد، امیرالمؤمنین به عمر فرمود ام کلثوم کودک است. عمر با عباس (عموی پیامبر) ملاقات کرد و به او گفت: در من چه اشکالی است؟ آیا در من اشکالی است؟ عباس گفت: چه شده؟ عمر گفت: از پسر برادرت دخترش را خواستگاری نمودم ولی مرا رد کرد. به خدا قسم آب زمزم را مسدود می‌کنم و هیچ کرامتی برای شما باقی نمی‌گذارم مگر آنکه آن را خراب می‌کنم و دو شاهد بر علی بن ابی‌طالب اقامه می‌کنم که دزدی کرده و دستش را قطع می‌کنم. عبّاس نزد امیرالمؤمنین آمد و به او خبر داد و از حضرت درخواست کرد که امر ازدواج امّ کلثوم را به او بسپارد. حضرت نیز پذیرفت».&lt;ref&gt;«محمّد بن أبي عمير عن هشام بن سالم عن أبي عبد الله''(ع)'' قال: لمّا خطب إليه قال له أمير المؤمنين: إنّها صبيةٌ، قال: فلقي العبّاس، فقال له: ما لي؟ أ بي بأس؟ قال: و ما ذاك؟ قال: خطبت إلي ابن أخيك فردّني، أما و اللّه لأعورنّ زمزم‏ و لا أدع لكم مكرمة إلّا هدمتها و لأقيمنّ عليه شاهدين بأنّه سرق و لأقطّعنّ يمينه، فأتاه العبّاس فأخبره و سأله أن يجعل الأمر إليه، فجعله إليه». کليني، ''الکافي''، ج۵، ص۳۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طبق احادیث شیعه ازدواج امّ کلثوم با عمر به خاطر دوستی امیرالمؤمنین(ع) با عمر نبود. بلکه حضرت را تهدید نمود و ایشان نیز به اجبار این ازدواج را پذیرفت.<br /> <br /> حتی اگر فرض کنیم که این ازدواج به اجبار نبوده، باز نه دلیل بر دوستی امیرالمؤمنین(ع) با عمر است و نه عصمت امیرالمؤمنین(ع) را نفی مي‌کند؛ چرا که ازدواج‌های انبیا و ائمّه و اولياي الهي به خاطر مصالح شخصی نیست، بلکه آنها&lt;br /&gt;<br /> مصالح کلّی را در نظر می‌گیرند؛ براي مثال وقتی قوم حضرت لوط(ع) می‌خواستند به میهمانان ایشان تعرض کنند، حضرت لوط(ع) به آنها فرمود: ('''هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أطهَرُ لَکُم''')'''،''' «اينها دختران منند که براى شما پاكيزه‏ترند»؛&lt;ref&gt;هود: ۷۸.&lt;/ref&gt; یعنی به جای ارتکاب گناه با دختران من ازدواج کنید و این یعنی حضرت لوط(ع) می‌خواست دخترانش را به ازدواج مردانی کافر و فاسق در بیاورد تا آنها را از ارتکاب فعل حرام باز دارد. بنابراین آیا می‌توانیم بگوییم که حضرت لوط(ع) اشتباه کرده که پیشنهاد ازدواج با دخترانش را به قومش داده است؟! آيا این فعل عصمت ايشان را نفی می‌کند؟! آيا حضرت لوط(ع) قومش را دوست داشته که می‌خواسته دخترانش را به ازدواج آنها دربیاورد؟! مسلّما چنین سخنانی باطل است.<br /> <br /> == ۲. پذيرش خلافت ابوبکر و عمر از سوي امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۲ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند ابوبکر و عمر کافر بوده‌اند. سپس می‌بینیم علی، که از دیدگاه شیعه امام معصوم است، خلافت آنها را می‌پسندد و با هر یک پس از دیگری بیعت مي‌کند و علیه آنان قیام نمي‌کند.<br /> <br /> از این لازم می‌شود که علی معصوم نباشد؛‌چون او با دو کافر ناصبی ستمگر بیعت کرد و او با بیعت خود آنها را تأیید نمود. این نقصی در عصمت، و کمک کردن به ظالم در ظلمش است و هرگز امامي معصوم چنين کاري نمی‌کند یا اینکه شیعه باید قبول کنند که کار امام علی کاملاً درست بوده است؛ چون ابوبکر و عمر دو خلیفه مؤمن و صادق و عادل بوده‌اند و شیعه وقتی آنها را کافر مي‌دانند و به آنها ناسزا می‌گویند و خلافت آنها را قبول نمي‌کنند، با این کار با امام خود مخالفت مي‌کنند. ما دچار حیرت می‌شویم: آیا راه ابا الحسن را در پیش بگیریم یا راه شیعیانش که از فرمان او سر پیچی کرده‌اند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است که امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به اختیار خود با ابوبکر بن ابی‌قحافه بیعت نکرد؛ بلکه ایشان را با تهدید به قتل مجبور به بیعت کردند. سلیم بن قیس هلالي نقل مي‌کند:<br /> <br /> ... پس عمر ایستاد و به ابوبکر، که روی منبر نشسته بود، گفت: «چه کس تو را بر منبر نشانده درحالی‌که این شخص (علی بن ابی‌طالب) نشسته و با تو در جنگ است و بلند نمی‌شود که با تو بیعت کند؟! آیا دستور نمی‌دهی تا گردنش را بزنیم؟...&lt;br /&gt;<br /> بریدة بن أسلمی بلند شد و گفت: «ای عمر آیا بر برادر رسول خدا و پدر فرزندان ایشان حمله می‌کنی، درحالی‌که تو همان کسی هستی که در قریش آن گونه تو را می‌شناسیم؟! آیا رسول خدا(ص) به شما دو نفر نفرمود نزد علی بروید و به ایشان به عنوان امیر مؤمنان سلام کنید؟ شما دو نفر نیز گفتید: آیا این فرمان از طرف خداوند و رسولش است؟ پیامبر فرمود: آری». ابوبکر گفت: «این چنین بود! ولی رسول خدا پس از آن فرمود نبوّت و خلافت برای اهل بیت من جمع نمی‌شود». بریدة گفت: «به خدا قسم رسول خدا چنین نفرمود! به خدا قسم در شهری که تو امیرش باشی سکونت نخواهم کرد». عمر دستور داد او را زدند و بیرون کردند. سپس عمر گفت: «ای پسر ابی‌طالب بلند شو و بیعت کن». حضرت فرمود: «اگر بیعت نکنم»؟ عمر گفت: «در این صورت به خدا قسم گردنت را می‌زنیم». حضرت سه بار کلام خود را تکرار کرد و با آنها اتمام حجت نمود و سپس دستش را دراز کرد بدون آنکه کف دستش را باز کند. ابوبکر نیز دستش را به دست حضرت زد و به همین مقدار راضی شد. پس علی ابن ابی‌طالب(ع) پيش از آنکه بیعت کند، درحالی‌که ریسمان به گردنش انداخته بودند فریاد زد: «ای پسر مادرم این قوم مرا ضعیف دیدند و نزدیک بود مرا بکشند&lt;ref&gt;اعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt;».&lt;ref&gt;«... فقام عمر فقال لأبي بكر و هو جالس فوق المنبر: ما يجلسك فوق المنبر و هذا جالس محارب لا يقوم فيبايعك؟ أو تأمر به فنضرب عنقه (سليم بن قيس هلالي، ''کتاب سليم بن قيس هلالي''، ج۲، ص۵۹۲ و ۵۹۳؛ شيخ مفيد، ''الإختصاص،'' ص۱۸۶ و ۱۸۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین حضرت برای حفظ جان خود و اهل بیت و شیعیانش با آنها بیعت کرد تا آنها کشته نشوند و در نتیجه حقیقت از بین برود و این همان تقیّه‌ای است که جواز آن در روایات بسیار، در کتب شیعه و سنی، وارد شده که به نمونه‌ای از این روایات در کتب اهل سنت اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> حاکم نیشابوری که یکی از بزرگان علمای اهل سنت در قرن چهارم است در کتاب ''المستدرک'' چنین روایت کرده است:<br /> <br /> مشرکان عمار بن یاسر را دستگیر کردند و او را رها نکردند تا اینکه به پیامبر(ص) دشنام داد و از خدایان آنها به نیکی یاد کرد تا او را رها کردند. وقتی نزد&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) آمد، حضرت فرمود: «چه اتّفاقی افتاده»؟ گفت: «ای رسول خدا شرّی واقع شده؛ مرا رها نکردند تا اینکه برای شما بد گفتم و از خدایانشان به نیکی یاد کردم». پیامبر فرمود: «قلب خودت را چطور می‌یابی»؟ گفت: «قلب من به ایمان اطمینان دارد». حضرت فرمود: «پس اگر دوباره چنین کردند تو هم دوباره همین کار را بکن». این حدیث بر مبنای بخاری و مسلم صحیح است، ولی آن را در کتب خود ذکر نکرده‌اند.&lt;ref&gt;«أخبرنا عبد الرّحمن بن حمدان الجلّاب بهمدان، ثنا هلال بن العلاء الرّقي، ثنا أبي، ثنا عبيد اللّه بن عمرو الرّقي، عن عبد الكريم، عن ابن عبيدة بن محمّد بن عمّار بن ياسر، عن أبيه قال: أخذ المشركون عمّار بن ياسر، فلم يتركوه حتي سبَّ النّبي(ص) و ذكر آلهتهم بخير ثم تركوه... (حاکم نيشابوري، المستدرک، ج۲، ص۳۵۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس این آیه در حق عمّار نازل شد: ('''مَن کَفَرَ بِالله مِن بَعدِ إیمانِهِ، إلّا مَن أکرِه وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإیمانِ''')'''؛''' «هرکس پس از ایمان آوردن به خدا کفر ورزد [عذاب خواهد شد]، به جز آنكه تحت فشار واقع شده و مجبور گشته، درحالى‌كه قلبش آرام و با ايمان است».&lt;ref&gt;نحل: ۱۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر بزرگان اهل سنت نیز جریان دستگیری عمار و نزول آیه مذکور را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;بيهقي، ''السّنن الکبري''، ج۸، ص۲۰۸ و ۲۰۹؛ ابن ابي‌شيبة کوفي، ''المصنّف''، ج۷، ص۵۲۴؛ ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۲۴۹ و ۲۵۰؛ بيهقي، ''معرفة السّنن و الآثار،'' ج۶، ص۳۱۶؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۴۴؛ ذهبي، ''سير أعلام النّبلاء،'' ج۱، ص۴۱۱؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱، ص۱۵۹ و ۱۶۰؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۲۹، ص۳۶ و ج۴۳، ص۳۶۰ و ۳۷۳ ـ ۳۷۵؛ صنعاني، ''تفسير القرآن''، ج۲، ص۳۶۰؛ الطبري، ''جامع البيان عن تأويل آي القرآن''، ج۱۴، ص۲۳۷؛ ابن ابي‌حاتم، ''تفسير''، ج۷، ص۲۳۰۴؛ نحاس، ''معاني القرآن''، ج۴، ص۱۰۷؛ جصّاص، ''أحکام القرآن''، ج۳، ص۲۴۹؛ السّمرقندي، ''تفسير''، ج۲، ص۲۹۳؛ ابن زمنين، ''تفسير''، ج۲، ص۴۱۹؛ الثعلبي، تفسير، ج۳، ص۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ممکن است گفته شود امیرالمؤمنین(ع) در خیبر را از جای کند و در شجاعت بی‌نظیر بود، پس چگونه به خاطر حفظ جانش تقیه کرد؟! در پاسخ می‌گوییم: پیامبران و امامان تنها از دستورات خداوند متعال پيروي می‌کنند؛ براي مثال رسول خدا(ص) از طرف خداوند مؤیّد به معجزه بود و می‌توانست با نیروی الهی تمام کافران و مشرکان را نابود کند؛ ولی با دلیل و برهان مردم را به دین اسلام دعوت مي‌‌کرد تا هرکس به اختیار خود هدایت را برگزیند و گمراهی را کنار زند و در این راه سختی‌های بسیاری کشید؛ تا جايي که در جنگ احد به خاطر اینکه مسلمانان از فرمان ایشان تخلّف کردند شکست خوردند؛ ولی با این حال رسول خدا(ص) با نیروی الهی و معجزه دشمن را نابود نکرد؛ چرا که اراده خداوند بر این است که هرکس به اختیار خود هدایت یا ضلالت را برگزیند. اگر قرار باشد مردم به زور و قدرت و اعجاز الهی ایمان بیاورند، امتحان الهی معنا نخواهد داشت و بهشت و جهنم نیز فایده‌ای نخواهد داشت.<br /> <br /> در مورد امیرالمؤمنین(ع) نیز این چنین است. مردم باید از روی اختیار به امیرالمؤمنین، که خلیفه پیامبر(ص) است، ایمان بیاورند. در غير این صورت آزمایش الهی معنا نخواهد داشت. خداوند متعال می‌فرماید: ('''أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُون''')؛ «آیا مردم پنداشته‌اند تا بگویند ایمان آوردیم رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟».&lt;ref&gt;عنکبوت: ۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته حضرت و اصحابش به طور صریح اعتراض خود به غصب خلافت را بیان کردند تا آنان که به دنبال حقیقت هستند هدایت شوند و حق و باطل روشن گردد؛ چنان‌که شیخ صدوق نقل کرده است:<br /> <br /> زید بن وهب گوید: کسانی که نشستن ابوبکر بر مسند خلافت و پیشی گرفتن او بر علی بن ابی‌طالب(ع) را انکار کردند دوازده نفر از مهاجرین و انصار بودند. از مهاجرین خالد بن سعید بن العاص، مقداد بن اسود، أبیّ بن کعب، عمّار بن یاسر، ابوذر غفاری، سلمان الفارسی، عبدالله بن مسعود و بریدة الأسلمی بودند و از انصار خزیمة بن ثابت ذوالشّهادتین، سهل بن حنیف، أبوأیّوب انصاری و أبوهیثم بن التّیهان و دیگران بودند... .&lt;ref&gt;...كان الّذين أنكروا علي أبي بكر جلوسه في الخلافة و تقدّمه علي علي بن أبي‌طالب''۷'' اثني عشر رجلا من المهاجرين و الأنصار. (شيخ صدوق‌=‌، ''خصال''، ج۲، ص۴۶۱ ـ ۴۶۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در ادامه حدیث بيان شده است که افراد مذکور نزد امیرالمؤمنین(ع) می‌روند و ایشان نیز به آنها فرمان می‌دهد که نزد ابوبکر بروند و نشستن او بر مسند خلافت را انکار کنند و نص صریح رسول خدا(ص) در مورد جانشینی امیرالمؤمنین(ع) را یادآور شوند، آنان نیز فرمان حضرت را انجام می‌دهند. بنابراين امیرالمؤمنین(ع) از روی اختیار و رضایت با آنها بیعت نکرد، بلکه ایشان را با تهدید به قتل مجبور به بیعت کردند. اما علت اینکه حضرت قیام نکرد این بود که رسول خدا(ص) به ایشان فرموده بود در این هنگام صبر کند. سلیم بن قیس هلالی دراين‌باره روایت کرده است:<br /> <br /> ... پیامبر(ص) رو به علی بن ابی‌طالب(ع) کرد و فرمود: «ای علی، به زودی پس از من از قریش سختی خواهی دید و آنها علیه تو قیام خواهند نمود و به تو ظلم خواهند کرد. اگر یارانی یافتی با آنها جهاد کن و با موافقینت با مخالفان خود بجنگ و اگر یارانی پیدا نکردی، صبر کن و دست بکش و خودت را به ورطه هلاکت نینداز؛ چراکه جایگاه تو نسبت به من همان جایگاه هارون نسبت به موسی است، و هارون برای تو اسوه‌ خوبی است که به برادرش موسی گفت: (آن قوم مرا ضعیف یافتند و نزدیک بود مرا بکشند)&lt;ref&gt;اعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt;».&lt;ref&gt;‌»... أقبل النبي۹ علي علي''۷'' فقال: يا عليّ، إنّك ستلقي بعدي‏ من قريش شدّة من تظاهرهم عليك و ظلمهم لك... (''کتاب سليم بن قيس''‌، ج۲، ص۵۶۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محمّد بن یعقوب کلینی روایت کرده است پس از آنکه ابوبکر خلافت را به دست گرفت، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) در مسجد برای مردم مدینه سخنرانی نمود و از آنها یاری خواست؛ ولی غیر از چند نفر کسی ایشان را یاری نکرد:<br /> <br /> ابوالهیثم بن التیهان گفت: امیرالمؤمنین(ع) برای مردم در مدینه خطبه خواند و فرمود: «...به خدا قسم اگر به اندازه اصحاب طالوت یا به تعداد اهل بدر یارانی داشتم و آنها با شما دشمن بودند، با شمشیر شما را می‌زدم تا به حق و صدق برگردید که در این صورت برای اصلاح تفرقه بهتر و کارآمدتر از مدارا بود. خداوندا میان ما به حق حکم کن که تو بهترین حکم کنندگان هستی». سپس از مسجد خارج شد و از کنار طویله‌ای گذشت که در آن حدود سی گوسفند بود؛ پس گفت: «به خدا قسم اگر به تعداد این گوسفندان یارانی داشتم که برای خداوند عزوجل و رسولش خیرخواهی داشتند فرزند زن مگس‌خوار را از سلطنت و حکومتش پایین می‌کشیدم». هنگام غروب ۳۶۰ نفر برای جنگ تا پای مرگ با ایشان بیعت کردند. امیرالمؤمنین(ع) به آنها فرمود: «فردا؛ سر تراشیده کنار احجار الزیت بیایید». خود امیرالمؤمنین(ع) نیز سرش را تراشید؛ ولی از آن گروه کسی با سر تراشیده نیامد و به بیعت خود وفا نکرد مگر ابوذر و مقداد و حذیفة بن یمان و عمار بن یاسر؛ سلمان نیز آخر از همه آمد. پس حضرت دستش را به آسمان بلند کرد و فرمود: «خداوندا این قوم مرا ضعیف کردند، ‌همان‌طور که بنی‌اسرائیل هارون را ضعیف کردند».&lt;ref&gt;...أما و اللّه لو كان لي عدة أصحاب طالوت أو عدة أهل بدر و هم أعداؤكم لضربتكم بالسّيف حتّي تئولوا إلي الحقّ و تنيبوا للصّدق فكان أرتق للفتق و آخذ بالرّفق... (کليني، ''الکافي''، ج۸، ص۳۱ ـ ۳۳).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين شیعه معتقد است امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) با زور و اجبار و تهدید به قتل با ابوبکر بیعت نمود و آنچه پرسشگر در پرسش خود ذکر نمود عقیده شیعه نیست و شیعه آن را نمي‌پذيرد.<br /> <br /> == ۳. نامگذاري فرزندان امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۳ ==<br /> <br /> امام علی پس از وفات فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; با چند زن ازدواج کرد و از آنها صاحب چند فرزند شد که برخی از فرزندان عبارتند از: عباس بن علی بن ابی‌طالب، عبدالله بن علی ابن ابی‌طالب، جعفر بن علی بن ابی‌طالب، عثمان بن علی بن ابی‌طالب.<br /> <br /> مادر این فرزندانِ امام، ام البنین بنت حزام بن دارم&lt;ref&gt;اربلي، كشف الغمة في معرفة الأئمة، ج۲، ص۶۶.&lt;/ref&gt; است. همچنین امام علی با لیلی بنت مسعود الدارمیه&lt;ref&gt;همان؛ شيخ مفيد، ''الإرشاد''، ص۱۶۷؛ ''الخوئي''، ''معجم''، ‌ج۲۱، ص۶۶.&lt;/ref&gt; ازدواج کرد و از او صاحب فرزندانی به نام‌های عبیدالله بن علی بن ابی‌طالب و ابوبکر بن علی بن ابی‌طالب شد... رقیه بنت علی بن ابی‌طالب و عمر بن علی بن ابی‌طالب نيز، که در ۳۵ سالگی وفات یافت، فرزندان او هستند و مادرشان ام حبیب بنت ربیعه است...&lt;ref&gt;همو؛ معجم،‌ ج۱۳، ص۴۵.&lt;/ref&gt; سؤال اینجاست که آیا پدری حاضر است فرزندش را به نام سرسخت‌ترین دشمنان خود نام‌گذاری کند؟ آن هم وقتی آن پدر علی بن ابی‌طالب باشد.<br /> <br /> پس چگونه علی اسم کسانی را بر فرزندانش می‌گذارد که شما می‌گویید آنها سرسخت‌ترین دشمن او بوده‌اند؟! آیا انسان عاقلی اسم دشمنانش را بر دوستانش می‌گذارد؟! آیا می‌دانید که علی اولین قریشی بود که اسم فرزندانش را ابوبکر و عمر و عثمان نامید؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و دیگر امامان شیعه(ع)، به پيروي از رسول خدا(ص) و قرآن، معتقدند باید از دشمن تقیّه کرد و این امری عاقلانه است که شرع آن را امضا کرده است؛ مثلا اگر میان جمعیت کفار زندگی کنید و بدانید که اگر نام فرزندانتان را اسلامی بگذارید کفار به دین شما پی می‌برند و شما را آزار می‌دهند چه می‌کنید؟ خداوند در این گونه موارد برای مؤمنین جایز دانسته که نام دشمنان خود را بر اولاد خود قرار دهند تا از دست دشمن در امان بمانند و این همان تقیّه است که خداوند حکم جواز آن را در قرآن نازل نموده که در پاسخ پرسش قبل ذکر شد.<br /> <br /> سلیم بن قیس هلالی روایت کرده است معاویه در خلال نامه بلندبالایی به امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) نوشت:<br /> <br /> به من خبر رسیده ‑ و این خبر را یکی از خواصّ تو که به او اعتماد داری برایم آورده ‑ که به شیعیان گمراه و رازداران خبیثت می‌گویی: «من سه نفر از فرزندانم را ابوبکر و عمر و عثمان نامیده‌ام؛ پس هرگاه شنیدید که من بر یکی از امامان گمراهی ترحّم می‌فرستم و از خدا برای آنها طلب رحمت می‌کنم، بدانید که من فرزندان خودم را قصد کرده‌ام».&lt;ref&gt;... و قد بلغني و جائني بذلك بعض من تثق به من خاصّتك، بأنّك تقول لشيعتك الضّالة و بطانتك بطانة السّوء: إنّي قد سمّيت ثلاثة بنين لي أبابكر و عمر و عثمان، فإذا سمعتموني أترحّم علي أحد من أئمّة الضّلالة، فإنّي أعني بذلك بني ... (سليم بن قيس هلالي، ''کتاب سليم بن قيس هلالي''، ج۲، ص۷۶۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حضرت نیز در جواب نامه جمیع سؤال‌ها و تهمت‌های معاویه را پاسخ می‌دهد، ولی به این مسئله هیچ اشاره‌ای نمی‌کند و از کنار آن می‌گذرد.<br /> <br /> '''ابن حمزه طوسی''' از عالمان شیعه در قرن ششم روایت کرده است:<br /> <br /> نزد امام رضا(ع) رفتم درحالی‌که همسرم حامله بود. به حضرت عرض کردم: «من همسرم را ترک کردم درحالی‌که حامله بود. از خداوند بخواه که فرزند را پسر قرار دهد». حضرت به من فرمود: «او پسر است و نامش را عمر بگذار». گفتم: «من نیّت کردم که نامش را علی بگذارم و همسرم را چنین دستور دادم». فرمود: «نامش را عمر بگذار». پس وارد کوفه شدم درحالی‌که فرزندی برایم به دنیا آمده بود و نامش را علی گذاشته بودند. پس نامش را عمر گذاشتم، [بعد از آن] همسایه‌هایم به من گفتند: «دیگر پس از این هیچ یک از سخنانی که [در ابراز تشیّع] از تو نقل می‌شود را تصدیق نمی‌کنیم». پس دانستم که حضرت برای من از خودم با تدبیرتر است.&lt;ref&gt;عن أحمد بن عمر، قال: خرجت إلي الرضا صلوات اللّه عليه و امرأتي بها حبل، فقلت له: إنّي خلّفت أهلي و هي حامل... (ابن حمزه طوسي، ''الثاقب في المناقب''، ص۲۱۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته کتاب سلیم و ابن‌حمزه طوسي از کتاب هاي شیعه است و استدلال به آن برای مخالفان حجّت نیست؛ اما این احادیث برای هرکس این احتمال را ایجاد می‌کند که ممکن است امامان شیعه به خاطر تقیّه نام فرزندانشان را به نام خلفا گذاشته باشند و هنگامی که چنین احتمالی وجود داشت دیگر نمی‌توان به طور یقین گفت که امامان به خاطر محبّتی که نسبت به خلفا داشته‌اند نام فرزندانشان را چنین گذاشته‌اند؛ زيرا هنگامی که احتمال مطرح می‌شود یقین از بین می‌رود و استدلال باطل می‌شود.<br /> <br /> اما در خصوص نام عثمان چنین وارد شده است که امیرالمؤمنین(ع) به اصحابشان فرمودند به خاطر محبّتشان به عثمان بن مظعون، که صحابي باوفای رسول خدا(ص) بود، نام فرزندشان را عثمان گذاشتند.&lt;ref&gt;ابوالصلاح الحلبي، ''تقريب المعارف''، ص۲۹۴.&lt;/ref&gt; در نتیجه نمی‌توان گفت که ایشان به خاطر محبّتشان نسبت به عثمان بن عفان نام فرزندشان را چنین گذاشته‌اند.<br /> <br /> == ۴. نپذيرفتن خلافت از سوي امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۴ ==<br /> <br /> صاحب کتاب نهج البلاغه ـ کتاب معتبر شیعه ـ روایت می‌کند که علی از پذیرفتن خلافت کناره‌گیری کرد و گفت: '''«دعوني والتمسوا غيري؛''' «مرا رها کنید و کسی دیگر غیر از من را بجویید».&lt;ref&gt;''نهج البلاغة،'' خطبه ۹۲، ۲۰۵ و نامه ۶ و ۷.&lt;/ref&gt; و این بر باطل بودن مذهب شیعه دلالت می‌کند؛ چون شما شیعه‌ها می‌گویید که علی از سوی خدا به خلافت و امامت منصوب شده و خلیفه شدن او فریضه‌ای بوده است که به گفته شما ابوبکر به خاطر غصب این حق بازخواست مي‌شود. پس اگر چنین است چگونه از پذیرفتن آن امتناع می‌کند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است که امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصوم ایشان(ع) از طرف خداوند خلفا و جانشینان رسول خدا(ص) و امامان هدایتگر امت‌اند و امام یعنی شخصی که جمیع شئونات پیامبر (مثل عصمت و علم و وجوب اطاعت) را دارد، ولی پیامبر نیست و بر او وحی نازل نمی‌شود. بنابراین خلافت و امامت مقامی فراتر از حکومت است و حکومت بر مردم تنها شأنی از شئون امامت است. در نتیجه امامانْ جانشینان رسول خدا(ص) و امامان هدایتگرند؛ حتی اگر حکومت در دست آنها نباشد. پس اگر امامان حکومت بر مردم را به خاطر دلیلی رد نمودند، به این معنا نیست که صاحب مقام امامت و جانشینی رسول خدا(ص) نيستند، بلکه بنا به مصلحتی، یکی از شئونات امامت را، که حکومت بر مردم است، رد کرده‌اند.<br /> <br /> اما علت اینکه امیرالمؤمنین(ع) درخواست مردم را برای حکومت رد کرد، در ادامه حدیثِ ''نهج‌البلاغه'' آمده که پرسشگر آن را نقل نکرده است. اینک متن حدیث را به طور کامل ذکر می‌کنیم تا حقیقت مشخّص شود:<br /> <br /> از سخنان آن حضرت(ع) است به هنگامى كه مردم پس از كشته شدن عثمان خواستند با او بيعت كنند: «رهايم كنيد و غير مرا بخواهيد، زيرا با امری روبه‌رو خواهیم شد كه دارای چهره‏ها و رنگ‌هایی است؛ حادثه‏اى كه دل‌ها بر آن استوار، و عقل‌ها بر آن پايدار نمى‏ماند. حقيقت سیاه شده و از بین رفته و راه مستقيم دگرگون و ناشناخته شده است. بدانيد اگر خواسته شما را پاسخ دهم بر اساس آنچه خود مى‏دانم با شما رفتار مى‏كنم و به گفتار هيچ گوينده و سرزنش هيچ سرزنش‌كننده‏اى توجه نمى‏كنم و اگر رهايم كنيد مانند يكى از شما خواهم بود و شايد شنواتر و فرمانبردارتر از شما براى كسى باشم كه حكومت خود را به او مى‏سپاريد و اگر برای شما وزیر باشم بهتر از آن است که امیر باشم».&lt;ref&gt;نهج‌البلاغة، خطبه۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حضرت در این سخنرانی به صراحت بیان کردند که چون قلب مردم بر محبت و اطاعت از حاکمان پیشین تثبیت شده، دیگر حکومت کردن فایده‌ای ندارد؛ چرا که تغییر اوضاع و برگرداندن بدعت‌ها غیر ممکن است و چون می‌دانست مردم می‌خواهند با ایشان بیعت کنند که به سیره حاکمان پیشین حکومت کند، فرمود: «اگر من بر مسند حکومت بنشینم به سخن کسی گوش فرا نمی‌دهم و از سرزنش کسی منقلب نمی‌شوم و به هر آنچه خود صلاح بدانم عمل خواهم کرد. اگر وزیر شما باشم بهتر از آن است که امیرتان باشم» و معنای این فقره از سخن حضرت نیز با توجّه به سخنان پیشین کاملاً روشن شد؛ گویا ایشان می‌فرماید: اگر شخص دیگر حاکم باشد، اگر از من مشورت بخواهد، راه صحیح را به او نشان خواهم داد و به نیکی مشورت خواهم کرد. ولی اگر امیر شما باشم به سیره حاکمان پیشین عمل نخواهم نمود و با منافقان و بدعت‌گذاران خواهم جنگید که مورد قبول شما واقع نخواهد شد.<br /> <br /> به علاوه علمای اهل سنت حدیثی نقل کرده‌اند که ابوبکر پس از آنکه بر مسند حکومت نشست، بر منبر رفت و اعلام کرد که لیاقت حکومت بر مردم را ندارد و مردم باید شخص دیگری را خلیفه خود کنند. متن این حدیث را از کتاب '''''المعجم الأوسط''''' تألیف '''أبوالقاسم سليمان بن أحمد الطّبراني،''' که یکی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن چهارم است، ذکر می‌کنیم:<br /> <br /> عیسی بن عطیّه گوید: ابوبکر فردای آن روزی که با او بیعت کردند بلند شد&lt;br /&gt;<br /> و برای مردم خطبه خواند و گفت: «ای مردم من بیعت شما را فسخ کرده و بر&lt;br /&gt;<br /> هم زدم؛ چرا که من بهترین شما نیستم. پس با بهترین فرد از میان خود بیعت کنید...».&lt;ref&gt;...يا أيّها النّاس إنّي قد أقلتكم رأيكم إنّي لست بخيركم، فبايعوا خيركم ... (طبراني، ''المعجم الأوسط،'' ج۸، ص۲۶۷)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون در کتب خود ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;صنعاني، ''المصنّف،'' ج۱۱، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; علمای اهل سنت در جواب این اشکال که: '''«اگر ابوبکر لایق خلافت بود پس چرا می‌گفت مرا رها کنید و کس دیگر را خلیفه کنید که من بهترین شما نیستم»''' چند جواب داده‌اند:<br /> <br /> # ابوبکر این کلمات را به زبان آورد تا ببیند چه کسی مطیع اوست و چه کسی مطیع او نیست تا به این صورت موافقان و مخالفان خود را بشناسد.&lt;ref&gt;باقلاني، تمهيد الأوائل و تلخيص الدلائل، ص۴۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> # وقتی خلافت بر انسان فاضلی عرضه می‌شود خوب نیست که سریع آن را قبول کند؛ چرا که در این صورت مورد تهمت و سوء ظنّ واقع می‌شود.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> # ابوبکر این سخنان را تنها به خاطر تعارفات معمول بین مردم به زبان آورد و در واقع شکسته‌نفسی کرد؛ نه اینکه خود را لایق خلافت نداند.&lt;ref&gt;''آلوسي، تفسير روح البيان''، ج۲۷، ص۱۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سؤال این است که چرا علمای اهل سنت در مورد سخن امیرالمؤمنین(ع) که فرمود: '''«مرا رها کنید و کسی غیر از مرا بیابید»''' همین پاسخ‌ها را نمی‌دهند؟<br /> <br /> == ۵. دفاع امام علي‌(ع) از همسرش در برابر متعرضين ==<br /> <br /> == پرسش ۵ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند به فاطمه، پاره تن محمد(ص)، در زمان خلافت ابوبکر اهانت شد؛‌ پهلوی او را شکستند و خواستند خانه‌اش را آتش بزنند؛ او را زدند که بر اثر آن فرزندی که در شکمش بود و اسمش محسن بود را سقط کرد! سؤال این است که علی کجا بود؟! چرا حق فاطمه را نگرفت؟ در حالي که او شجاع و دلیر بود؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> قضیه ضرب و شتم حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و آتش زدن در خانه ایشان و سقط شدن حضرت محسن(ع) امری است که در منابع شیعه و برخي منابع اهل سنت انعکاس يافته است.&lt;ref&gt;ر.ک: مهدي، الهجوم علي بيت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همان‌طور که پیامبر(ص) امیرالمؤمنین را از جنگ با ناکثین و قاسطین و مارقین با خبر کرد و وظیفه ايشان را در مواجهه با آنان مشخص نمود،‌&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۱۹ با ذکر منبع خواهد آمد.&lt;/ref&gt; وظیفه حضرت در برابر مصیبت‌های وارده به حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; را نيز مشخص کرد و امیرالمؤمنین(ع) را امر به صبر نمود. ازاين‌رو امير مؤمنان علي(ع) علیه متعرضين شمشیر نکشید. (در پاسخ پرسش دوم علت این دستور رسول خدا(ص) را بیان کرديم؛ به آن مراجعه کنید).<br /> <br /> هرچند امیرمؤمنان(ع) در قبال ضرب و شتم حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; سکوت نکردند، بلکه تنها علیه هجوم‌آورندگان قیام نکردند؛ ولی تا آنجا که توانستند از دختر رسول خدا(ص) دفاع نمود؛ براي مثال می‌توانید به کتاب سلیم بن قیس هلالی رجوع کنید که جریان را به طور کامل ذکر کرده است.&lt;ref&gt;سليم بن قيس هلالي، کتاب سليم بن قيس هلالي، ج۲، ص۵۸۵ و ۵۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه مسلماً رسول خدا(ص) بسیار شجاع‌تر و قوی‌تر از امیرالمؤمنین(ع) بود؛&lt;br /&gt;<br /> به طوری که خود امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «وقتی جنگ شدّت می‌یافت، به&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) پناه می‌بردیم؛ به طوری که هیچ یک از ما نزدیک‌تر به دشمن از رسول خدا نبود». احمد بن حنبل در این باره چنین روایت کرده است:<br /> <br /> علی بن ابی‌طالب فرمود: «وقتی در جنگ بدر سختی به وجود می‌آمد به رسول خدا(ص) پناه می‌بردیم؛ چراکه ایشان از شجاع‌ترین مردم بود و هیچ کس از ایشان به مشرکان نزدیک‌تر نبود.&lt;ref&gt;حدّثنا عبداللّه، حدّثني أبي، ثنا عبدالرّحمن، عن إسرائيل، عن أبي‌إسحاق، عن حارثة بن مضرب، عن عليّ قال: لمّا حضر البأس يوم بدر اتّقينا برسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم وكان من أشدّ الناس ما كان ولم يكن أحد أقرب إلي المشركين منه. (احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۱۲۶ و ۱۵۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علما و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۲، ص۱۴۳؛ ابن الجعد، ''مسند،'' ص۳۷۲ و ۳۷۳؛ ابن ابي‌الدنيا، ''مکارم الأخلاق''، ص۵۵ و ۵۶؛ أبي‌يعلي الموصلي، ''مسند،'' ج۱، ص۲۵۸ و ۳۲۹؛ ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۲، ص۲۳؛ ابن سعد، ''غزوات الرسول و سراياه''، ص۲۳، البيهقي، ''دلائل النبوّة''، ج۳، ص۲۵۸؛ البغوي، ''تفسير'' البغوي، ج۱، ص۱۴۴؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴، ص۱۳ و ۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال می‌بینیم که پیامبر برای خلاصی از دست کفار مکه به مدینه هجرت کرد و ميان راه در غاری پنهان شد. در مکه نیز شکنجه‌ها و آزارهای مشرکان و کافران را تحمل مي‌کرد و اقدامی نمی‌کرد. همچنین پدر و مادر عمار زیر شکنجه جان دادند، ولی ایشان کاری نکرد و باز مسلمانان را به صبر دستور می‌داد. پس در مورد رسول خدا(ص) نیز بگویید: مگر ایشان قوی و شجاع نبود و آن زمان که مسلمانان را شکنجه می‌دادند کجا بود؟! چرا کاری نمی‌کرد و به همه دستور می‌داد که صبر کنند؟! چرا از دست کفار به مدینه هجرت کرد؟<br /> <br /> اگر بگویید ایشان در آن زمان یاری نداشت که بخواهد در مقابل کفار بایستد در این صورت می‌گوییم: امیرالمؤمنین نیز این چنین بود. حضرت یاری نداشت که در مقابل غاصبان و یاران آنها بایستد و با آنها وارد جنگ شود. (در پاسخ پرسش دوم این مطلب را به طور کامل ذکر کردیم؛ به آن رجوع کنید).<br /> <br /> == ۶. ازدواج اهل بيت با خلفا و نامگذاري فرزندان به نام آنها ==<br /> <br /> == پرسش ۶ ==<br /> <br /> بسیاری از بزرگان اصحاب از اهل بیت پیامبر(ص) زن گرفته‌اند و اهل بیت نيز از آنها زن گرفته‌اند؛ به خصوص شیخین (ابوبکر و عمر)؛ چنان که همه مورخان و ناقلان اخبار، سنی و شیعه، بر این اتفاق نظر دارند.<br /> <br /> ـ پیامبر(ص) با عایشه (دختر ابوبکر) و حفصه (دختر عمر) ازدواج کرد.<br /> <br /> ـ رسول الله دو دخترش، رقیه و ام کلثوم، را یکی پس از دیگری به ازدواج خلیفه سوم (عثمان بن عفان) در آورد و به خاطر این عثمان به ذو‌النورین ملقب شد.<br /> <br /> ـ ابان بن عثمان (پسر عثمان) با ام کلثوم (دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب) ازدواج کرد.<br /> <br /> ـ مروان بن ابان بن عثمان با ام قاسم (دختر حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب) ازدواج کرد.<br /> <br /> ـ زید بن عمرو بن عثمان با سکینه (دختر حسین) ازدواج کرد.<br /> <br /> ـ عبدالله بن عمرو بن عثمان با فاطمه (دختر حسین بن علی) ازدواج کرد.<br /> <br /> اما از دیگر اصحاب، که با اهل بیت فامیل بودند و از آنها زن گرفته بودند، نام نمی‌بریم و فقط به ذکر خلفای سه‌گانه اکتفا می‌کنیم تا بیان کنیم که اهل بیت با آنها محبت و دوستی داشتند و به خاطر آن این ازدواج‌ها و پیوندها صورت گرفته است.&lt;ref&gt;ر.ک:‌ مدرس،‌ الدر المنثور من تراث أهل البيت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین می‌بینیم که اهل بیت نام‌های اصحاب پیامبر(ص) را بر فرزندانشان می‌گذاشتند و مورّخان و ناقلان اخبار شیعه و سنی بر این امر اتفاق نظر دارند. چنان که در منابع شیعه آمده است علی یکی از پسرانش را، که از لیلی بنت مسعود حنظلی بود، ابوبکر نامید و در بنی‌هاشم علی اوّلین کسی بود که اسم پسرش را ابوبکر گذاشت.&lt;ref&gt;ر.ک: شيخ مفيد، ''الإرشاد''، ص۳۵۴؛ ابوالفرج اصفهاني، ''مقاتل الطالبيين''، ص۹۱؛ يعقوبي،‌ ''تاريخ يعقوبي،'' ج۲، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt; همچنین حسن بن علی فرزندانش را به این نام‌ها نامگذاری کرد: ابوبکر، عبدالرحمان، طلحه و عبیدالله.&lt;ref&gt;مسعودي،‌ التنبيه والإشراف، ص۲۶۳.&lt;/ref&gt; همچنین حسن بن حسن بن علی چنین نام‌هایی بر فرزندانش گذاشته بود.&lt;ref&gt;اصفهاني، ''مقاتل الطالبين،'' ص۱۸۸.&lt;/ref&gt; موساي کاظم نيز دخترش را عایشه نامید.&lt;ref&gt;اربلي، ''كشف الغمة،'' ج۳، ص۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کنیه بعضی از اهل بیت ابوبکر بود؛ مانند زین‌العابدین علی بن حسین&lt;ref&gt;همان، ج۲، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt; و علی بن موسی الرضا.&lt;ref&gt;''مقاتل الطالبيين،'' ص۵۶۱ و ۵۶۲.&lt;/ref&gt; بعضی از اهل بیت اسم پسرانشان را عمر می‌گذاشتند که از جمله آنان می‌توان به علی اشاره کرد که اسم پسرش را عمر اکبر نامید؛ مادر این پسر ام حبیب بنت ربیعه بود و عمر بن علی در کنار برادرش حسین به شهادت رسید. علی فرزندی دیگر به نام عمر اصغر داشت که مادرش الصهباءالتغلبی بود كه عمر طولاني كرد و از برادرانش ارث برد.&lt;ref&gt;ر.ک:‌ الإرشاد، ص۳۵۴؛ خوئي،‌ ''معجم رجال الحديث''، ج۱۳، ص۵۱؛ ''مقاتل الطالبيين،'' ص۸۴؛ ''عمدة الطالب''، ص۳۶۱؛ مجلسي،‌ ''جلاء العيون''، ص۵۷۰.&lt;/ref&gt; همچنین حسن بن علی فرزندانش را ابوبکر و عمر نامید.&lt;ref&gt;ر.ک:‌ ''الإرشاد''، ص۱۹۴؛ قمي، ''منتهي الآمال،'' ج۱، ص۲۴۰؛ ''عمدة الطالب، ص''۸۱؛ مجلسي،‌ ''جلاء العيون''، ص۵۸۲؛ ''معجم رجال الحديث''، ج۱۳، ص۲۹؛ ''كشف الغمة،'' ج۲، ص۲۰۱.&lt;/ref&gt; علی بن حسین بن علی،&lt;ref&gt;شيخ مفيد، ''الارشاد''،‌ ج۲، ص۱۵۵؛ ر.ک: مدرس، ''‌الدر المنثور''،‌ ص۶۵ و ۶۶؛ اربلي،''‌ کشف الغمه''،‌ ج۲، ص۲۹۴.&lt;/ref&gt; علي زين‌العابدين، موسای کاظم، الحسین بن زید بن علی، اسحاق بن حسن بن علی بن حسین و نیز حسن بن علی بن حسن بن حسین بن حسن فرزندانشان را ابوبکر و عمر نامیدند. افراد زیاد دیگری از اهل بیت فرزندانشان را ابوبکر و عمر نامیدند ولی ما به همین مقدار کفایت می‌کنیم تا بحث طولانی نشود.&lt;ref&gt;ر.ک: ''الدرالمنثور''، ص۶۵ و ۶۶.&lt;/ref&gt; موسای کاظم&lt;ref&gt;''الارشاد''، ص۳۰۲؛ حر عاملي، ''الفصول المهمه،'' ص۲۴۲؛ ''کشف الغمة،'' ج۳، ص۲۶.&lt;/ref&gt; و علی هادی نيز&lt;ref&gt;''الارشاد''، ج۲، ص۳۱۲.&lt;/ref&gt; دخترانشان را عایشه نامیدند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ازدواج رسول خدا(ص) یا یکی از اهل بیت معصومین ایشان(ع) با زنی، دلیل بر ایمان و شرافت آن زن نمی‌شود. همچنین ازدواج دختران آنها با مردی، دلیل بر ایمان و شرافت آن مرد نمی‌شود؛ چرا که حضرت نوح و لوط(ع)نیز با دو زنی ازدواج کردند که خداوند در قرآن آن دو زن را منافق و خائن نامیده است و می‌فرماید:<br /> <br /> ('''ضَرَبَ الله مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امرَأةَ نُوحٍ وَ امرَأةَ لُوطٍ کَانَتا تَحتَ عَبدَینِ مِن عِبادِنا صَالِحَینِ فَخانَتاهُما فَلَن یُغنِیَا عَنهُما مِنَ الله شَیئاً وَ قِیلَ ادخُلا النَّار مَعَ الدّاخِلینَ'''). خدا برای کسانی که کافر شدند زن نوح و زن لوط را مثال زده؛ همان دو زنی که تحت سرپرستی دو بنده از بندگان صالح ما بودند، ولی به شوهرشان خیانت کردند و شوهر هر کدام هم نتوانست زنش را از عذاب خدا نجات دهد و به آن دو زن گفته شد: «همراه با داخل شوندگان وارد جهنم شوید».&lt;ref&gt;تحريم:۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حتي حضرت لوط(ع) تصمیم گرفت دخترانش را به ازدواج قوم فاسقش دربیاورد تا شاید آنان را از گناه بازدارد، خداوند متعال در این باره می‌فرماید:<br /> <br /> ('''قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتي‏ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا الله وَ لا تُخْزُونِ في‏ ضَيْفي‏ أَ لَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشيد'''). لوط گفت: ای قومِ من، اینها دختران منند و برای شما پاکیزه‌تر هستند. از خدا بترسید و مرا در مورد میهمان‌هایم رسوا نکنید؛ آیا میان شما مردِ فهمیده‌ای وجود ندارد؟.&lt;ref&gt;هود: ۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین آیا می‌توانیم بگوییم همسران حضرت نوح و لوط(ع)به خاطر ازدواجشان با پیامبران الهی مؤمن و خداترس بودند و این ازدواج دلیل بر شرافت و محبوبیتشان نزد حضرت نوح و لوط(ع)است؟! آیا می‌توانیم بگوییم قوم حضرت لوط(ع) مؤمن و با شرافت بوده‌اند؟! چرا که حضرت لوط(ع) می‌خواست دخترانش را به ازدواج آنها دربیاورد؟! چنین سخنانی مسلّما باطل و مخالف قرآن است.<br /> <br /> سیره و روش رسول خدا(ص) نيز همان سیره و روش انبیای پیشین است و خداوند در این باره می‌فرماید:<br /> <br /> ('''قُل مَا کُنتُ بِدعاً مِنَ الرُّسُلِ''')'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' «بگو من چیز جدیدی در میان پیامبران نیستم»؛&lt;ref&gt;احقاف: ۹.&lt;/ref&gt; یعنی به همان سیره و روش آنها عمل می‌کنم.<br /> <br /> نتیجه آنکه ازدواج‌های رسول خدا(ص) و جانشینان ایشان تنها به خاطر مصلحت اسلام است؛ براي مثال رسول خدا(ص) برای حفظ جوانان از گناه، سنتِ ازدواج آسان را پایه‌گذاری کرد و هرکس شهادتین مي‌گفت را به ازدواج مسلمان دیگر درمی‌آورد و درخواست‌های ازدواج مردم را به راحتی مي‌پذيرفت. در این مورد به حدیثی بسنده می‌کنیم:<br /> <br /> امام صادق(ع) فرمود: رسول خدا(ص) مقداد بن اسود را به ازدواج ضباعة دختر زبیر بن عبدالمطّلب درآورد. حضرت فرمود: «پیامبر ضباعه را به ازدواج مقداد درآورد تا ازدواج نمودن آسان و راحت گردد و مردم به رسول خدا(ص) اقتدا کنند و برای آنکه بدانید با کرامت‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست و زبیر، برادرِ عبدالله و ابوطالب، از یک پدر و مادر بود».'''‌'''&lt;ref&gt;... أنّ رسول اللّه(ص) زوّج المقداد بن أسود ضباعة بنت الزّبير بن عبد المطّلب، ثمّ قال: إنّما زوّجها المقداد لتتّضع المناكح... کليني، ''الکافي''، ج۵، ص۳۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين رسول خدا(ص) تنها به خاطر مصالحی همچون پایه‌گذاری ازدواج آسان، متمایل کردن قبائل به اسلام و دیگر مصالح کلّی ازدواج مي‌کرد؛ از طرفي ایشان بعضی از همسران خود را طلاق داد و بعضی دیگر نیز به نبوّت ایشان کافر، و مرتد شدند که به ذکر اسامی آنان می‌پردازیم:<br /> <br /> '''يک‌ـ أسماء بنت النّعمان الجونية'''<br /> <br /> ابن سعد روایت کرده است:<br /> <br /> حمزة بن ابی‌اسید ساعدی از پدرش، که یکی از سربازان جنگ بدر بود، نقل کرده که گفت: رسول خدا با أسماء بنت النّعمان الجونيّة ازدواج کرد؛ پس مرا فرستاد تا او را نزد ایشان آوردم. حفصه به عایشه یا عایشه به حفصه گفت: «تو موهای أسماء را رنگ کن و من او را آرایش می‌کنم». این کار را کردند. سپس عایشه یا حفصه به أسماء بنت النّعمان گفت: پیامبر(ص) دوست دارد وقتی همسرش نزد او می‌آید، به پیامبر بگوید: از تو به خدا پناه می‌برم، وقتی أسماء بر پیامبر وارد شد و پیامبر در را بست و پرده را انداخت و دستش را به سمت أسماء دراز کرد، أسماء گفت: از تو به خدا پناه می‌برم، پیامبر هم آستینش را روی صورتش گذاشت و پشت آن مخفی شد و سه مرتبه فرمود: به پناهگاه خوبی پناه بردی. سپس پیامبر نزد من (ابواسيد) آمد و فرمود: «ای أباأسید أسماء را نزد خانواده‌اش بفرست و به او دو پارچه از جنس کرباس بده»؛ به همین خاطر أسماء بنت النّعمان دائماً می‌گفت: «مرا بدبخت بخوانید».‌&lt;ref&gt;...تزوّج رسول اللّه أسماء بنت النّعمان الجونيّة، فأرسلني فجئت بها، فقالت حفصة لعائشة أو عائشة لحفصة: اخضبيها أنت و أنا أمشطها... ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۸، ص۱۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر منابع اهل سنت نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۴ ص۳۷؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱، ص۴۵۷ و ۴۵۸؛ محمد بن حبيب بغدادي، ''المحبر''، ص۹۵؛ طبري، ''المنتخب من کتاب ذيل المذيل من تاريخ الصحابة و التابعين''، ص۱۰۵ و ۱۰۶؛ يعقوبي،‌ ''تاريخ اليعقوبي''، ج۲، ص۸۵ و ۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دوـ فاطمة بنت الضّحاک الکلابيّة'''<br /> <br /> روایاتی که اهل سنت در مورد او نقل کرده‌اند مختلف است؛ بعضی از روایات بیان می‌کند که او همان شخصی است که از رسول خدا(ص) به خدا پناه برد و رسول خدا نیز او را طلاق داد و بعضی روایات بیان می‌کند که وقتی خداوند جمیع همسران پیامبر را مخیّر کرد که یا پیامبر را انتخاب کنند و با ایشان باشند یا قوم خود و دنیا را انتخاب کنند و از پیامبر جدا شوند، این زن دنیا را بر پیامبر ترجیح داد و از پیامبر جدا شد.<br /> <br /> ابن سعد چنین نقل کرده است:<br /> <br /> عمرو بن شعیب از پدرش از جدش نقل کرده است که گفت: رسول خدا(ص) با فاطمه بنت الضحاک همبستر شده بود ولی هنگامی که زنان خود را مخیّر نمود، فاطمه بنت الضحاک قومش را انتخاب کرد. رسول خدا نیز از او جدا شد پس فاطمه بنت الضحاک سرگین جمع می‌کرد و می‌گفت: «من بدبخت هستم».&lt;ref&gt;أخبرنا محمّد بن عمر، حدّثنا عبد اللّه بن سليمان، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جدّه قال: كان رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم قد دخل بها ولكنّه لمّا خيّر نساءه، اختارت قومها ففارقها، فكانت تلتقط البعر وتقول أنا الشقية (ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۸، ص۱۴۲)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محمد بن جریر طبری نیز این مطلب را نقل کرده است.&lt;ref&gt;الطبري، المنتخب من ذيل المذيل من تاريخ الصحابة و التابعين، ص۱۰۳ و ۱۰۴؛ طبري، تاريخ الطبري، ج۲، ص۳۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه‌ـ الشنباء بنت عمرو'''<br /> <br /> محمّد بن جریر الطّبری گوید: وقتی ابراهیم فرزند رسول خدا(ص) از دنیا رفت، شنباء بنت عمرو گفت: «اگر او پیامبر بود، محبوب‌ترین مردم نزد او (فرزندش) از دنیا نمی‌رفت؛ به همین دلیل پیامبر(ص) او را رها کرد».&lt;ref&gt;لو کان نبيّا ما مات أحبّ النّاس إليه فسرحها رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم. (طبري، تاريخ الطّبري، ج۲، ص۴۱۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این مطلب را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳، ص۱۶۴؛ ابن اثير، ''الکامل في التّاريخ''، ج۲، ص۳۰۹؛ ابن کثير، ''البداية و النّهاية''، ج۵، ص۳۱۳؛ ابن کثير، ''السّيرة النّبويّة''، ج۴، ص۵۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''چهارـ ليلی بنت الخطيم'''<br /> <br /> ابن سعد روایت کرده است:<br /> <br /> ابن عبّاس گوید: لیلی بنت الخطیم نزد پیامبر(ص) آمد، درحالی‌که پیامبر پشت خود را به سمت خورشید کرده بود. لیلی دستش را بر کتف پیامبر زد. پیامبر فرمود: «هرکس این چنین کرد شیر درنده او را بخورد و این کلام را بسیار می‌فرمود». لیلی گفت: «من دختر کسی هستم که به پرندگان غذا می‌دهد و با باد مسابقه می‌دهد؛ من لیلی دختر خطیم هستم! آمده‌ام تا خودم را بر شما عرضه کنم! با من ازدواج کن»! پیامبر فرمود: «باشد ازدواج کردم». لیلی نزد قوم خود برگشت و گفت: «پیامبر(ص) با من ازدواج کرد». گفتند: «کار بدی کردی! تو زنی غیرتمند هستی و پیامبر چندین همسر دارد که نسبت به او غیرتمند هستند. پس در اثر غیرت‌ورزی و حسادت پیامبر تو را نفرین خواهد کرد؛ از او بخواه که عقد ازدواج را بر هم زند و فسخ کند». او نیز نزد رسول خدا(ص) برگشت و گفت: «ای رسول خدا عقد ازدواج را بر هم زن». پیامبر نیز فرمود: «بر هم زدم». پس مسعود بن أوس بن سواد بن ظفر با لیلی ازدواج کرد و لیلی برای او فرزندی به دنیا آورد. روزی درحالی‌که لیلی در یکی از باغ‌های مدینه غسل می‌کرد، ناگهان گرگی به او حمله کرد و مقداری از او را خورد و لیلی در اثر آن مرد و این به خاطر فرمایش پیامبر(ص) بود.&lt;ref&gt;... أقبلت ليلي بنت الخطيم إلي النّبي صلّي اللّه عليه و سلّم و هو مولي ظهره الشّمس، فضربت علي منكبه فقال: من هذا أكله الأسد و كان كثيرا ما يقولها... ابن‌سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۸، ص۱۵۰، ۱۵۱ و ۳۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر تاریخ‌نگاران اهل سنت نیز این مطلب را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;تاريخ الطّبري، ج۲، ص۴۱۷؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف،'' ج۱، ص۴۵۹؛ محمد بن حبيب البغدادي، ''المحبر''، ص۹۶؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳، ص۲۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''پنج‌ـ حفصه بنت عمر'''<br /> <br /> أحمد بن حنبل روایت کرده است: «عاصم فرزند عمر گوید: رسول خدا(ص) حفصه دختر عمر بن الخطاب را طلاق داد و سپس [از طلاق خود برگشت] و به او رجوع کرد».'''‌'''&lt;ref&gt;أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم طلّق حفصة بنت عمر بن الخطّاب ثم ارتجعها (أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۳، ص۴۷۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علماي اهل سنت نیز این حدیث را به اسانید مختلف نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;دارمي، ''سنن''، ج۲، ص۱۶۱؛ ابن ماجه، ''سنن،'' ج۱، ص۶۵۰؛ ابي‌داود، ''سنن''، ج۱، ص۵۱۰؛ ''النّسائي''، ''سنن،'' ج۶، ص۲۱۳؛ بيهقي، ''السّنن الکبري''، ج۷، ص۳۲۱ و ۳۲۲؛ نسائي، ''السّنن الکبري''، ج۳، ص۴۰۳؛ ''أبي‌يعلي''، ''مسند،'' ج۱، ص۱۶۰؛ حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۲، ص۱۹۷؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱۷، ص۱۷۶ و ۱۷۷؛ ''ابن حبّان''، ''صحيح،'' ج۱۰، ص۱۰۰ و ۱۰۱؛ الضحاک، ''الآحاد و المثاني''، ج۵، ص۴۰۸؛ عبد بن حميد، ''منتخب مسند''، ص۴۵.&lt;/ref&gt; هیثمی هم به صحّت این حدیث تصریح کرده است.&lt;ref&gt;هيثمي، ''مجمع الزّوائد''، ج۴، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''شش‌ـ قتيلة بنت قیس الکنديّة'''<br /> <br /> ابن سعد روایت کرده است:<br /> <br /> ابن عبّاس گوید: وقتی أسماء بنت نعمان از پیامبر(ص) به خداوند پناه برد، پیامبر خارج شد درحالی‌که خشم و غضب از چهره ایشان پیدا بود. اشعث بن قیس به پیامبر عرض کرد: «ای رسول خدا، خداوند به شما بد ندهد؛ آیا زنی را به ازدواج شما درنیاورم که از نظر حسب و زیبایی کمتر از أسماء بنت نعمان نباشد»؟ پیامبر فرمود: «او کیست»؟ اشعث گفت: «خواهرم قتیله»! پیامبر فرمود: «باشد من با او ازدواج کردم». اشعث به حضرموت رفت [تا خواهر خود را بیاورد]». سپس خواهرش را آورد تا اینکه وقتی از یمن جدا شد خبر وفات پیامبر(ص) به او رسید. پس خواهرش را به شهر خودش برگرداند و میان کسانی که مرتد شدند او نیز همراه با خواهرش مرتد شد؛ به همین دلیل قتیله بنت قیس بعداً ازدواج کرد؛ چرا که به خاطر ارتداد نکاحش با رسول خدا فاسد شده بود و قیس بن مکشوح مرادی با او ازدواج کرده بود.‌&lt;ref&gt;... لمّا استعاذت أسماء بنت النّعمان من النّبي صلّي اللّه عليه و سلّم خرج و الغضب يعرف في وجهه، فقال له الأشعث بن قيس: لا يسؤك اللّه يا رسول اللّه ... (ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۸، ص۱۴۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین چنین نیست که رسول خدا(ص) با هر زنی ازدواج کرد، آن زن، مؤمن و دارای کمالات باشد؛ به همین دلیل خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:.<br /> <br /> ('''یا نِساءَ النَّبيِّ مَن یَأتِ مِنکُنَّ بُفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضاعَفُ لَهَا العَذابُ ضِعفَین وَ کانَ ذلِک عَلَی الله یَسِیراً'''). «ای زنان پیامبر هر کدام از شما که فاحشه‌ای آشکار بیاورد عذابش دو برابر است &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; این بر خداوند آسان است».&lt;ref&gt;أحزاب: ۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یعنی از آنجا که ممکن است بعضی از زنان پیامبر دچار گناه شوند، خداوند متعال با نزول این آیه آنها را تهدید کرد و فرمود که آنها را عذاب خواهد کرد و همسری پیامبر آنها را از عذاب نجات نخواهد داد؛ بلکه همسری پیامبر باعث دوبرابر شدن عذاب آنها می‌شود: یک عذاب به خاطر ارتکاب گناه و عذابی دیگر به خاطر از بین بردن حرمت رسول خدا(ص). حال آیا باز می‌توانیم بگوییم ازدواج رسول خدا(ص) یا اهل بیت معصوم ایشان(ع) با زنی دلیل بر ایمان و کمالات و شرافت آن زن می‌شود؟ مسلّما چنین سخنی باطل و مخالف قرآن و سنت است.<br /> <br /> همچنین خداوند در مورد زنان پیامبر می‌فرماید: ('''یَا نِساءَ النَّبِيِّ لَستُنَّ کَأحَدٍ مِنَ النِّساءِ إن اتَّقَیتُنَّ''')'''؛''' «ای زنان پیامبر شما مانند سایر زنان نیستید [و احترام خاصی دارید] البته اگر از خدا بترسید و تقوا پیشه کنید».&lt;ref&gt;أحزاب: ۳۲.&lt;/ref&gt; این آیه صریحاً بیان می‌کند که ممکن است حتی زن‌های پیامبر(ص) نیز بی‌تقوا و بد باشند و اینکه شوهرشان پیامبر خداست دلیل ایمان و خداترسی و تقوای آنان نمی‌شود. پس بر ما لازم است که بیهوده جمیع زنان پیامبر را مؤمن و خداترس و با شرافت و دارای کمالات ندانیم؛ بلکه زندگانی یکایک همسران رسول خدا(ص) را بررسی کنیم.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: «اهل بیت(ع) اسامی اصحاب را بر فرزندانشان می‌گذاشتند»، این سؤال تکراری است و پاسخ آن را به طور کامل در پاسخ پرسش سوم بیان کردیم؛ به آن رجوع کنید.<br /> <br /> اما اینکه گفت: «کنیه امام سجاد و امام رضا ابوبکر بوده»، در پاسخ می‌گوییم:<br /> <br /> شیعه چنین مطلبی را قبول ندارد و طبق احادیث معتبر شیعه کنیه هر دو حضرت ابوالحسن بوده است. البته پرسشگر این مطلب را از کتاب ''کشف الغمّة'' اربلی و ''مقاتل الطّالبیين'' ابوالفرج اصفهانی نقل کرد، تا بیان کند شیعه نیز آن را قبول دارد. اما، اگر چه اربلی شیعه است، بيشتر مطالب کتاب خود را از منابع اهل سنت نقل کرده تا بر آنها حجّت باشد؛ به همین دلیل در مقدّمه کتابش چنین گوید:<br /> <br /> غالبا از کتب اهل سنت نقل کرده‌ام تا هرگاه به اصول رجوع داده شوند مورد قبول و طبق نظر همه باشد و چون اگر مخالفان به تقویت برهان و دلیل بپردازند و فضیلت را اثبات کنند، آن برهان و فضیلت قوی‌تر است و بهتر مراد را می‌رساند.'''‌'''&lt;ref&gt;«اعتمدت في الغالب النّقل من كتب الجمهور ليكون أدعي إلي تلقّيه بالقبول و وفق رأي الجميع متي وجّهوا إلي الأصول و لأنّ الحجّة متي قام الخصم بتشييدها و الفضيلة متي نهض المخالف بإثباتها و تقييدها كانت أقوي يدا و أحسن مرادا». (إربلي، ''کشف الغمّة في معرفة الأئمّة''، ج۱، ص۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین اکثر مطالب کتاب ''کشف الغمّه'' برای اهل سنت حجّت است و براي ما حجّت نیست و عقیده شیعه را بیان نمی‌کند.<br /> <br /> به علاوه اربلی هنگام بیان کردن کنیه امام سجاد(ع) گوید: «مشهور این است که کنیه حضرت ابوالحسن است و گفته می‌شود که ابومحمد بوده و گفته شده که ابوبکر بوده است».&lt;ref&gt;فالمشهور أبو الحسن و يقال أبو محمّد و قيل أبوبکر. (''کشف الغمّة في معرفة الأئمّة''، ج۲، ص۷۴).&lt;/ref&gt; بنابراین حتی اربلی نیز قبول می‌کند که طبق قول مشهور کنیه امام سجّاد(ع) ابوالحسن بوده و اینکه کنیه ایشان ابوبکر باشد تنها نظریه نادر و غریبی است که قائل آن نیز مشخّص نیست.<br /> <br /> ابوالفرج اصفهانی نیز، همان‌طور که در نکته چهارم مقدّمه کتاب بیان کردیم، شیعه دوازده‌امامی نیست؛ بلکه زیدی‌مذهب است و سخن او مخالف با احادیث معتبر شیعه است.<br /> <br /> حتی اگر قبول کنیم که کنیه امام سجّاد و امام رضا(ع) ابوبکر بوده، باز اشکال پرسشگر وارد نیست و پاسخ آن همان است که در مورد نام‌گذاری فرزندان اهل بیت بیان کردیم. (به پاسخ پرسش سوم رجوع کنید).<br /> <br /> == ۷. آگاهي امامان از مرگ خويش ==<br /> <br /> == پرسش ۷ ==<br /> <br /> کلینی در کتاب الکافی می‌گوید: '''«أن الأئمة يعلمون متى يموتون، و أنهم لا يموتون إلاَّ باختيار منهم'''؛ ائمه می‌دانند که چه زمانی می‌میرند &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; آنها جز با اختیار خودشان نمی‌میرند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;ر.ک: الکليني، الکافي، ج۱، ص۲۵۸؛ الحر العاملي، ''الفصول المهمة''، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt; مجلسی نيز در '''''بحار الانوار''''' حدیثی را ذکر می‌کند که می‌گوید: '''«لم يكن إمام إلاَّ مات مقتولاً أو مسموماً&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ هیچ امامی نبوده مگر آنکه او را کشته‌اند یا مسمومش کرده‌اند».&lt;ref&gt;''بحار الأنوار،'' ج۴۳، ص۳۶۴.&lt;/ref&gt; اگر آن گونه که کلینی و حر عاملی گفته‌اند امام غیب می‌داند، پس امام آب و غذایی را که به او داده می‌شود می‌داند و اگر مسموم باشد می‌داند که مسموم است و از خوردن آن پرهیز می‌کند. اگر پرهیز نکند و آن را بخورد و بمیرد خودکشی کرده است؛ چون او می‌داند که غذا سم دارد! بنابراین پس او خودکشی کرده است و پیامبر(ص) می‌فرماید هرکس خودکشی کند به دوزخ می‌رود! پس آیا شیعه چنین چیزی را برای ائمه می‌پسندند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اعتقاد شیعه در مورد علم ائمه(ع) چنان نیست که پرسشگر تصوّر کرده است. شیعه معتقد است پیامبران و امامان فرستادگان الهی هستند که خداوند آنها را برای هدایت بشر فرستاده و این چنین نیست که خداوند حجت‌های خود را برای هدایت مردم بفرستد، ولی علم مسائلی که مخلوقات به آن محتاج هستند را به فرستادگان خود عطا نکند؛ به همین دلیل پیامبرانِ خود را با وحی تجهیز نمود و علم مسائلی که به آن نیازمند بودند را به وسیله نازل کردن کتب آسمانی و وحی به آنان عطا کرد. اما حکمت او بر این تعلّق گرفت که با از دنیا رفتن آخرین پیامبر مردم را از نزول کتاب آسمانی و وحی محروم سازد. از طرفي جانشینان رسول خدا(ص)، که امامان معصوم و حجّت‌های او بودند، را مهمل رها نکرد و علم پیامبران و کتبی که آنان به جا گذاشته بودند را به جانشینان پیامبرش عطا کرد و آنان را به جای وحی با الهام تأیید نمود؛ مانند آن الهامی که به مادر حضرت موسی نمود و دستور داد که حضرت موسی(ع) را درون گهواره بگذارد و به آب بیندازد. در نتیجه اگر مسئله‌ای پیش آید که علم آن نزد حجّت خداوند نباشد و از طریق رسول خدا(ص) در مورد آن چیزی به او نرسیده باشد، خداوند علم آن مسئله را به حجّت خود الهام می‌کند:<br /> <br /> محمّد بن الحسن الصّفّار در این باره چنین روایت کرده است:<br /> <br /> حرث بن مغیرة نضری گوید: به حضرت امام صادق(ع) عرض کردم: «علم عالم شما چگونه است؟ آیا جمله‌ای بر دلش نقش می‌بندد و بر گوشش زمزمه می‌شود»؟ فرمود: «وحی است؛ همانند وحیی که به مادر حضرت موسی شد».&lt;ref&gt;عن الحرث بن المغيرة النضري قال: قلت لأبي عبدالله''(ع)'' ما علم عالمكم جملة يقذف في قلبه و ينكت في أذنه؟ قال: فقال: وحي كوحي‏ أم‏ موسي‏. (الصّفار، ''بصائر الدّرجات''، ص۳۱۷؛ شيخ مفيد، ''الإختصاص''، ص۲۸۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین روایت کرده است: «عمّار ساباطی گوید از امام صادق(ع) پرسیدم که آیا&lt;br /&gt;<br /> امام غیب می‌داند؟ فرمود: «نه، ولی اگر بخواهد چیزی را بداند خداوند به او تعلیم خواهد نمود».'''‌'''&lt;ref&gt;عن عمّار السّاباطي قال: سألت أبا عبد الله''(ع)'' عن الإمام أ يعلم الغيب قال: لا و لكن إذا أراد أن يعلم الشّي‏ء علّمه اللّه ذلك. (الصّفار، ''بصائر الدّرجات''، ص۳۱۵)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه علم ائمّه(ع) از نزد خودشان نیست، بلکه خداوند این علم را به آنها عطا کرده است و اگر بخواهد چیزی را از حجّت‌های خود مخفی کند، مخفی خواهد کرد. البته اگر چه خداوند زمان فرا رسیدن شهادت و نحوه شهادت امامان را به آنها تعلیم نموده، ولی از آنجا که برای زندگی هر شخصی در این دنیا، حتی حجّت‌های خود، اجل و مدّتِ محدودی قرار داده است، برای پیش بردن امور دنیا و حکم خود، نحوه به شهادت رسیدن آنها را از یاد آنها خواهد برد. محمّد بن الحسن الصفّار در این باره روایت کرده است:<br /> <br /> یکی از اصحاب گوید به امام رضا(ع) عرض کردم: «امام می‌داند چه زمانی می‌میرد»؟ فرمود: «بله به وسیله تعلیم (از جانب خدا) می‌داند تا آماده گردد [و امور لازم قبل از مرگ را انجام دهد]». گفتم: «ابوالحسن (حضرت موسی بن جعفر) خبر از رطب و ریحان مسمومی که یحیی بن خالد برایش فرستاد داشت»؟ فرمود: «بله». گفتم: «با آنکه می‌دانست مسموم است آن را خورد»؟! فرمود: «خداوند از یادش برد تا حکم خود را در مورد او جاری سازد».'''‌'''&lt;ref&gt;و حدّثنا أحمد بن محمّد، عن إبراهيم بن أبي محمود، عن بعض أصحابنا قال: قلت للرّضا''(ع)'': الإمام يعلم إذا مات؟ قال: نعم، يعلم بالتّعليم حتّي يتقدّم في الأمر، قلت: علم أبو الحسن بالرّطب و الريحان المسمومين اللّذين بعث إليه يحيي بن خالد؟ قال: نعم، قلت: فأكله و هو يعلم؟! قال: أنساه لينفذ فيه الحكم. (''بصائر الدّرجات''، ص۴۸۱ و ۴۸۳ و ۴۸۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حتی اگر فرض کنیم که خداوند نحوه شهادت امامان را به آنان تعلیم نموده و از یاد آنان نبرده است و آنها عالم به مسموم بودن غذا هستند و با علم به این مسئله غذا را می‌خورند باز اشکال پرسشگر وارد نیست؛ چرا که خداوند آنها را به این امر مطّلع کرده است. پس طبق دستور او نیز عمل خواهند کرد و خداوند به آنها دستور می‌دهد&lt;br /&gt;<br /> که غذای مسموم را بخورند تا حکم او در مورد آنها جاری شود و این اشکالی ندارد. اگر قرار باشد کسی که خداوند او را به جمیع امور عالم کرده از تمام اموری که باعث مرگ او می‌شود دوری کند در این صورت جاودانه خواهد شد؛ گویا خداوند برای او هیچ قضا و قدری مقدّر نکرده است. درحالی‌که چنین نیست. زندگی فرستادگان الهی با زندگی سایر مردم فرق دارد؛ آنها به دستور خداوند برای هدایت بشر آمده و به عنایت خداوند، عالِم به جمیع امور شده و به دستور خداوند در وقت مشخص از دنیا می‌روند.<br /> <br /> در واقع بسیاری از احکام آنها مانند احکام سایر مردم نیست. بعضی احکام وظیفه مردم است ولی وظیفه آنها نیست و بعضی احکام نیز وظیفه آنهاست، ولی وظیفه مردم نیست. بعضی از مسائل بر آنها واجب است، ولی بر مردم واجب نیست و بعضی از مسائل بر مردم حرام است، ولی برای آنها جایز است؛ مثلا خواندن نماز شب بر رسول خدا(ص) واجب بود، ولی بر مردم واجب نیست. رسول خدا(ص) می‌توانست با بیش از چهار زن ازدواج کند،&lt;br /&gt;<br /> ولی سایر مردم چنین حقّی ندارند و تنها می‌توانند با چهار زن ازدواج کنند. پس از&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) هیچ کس حق نداشت با همسران ایشان ازدواج کند، درحالی‌که در مورد سایر مردم این چنین نیست و اگر مردی از دنیا رفت، سایر مردم می‌توانند با همسر او ازدواج کنند.<br /> <br /> در مورد خوردن غذای مسموم نیز این چنین است. مردم باید از خوردن غذایی که از سمی بودن آن باخبرند بپرهيزند. ولی حجت خداوند، که همیشه به جمیع مسائل آگاه است، باید به دستور خداوند غذای مسموم را بخورد تا حکم خداوند در مورد او جاری شود. در واقع وقتی معتقدیم شخصی امام و حجت و ولیّ خداست، پس هر کاری انجام دهد به دستور خداوند است.<br /> <br /> به علاوه عنوانی که کلینی در کتاب کافی نوشته، که امامان جز با اختیار خود نمی‌میرند، به آن معنایی نیست که پرسشگر برداشت کرده است؛ بلکه اگر روایاتی که کلینی ذیل این باب ذکر نموده را مشاهده می‌کرد مراد کلینی را می‌فهمید. کلینی ذیل این باب در مورد اينکه ائمه(ع) جز با اختیار خود نمی‌میرند چنین روایت کرده است:<br /> <br /> امام باقر(ع) فرمود:<br /> <br /> '''أنزل الله تعالى النّصر على الحسين'''(ع) '''حتّى كان ما بين السّماء و الأرض‏، ثمّ خيّر النّصـر أو لقاء الله، فاختار لقاء الله تعالى؛''' خداوند پیروزی را بر حضرت امام حسین(ع) نازل کرد به حدّی که پیروزی بین آسمان و زمین آمد. سپس حضرت امام حسین مخیّر شد که پیروز شود یا به ملاقات خداوند برود. ایشان نیز ملاقات با خداوند متعال را برگزید.‌&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۲۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین روایت کرده است:<br /> <br /> حضرت امام کاظم(ع) فرمود:<br /> <br /> '''إنّ الله عزّ و جلّ غضب على الشّيعة، فخيّرني نفسي أو هم، فوقيتهم و الله بنفسي؛''' خداوند عزّوجلّ بر شیعه غضب نمود، پس مرا بین جان خود و شیعیان مخیّر کرد و به خدا قسم من با جان خویش آنها را نجات دادم.'''‌'''&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه این سخن کلینی که امامان معصوم(ع) جز با اختیار خود نمی‌میرند یعنی خداوند آنها را بین باقی ماندن در دنیا و ملاقات با خود مخیّر می‌کنند و آنها نیز ملاقات با خدا را اختیار می‌کنند.<br /> <br /> == ۸. رفتار امام حسن و امام حسين(ع) با خلفاي زمان خود ==<br /> <br /> == پرسش ۸ ==<br /> <br /> حسن بن علی با اینکه یاوران و لشکریانی داشت و می‌توانست جنگ را&lt;br /&gt;<br /> ادامه دهد، با معاویه صلح کرد و در مقابل برادرش حسین با اینکه افرادش کم&lt;br /&gt;<br /> بودند و می‌توانست صلح کند و جنگ را رها کند علیه یزید قیام کرد. پس یکی&lt;br /&gt;<br /> از دو برادر کارش درست بوده و دیگری کارش اشتباه بوده است؛ زیرا اگر دست کشیدن حسن و صلح کردن او ـ با اینکه توانایی جنگیدن را داشت ـ به جا بوده است، قیام حسین ـ بدون آنکه قدرتی داشته باشد، با اینکه می‌توانست صلح کند ـ اشتباه است و اگر قیام حسین ـ با اینکه توانایی نداشت ـ بحق و به جا بوده است، صلح کردن حسن و دست کشیدن او از جنگ ـ با اینکه قدرت داشت ـ اشتباه بوده است!<br /> <br /> این امر شیعه را در وضعیت دشواری قرار می‌دهد؛ چون اگر بگویند هر دو بر حق بوده و کارشان به جا بوده است دو چیز متضاد را جمع و تأیید کرده‌اند، و جمع کردن دو چیز ضد و نقیض برخلاف اصولشان است و اگر بگویند که کار حسن نادرست و باطل بوده است باید امامت او را هم باطل و نادرست قرار دهند و اگر امامت او نادرست و باطل باشد، امامت و عصمت پدرش باطل می‌شود؛ چون پدرش او را جانشین خود قرار داد و طبق مذهب شیعه امام معصوم جز امام معصومی همانند خودش کس دیگري را جانشین خود قرار نمی‌دهد.<br /> <br /> اگر هم بگویند کار حسین نادرست و بی‌جا بوده است، باید بگویند که امامت او باطل و معصوم نیست و نیز امامت و عصمت همه فرزندانش را باید باطل قرار دهند؛ چون امامت و عصمت از طریق حسین به فرزندانش رسیده است. بنابراين وقتی امامت و عصمت او باطل گردد امامت و عصمت همه باطل می‌شود!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> حضرت حسن بن علی و حسین بن علی(ع) هر کدام طبق شرايط زمان به وظیفه خود عمل کردند و فعل آنها با هم متناقض نیست. رسول خدا(ص) نیز گاه با کفار می‌جنگید، مثل جنگ بدر و احد و خیبر، و گاه با آنها صلح می‌کرد، مثل صلح حدیبیه. پس آیا رسول خدا(ص) دو کار متناقض انجام داده است؟ یا هر زمانی مصلحت خود را می‌طلبد و ایشان در یک زمان به دستور خدا با کفار جنگید، چون مصلحت در آن بود، و در یک زمان با کفار صلح کرد، چون خدا چنین می‌خواست و مصلحت در آن بود؟ فعل حسنین(ع) نیز این چنین است و به خلاف ادعای پرسشگر هر کدام طبق شرايط زمان خود به خوبی و طبق وظیفه خویش عمل کردند.<br /> <br /> در زمان امام حسن(ع) بيشتر یاران ایشان شیعه و پیرو حقیقی ایشان نبودند و به خاطر جنگ‌های مکرّری که در زمان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) انجام داده بودند از جنگیدن خسته شده بودند. همچنین بسیاری از یاران ایشان عقايد خوارج را داشتند؛ به همین دلیل دستورات حضرت را نمی‌پذیرفتند. معاویه نیز با پول‌های فراوان بعضی از سرداران سپاه حضرت را می‌خرید و آنها نیز حضرت را تنها می‌گذاشتند و با انبوهی از لشکر خود به سپاه معاویه می‌پیوستند و به حضرت خیانت می‌کردند. در نتیجه وقتی لشکری یکپارچه و هم‌عقیده نباشد فرجام جنگ کاملاً مشخّص است و چنین لشکری به پیروزی نخواهد رسید و جنگ تنها باعث کشته شدن شیعیان و پیروان حقیقیِ امام حسن مجتبی(ع)، که تعدادشان اندک بود، مي‌شد؛ به همین دلیل حضرت تصمیم گرفت با گذاشتن شروطی با معاویه صلح کند.<br /> <br /> سرپيچي یاران امام حسن(ع) و خیانت آنها به حضرت بسیار مشهور است. در این باره به نقل احمد بن ابی‌یعقوب، معروف به یعقوبی که یکی از تاریخ‌شناسان اهل سنت در قرن سوم است، می‌پردازیم:<br /> <br /> حسن بن علی پس از پدرش دو ماه بر سر کار بود و گفته شده: چهار ماه. ایشان عبیدالله بن عباس را همراه با دوازده هزار نفر برای جنگیدن با معاویه فرستاد و همراه او قیس بن سعد بن عبادة انصاری نیز بود و به عبیدالله دستور داد که طبق فرمان قیس ابن سعد و نظر او عمل کند. عبیدالله با لشکرش به ناحیه جزیره رفت و معاویه نیز وقتی خبر قتل علی بن ابی‌طالب به او رسید در طول هجده روز به موصل رفت و هر دو لشکر به هم رسیدند.<br /> <br /> معاویه برای قیس بن سعد یک ميليون درهم فرستاد که از یاران او شود یا در مقابل او نایستد. قیس بن سعد مال را به معاویه برگرداند و به او گفت: «آیا مرا از دینم فریب می‌دهی»؟! گفته شده: معاویه یک ميلیون درهم را برای عبیدالله بن عبّاس فرستاد و عبیدالله نیز همراه با هجده هزار نفر از اصحابش به معاویه پیوست. ولی قیس بن سعد بر جنگ با معاویه استوار ماند. معاویه کسانی را به لشکر حسن بن علی می‌فرستاد تا بگویند که قیس بن سعد با معاویه صلح کرده و از یاران او شده است و به لشکر قیس ابن سعد نيز کسانی را می‌فرستاد که بگویند حسن بن علی با معاویه صلح کرده و او را اجابت کرده است.<br /> <br /> معاویه مغيرة بن شعبة و عبدالله بن عامر بن کریز و عبدالرّحمان بن أمّ الحکم را به سوی حسن بن علی فرستاد. آنها نیز نزد حسن بن علی آمدند درحالی‌که ایشان در مدائن در خیمه‌اش بود. پس آنها از نزد حسن بن علی خارج شدند درحالی‌که می‌گفتند و صدای خود را به مردم چنین می‌رساندند: «خداوند به وسیله فرزند رسول خدا خون‌ها را حفظ کرد و فتنه را خاموش نمود و حسن بن علی صلح را اجابت کرد». لشکر ایشان مضطرب شدند و مردم در صدق گفتار آن گروه شک نکردند. پس به حسن بن علی حمله کردند و خیمه‌اش و آنچه در آن بود را غارت کردند. حسن بن علی سوار اسبش شد و از تاریکی‌های شهر ساباط عبور کرد درحالی‌که جراح بن سنان اسدی برای او کمین کرده بود. پس با خنجرش جراحتی بر ران حسن بن علی وارد کرد. حسن بن علی نیز ریش جراح بن سنان را گرفت و آن را پیچاند و گردنش را شکست.<br /> <br /> حسن بن علی را به مدائن بردند درحالی‌که خون‌ریزی شدیدی کرده بود و بیماری ایشان شدّت یافته بود. پس مردم از ایشان جدا شدند و معاویه به عراق آمد و بر امارت غلبه کرد، درحالی‌که حسن بن علی به شدّت بیمار بود. در نتیجه وقتی حسن بن علی دید که قوّتی ندارد و اصحابش از ایشان جدا شده‌اند و استوار نمانده‌اند با معاویه صلح کرد و بر منبر رفت و حمد و ثنای خداوند را به جا آورد و فرمود: «ای مردم، خداوند به وسیله اوّلین ما شما را هدایت کرد و به وسیله آخرین ما خونتان را حفظ کرد. من با معاویه صلح کرده‌ام «و نمی‌دانم شاید این (صلح) تا زمانی فتنه و آزمایش و وسیله بهره‌بری برای شما باشد&lt;ref&gt;انبياء: ۱۱۱.&lt;/ref&gt;».&lt;ref&gt;وأقام الحسن بن علي بعد أبيه شهرين، وقيل أربعة أشهر، ووجّه بعبيد اللّه ابن العبّاس في اثني عشر ألفا لقتال معاوية، ومعه قيس بن سعد بن عبادة الأنصاري، وأمر عبيد اللّه أن يعمل بأمر قيس بن سعد ورأيه، فسار إلى ناحية الجزيرة... (''تاريخ يعقوبي''، ج۲، ص۲۱۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر تاریخ‌شناسان اهل سنت و شیعه نیز این مطالب را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۳، ص۳۵؛ ابن اعثم کوفي، ''الفتوح''، ج۴، ص۲۸۶ ـ ۲۸۸؛ شيخ مفيد، ''الإرشاد''، ج۲، ص۱۱ ـ ۱۳؛ ابن شهر آشوب، ''مناقب''، ج۴، ص۳۳؛ اربلي، ''کشف الغمّة''، ج۱، ص۵۴۰ و ۵۴۱&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین بر خلاف ادعای پرسشگر امام حسن(ع) نه یارانشان زیاد و یکدل و هم‌عقیده بودند و نه سرداران با وفایی داشتند. پس اگر قیام می‌کردند تنها به کشته شدن شیعیان اندک ایشان منجر می‌شد. ازاين‌رو حضرت طبق مصلحت زمان خود با معاویه صلح کرد. به علاوه امام حسن(ع) به‌طور مطلق با معاویه صلح نکرد؛ بلکه به این شرط با معاویه صلح کرد که معاویه بعد از خودش کسی را جانشین خود نکند و خلافت را به حسین بن علی(ع) بسپارد. ابن اعثم کوفی دراين‌ْباره، نقل کرده است:<br /> <br /> ... حسین بن علی گفت: «من هرگز با یزید بیعت نخواهم نکرد؛ چرا که امر خلافت بعد از برادرم حسن برای من بود. معاویه آنچه کرد (صلح با حسن بن علی) را انجام داد درحالی‌که برای برادرم حسن قسم خورد که پس از خودش خلافت را برای هیچ یک از فرزندانش قرار ندهد و اگر من زنده بودم خلافت را به من برگرداند ...». &lt;ref&gt;.… قال (الحسين بن علي): «أصنع أنّي لا أبايع له أبدا، لأنّ الأمر إنّما كان لي من بعد أخي الحسن، فصنع معاوية ما صنع وحلف لأخي الحسن أنّه لا يجعل الخلافة لأحده من بعده من ولده وأن يردّها إليّ إن كنت حيا ...». (ابن اعثم کوفي، ''الفتوح''، ج۵، ص۱۲)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه کار امام حسن مجتبی(ع) کاملاً صحیح و عاقلانه بود.<br /> <br /> امام حسین(ع) نیز، آن طور که پرسشگر نشان داد، عمل نکرد؛ بلکه ایشان بیعت کردن با یزید را حرام می‌دانست؛ چرا که یزید مردی فاسق و شرابخوار بود و انسان‌های بی‌گناه را می‌کشت و علناً مرتکب فسق و فجور می‌شد. همچنین رسول خدا(ص) فرموده بود: «خلافت و حکومت بر آل ابوسفیان حرام است»؛ به همین دلیل حضرت حسین بن علی(ع) از بیعت کردن با یزید امتناع کرد. ابن اعثم کوفی چنین نقل کرده است:<br /> <br /> حسین بن علی صبح از منزل خود خارج شد تا اخبار را بشنود. ناگهان میان راه به مروان بن حکم برخورد. مروان گفت: «ای اباعبدالله من خیر شما را می‌خواهم. از من اطاعت کن که هدایت و موفّق خواهی شد». حسین بن علی گفت: «چقدر این درخواست کوچک است! می‌شنوم»! مروان گفت: «من تو را به بیعت کردن با امیر مؤمنان، یزید، امر می‌کنم؛ چراکه او در مورد دین و دنیای تو خیرخواه است». حسین ابن علی آیه استرجاع خواند و گفت: «ما از خداوند هستیم و به سوی خدا بازمی‌گردیم و باید فاتحه اسلام را خواند؛ چرا که امت مبتلا به رهبری همچون یزید شده‌ است». سپس حسین بن علی رو به مروان کرد و گفت: «وای بر تو! آیا مرا امر می‌کنی که با یزید بیعت کنم درحالی‌که او مردی فاسق است؟! ای کسی که اشتباهاتش بزرگ است، سخن باطلی به زبان آوردی! ولی من تو را بر سخنت ملامت نمی‌کنم؛ چرا که تو همان ملعونی هستی که رسول خدا(ص) تو را لعن کرد،‌ درحالی‌که تو در صلب پدرت حکم بن ابی‌العاص بودی؛ و کسی را که رسول خدا(ص) لعن کند برای او ممکن نیست مگر اینکه به بیعت کردن با یزید دعوت کند».<br /> <br /> سپس فرمود: «ای دشمن خدا از من دور شو! ما اهل بیت رسول خدا(ص) هستیم و حق میان ماست و زبان‌های ما به حق گویاست. شنیدم رسول خدا(ص) می‌فرمود: خلافت بر آل ابوسفیان و آزادشدگان فتح مکه و فرزندان آنها حرام است. پس وقتی معاویه را بر منبر من دیدید شکمش را پاره کنید. به خدا قسم اهل مدینه معاویه را بر منبر جدّم دیدند ولی آنچه به آن امر شدند را انجام ندادند. خداوند آنها را به وسیله فرزند معاویه، یزید، بکشد و عذاب معاویه را در آتش جهنم زیاد کند...».‌&lt;ref&gt;«... وأصبح الحسين من الغد خرج من منزله ليستمع الأخبار، فإذا هو بمروان بن الحكم قد عارضه في طريقه فقال: أبا عبد الله! إنّي لك ناصح فأطعني ترشد وتسدّد... (ابن اعثم کوفي، ''الفتوح''، ج۵، ص۱۶ و ۱۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در مورد فسق و فجور یزید چنین نقل کرده است:<br /> <br /> ... سپس حسین بن علی رو به ولید بن عتبه کرد و گفت: «ای امیر! ما اهل بیت پیامبر و معدن رسالت و محلّ رفت و آمد ملائکه و محلّ نزول رحمت خداوند هستیم که خداوند به ما آغاز نمود و به ما ختم خواهد کرد. یزید مردی فاسق و شرابخوار است، شخصی که کشتنش حرام است را می‌کشد و علناً مرتکب فسق می‌شود. شخصی مانند من با کسی مثل او بیعت نمی‌کند. ولی ما و شما صبح می‌کنیم و انتظار می‌کشیم تا مشخّص شود کدام‌یک از ما به خلافت و بیعت سزاوارتر است...».&lt;ref&gt;.… ثمّ أقبل الحسين علي الوليد بن عتبة وقال: أيّها الأمير! إنّا أهل بيت النّبوة ومعدن الرّسالة ومختلف الملائكة ومحلّ الرّحمة وبنا فتح اللّه وبنا ختم، ويزيد رجل فاسق شارب خمر قاتل النّفس المحرّمة معلن بالفسق، مثلي لا يبايع لمثله، ولكن نصبح وتصبحون وننتظر وتنتظرون أيّنا أحقّ بالخلافة والبيعة ... . ( ''الفتوح''، ج۵، ص۱۴).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مورد شرب خمر و فسق و فجور یزید روایات بسیاری وارد شده است؛&lt;br /&gt;<br /> براي مثال محمّد بن جریر طبری نقل کرده که وقتی هیئت اعزامی شهر مدینه ـ که عبدالله بن حنظله غسیل الملائکة نیز میان آنان بود ـ نزد یزید رفتند و به مدینه برگشتند، به مردم گفتند:<br /> <br /> از پيش كسى آمده‌ايم كه دين ندارد، شراب مى‌نوشد و طنبور مى‌زند و كنيزكان پيش وى مى‌نوازند. سگ‌بازى مى‌كند و با فرومايگان و غلامان همنشین‌ است.&lt;ref&gt;فيما ذكر أبو مخنف عن عبد الملك بن نوفل بن مساحق، عن حميد بن حمزة مولي لبني أميّة قال: ... إنّا قدمنا من عند رجل ليس له دين، يشرب الخمر و يعزف بالطّنابير و يضرب عنده القيان و يلعب بالكلاب و يسامر الخراب و الفتيان. (طبري، ''تاريخ طبري''، ج۴، ص۳۶۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر منابع اهل سنت نیز این فسق و فجور یزید را ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;يعقوبي، ''تاريخ يعقوبي''، ج۲، ص۲۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چون حسین بن علی(ع) از بیعت کردن با یزید امتناع کرد،‌ یزید فرمان قتل ایشان را صادر کرد. حضرت نیز از مدینه خارج شد و به سمت مکه رفت و از آنجا که اهل کوفه برای ایشان نامه‌های بسیاری فرستاده بودند و حمایت خود را از حضرت اعلام کرده بودند، ایشان طبق وظیفه شرعی خویش برای دفاع از جان خود و اهل بیت و فرزندان و شیعیان اندکش به سمت عراق سفر کرد. ولی لشکری که عبیدالله بن زیاد برای مقابله با ایشان فرستاده بود راه را بر حضرت بستند و حتی قبول نکردند که ایشان از رفتن به عراق خودداری کند و برگردد. سپس ایشان را بین بیعت کردن با یزید یا جنگيدن مخیر کردند و از آنجا که بیعت کردن با یزید حرام بود ایشان جنگ را انتخاب کرد و همراه با یارانشان به شهادت رسید.<br /> <br /> یعقوبی چنین نقل کرده است:<br /> <br /> ... وقتی یزید بن معاویه به دمشق آمد به ولید بن عتبة بن ابی‌سفیان، که امیر مدینه بود، چنین نامه نوشت: «وقتی این نامه من به تو رسید، حسین بن علی و عبدالله بن زبیر را احضار کن و از آن دو برای من بیعت بگیر؛ اگر از بیعت امتناع کردند گردنشان را بزن و سرشان را برای من بفرست و از مردم بیعت بگیر». هرکس از بیعت امتناع کرد همان حکم را در مورد او و حسین بن علی و عبدالله بن زبیر اجرا کن، و السلام. نامه در شب به ولید رسید. پس به دنبال حسین بن علی و عبدالله بن زبیر فرستاد و فرمان را به آنها رسانید. آن دو گفتند: «فردا صبح همراه مردم نزد تو می‌آییم». مروان به ولید گفت: «به خدا قسم اگر آن دو خارج شوند دیگر آنها را نمی‌بینی. همین الآن از آنها بیعت بگیر و اگر بیعت نکردند گردنشان را بزن». ولید گفت: «به خدا من چنین نیستم که نسبت به آن دو قطع رحم کنم»! پس آن دو از نزد ولید خارج شدند و همان شب از مدینه بیرون رفتند. حسین بن علی به مکه رفت و چند روزی در آنجا ماند. اهل عراق به او نامه نوشتند و پشت سر هم نامه‌هایی برای حضرت می‌فرستادند. پس آخرین نامه‌ای که از آنها به حضرت رسید نامه هانی بن هانی و سعید بن عبدالله خثعمی بود: به نام خداوند دلسوز مهربان، به حسین بن علی از طرف شیعیان مؤمن و مسلمانش. اما بعد، پس بیا و عجله کن که مردم منتظر شما هستند و امامی غیر از شما ندارند. عجله کن! عجله کن! والسلام.<br /> <br /> حسین بن علی نیز مسلم بن عقیل بن ابی‌طالب را به سوی آنها فرستاد و به آنها نامه نوشت و خبر داد که در پس نامه‌اش در راه عراق است. وقتی مسلم به کوفه رسید مردم نزد او جمع شدند و با او بیعت کردند و پیمان بستند و بر یاری و همراهی و وفا کردن به حسین بن علی وعده محکم دادند. حسین بن علی از مکه خارج شد و به سمت عراق حرکت کرد. ... وقتی به قطقطانه رسید خبر کشته شدن مسلم بن عقیل به ایشان رسید و چون خبر نزدیک شدن ایشان به کوفه به عبیدالله بن زیاد رسیده بود، عبیدالله حرّ بن یزید را به سوی ایشان فرستاد. حرّ بن یزید نیز مانع شد که حسین بن علی برگردد. سپس عبیدالله بن زیاد عمر بن سعد بن ابی‌وقاص را به همراه لشکری به سمت حسین فرستاد. عمر بن سعد نیز در موضعی کنار فرات، که به آن کربلا گفته می‌شد، با حسین بن علی روبه‌رو شد، درحالی‌که حسین بن علی همراه با ۶۲ یا ۷۲ نفر از اهل بیت و یارانش بود؛ ولی عمر بن سعد همراه با چهار هزار نفر بود. پس حسین ابن علی را از آب منع کردند و بین او و بین فرات مانع شدند. پس حسین بن علی آنها را به خداوند عزّوجلّ قسم داد؛ ولی قبول نکردند مگر جنگ با او را یا اینکه تسلیم شود تا او را نزد عبیدالله بن زیاد ببرند تا ببیند نظرش چیست و حکم یزید را در مورد او اعمال کند... .&lt;ref&gt;.… فلما قدم (يزيد بن معاوية) دمشق كتب إلي الوليد بن عتبة بن أبي‌سفيان، وهو عامل المدينة: إذا أتاك كتابي هذا، فأحضر الحسين بن علي وعبد اللّه بن الزبير فخذهما بالبيعة لي... ''تاريخ يعقوبي''، ج۲، ص۲۴۱ ـ ۲۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فرمان یزید به کشتن حضرت اباعبدالله الحسین(ع) را دیگر منابع اهل سنت نیز نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن اعثم کوفي، ''الفتوح''، ج۵، ص۱۰ و ۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در پاسخ پرسشگر باید گفت: در حدیث متواتری که هر دو فرقه شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند رسول خدا(ص) فرمودند: «حسن و حسین(ع)دو سیّد و سرور جوانان اهل بهشت هستند». پس اگر آن دو امام، طبق ادعای پرسشگر، چنین اشتباهات بزرگی مرتکب شده و یکی به اشتباه با ظالمی مثل معاویه صلح کرده و دیگری به اشتباه یاران و اصحاب و اهل بیت خود را به کشتن داده، چگونه سرور جمیع جوانان در بهشت هستند؟<br /> <br /> اینک متن این حدیث را از کتاب مسند أحمد بن حنبل نقل می‌کنیم: ابوسعید خدری گوید: رسول خدا(ص) فرمود: '''«الحسن و الحسين سيّدا شباب أهل الجنّة&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «حسن و حسین سیّد و سرور جوانان بهشت هستند».&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۳، ص۳، ۶۲، ۶۴ و ۸۲ و ج۵، ص۳۹۱ و ۳۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علماي اهل سنت نیز این حدیث را به طور متواتر در کتاب‌هاي خود نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن ماجة، ''سنن،'' ج۱، ص۴۴؛ ترمذي، ''سنن التّرمذي''، ج۵، ص۳۲۱ و ۳۲۶؛ نسائي، ''فضائل الصّحابة،'' ص۲۰ و ۵۸؛ حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۳، ص۱۶۷ و ۳۸۱؛ نسائي، ''السّنن الکبري''، ج۵، ص۵۰، ۸۱، ۱۴۵، ۱۴۶، ۱۴۸ و ۱۴۹؛ ابن ابي‌شيبه کوفي، ''المصنّف'' ج۷، ص۵۱۲؛ نسائي، ''خصائص''، ص۱۱۷، ۱۱۸، ۱۲۳ و ۱۲۴؛ أبي‌يعلي، ''مسند''، ج۲، ص۳۹۵؛ ابن حبّان، ''صحيح'' ابن حبّان، ج۱۵، ص۴۱۲ و ۴۱۳؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۱، ص۱۱۷ و ۱۱۸ و ج۲، ص۳۴۷ و ج۴، ص۳۲۵ و ج۵، ص۲۴۳ و ج۶، ص۱۰ و ۳۲۷؛ طبراني، المعجم الکبير، ج۳، ص۳۵ ـ ۴۰ و ۵۸ و ج۱۹، ص۲۹۲ و ج۲۲، ص۴۰۳؛ دار قطني، ''سؤالات حمزة'' بن يوسف السهمي، ص۲۱۶؛ ''طبري، تاريخ الطبري''، ج۴، ص۳۲۳ و ج۶، ص۱۹۶؛ بيهقي، ''دلائل النّبوّة''، ج۷، ص۷۸؛ خوارزمي، ''مناقب''، ص۲۹۰، ۲۹۴ و ۳۴۲؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۱، ص۱۹۸ و ۱۹۹؛ خطيب بغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۱، ص۱۴۸ و ۱۵۰ و ج۲، ص۱۸۱ و ج۶، ص۳۶۹ و ج۹، ص۲۳۰ و ۲۳۱ و ج۱۰، ص۲۳۰ و ج۱۱، ص۹۱ و ج۱۲، ص۴؛ ابن عساکر، تاريخ مدينة دمشق، ج۱۲، ص۲۶۹ و ج۱۳، ص۲۰۷ ـ ۲۱۲ و ۴۰۲ و ج۱۴، ص۱۳۰ ـ ۱۳۷ و ج۲۷، ص۳۹۹ و ج۳۴، ص۴۴۷ و ج۴۲، ص۱۳۰؛ و ج۵۴، ص۲۹۰؛ و ج۶۴، ص۳۵ و ج۷۰، ص۱۱۳؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۳، ص۷، ۶۰، ۶۵ و ۹۷؛ جرجاني، ''الکامل''، ج۲، ص۲۲۰ و ۲۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه آیه تطهیر در شأن رسول خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و امام حسن و امام حسین(ع) نازل شد و خداوند آنها را از هر رجس و پلیدی پاک کرد که در مقدمه کتاب، منابع آن را از کتب اهل سنت ذکر کردیم. بنابراین آنها معصومند و مرتکب خطا و اشتباه و گناه نمی‌شوند.<br /> <br /> == ۹. چگونگي مصحف فاطمه‌&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۹ ==<br /> <br /> کلینی در کتابش ''الکافی''&lt;ref&gt;ر.ک: کليني، اصول الكافي، ج۱، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt; می‌گوید:<br /> <br /> حدّثنا عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد عن عبد الله بن الحجال عن أحمد بن‏ عمر الحلبي عن أبي بصير قال: دخلت على أبي عبدالله فقلت: له جعلت فداك إني أسألك عن مسألة هاهنا أحد يسمع كلامي قال: فرفع أبو عبد الله سترا بينه و بين بيت آخر فاطّلع فيه ثم قال: يا أبا محمد سل عما بدا لك، قال: قلت: جعلت فداك‏ ... ثم سكت ساعة ثم قال: و إنّ عندنا لمصحف فاطمة و ما يدريهم ما مصحف فاطمة قال: قلت: و ما مصحف فاطمة قال: مصحف فيه مثل قرآنكم هذا ثلاث مرّات و الله ما فيه من قرآنكم حرف واحد قال: قلت: هذا و الله العلم قال: إنه لعلم و ما هو بذاك‏» انتهی.<br /> <br /> شماری از اصحاب ما از احمد بن محمد، از عبدالله بن حجال، از احمد بن عمر حلبی، از ابی‌بصیر روایت می‌کنند که گفت: پیش ابو عبدالله(ع) آمدم و به او گفتم: فدایت شوم! می‌خواهم از تو مسئله‌ای بپرسم و آیا کسی اینجا هست که صدایم را بشنود؟ می‌گوید: آن‌گاه ابوعبدالله پرده‌ای را بين دو خانه كنار زد و نگاهی كرد و گفت: هر چه می‌خواهی بپرس. می‌گوید: گفتم: فدایت شوم ... آن‌گاه او لحظه‌ای سکوت کرد و سپس گفت: مصحف فاطمه پیش ماست. مردم چه می‌دانند مصحف فاطمه چيست! می‌گوید: گفتم: مصحف فاطمه چیست؟ گفت: مصحفى است سه برابر قرآنى كه در دست شماست؛ به خدا حتى يك حرف قرآن هم در آن نيست. می‌گوید: گفتم: به خدا علم كامل اين است، فرمود: اين هم علم است. ولى علم كامل نيست.<br /> <br /> آیا پیامبر(ص) و اصحاب او قرآن فاطمه را می‌دانستند و از آن خبر داشتند؟! اگر پیامبر آن را نمی‌دانست و از آن خبر نداشت چگونه اهل بیت از آن باخبر بودند؟! درحالي‌كه او پيامبر بود! و اگر آن را می‌دانست و از آن خبر داشت چرا آن را از امت پنهان کرد؟! و حال آنکه خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلّغْ ما أنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَه‏).&lt;ref&gt;مائده: ۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اى پيامبر آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است كاملاً [به مردم] برسان و اگر چنين نكنى، رسالت او را انجام نداده‏اى.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پرسشگر در ترجمه این روایت عمداً یا سهواً مرتکب اشتباه شد'''ه'''؛ در متن روایت آمده است: «'''قال: مصحف فیه مثل قرآنکم هذا، ثلاث مرّات'''»، یعنی حضرت '''&lt;u&gt;سه بار&lt;/u&gt;''' فرمود: '''«مصحفی است که در آن مثل این قرآن شماست»'''، در حالي که پرسشگر ترجمه کرده است سه برابر قرآن است.<br /> <br /> امام صادق(ع) در روایت مذکور از کتاب حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; به مصحف فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; تعبیر کرده و پرسشگر گمان کرده که مصحف به معنای قرآن است؛ به همین دلیل در ادامه پرسش خود چنین نوشته است: '''«آیا''' پیامبر(ص) '''و اصحاب او &lt;u&gt;قرآن فاطمه&lt;/u&gt; را می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دانستند &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; از آن خبر داشتند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;!&lt;/sym&gt;'''&lt;sym&gt;؟&lt;/sym&gt; درحالی‌که مصحف به معنای قرآن نیست، بلکه یعنی هر آنچه بین دو جلد باشد که همان معنای کتاب است. ابن منظور در معنای مصحف می‌نویسد: «مُصحف و مِصحف یعنی چیزی که جامع نوشته‌های نوشته شده در بین دو جلد باشد».'''‌'''&lt;ref&gt;'''المُصْحَفُ و المِصْحَفُ: الجامع للصُّحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن'''. (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۹، ص۱۸۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه مصحف حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; قرآن دیگری نبود که پیامبر(ص) بخواهد آن را بر اصحابش عرضه کند. همچنین شیعه، به پيروي از روایات ائمه معصومین(ع)، معتقد است که مصحف فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; پس از شهادت رسول خدا(ص) برای تسلای حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; بر ایشان نازل شد. براي نمونه تنها به روایت محمّد بن الحسن الصّفار اکتفا می‌کنیم:<br /> <br /> ابوعبیده گوید: یکی از اصحابمان از حضرت امام صادق(ع) در مورد جفر سؤال کرد، حضرت فرمود: «آن پوست گاوی است که پر از علم است». به حضرت عرض کرد: «جامعه چیست»؟ فرمود: «آن کتابی است که طول آن هفتاد زراع و در پهنای پوست دباغی شده‌ای است که مثل ران شتر است؛ در آن هر چه مردم به آن نیاز دارند وجود دارد و هیچ قضیه‌ای نیست مگر اینکه [حکمش] در آن وجود دارد، حتی دیه خراش». به حضرت عرض کرد: «پس مصحف فاطمه چیست»؟ حضرت مدّتی طولانی سکوت کرد و سپس فرمود: «شما از آنچه می‌خواهید و نمی‌خواهید جست‌وجو می‌کنید. فاطمه بعد از رسول خدا(ص) ۷۵ روز زنده ماند و حزن و ناراحتی شدیدی به خاطر مصیبت پدرش بر ایشان وارد شده بود و جبرئیل نزد ایشان می‌آمد و عزای ایشان بر پدرش را تسلیت می‌گفت و دل ایشان را آرام می‌کرد و از پدر ایشان و مکان او [در بهشت] و از آنچه پس از ایشان بر سر فرزندان و نسلش می‌آمد خبر می‌داد و علی بن ابی‌طالب این اخبار را می‌نوشت و این مصحف فاطمه است».&lt;ref&gt;...عن أبي عبيدة قال: سأل أبا عبد الله''(ع)'' بعض أصحابنا عن الجفر فقال: هو جثور مملو علما، فقال له: ما الجامعة؟ فقال: تلك صحيفة طولها سبعون ذراعا في عرض الأديم ... (صفار قمي، ''بصائر الدّرجات''، ص۱۵۳ و ۱۵۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین مصحف فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; کتاب مخصوص اهل بیت رسول خدا(ص) بود که از همدیگر به ارث می‌بردند و بسیاری از اخبار آینده را از طریق این کتاب می‌دانستند. پس این مصحف کتابی نبود که برای جمیع مردم نازل شده باشد و پيامبر‌(ص) ‌وظیفه داشته باشد آن را بر مردم عرضه کند.<br /> <br /> به علاوه آیه‌ای که پرسشگر به آن استناد کرده که خداوند می‌فرماید: «ای پیامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده را به مردم برسان که اگر انجام ندهی رسالتت را نرسانده‌ای»،&lt;ref&gt;مائده: ۶۷.&lt;/ref&gt; بنابر این آیه طبق روايات متواتر فريقين، خداوند به پیامبر دستور داد که امامت و ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را آشکارا به مردم اعلام کند؛ چنان‌که ابی‌الحسن علی بن أحمد واحدی نیسابوری روایت کرده است که ابی‌سعید خدری گوید: «این آیه «ای پیامبر آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده را تبلیغ کن&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt; روز غدیر خمّ در مورد علی بن ابی‌طالب نازل شد».&lt;ref&gt;... نزلت هذه الآية: ('''يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ''') يوم غدير خمّ في علي بن أبي‌طالب . (واحدي نيسابوري، ''أسباب نزول الآيات''، ص۱۳۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر مفسّران و محدثان اهل سنت نیز این مطلب را به اسانید دیگر نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن أبي‌حاتم، ''تفسير''، ج۴، ص۱۱۷۲؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۱، ص۲۳۹، ۲۴۹، ۲۵۱، ۲۵۲ و ۲۵۴ ـ ۲۵۷ و ج۲، ص۳۹۱؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينه دمشق''، ج۴۲، ص۲۳۷؛ ابن مردويه اصفهاني، ''مناقب علي بن أبي‌طالب''''(ع)''، ص۱۲۱، ۲۳۹ و ۲۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین، آیه دلالت ندارد که هر چه از طرف خدا بر پیامبر(ص) نازل می‌شود باید رسول خدا به مردم برساند؛ چه بسا خداوند چیزهایی بر پیامبرش نازل کند که تنها مخصوص خود پیامبر(ص) و اهل بیت ایشان(ع) باشد، نه همه مردم.<br /> <br /> == ۱۰. فراواني نام خلفا در ميان راويان احاديث شيعيان ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰ ==<br /> <br /> در جلد اوّل کتاب الکافی الکلینی اسم کسانی ذکر شده است که برای شیعیان احادیث پیامبر و گفته‌های اهل بیت را روایت کرده‌اند؛ برخی از این افراد عبارتند از: مفضل‌ بن عمر، احمد بن عمر حلبی، عمر ‌بن ابان، عمر بن اذینه، عمر بن عبدالعزیز، ابراهیم بن عمر، عمر ابن حنظله، موسی بن عمر، العباس بن عمر. می‌بینید که همه این راویان اسم خودشان یا اسم پدرشان عمر است. سؤال اینجاست که چرا اینها عمر نامیده شده‌اند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پاسخ این سؤال همان پاسخ پرسش سوم است. همچنین باید اضافه کنیم که پدران بسیاری از اصحاب ائمه(ع) سنّی بوده‌اند و نام فرزندانشان را به نام خلفا گذاشته‌اند، ولی فرزندان آنان بعدا به تشیع هدایت گشته‌اند. بنابراین همنام بودن آنان با خلفا دلیل دوستی آنان با خلفا نیست.<br /> <br /> == ۱۱. لزوم بردباري هنگام مصيبت و عزاداري ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱ ==<br /> <br /> خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ بَشِّرِ الصَّابِرينَ &lt;sym&gt;''&lt;/sym&gt; الَّذينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصيبَةٌ قالُوا إِنَّا لله وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ &lt;sym&gt;''&lt;/sym&gt; أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ).&lt;ref&gt;بقره: ۱۵۵ـ۱۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و بشارت ده به استقامت کنندگان! آنها که هرگاه مصیبتی به ایشان می‌رسد می‌گویند ما از آنِِ خدايیم و به سوی او باز می‌گردیم! همان‌ها هستند که الطاف و رحمت خدا شامل حالشان شده و آنها هستند هدایت‌یافتگان‌.<br /> <br /> &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; می‌فرماید(ع) ('''وَ الصَّابِرينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حينَ الْبَأْس''')؛&lt;ref&gt;بقره: ۱۷۷.&lt;/ref&gt; «و در برابر محرومیت‌ها و بیماری‌ها و در میدان جنگ استقامت به خرج می‌دهند».‌<br /> <br /> در ''نهج‌البلاغه'' آمده است:<br /> <br /> و قال علي بعد وفاة النبي(ص) مخاطبا إياه(ص): لولا أنك نهيت عن الجزع و أمرت بالصّبر لأنفدنا عليك ماء الشؤون.<br /> <br /> علی پس از وفات پیامبر(ص) خطاب به پیامبر‌(ص) فرمود: «اگر از بی‌قراری و بی‌تابی نهی نمی‌کردی و به بردباری فرمان نمی‌دادی چنان برایت اشک می‌ریختيم که اشک چشمانمان تمام می‌شد».&lt;ref&gt;''نهج البلاغة،'' خطبه ۲۳۵؛ ر.ک: نوري، ''مستدرک الوسائل''، ج۲، ص۴۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در ''نهج‌البلاغه'' آمده است که علی(ع) گفت: '''«أن علياً'''(ع) '''قال: من ضرب يده عند مصيبة على فخذه فقد حبط عمله»'''؛ «هر کسی هنگام مصیبت و بلایی دستش را بر رانش بزند و تأسف بخورد عمل او نابود شده است».&lt;ref&gt;ر.ک: صدوق، ''الخصال،'' ص۶۲۱؛ حرعاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۳، ص۲۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حسین در کربلا، چنان که صاحب ''منتهی الآمال'' نقل کرده، به خواهرش زینب گفت:&lt;ref&gt;شيخ عباس قمي، ''منتهي الامال''، ج۱، ص۲۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> يا أختي، أحلفك بالله عليك أن تحافظي على هذا الحلف، إذا قتلت فلا تشقي على الجيب، ولا تخمشي وجهك بأظفارك، ولا تنادي بالويل و الثبور على شهادتي.<br /> <br /> خواهرم تو را به خدا سوگند می‌دهم که وقتی من کشته شدم گریبانت را پاره مکن و چهره‌ات را با ناخن‌هایت خونین مکن و به خاطر شهادت من فریاد واویلا سر مده.<br /> <br /> ابوجعفر قمی نقل کرده که امیرالمؤمنین به یارانش گفت: '''«لا تلبسوا سواداً فإنَّه لباس فرعون&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' «لباس سیاه نپوشید؛ زیرا لباس سیاه لباس فرعون است».&lt;ref&gt;ر.ک: شيخ صدوق، ''من لا يحضره الفقيه''، ج۱، ص۲۳۲؛ وسائل الشيعة، ج۲، ص۹۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در تفسیر الصافی ذيل آیه: ('''وَ لا يَعْصينَكَ في‏ مَعْرُوف''')&lt;ref&gt;ممتحنه: ۱۲.&lt;/ref&gt; آمده است که پیامبر با زنان بیعت کرد مبنی بر اینکه هنگام مصیبت سیاه نپوشند و گریبانشان را پاره نکنند و فریاد واویلا سر ندهند.<br /> <br /> در ''فروع الکافی'' الکلینی آمده است که پیامبر(ص) فاطمه را وصیت کرد و به او گفت:<br /> <br /> إذا أنا مت فلا تخمشي وجهاً ولا ترخي عليّ شعراً ولا تنادي بالويل ولا تقيمي عليَّ نائحة.&lt;ref&gt;کليني''، فروع الکافي،'' ج۵، ص۵۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وقتی من مُردم چهره‌ات را خونین مکن، موهایت را ژولیده و آویزان مکن و فریاد واویلا سر مده، و زن نوحه‌سرایی را مأمور نوحه‌سرایی برای من نکن.<br /> <br /> شیخ شیعه محمد بن حسین بن بابویه قمی، که نزد آنها ملقب به صدوق است. می‌گوید: از جمله گفته‌های پیامبر(ص)، که پیش از او کسی آن را نگفته است، این است که می‌گوید: '''«النياحة من عمل الجاهلية؛''' نوحه‌سرايي از اعمال جاهلیت است».&lt;ref&gt;''شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه،'' ج۴، ص۲۷۱-۲۷۲؛ حر عاملي، ''وسائل الشيعة،'' ج۲، ص۹۱۵؛ البحراني، ''الحدائق الناضرة،'' ج۴، ص۱۴۹؛ بروجردي، ''جامع أحاديث الشيعة''، ج۳، ص۴۸۸؛ مجلسي، ''بحار الانوار، ج''۸۲، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین علمای شیعه مجلسى و نوری و بروجردی از پیامبر خدا(ص) حدیثی را نقل کرده‌اند که فرموده است:<br /> <br /> صوتان ملعونان يبغضهما الله: إعوال عند مصيبة، و صوت عند نغمة؛ يعني النوح والغناء. &lt;ref&gt;مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۸۲، ص۱۰۳؛ نوري، ''مستدرک الوسائل''، ج۱، ص۱۴۳-۱۴۴؛ ''جامع الأحاديث الشيعة''، ج۳، ص۴۸۸؛ ''من لا يحضره الفقيه''، ج۲، ص۲۷۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دو صدای نفرین شده هستند که خداوند آنها را دوست ندارد: شیون و فریاد هنگام مصیبت و صدای آهنگ و ترانه؛ یعنی نوحه‌سرایی و موسیقی.<br /> <br /> پس از همه این روایت‌ها سؤال اینجاست که چرا شیعه با حقیقتی که در این روایات ذکر شده است مخالفت می‌ورزند و ما چه کسی را تصدیق کنیم؟ آیا سخن پیامبر و اهل بیت را باور کنیم، یا گفته آخوندها را قبول کنیم؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> برای به دست آوردن نظر اهل بیت(ع) در مورد مسئله‌ای باید جمیع روایات آن باب را جمع‌آوری کنیم تا حکم ائمّه(ع) مشخص شود. در مورد عزاداری و نوحه‌سرایی و گریه کردن در مصیبت امامان معصوم(ع) روایات بسیاري وارد شده است. امامان معصوم(ع) برای برپا کردن مجلس عزا و گریه و زاری برای مصیبت‌هایی که ائمّه دچار آن شده‌اند ثواب‌های بسیاری ذکر کرده‌اند و مؤمنین را به آن تشویق نموده‌اند؛ مثلاً ابن قولویه قمّی روایت کرده است:<br /> <br /> علی بن ابی حمزه گوید: شنیدم حضرت امام صادق(ع) می‌فرمود: «برای بنده خداوند گریه کردن و بی‌تابی کردن در هر سختی و مصیبتی بد است، مگر گريستن و بی‌تابی کردن بر حسین بن علی(ع)که برای انسان اجر و پاداش دارد».'''‌'''&lt;ref&gt;...إنّ البكاء و الجزع مكروه للعبد في كلّ ما جزع، ما خلا البكاء و الجزع علي الحسين بن علي(ع)فإنّه فيه مأجور. (''ابن قولويه قمي، کامل الزّيارات''، ص۱۰۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علمای شیعه در کتب حدیثی خود باب‌هایی در مورد عزاداری و اشک ریختن بر مصیبت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و دیگر اهل بیت(ع) اختصاص داده‌اند و در آن روایات بسیاری از ائمه(ع) در این مورد ذکر کرده‌اند که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> # ابن قولویه قمّی در کتاب کامل الزیّارات بابی به این نام اختصاص داده است:<br /> <br /> باب سی و دوم: «ثواب کسی که بر حسین بن علی بگرید».'''‌'''&lt;ref&gt;«باب الثّاني و الثّلاثون: ثواب من بکي علي الحسين بن علي». (''کامل الزّيارات''، ص۱۰۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این باب ۱۰ حدیث در مورد اشک ریختن بر مصیبت اباعبدالله الحسین(ع) و دیگر اهل بیت(ع) ذکر کرده است.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;شیخ صدوق در کتاب ''ثواب الأعمال'' بابی به این نام اختصاص داده است: «ثواب کسی که برای کشته شدن حضرت حسین بن علی یا اذیت‌هایی که به اهل بیت رسیده گریه کند و ثواب کسی که در راه اهل بیت به او اذیّت و آزاری برسد».'''‌'''&lt;ref&gt;«ثواب من بکي لقتل الحسين بن علي أو لما مسّ أهل البيت صلوات الله عليهم أجمعين من الأذي و ثواب من مسّه أذي في أهل البيت». (شيخ صدوق، ''ثواب الأعمال''، ص۸۳).&lt;/ref&gt; همچنین باب دیگری به این نام اختصاص داده است:‌ «ثواب کسی که در مورد امام حسین شعری بگوید و بگرید و بگریاند یا بگرید یا حالت گریه به خود گیرد».&lt;ref&gt;«ثواب من أنشد في الحسين شعرا فبکي و أبکي أو بکي أو تباکي». (''ثواب الأعمال''، ص۸۳)&lt;/ref&gt;&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;علّامه مجلسی در ''بحارالأنوار'' بابی به این نام اختصاص داده است: «ثواب گریه کردن بر مصیبت امام حسین و مصیبت‌های سائر ائمه»، و در این باب روش عزاداری روز عاشورا بیان شده است.'''‌'''&lt;ref&gt;«ثواب البکاء علي مصيبته و مصائب سائر الأئمّة و فيه أدب المأتم يوم عاشوراء». (مجلسي، ''بحار الأنوار''، ج۴۴، ص۲۷۸)&lt;/ref&gt;&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> علّامه مجلسی در این باب ۳۸ حدیث در مورد گریه و عزاداری بر اهل بیت بیان کرده که ائمه ثواب زیادی برای آن بیان کرده‌اند.<br /> <br /> در مورد گریبان دريدن یا لطمه زدن یا صورت‌خراشی در مصیبت حضرت حسین بن علی نیز در مصادر معتبر حدیثی شیعه احادیثی وارد شده که به نمونه‌ای از آن اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> شیخ طوسی روایت کرده است:<br /> <br /> خالد بن سدیر گوید: از امام صادق(ع) سؤال کردم در مورد شخصی که در مصیبت پدرش یا مادرش یا برادرش یا یکی از نزدیکانش گریبانش را چاک دهد (حکمش چیست؟). حضرت فرمود: «گریبان چاک کردن اشکالی ندارد؛ حضرت موسی بن عمران هم در مصیبت برادرش هارون گریبانش را چاک کرد،‌ ولی پدر نباید در مصیبت فرزندش گریبان چاک کند. همچنین شوهر در مصیبت همسرش؛ ولی زن می‌تواند در مصیبت شوهرش گریبان چاک کند و اگر شوهری در مصیبت همسرش یا پدری در مصیبت فرزندش گریبان چاک کند کفّاره‌اش همان کفّاره شکستن قسم است و نماز آن دو قبول نمی‌شود تا اینکه کفاره دهند و توبه نمایند و اگر زن صورتش را خش انداخت یا موهایش را برید یا کند، کفاره بریدن مو آزاد کردن یک برده یا روزه گرفتن دو ماه پشت سر هم یا طعام دادن به شصت مسکین است و کفاره خراشیدن صورت، اگر خون بیاید، و کندن مو همان کفّاره شکستن قسم است. ولی لطمه زدن به گونه کفاره‌ای ندارد مگر استغفار و توبه. البته فاطمیّات (زنان اهل بیت) در مصیبت حضرت امام حسین بن علی(ع)گریبان‌های خود را چاک زدند و بر گونه‌های خود لطمه زدند و بر مثل حسین بن علی باید بر گونه‌ها لطمه زد و گریبان‌ها چاک کرد». &lt;ref&gt;...عن خالد بن سدير أخي حنّان بن سدير، قال: سألت أبا عبداللّه''(ع)'' عن رجل شقّ ثوبه علي أبيه أو علي أمّه أو علي أخيه أو علي قريب له، فقال: لا بأس بشقّ الجيوب... (شيخ طوسي، ''تهذيب الأحکام''، ج۸، ص۳۲۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مورد فریاد زدن و بی‌تابی شدید در مصیبت امامان معصوم(ع) نیز روایات معتبری وارد شده که به نمونه‌ای از آن اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> محمّد بن یعقوب کلینی در کتاب ''کافی'' به یک طریق&lt;ref&gt;محمّد بن يحيي و غيره عن محمّد بن أحمّد و محمّد بن الحسين جميعا عن موسي بن عمر، عن غسّان البصري، عن معاوية بن وهب، و عليّ بن إبراهيم عن أبيه عن بعض أصحابنا عن إبراهيم بن عقبة عن معاوية بن وهب قال.‌&lt;/ref&gt; و شیخ صدوق&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(رض) در کتاب ''ثواب الأعمال'' به طریق دیگر&lt;ref&gt;أبي&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt; قال: حدّثني سعد بن عبد اللّه، عن يعقوب بن يزيد، عن محمّد بن أبي عمير، عن معاوية بن وهب قال.&lt;/ref&gt; و ابن قولویه قمّی در کتاب ''کامل الزّیارات'' به طریق سومی&lt;ref&gt;و بهذا الإسناد (حدّثني أبي و محمّد بن عبد اللّه و علي بن الحسين و محمّد بن الحسن رحمهم اللّه جميعا عن عبد اللّه بن جعفر الحميري‏) عن موسي بن عمر، عن حسّان البصري، عن معاوية بن وهب قال.&lt;/ref&gt; از معاویة بن وهب نقل کرده‌اند که امام صادق(ع) در مورد عزاداران و زوّار&lt;br /&gt;<br /> امام حسین(ع) این چنین دعا کرد:<br /> <br /> خداوندا رحم کن به این صورت‌هایی که به سمت قبر حضرت اباعبدالله الحسین(ع) می‌رود و رحم کن به این چشم‌هایی که برای دلسوزی نسبت به ما اشکش جاری است و رحم کن آن دل‌هایی را که به خاطر ما بی‌تاب شده و سوخته و رحم کن آن داد و فریاد و شیون‌هایی که برای ما سر داده شده.‌&lt;ref&gt;ارحم تلك الخدود الّتي تتقلّب علي قبر أبي عبد الله''(ع)''، و ارحم تلك الأعين الّتي جرت دموعها رحمة لنا، و ارحم تلك القلوب الّتي جزعت و احترقت لنا، و ارحم تلك الصّرخة الّتي‏ كانت لنا. (کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۵۸۳؛ شيخ صدوق، ثواب الأعمال، ص۹۵؛ ابن قولويه قمّي، ''کامل الزّيارات''، ص۱۱۷؛ ابن مشهدي، ''المزار الکبير''، ص۳۳۵)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین هر عاقلی که بخواهد با انصاف نظر امامان معصوم(ع) را در مورد گریه کردن و عزاداری بر سیدالشهداء و سایر ائمّه(ع) را بفهمد، به روایاتی تمسک می‌کند که با اسانید معتبر بسیار در این مورد از امامان(ع) وارد شده و به چند روایتی که ظاهر آن خلاف این روایات است اعتنا نمی‌کند؛ چرا که آن چند روایت در اقلیّت هستند و از حیث سند و اعتبار قدرت تعارض با این روایات را ندارند.<br /> <br /> به علاوه در احادیثی که نقل کردیم مطالبی وجود داشت که نشان می‌داد روایاتی که پرسشگر در پرسش خود برای رد کردن عزاداری و گریه نقل نمود، به هیچ وجه از عزاداری و گریه برای مصیبت‌های امامان معصوم(ع) منع نمی‌کند؛ مثلاً در یکی از روایاتی که نقل کردیم آمده بود هر جزع و فزع و بی‌تابی بد است مگر آن جزع و بی‌تابی که برای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) باشد و در آن روایتی که امام صادق(ع) لطمه زدن و صورت‌خراشی برای مصیبت حضرت اباعبدالله الحسین را پسندیده دانست، صریحاً بیان کرد که لطمه‌زنی و صورت‌خراشی مردم برای مردگانشان گناه است و مردم باید از آن استغفار کنند.<br /> <br /> با توجّه به این احادیث مشخص می‌شود روایاتی که از نوحه‌سرایی منع می‌کند و آن را از اعمال جاهلیّت می‌داند یا هنگام مصیبت با دست به پا زدن را موجب از بین رفتن اعمال انسان بیان می‌کند و امثال این احادیث که پرسشگر در پرسش خود ذکر نمود، در واقع از نوحه‌سرایی و عزاداری برای مردگانی که از عموم مردم هستند نهی می‌کند، نه از عزاداری برای حجت‌های خداوند و گریه کردن برای ظلم‌ها و مصیبت‌هایی که بر آنان وارد شده است؛ چرا که نوحه‌سرایی و جزع و بی‌تابی برای بستگان و آشنایان که از دنیا رفته‌اند در واقع نوعی اعتراض به قضای الهی است که مرگ را برای آنان رقم زده است؛ ولی عزاداری و بی‌‌تابی برای امامان معصوم(ع) به خاطر ظلم‌ها و مصیبت‌هایی که امت بر آنان وارد کرده‌اند و دقیقاً مصداق ابراز محبت و مودّت نسبت به حجت‌های خدا و اهل بیت رسول خدا(ص) است که خداوند آن را بر جمیع مسلمانان واجب کرد، آنجا که می‌فرماید: ('''قُل لَا أسئَلُکُم عَلَیهِ أجراً إلَّا المَوَدَّةَ فِي القُربَی'''). «بگو از شما در مقابل اجر رسالتم چیزی جز دوست داشتن نزدیکانم نمی‌خواهم»'''.'''&lt;ref&gt;شوري: ۲۳. (شأن نزول اين آيه را در مقدّمه کتاب از مصادر حديثي اهل سنّت ذکر کرديم؛ به آن رجوع کنيد).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين چند روایتی که پرسشگر ذکر کرد در واقع منع از اعتراض به قضای خداوند و منع از بی‌تابی حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; وحضرت زينب کبري برای وفات پيامبر(ص) و امام حسين(ع) است، نه منع از اینکه مؤمنین به خاطر ستم‌هايي که امت بر سر آنان آوردند عزاداری کنند؛ زيرا چنین عملی مصداق محبت و دوست داشتن آنان است.<br /> <br /> در منابع معتبر اهل سنت نیز در تأیید گریه برای مردگان احادیثی وارد شده که به نمونه‌ای از آن اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> در کتاب ''صحیح بخاری'' روایت شده است:<br /> <br /> انس بن مالک گوید: همراه با رسول خدا(ص) بر ابی‌سیف القین، که دایه ابراهیم بود، وارد شدیم. رسول خدا(ص) ابراهیم را در بر گرفت و او را بوسید و بویید. سپس بعد از آن بر ابراهیم وارد شدیم درحالی‌که او به خود می‌پیچید [و در حال احتضار بود]. چشمان رسول خدا(ص) شروع به اشک ریختن کرد. عبدالرّحمان بن عوف به ایشان عرض کرد: «شما هم ای رسول خدا [اشک می‌ریزید؟]». پیامبر فرمود: «ای پسر عوف گریه کردن رحمت است». سپس پیامبر(ص) به دنبال آن فرمود: «چشم می‌گرید و دل ناراحت می‌شود ولی سخنی نمی‌گوییم مگر آنکه پروردگارمان به آن راضی باشد و ای ابراهیم ما از فراق و دوری تو ناراحتیم».‌&lt;ref&gt;عن أنس بن مالك، قال: دخلنا مع رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم علي أبي سيف القين و كان ظئرا لإبراهيم، فأخذ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم إبراهيم فقبّله و شمّه... (بخاري، ''صحيح بخاري''، ج۲، ص۸۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون در کتب خود نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;''مسلم بن حجاج، صحيح مسلم''، ج۷، ص۷۶؛ أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۳، ص۱۹۴؛ ابو‌داود سجستاني، ''سنن ابي‌داود''، ج۲، ص۶۴؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۴، ص۶۹؛ ابن ابي‌شيبه کوفي، ''المصنّف''، ج۳، ص۲۶۶ و ۲۶۷؛ عبد بن حميد، ''منتخب مسند''، ص۳۸۵؛ ابي‌يعلي الموصلي، ''مسند''، ج۶، ص۴۲ ـ ۴۴؛ ابن حبّان، ''صحيح ابن حبّان''، ج۷، ص۱۶۲ و ۱۶۳؛ ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۱، ص۱۳۹ و ۱۴۰؛ بيهقي، ''شعب الإيمان''، ج۷، ص۲۴۱؛ يعقوبي، ''تاريخ يعقوبي''، ج۲، ص۸۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پرسشگر در ابتدای پرسش خود به دو آیه از قرآن اشاره کرد که خداوند می‌فرماید: هنگام مصیبت و در بأساء و ضرّاء (هنگام سختی و زیان) باید صبر کرد. اگر مراد خداوند از این آیات این باشد که شخص مؤمن نباید برای مصیبت‌هایی که بر پیامبر و اهل بیت ایشان وارد شده گریه و عزاداری کند در این صورت آیات قرآن با یکدیگر در تعارض خواهد بود؛ چراکه خداوند در داستان حضرت یوسف(ع) چنین بیان کرده است که حضرت یعقوب در فراق فرزندش حضرت یوسف آن قدر گریست که در اثر آن چشمانش نابینا شد.&lt;ref&gt;يوسف:۸۴.&lt;/ref&gt; آیا پیامبر خداوند مرتکب فعل حرامی شده است و خداوند نیز فعل او را بازگو می‌کند بدون آنکه آن را مذمّت کند؟!<br /> <br /> بعضی از مخالفان می‌گویند: حضرت یوسف زنده بود؛ به همین خاطر حضرت یعقوب برای او گریه می‌کرد. ولی چون حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و دیگر&lt;br /&gt;<br /> ائمه معصومین(ع) از دنیا رفته‌اند گریه برای آنها جایز نیست؟! درحالی‌که چنین سخنی کاملاً باطل است؛ چرا که آیات قرآن، که ما را امر به صبر مي‌کند و پرسشگر آن را در ابتدای پرسش ذکر کرد، بیان می‌کند که هنگام مصیبت و سختی و زیان باید صبر پیشه کرد و چه مصیبتی سخت‌تر از دوری و فراق از فرزندی است که مقام نبوّت دارد؟!<br /> <br /> امّا در مورد پوشیدن لباس سیاه نیز، که پرسشگر روایتی در نهی از آن نقل کرده بود، می‌گوییم:<br /> <br /> شیعه به پيروي از روایات معتبری که از امامان معصوم(ع) وارد شده معتقد است پوشیدن لباس سیاه کار خوبی نیست و حجت‌های خداوند از آن نهی کرده‌اند؛ ولی این حکم را در مواردی استثنا کرده‌اند و پوشیدن لباس سیاه را در مواردی پسندیده دانسته‌اند که یکی از آن موارد هنگام عزاداری برای مصیبت‌های اهل بیت(ع) است. اینک به این روایات اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> # احمد بن محمّد بن خالد برقی روایت کرده است:<br /> <br /> عمر بن علی بن الحسین گوید: وقتی حسین بن علی(ع) به شهادت رسید، زنان بنی‌هاشم لباس‌های سیاه و خشن پوشیدند و از هیچ گرما و سرمایی شکایت نمی‌کردند و علی بن الحسین(ع) برای عزاداری برای آنها غذا درست می‌کرد».'''‌'''&lt;ref&gt;...لمّا قتل الحسين بن علي''(ع)'' لبسن نساء بني هاشم السّواد و المسوح و كنّ لا يشتكين من حرّ و لا برد و كان علي بن الحسين(ع) يعمل لهنّ الطّعام للمأتم. (البرقي، ''المحاسن''، ج۲، ص۴۲۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;از هند، همسر یزید بن معاویه، نقل شده که یزید زنان بنی‌هاشم را، که اسیر او بودند، جمع کرد و به آنها گفت:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> کدام یک را بیشتر دوست دارید؟ اینکه نزد من در دمشق بمانید یا به مدینه برگردید و جایزه گرانبهایی به شما تعلّق گیرد؟ گفتند: «اول دوست داریم بر حسین(ع) نوحه‌سرایی و عزاداری کنیم». یزید گفت: «هر کار می‌خواهید بکنید». سپس برای آنها سرپناه و خانه در دمشق آماده شد. پس هیچ هاشمی و قرشی باقی نماند مگر اینکه به خاطر عزاداری بر حسین(ع) لباس سیاه پوشید و طبق آنچه نقل شده هفت روز بر ایشان عزاداری و گریه و زاری نمودند.&lt;ref&gt;«... أيّما أحبّ إليكنّ المقام عندي أو الرّجوع إلي المدينة و لكم الجائزة السّنيّة؟ قالوا: نحبّ أوّلا أن ننوحَ علي الحسين... (علّامه مجلسي، ''بحار الأنوار''، ج۴۵، ص۱۹۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;وقتی حضرت امیرالمؤمنین(ع) از دنیا رفت، حضرت امام حسن(ع) نزد مردم آمد و برای ایشان خطبه خواند؛ درحالی‌که لباس سیاه پوشیده بود. مدائني گويد:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> وقتی علی بن ابی‌طالب(ع) از دنیا رفت، عبدالله بن عبّاس نزد مردم رفت و گفت: «امیرالمؤمنین(ع) از دنیا رفت و جانشینی به جای گذاشت. اگر دوست دارید جانشین او نزد شما بیاید و اگر دوست ندارید، کسی بر کسی امیر نباشد». مردم گریه کردند و گفتند:‌ «بلکه نزد ما بیاید». بنابراین حضرت امام حسن(ع) نزد مردم رفت و برای آنها خطبه خواند و فرمود: «ای مردم از خدا بترسید؛ ما امیران و سرپرستان شما هستیم و ما همان اهل بیتی هستیم که خداوند در مورد ما فرموده: خدا می‌خواهد پلیدی را تنها از شما اهل بیت بردارد و شما را پاک و پاکیزه گرداند». پس مردم با ایشان بیعت کردند و ایشان درحالی‌که لباس سیاه به تن داشت نزد مردم آمده بود ... .&lt;ref&gt;«قال المدائني: و لمّا توفّي علي''(ع)'' خرج عبد اللّه بن العبّاس بن عبد المطّلب إلي النّاس فقال: إنّ أمير المؤمنين''(ع)'' توفّي و قد ترك خلفا &lt;sym&gt;...&lt;/sym&gt; (ابن ابي‌الحديد، ''شرح نهج البلاغة''، ج۱۶، ص۲۲)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین اگر چه در روایات، ائمه(ع) شیعیان را از پوشیدن لباس سیاه منع کرده‌اند، ولی مورد عزاداری را استثنا کرده‌اند.<br /> <br /> == ۱۲. قمه‌زني براي عزاي امام حسين‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲ ==<br /> <br /> اگر چنان که شیعیان ادّعا می‌کنند قمّه‌زنی&lt;ref&gt;ر.ک: تبريزي، صراط النجاة، ج۱، ص۴۳۲.&lt;/ref&gt; و خونین کردن سر و نوحه‌سرایی و زدن به سر و سینه پاداش بزرگی دارد پس چرا آخوندها قمّه&lt;ref&gt;ر.ک: گلپايگاني، ''إرشاد السائل''، ص۱۸۴.&lt;/ref&gt; نمی‌زنند و سر و صورت خود را خونین نمي‌کنند؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> عدّه‌ای از علمای شیعه قائل به حرمت قمه‌زنی هستند و عده‌ای دیگر قائل به جواز آن؛ در نتیجه هیچ یک از علمای شیعه قائل به وجوب قمه‌زنی نیستند که به آنها اعتراض شود که چرا این کار را انجام نمی‌دهند. آن عده از عالمان شیعه که قمه زدن را جایز می‌دانند معتقدند عزاداری برای مصیبت حضرت سیدالشهداء(ع) روش‌های مختلفی دارد و افضل آن گریه کردن است و خود با برترین روش برای حضرت سیدالشهداء عزاداری می‌کنند.<br /> <br /> == ۱۳.صحابه و واقعه غدير ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳ ==<br /> <br /> شیعه می‌گوید هزاران صحابه در غدیر خم حضور داشتند و همه شنیدند که پیامبر(ص) علی را جانشین خود کرد؛ اگر چنین است پس چرا از هزاران صحابه یکی نیامد و به خاطر غصب شدن حق علی اعتراض نکرد؟ حتی عمار بن یاسر و مقداد بن عمرو و سلمان فارسی چیزی نگفتند و یکی از اینها نیامد و نگفت: ای ابوبکر چرا خلافت را از علی غصب می‌کنی و حال آنکه می‌دانی که پیامبر(ص) در غدیر خم چه گفت؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> بسیاری از بزرگان صحابه به خلافت ابوبکر بن ابی‌قحافه اعتراض کردند و نص صریح رسول خدا(ص) را در انتخاب علی بن ابی‌طالب(ع) یادآور شدند؛ مثل سلمان و اباذر و مقداد و عمّار و ابوایوب انصاری و... شیخ صدوق در کتاب ''خصال'' بابی جداگانه برای سخنان این بزرگان و اعتراضشان ذکر کرده و این باب را چنین نامیده: «کسانی که نشستن ابوبکر بر مسند خلافت و پیشی گرفتن او بر علی بن ابی‌طالب(ع) را قبول نکردند و اعتراض نمودند دوازده نفر بودند».&lt;ref&gt;«الذّين أنکروا علي أبي بکر جلوسه في الخلافة و تقدّمه علي علي بن أبي‌طالب''(ع)'' اثنا عشر. (شيخ صدوق(رض)، ''الخصال''، ج۲، ص۴۶۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین بسیاری از مردم خارج از مدینه، مثل مالک بن نویره و قبیله‌اش، خلافت ابوبکر را قبول نکردند و صریحاً به او اعتراض نمودند و بیان کردند که رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را جانشین خویش کرد و به همین دلیل زکات اموالشان را به ابوبکر ندادند. ابوبکر نیز آنها را مرتد خواند و خالد بن ولید را براي قتل عام آنها فرستاد. این مطلب در کتب شیعه و سنی وارد شده است:<br /> <br /> '''نقل شیعه:''' شاذان بن جبرئیل قمی واقعه مذکور را چنین روایت کرده است:<br /> <br /> وقتی رسول خدا از دنیا رفت و قبیله بنوتمیم به مدینه برگشتند مالک بن نویره نیز همراه آنها بود. پس خارج شد تا ببیند چه کسی جانشین رسول خدا(ص) شده است. روز جمعه وارد شد درحالی‌که ابوبکر بر منبر نشسته بود و برای مردم خطبه می‌خواند. پس به ابوبکر نگاه کرد و گفت: «او برادر قبیله تیم است»؟ گفتند: «بله». گفت: «پس وصی رسول خدا(ص)، که پیامبر به من دستور داد ولایت ایشان را داشته باشم، چه کرد»؟! گفتند: «ای اعرابی پس از هر امری امر جدیدی واقع می‌شود». گفت: «به خدا قسم امر جدیدی واقع نشده و شما به خدا و پیامبر خیانت کردید». سپس نزد ابوبکر رفت و به او گفت: «چه کسی تو را بر این منبر بالا برده درحالی‌که وصی رسول خدا(ص) نشسته است»؟! ابوبکر گفت: «این عرب بادیه‌نشین که بر پاشنه پایش ادرار می‌کند را از مسجد رسول خدا(ص) بیرون کنید». پس قنفذ بن عمیر و خالد بن الولید به سمت او رفتند و با مشت به گردنش می‌زدند تا اینکه او را بیرون نمودند. پس مالک بن نویره بر مرکبش سوار شد و این شعر را خواند: ‌<br /> <br /> {|<br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| أطعنا رسول الله ما كان بيننا&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| فيا قوم ما شأني و شأن أبي بكر&lt;br /&gt;<br /> <br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| إذا مات بكر قام عمرو مقامه&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| فتلك و بيت الله قاصمة الظهر&lt;br /&gt;<br /> <br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| يدب و يغشاه العشار كأنما&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| يجاهد جما أو يقوم على قبر&lt;br /&gt;<br /> <br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| فلو قام فينا من قريش عصابة&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| أقمنا و لكن القيام على جمر&lt;ref&gt;۱. وقتي رسول خدا ميان ما بود از ايشان اطاعت کرديم، پس اي قوم مرا با ابوبکر چه کار است وقتي بکر از دنيا رفت عمرو به جاي او نشست و به خانه خدا قسم اين کمر انسان را ميشکند راه مي‌رود و گروهش او را مي‌پوشانند که گويا با گروهي مبارزه مي‌کند يا بر سر قبري مي‌ايستد پس اگر از قريش گروهي ميان ما قيام مي‌کردند ما نيز قيام مي‌کرديم، ولي قيامي بر آتش روشن.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;<br /> <br /> |}<br /> <br /> وقتی حکومت برای ابوبکر مستقر شد، خالد بن ولید را فرستاد و به او گفت: «آنچه مالک بن نویره میان همه گفت را دانستی و من ایمن نیستم که مالک شکافی علیه ما ایجاد کند که ترمیم نشود. پس او را بکش. وقتی خالد بن ولید نزد مالک بن نویره آمد، مالک بر اسبش سوار شد و او اسب‌سوار جنگجویی بود که با هزار نفر برابری می‌کرد. پس خالد بن ولید از او ترسید و به او امان داد و پیمان‌هایی با او بست. ولی پس از آنکه مالک بن نویره سلاحش را کنار گذاشت، بر او مکر نمود و مالک را کشت و همان شب همسر مالک بن نویره را عروس خود کرد و سر مالک را زیر دیگی قرار داد که درون آن گوشت گوسفندی بود که برای ولیمه عروسی‌اش درست کرده بود و شب‌هنگام مانند الاغ بر همسر مالک بن نویره پرید و با او همبستر شد... .‌&lt;ref&gt;فلمّا توفّي رسول اللّه و رجع بنو تميم إلي المدينة و معهم مالك‏ بن‏ نويرة فخرج لينظر من قام مقام رسول اللّه(ص) فدخل يوم الجمعة و أبو بكر علي المنبر يخطب بالنّاس فنظر إليه و قال: أخو تيم قالوا: نعم... (ابن شاذان قمي، الفضائل، ص۷۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیعه واقعه کشته شدن مالک بن نویره به دست خالد بن ولید و به دستور ابوبکر بن ابی قحافه را این چنین روایت کرده است، ولی عالمان اهل سنت این واقعه را تحریف نموده و به شکلی آن را بیان کرده‌اند که ابوبکر بن ابی‌قحافه و خالد بن ولید را بی‌گناه جلوه دهند. حال به نقل این واقعه از کتب اهل سنت می‌پردازیم و سپس اشکالاتی که بر آن وارد است را بیان می‌کنیم:<br /> <br /> '''نقل اهل سنت:''' ابن اثیر این واقعه را چنین روایت کرده است:<br /> <br /> مالک بن نویرة بن حمزة بن شداد بن عبید بن ثعلبة بن یربوع التمیمی الیربوعی، برادر متمّم بن نویره، او بر پیامبر(ص) وارد شد و اسلام آورد و رسول خدا(ص) نیز او را مسئول بعضی از صدقات بنی‌تمیم قرار داد. وقتی رسول خدا(ص) از دنیا رفت و عرب مرتد شدند و سجاح ظهور نمود و ادعای نبوّت کرد، مالک با سجاح صلح نمود؛ ولی ارتدادی از مالک بن نویره ظاهر نشد و در بطاح اقامت کرد. وقتی خالد بن ولید از جنگ با بنی‌اسد و غطفان فارغ شد به سوی مالک بن نویره به بطاح آمد، ولی کسی را در آنجا نیافت؛ چرا که مالک مردم را پراکنده کرده بود و آنها را از اجتماع نهی نموده بود. وقتی خالد به بطاح آمد لشکریانش را فرستاد و آنها نیز مالک بن نویره را همراه با عده‌ای از قومش آوردند؛ لشکریان در مورد آنها اختلاف کردند. ابوقتاده از جمله کسانی بود که شهادت داد که مالک بن نویره و قومش اذان و اقامه گفتند و نماز خواندند. پس خالد آنها را در شبی سرد بازداشت کرد و دستور داد که بگویند: «ادفئوا أسراکم»؛ «به اسیران خود لباس گرم بپوشانید». درحالی‌که کلمه «ادفئوا» در زبان بنی‌کنانه به معنای «کشتن» بود؛ به همین خاطر [مأمورین اشتباه متوجه شدند و] اسیران را کشتند. خالد سر و صدا را شنید پس خارج شد [تا بیاید] ولی همه کشته شده بودند. پس خالد بن ولید با همسر مالک بن نویره ازدواج کرد. عمر به ابوبکر گفت: «شمشیر خالد خون بناحق ریخته و در این باره زیاد با ابوبکر صحبت کرد». ابوبکر گفت: «خالد تأویل و اجتهاد نموده و خطا کرده است و من شمشیری که خداوند علیه مشرکان بیرون کشیده است را در غلاف نمی‌کنم» و دیه مالک بن نویره را پرداخت. خالد بر ابوبکر وارد شد، عمر به خالد گفت: «ای دشمن خدا مرد مسلمانی را کشتی و سپس بر زنش پریدی؛ حتماً تو را سنگسار خواهم کرد».‌&lt;ref&gt;«مالك بن نويرة بن حمزة بن شداد بن عبيد بن ثعلبة بن يربوع التميمي اليربوعي أخو متمّم بن نويرة، قدم علي النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم وأسلم واستعمله رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم علي بعض صدقات بني تميم... (ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۲۹۵ و ۲۹۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نقل مذکور تعارضات و نکاتی وجود دارد که به خوبی بیان می‌کند که عالمان اهل سنت واقعه را تحریف کرده‌اند که به بیان آن می‌پردازیم:<br /> <br /> # وقتی مالک بن نویره کشته شد خالد بن ولید با همسر او ازدواج کرد؛ درحالی‌که حتی اگر ازدواج شرعی صورت گرفته باشد باید خالد صبر می‌کرد تا همسر مالک عده وفات شوهرش تمام شود. در نتیجه ازدواج خالد با همسر مالک باطل و حرام بوده است و به همین دلیل عمر بن الخطاب صریحاً به خالد گفت: «ای دشمن خدا مرد مسلمانی را کشتی و سپس بر زنش پریدی؛ حتماً تو را سنگسار خواهم کرد» و این کلام عمر صریح است در اینکه خالد بن ولید با همسر مالک بن نویره زنا کرده است؛ چرا که سنگسار حدّ شرعیِ زناست.<br /> # در نقل مذکور صریحاً آمده بود که عمر بن الخطاب به ابوبکر گفت: «شمشیر خالد خونِ بناحق ریخته است و ابوبکر هم این مطلب را انکار نکرد و بلکه آن را تأیید نمود که خالد بن ولید مالک را کشته، لکن گفت خالد اجتهاد نموده و خطا کرده است. جمیع این عبارات صریح در این مطلب است که آن کسی که مالک بن نویره و قومش را کشت خالد ابن ولید بود، نه اینکه خالد به مأموران گفته باشد به اسیران لباس گرم بپوشانید و آنها دستور خالد را اشتباه متوجه شده باشند.<br /> # در نقل مذکور عباراتی وجود داشت که صریحاً بیان می‌کرد مالک بن نویره مسلمان&lt;br /&gt;<br /> بوده و به هیچ وجه از اسلام مرتد نشده بود؛ مثلاً در نقل آمده بود: «مالک بن نویره مردم را متفرق کرد و آنها را از اجتماع نهی کرد. همچنین ابوقتاده شهادت داد که&lt;br /&gt;<br /> مالک بن نویره و قومش اذان و اقامه گفتند و نماز خواندند. همچنین عمر&lt;br /&gt;<br /> گفت: «شمشیر خالد خونِ بناحق ریخته است» و به خالد گفت: «مرد مسلمانی را کشتی» و حتی طبق نقل مذکور ابوبکر دیه مالک بن نویره را پرداخت کرد. جمیع این عبارت به خوبی بیان می‌کند که مالک بن نویره و قومش مسلمان بوده‌اند، ولی با این حال ابوبکر بن ابی‌قحافه خالد بن ولید را در کشتن مسلمانان معذور و مجتهد می‌داند و آیا در کشتن مسلمانان جای اجتهاد است؟! آیا باید کسی که مسلمانان را کشته است شمشیر خداوند نامید؟!<br /> <br /> در نتیجه آنچه شیعه در مورد کشته شدن مالک بن نویره روایت کرده صحیح است و عالمان اهل سنت دست به تحریف این واقعه زده‌اند تا ابوبکر بن ابی‌قحافه و خالد ابن ولید را بی‌گناه جلوه دهند.<br /> <br /> طبق مباحث گذشته روشن شد که برخي از مؤمنان نسبت به تصدي خلافت از سوي ابوبکر اعتراض نمودند و حتی در این راه به شهادت رسیدند، امّا سایر مردم تابع بزرگان اصحاب و رئیس قبیله خود بودند. پس اگر بزرگ و رئیس قبیله آنها به خلافت ابوبکر رضایت می‌داد مردم نیز از او تبعیت می‌کردند، چرا که بزرگان اصحاب و رئیس قبیله را بزرگ خود، که از همه افراد قبیله داناتر و کاردان‌تر هستند، می‌دانستند و روایات بسیاری در کتب حدیث و تاریخ شیعه و اهل سنت وجود دارد که نشان می‌دهد اعراب حتی در زمان رسول خدا(ص) از تصمیمات بزرگان خود و رئیس قبیله پیروی می‌کردند و به خاطر حمایت از رئیس قبیله نزد رسول خدا(ص) دعوا نیز می‌کردند؛ براي مثال در جریانی که عایشه بنت ابی‌بکر برای اثبات بی‌گناهی خود نقل کرده چنین آمده که وقتی رسول خدا(ص) میان انصار سخنرانی کرد و از آنها یاری خواست تا ایشان را از دست کسی که تهمت زده راحت کنند، سعد بن معاذ، که بزرگ قبیله اوس بود، بلند شد و گفت: «ای رسول خدا(ص) اگر آن شخص از قبیله اوس باشد او را خواهیم کشت و اگر از برادرانمان از قبیله خزرج باشد هرچه در مورد او دستور دهی انجام خواهیم داد». در این هنگام سعد بن عباده، که بزرگ قبیله خزرج بود، برای قبیله‌اش تعصّب کرد و به سعد بن معاذ گفت: «دروغ می‌گویی! تو او را نمی‌کشی و هرگز نمی‌توانی چنین کاری بکنی». پس اسید بن حضیر، که از بزرگان قبیله اوس و پسرعموی سعد بن معاذ بود، نیز بلند شد و در جواب سعد بن عباده گفت: «تو دروغ می‌گویی! به خدا قسم او را خواهیم کشت. تو منافق هستی و از منافقان دفاع می‌کنی». در اینجا بود که طبق نقل منابع حدیثی معتبر اهل سنت، مثل بخاری و مسلم و احمد بن حنبل و دیگران، دو قبیله اوس و خزرج به جوش آمدند و ‌خواستند با هم بجنگند درحالی‌که رسول خدا(ص) بر منبر نشسته بود و سعی می‌کرد آنها را آرام کند.&lt;ref&gt;بخاري، ''صحيح بخاري''، ج۳، ص۱۵۶ و ج۵ ص۵۸؛ مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۸، ص۱۱۶؛ أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۶، ص۱۹۶؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۵، ص۴۱۶؛ ابن راهويه، ''مسند''، ج۲، ص۵۲۲؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۶، ص۴۱۸؛ أبي‌يعلي موصلي، ''مسند''، ج۸، ص۳۲۹ و ۳۳۰؛ ابن حبّان، ''صحيح'' ابن حبّان، ج۱۰، ص۱۸ و ۱۹ و ج۱۶، ص۱۷؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۲۳، ص۵۳ و ۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه مردم از رؤسای قبائل خود پیروی می‌کردند و آن دسته از بزرگان اصحاب که مؤمن و خداترس بودند (مثل حمزه و جعفر بن ابی‌طالب و سعد بن معاذ) برای یاری اسلام و رسول خدا(ص) در جنگ‌های مختلف به شهادت رسیده بودند. افرادي که باقی مانده بودند چند دسته بودند:<br /> <br /> # بعضی از آنها تنها آرزوی رسیدن به قدرت و حکومت داشتند. مسلم نیشابوری چنین نقل کرده است:<br /> <br /> ابوهریره گفت: رسول خدا(ص) در روز خیبر فرمود: «این پرچم را به دست کسی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست دارد و خداوند به دست او پیروزی عطا خواهد کرد». عمر بن الخطاب گفت: «امارت و حکومت را دوست نداشتم مگر آن روز». عمر گفت: «پس برای این کار بلند شدم به امید اینکه برای این کار نام من برده شود، ولی رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب را خواند و پرچم را به او داد...».'''‌'''&lt;ref&gt;أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم قال يوم خيبر: لأعطينّ هذه الرّاية رجلا يحبّ اللّه ورسوله يفتح اللّه علي يديه، قال عمر بن الخطّاب: ما أحببت الإمارة إلّا يومئذ (مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۷، ص۱۲۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علماي اهل سنت نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۱۱۰، ۱۱۱، ۱۷۹ و ۱۸۰؛ ''خصائص امير المؤمنين''''(ع)''، صفحه ۵۷؛ ابن حبّان، ''صحيح'' ابن حبّان، ج۱۵، ص۳۷۹ و ۳۸۰؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۸۱ و ۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عمر بن الخطاب در این حدیث چنین بیان می‌کند که تنها در همان موقع عشق و محبت حکومت و امارت در دلش آمده است. ولی با مراجعه به منابع اهل سنت مشخص می‌شود که چندین بار دیگر نیز این سخن را گفته و آرزوی حکومت و امارت نموده است؛ براي مثال عبدالرّزّاق صنعانی، از عالمان قرن دوم اهل سنت، نقل کرده است:<br /> <br /> مطلّب بن عبدالله بن حنطب گفت: وقتی قبیله ثقیف آمدند رسول خدا(ص) به آنها فرمود: «یا تسلیم می‌شوید یا مردی از خودم ـ و یا گفت: مردی مثل خودم ـ را به سوی شما خواهم فرستاد تا گردنتان را بزند و فرزندانتان را اسیر کند و اموالتان را بستاند». عمر بن الخطاب گفت: «به خدا قسم آرزوی حکومت و امارت نکردم مگر در آن روز و شروع کردم سینه خود را سپر کنم به امید اینکه پیامبر بگوید: من همان شخص هستم؛ ولی پیامبر رو به علی بن ابی‌طالب کرد و دستش را گرفت و فرمود: این همان شخص است؛ این همان شخص است».&lt;ref&gt;عن المطلب بن عبداللّه بن حنطب قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم لوفد ثقيف حين جاءوا: لتسلمنّ أو لنبعثنّ رجلا منّي (صنعاني، ''المصنّف''، ج۱۱، ص۲۲۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۱۲۳ و ۱۲۴؛ ابن عبدالبرّ، ''الإستيعاب''، ج۳، ص۱۱۰۹ و ۱۱۱۰؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۲۵، ص۴۶۲؛ ''الجوهرة في نسب الإمام علي و آله''، ص۷۳،&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;بعضی از آنها نسبت به امیرالمؤمنین(ع) بغض و کینه داشتند و حاضر نبودند که ایشان به حکومت برسد و تحت فرمان ایشان باشند؛ براي مثال حاکم حسکانی روایت کرده است:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ابوهریره گوید: رسول خدا(ص) در روز غدیر خم بازوی علی بن ابی‌طالب را گرفت و فرمود: «هرکس من مولای اویم این مولای اوست». عرب بادیه‌نشینی بلند شد و نزد پیامبر آمد و گفت: «ما را دعوت کردی که شهادت دهیم خدایی جز خدای یگانه نیست و شما پیامبر خدایی و ما شما را تصدیق کردیم و به ما دستور دادی که نماز بخوانیم و روزه بگیریم، پس نماز خواندیم و روزه گرفتیم و دستور دادی زکات دهیم، پس زکات دادیم. ولی اینها تو را قانع نکرد که چنین کاری کردی (و علی بن ابی‌طالب را مولای همه مسلمانان قرار دادی)؟! آیا این از طرف خداست یا از طرف خودت»؟! پیامبر فرمود: «از طرف خداست نه از طرف من». اعرابی گفت: «تو را به خدایی که جز او خدایی نیست این دستور از طرف خداست نه از طرف خودت»؟! پیامبر سه بار فرمود: «بله! پس اعرابی سریعاً بلند شد و به سوی شترش رفت درحالی‌که می‌گفت: «خدایا اگر این حقّی از طرف توست پس سنگی از آسمان بر ما ببار یا عذابی دردناک بر ما نازل کن»،&lt;ref&gt;انفال: ۳۲.&lt;/ref&gt; پس این سخن را کامل ننمود تا اینکه آتشی از آسمان نازل شد و او را سوزاند و خداوند بعد از آن این آیه را نازل کرد: «درخواست کننده‌ای عذاب واقع شونده‌ای را درخواست کرد که مخصوص کافران است و آن را بازدارنده‌ای نیست&lt;ref&gt;معارج: ۱ و ۲.&lt;/ref&gt;».&lt;ref&gt;عن أبي هريرة قال: أخذ رسول اللّه(ص) بعضد علي بن أبي‌طالب يوم غدير خمّ ثمّ قال: من كنت مولاه فهذا مولاه. فقام إليه أعرابيّ فقال: دعوتنا أن نشهد أن لا إله إلا اللّه، و أنّك رسول اللّه فصدّقناك... (حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۲، ص۳۸۱ ـ ۳۸۵) حاکم در اين باره پنج حديث با اسانيد مختلف نقل کرده است که اين حديث نقل شده در متن پنجمين حديث و در ص۳۸۵ مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;باشد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این حدیث به صراحت بیان می‌کند که میان اصحاب رسول خدا(ص) اشخاصی بوده‌اند که بغض و کینه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را در دل داشته و به هیچ وجه ولایت و فضائل ایشان را قبول نمی‌کردند. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ مِمَّن حَولَکُم مِنَ الأعرَابِ مُنَافِقُونَ وَ مِن أهلِ المَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ، لا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَینِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إلَی عَذَابٍ عَظِیمٍ).<br /> <br /> و بعضی از بادیه‌نشینانی که پیرامون شما هستند منافق هستند و از اهل مدينه نیز گروهى سخت به نفاق پاى‌بندند؛ تو آنها را نمى‏شناسى، ولى ما آنها را مى‌شناسيم. آنها را دوبار عذاب خواهیم کرد و سپس به عذابی بزرگ برگردانده می‌شوند.&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رسول خدا(ص) نشانه منافقان را بغض آنها نسبت به علی بن ابی‌طالب(ع) بیان کرده است. مسلم نیشابوری نقل کرده است:<br /> <br /> قال علي: والّذي فلق الحبّة وبرأ النّسمة أنّه لعهد النّبي الأمي صلّى الله عليه وسلّم إلىّ أن لا يحبّني إلّا مؤمن ولا يبغضني إلّا منافق&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> «علی بن ابی‌طالب فرمود: «قسم به کسی که دانه را شکافت و جانداران را آفرید، این عهد پیامبر امّی(ص) به من است که مرا دوست ندارد مگر مؤمن، و بغض مرا کسی ندارد مگر منافق».<br /> <br /> دیگر علماي اهل سنت نیز این حدیث را با الفاظی مختلف نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۸۴، ۹۵ و ۱۲۸؛ ابن ماجه، ''سنن ابن ماجه''، ج۱، ص۴۲؛ ترمذي، ''سنن التّرمذي''، ج۵، ص۳۰۶؛ نسائي، ''سنن النّسائي'' ج۸، ص۱۱۵، ۱۱۶ و ۱۱۷؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج،۵ ص۴۷، ۱۳۷، ۵۳۴ و ۵۳۵؛ نسائي، ''خصائص امير المؤمنين''، ص۱۰۴ و ۱۰۵؛‌ ''أبي‌يعلي، مسند أبي‌يعلي''، ج۱، ص۲۵۰، ۲۵۱ و ۳۴۷، ابن ابي‌شيبه کوفي، ''المصنّف''، ج۷، ص۴۹۴؛ ابن ابي‌عاصم، ''السنّة''، ص۵۸۴؛ ابن حبّان، ''صحيح ابن حبّان''، ج۱۵، ص۳۷۷؛ حاکم نيشابوري، ''معرفة علوم الحديث''، ص۱۸۰؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۹۶ و ۹۷؛ ⭠⭢ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۲، ص۳۳۷ و ج۵، ص۸۷؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳۸، ص۳۴۹ و ج۴۲، ص۶۰،۲۷۰ ـ ۲۸۱ و ۳۰۱ و ج۵۱، ص۱۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین به تصریح قرآن گروهی از اصحاب که در مدینه بوده‌اند منافق بوده و سخت به نفاق خود پای‌بند بوده‌اند و رسول خدا(ص) نشانه نفاق آنها را بغض علی بن ابی‌طالب(ع) بیان کرده است.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;بعضی مانند ابوسفیان به خاطر ترس از قدرتِ اسلام در فتح مکه تظاهر به اسلام نمودند، ولی در دل خود به خداوند و رسول خدا(ص) ایمان نداشتند و می‌دانستند که به حکومت رسیدن امیرالمؤمنین(ع) یعنی همان ادامه راه رسول خدا(ص) و محرومیّت آنها از قدرت و ثروت و جمیع محرماتی که در جاهلیّت به آن عادت کرده بودند، به همین خاطر امیرالمؤمنین(ع) را یاری نکردند؛ براي مثال بلاذری نقل کرده است: «هنگامی که رسول خدا(ص) از دنیا رفت ابوسفیان گفت: الآن خلافت را مثل توپ به یکدیگر پاس دهید که نه بهشتی هست و نه جهنّمی».'''‌'''&lt;ref&gt;... قال أبوسفيان حين قبض رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم: «تلقّفوها الآن تلقّف الكرة، فما من جنّة ولانار». (بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۱۳)&lt;/ref&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این سخن ابوسفیان را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;الطّبري، ''تاريخ الطّبري''، ج۸، ص۱۸۵؛ ابن حمدون، ''التّذکرة الحمدونيّة''، ج۹، ص۱۷۱؛ أبي‌الفداء، ''تاريخ''، ج۲، ص۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;بعضی موضوع را تنها دعوایی سیاسی بر سر حکومت می‌دیدند و برای آنها فرقی نمی‌کرد که چه شخصی حکومت را به دست گیرد و نمی‌اندیشیدند که مسئله، غصب مقام و جایگاه حجت خداوند و منحرف شدن مسیر اسلام از راه صحیح است نه دعوا بر سر حکومت.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> نتیجه آنکه بزرگان اصحاب و رؤسای قبائل، به خاطر علّت‌های ذکر شده، امیرالمؤمنین را یاری نکردند و سایر مردم نیز تابع بزرگان خود بودند. در اين ميان&lt;br /&gt;<br /> تنها مؤمنان واقعي از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) حمایت کردند و به همین&lt;br /&gt;<br /> دلیل بعضی از آنها مثل مالک بن نویره و قومش به ارتداد از اسلام متهم شدند و به شهادت رسیدند.<br /> <br /> == ۱۴.امام علي(ع) و قضيه دوات و قلم ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴ ==<br /> <br /> چرا وقتی پیامبر(ص) پيش از وفاتش خواست که برای اصحاب چیزی بنویسد که هرگز بعد از او گمراه نشوند، علی چیزی نگفت؟! با اینکه او مردي شجاع بود و از هیچ کس جز خدا هراسی نداشت! همچنین می‌دانست که هرکس حق را نگوید مانند یک شیطان لالی است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در معتبرترین منابع حدیثی اهل سنت چنین وارد شده که پیامبر در اواخر عمر خود خواست نوشته‌ای بنویسد تا مردم پس از ايشان گمراه نشوند. ولی عمر بن الخطاب به پیامبر توهین کرد و مانع ایشان شد و گفت کتاب خدا برای ما بس است. پرسشگر با بیان این مطلب که چرا علی بن ابی‌طالب(ع) به عمر بن الخطاب اعتراض نکرد می‌خواهد منکر اصل این مطلب شود. اینک متن این حدیث را از کتاب صحیح بخاری، که اهل سنت جمیع روایات آن را صحیح می‌دانند، نقل می‌کنیم و سپس پرسش پرسشگر را پاسخ مي‌دهيم:<br /> <br /> ابن عباس گوید‌ وقتی بیماری پیامبر(ص) شدّت یافت فرمود: «برای من کاغذی بیاورید تا برایتان نوشته‌ای بنویسم که پس از آن گمراه نشوید». عمر گفت: «بیماری بر پیامبر(ص) غلبه کرده و کتاب خدا نزد ماست و ما را کفایت می‌کند». پس حاضرین اختلاف کردند و سر و صدا زیاد شد. پیامبر فرمود: «از نزد من بروید که سزاوار نیست نزد من نزاع کنید». پس ابن عباس خارج شد درحالی‌که می‌گفت: «تمامی مصیبت آن زمانی بود که عمر بین رسول خدا(ص) و نوشته‌اش مانع شد».&lt;ref&gt;حدّثنا يحيي بن سليمان قال: حدّثني ابن وهب قال: أخبرني يونس، عن ابن شهاب، عن عبيد اللّه بن عبد اللّه، عن ابن عباس قال: لما اشتدّ بالنّبي صلّي اللّه عليه و سلّم وجعه قال ائتوني بكتاب اكتب لكم كتابا لا تضلّوا بعده، قال عمر: إنّ النّبي صلّي اللّه عليه و سلّم غلبه الوجع و عندنا كتاب الله حسبنا، فاختلفوا و كثر اللّغط، قال: قوموا عنّي و لا ينبغي عندي التّنازع، فخرج ابن عبّاس يقول: إنّ الرّزيئة كلّ الرزيئة ما حال بين رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم و بين كتابه. (بخاري، ''صحيح بخاري''، ج۱، ص۳۶ و ۳۷ و ج۵، ص۱۳۷ و ۱۳۸ و ج۷، ص۹ و ج۸، ص۱۶۱) نکته: پيامبر در اين حديث فرمود: چيزي بنويسم که &lt;u&gt;پس از آن گمراه نشويد&lt;/u&gt;، و اين سخن ايشان، کاملاً مانند همان سخني است که در حديث ثقلين در مورد اهل بيت خويش فرمود که من دو چيز گرانبها ميان شما مي‌گذارم که اگر به آن دو متمسّک شويد &lt;u&gt;هرگز گمراه نمي‌شويد&lt;/u&gt;: کتاب خدا و اهل بيتم. بنابراين مشخّص مي‌شود که پيامبر مي‌خواست جانشيني اهل بيتش را به صورت مکتوب درآورد که هيچ کس نتواند آن را انکار کند. ولي عمر بن الخطاب مانع رسول خدا(ص) شد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علماي اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;''مسلم بن حجاج، صحيح مسلم''، ج۵، ص۷۶؛ أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۳۲۴ و ۳۲۵؛ ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۲، ص۲۴۴. '''نکته:''' در بسياري از منابع حديثي اهل سنّت به جاي '''«إنّ النّبي غلبه الوجع»''' (بيماري بر پيامبر غلبه کرده وارد شده که عمر به پيامبر گفت: '''«إنّ الرّجل ليهجر»&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' يعني «اين مرد هذيان مي‌گويد». در بعضي از احاديث کلام عمر را سبک کرده و گفته‌اند: عمر گفت '''«إنّ النّبي غلبه الوجع».''' در بعضي احاديث هم صريحاً جمله '''«إنّ الرّجل ليهجر»''' را ذکر کرده‌اند ولي نام عمر را حذف نموده و گفته‌اند: «يکي از کساني که آنجا بود چنين گفت»! براي پي بردن به بعضي از اين تحريف‌ها به کتاب '''«التّحريفات و التّصـرفات في کتب السّنّة»،''' تأليف «سيدعلي حسيني ميلاني» مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عبارت '''«فاختلفوا و کثر اللّغط»'''، یعنی کسانی که در مجلس حاضر بودند با هم اختلاف کردند و سر و صدا زیاد شد، دلالت می‌کند که بعضی از حاضران به عمر اعتراض کردند. همچنین در حدیث دیگری که بخاری و احمد بن حنبل روایت کرده‌اند چنین وارد شده است که پس از آنکه عمر به پیامبر‌(ص) توهین کرد،‌ اهل خانه با هم اختلاف نمودند و بعضی از آنها ‌گفتند باید رسول خدا(ص) آن نوشته را بنویسد و بعضی نیز سخن عمر را تکرار ‌کردند؛ متن حدیث از صحیح بخاری است:<br /> <br /> ابن عبّاس گفت: ... اهل خانه با هم اختلاف نمودند و دعوا کردند. بعضی از آنها می‌گفتند: «کاغذ و قلم را بیاورید تا پیامبر برایتان نوشته‌ای بنویسد که پس از آن هرگز گمراه نشوید» و بعضی از آنها همان سخن عمر را می‌گفتند. پس وقتی دعوا و اختلاف آنها نزد پیامبر(ص) زیاد شد، رسول خدا(ص) فرمود: «از نزد من بلند شوید...».‌&lt;ref&gt;«حدّثنا إبراهيم بن موسي، حدّثنا هشام، عن معمر وحدّثني عبد اللّه بن محمّد، حدّثنا عبد الرّزاق، أخبرنا معمر، عن الزّهري، عن عبيد اللّه بن عبد اللّه، عن ابن عبّاس قال: ... فاختلف أهل البيت فاختصموا، منهم من يقول: قرّبوا يكتب لكم النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم كتابا لن تضلّوا بعده، ومنهم من يقول ما قال عمر، فلمّا أكثروا اللّغو والاختلاف عند النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم: قوموا ... . (''صحيح بخاري''، ج۷، ص۹، أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۳۲۵)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین پرسشگر چگونه می‌تواند ثابت کند که امیرالمؤمنین(ع) میان کسانی که به عمر اعتراض کرده‌اند نبوده است؟!<br /> <br /> البته پرسشگر در این پرسش آشکارا به امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) توهین مي‌کند و در جايي ديگر مدعی مي‌شود که از دوستداران اهل بیت رسول خدا(ص) است! لکن اعتقادات درونی هر شخصی از لغزش‌های زبانش آشکار می‌شود. امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) فرمود: «هیچ کس چیزی را در دل خود مخفی ننمود مگر اینکه در لغزش‌های زبان و رنگ صورتش آشکار شد».&lt;ref&gt;ما أضمر أحد شيئا إلا ظهر في فلتات لسانه و صفحات وجهه (''نهج البلاغة''، حکمت ۲۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۵. بررسي اعتبار روايات کتاب کافي ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵ ==<br /> <br /> شیعه می‌گوید بیشتر روایت‌های کتاب ''الکافی'' ضعیف هستند و کتاب صحیحی جز قرآن نداریم؟! پس بعد از چنین سخنی چرا به دروغ می‌گویند که الکافی شرح و تفسیر قرآن است؟! همان ''الکافی'' که به اعتراف خودشان بیشتر روایت‌های آن ضعیف است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> علمای شیعه در مورد احادیث کتاب کافی دو نظر دارند: بعضی از علمای شیعه جمیع روایات کتاب کافی را معتبر می‌دانند و تنها هنگام تعارضِ احادیث با یکدیگر احادیث را از حیث سند بررسی می‌کنند؛ بعضی دیگر هم معتقدند که باید یکایک احادیث کافی از حیث سند بررسی شود و این طور نیست که جمیع روایات این کتاب معتبر باشد؛ امّا هیچ یک از علمای شیعه کتاب کافی را تفسیر قرآن معرّفی نکرده است. بلکه عالمان شیعه احادیث صحیح معصومین(ع) که در توضیح و تفسیر آیات قرآن است را تفسیر قرآن می‌دانند؛ حال چه این احادیث در کتاب ''کافی'' باشد و چه در کتابی غیر از آن، و احادیث ضعیفی که از ائمه(ع) در توضیح و تفسیر آیات قرآن نقل شده را تفسیر قرآن نمی‌دانند.<br /> <br /> == ۱۶. وجود نام «عبد» در ميان نام‌هاي شيعيان ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶ ==<br /> <br /> انسان فقط می‌تواند بنده خدا باشد؛ خداوند متعال می‌فرماید'''(ع)''' ('''بَلِ الله فَاعْبُدْ''')؛&lt;ref&gt;زمر: ۶۶.&lt;/ref&gt; «فقط خدا را بندگی کن&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;. پس چرا شیعیان اسم‌های خودشان را عبدالحسین (بنده حسین) و عبد علی (بنده علی)، و عبدالزهرا و عبدالامام می‌گذارند؟!<br /> <br /> چرا ائمه فرزندانش را عبد علی و عبدالزهرا نامگذاری نکردند؟ و آیا درست است که پس از آنکه امام حسین به شهادت رسیده است بگوییم عبدالحسین، یعنی خادم حسین؟ خادم کسی است که آب و غذا را تهیه می‌کند و خدمت مي‌کند. آیا معقول است که کسی آب و غذا برای حسین ببرد و در قبرش آب وضویش را آماده کند تا بگوییم که خادم حسین است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> '''«عبد»''' در اینجا به معنای پرستیدن نیست که گفته شود شیعه اهل بیت(ع) را بندگی و پرستش می‌کنند؛ چنین اعتقادی کفر و شرکِ مسلّم است. بلکه عبد در مقابل أمه (کنیز) است؛ یعنی غلام و خادم، و خادم تنها کسی نیست که در حال حیات مولایش برای او آب و غذا تهیه کند، بلکه هرکس که پس از مرگ مولایش به دستورات او گوش کند و فرمایشاتش را انجام دهد به مولایش خدمت کرده و خادم او محسوب می‌شود.<br /> <br /> به علاوه ميان عُقَلاء مرسوم است که اگر کسی را سرور خود بدانند و شخصی حق بزرگی به گردنشان داشته باشد خود را خادم و غلام او می‌خوانند تا خودشان را در مقابل آن شخص کوچک و حقیر به حساب آورند. شیعیان نیز به همین خاطر خودشان را خادم و غلام ائمه(ع) معرفی می‌کنند. ائمّه(ع) نيز از این سیره و روش عُقلا را نهی نکرده، بلکه در روایات آن را امضا کرده‌اند که به نمونه‌ای از این روایات اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> محمّد بن يعقوب کلینی روایت کرده است:<br /> <br /> امام صادق(ع) فرمود: عالمی از علما نزد امیرالمؤمنین(ع) آمد و گفت: «ای امیر مؤمنان پروردگار تو چه زمانی بوده است»؟ امیرالمؤمنین فرمود: «وای بر تو، تنها به چیزی که نبوده [و بعد به وجود آمده] گفته می‌شود که چه زمان بوده است! ولی آن چیزی که همیشه بوده را نمی‌گویند چه زمان بوده است! پروردگار قبل از قبل بوده است بدون اینکه قبلی داشته باشد و بعد از بعد بوده بدون اینکه بعدی داشته باشد و غایت و آخرش نهایتی ندارد که به انتها برسد». آن عالم به امیرالمؤمنین گفت: «آیا تو پیامبری»؟ ایشان فرمود: «مادرت به عزایت بنشیند؛ من تنها عبدی از عبدهای رسول خدا(ص) هستم».&lt;ref&gt;... فقال له: أنبي أنت؟ فقال: لأمّك الهبل، &lt;u&gt;إنّما أنا عبد من عبيد رسول اللّه&lt;/u&gt;(ص) . (کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۹۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مشخص است که عبد در اینجا به معنای خادم است.<br /> <br /> == ۱۷. اقدام امام علي‌(ع) منصب خلافت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷ ==<br /> <br /> وقتی علی می‌دانست که خداوند او را خلیفه کرده، پس چرا با ابوبکر و عمر&lt;br /&gt;<br /> و عثمان بیعت کرد؟! اگر بگویید قدرت و توانایی نداشت، پس کسی که قدرت&lt;br /&gt;<br /> ندارد صلاحیت امامت را ندارد؛ چون فقط کسی می‌تواند امام باشد که توانایی&lt;br /&gt;<br /> به دوش گرفتن بار امامت را داشته باشد. اگر هم بگویید امام توانایی داشت&lt;br /&gt;<br /> اما او خودش از توانایی‌اش استفاده نکرد، پس این خیانت است و خائن نمی‌تواند&lt;br /&gt;<br /> امام باشد و برای رهبری مردم نمی‌توان به او اعتماد کرد. امام علی از خیانت و...&lt;br /&gt;<br /> پاک است؛ حاشا بر او كه خائن باشد. پس پاسخ شما، اگر پاسخ درستی دارید،&lt;br /&gt;<br /> چیست؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در پاسخ پرسش دوم با ذکر منابع به طور مفصّل بیان کردیم که امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به اجبار و تهدید به قتل با ابوبکر بن ابی‌قحافه بیعت کرد و همان سخن حضرت هارون(ع) را به زبان آورد که به حضرت موسی(ع) عرضه داشت: (ای پسر مادرم این قوم مرا ضعیف یافتند و نزدیک بود مرا بکشند).&lt;ref&gt;اعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt; علت اینکه با آنها هم وارد جنگ نشد، دستور رسول خدا(ص) بود که امیرالمؤمنین(ع) را به صبر امر نموده بود. در پاسخ پرسش دوم علت این فرمان رسول خدا را ذکر کرديم، همچنین بیان کردیم که اگر چه امیرالمؤمنین(ع) به اجبار با آنها بیعت کرد، ولی به هیچ وجه سکوت نکرد و خودش همراه با یاران اندکش حقانیت خود را به طور آشکار بیان کرد تا حقیقت برای آیندگان روشن گردد.<br /> <br /> == ۱۸. سيره امام علي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(ع) در رفتار با خلفاي راشدين ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸ ==<br /> <br /> وقتی علی زمام امور را به دست گرفت با خلفای راشدین پیش از خود ابراز مخالفت نکرد و برای مردم قرآنی دیگر نیاورد و هیچ اعتراضی بر آنها ننمود؛ بلکه به تواتر از او ثابت است که بالای منبر می‌گفت: '''«خير هذه الأمة بعد نبيها أبوبكر و عمر»؛''' «بهترین فرد این امت پس از پیامبر ابوبکر و عمر است». و همچنین امام علی وقتی به حکومت رسید ازدواج موقت را رواج نداد و فدک را باز نگرداند و حج تمتع را واجب نگرداند و '''«حي على خير العمل»''' را به اذان اضافه نکرد و '''«الصلاة خير من النوم»''' را از اذان حذف نکرد.<br /> <br /> پس اگر ابوبکر و عمر، چنان که شما می‌گویید، کافر بودند، چرا امام علی وقتی قدرت به دستش بود، کافر بودن آنها را اعلام نکرد و نگفت که اینها خلافت را غصب کرده‌اند؟! بلکه برعکس، او ابوبکر و عمر را ستود.<br /> <br /> پس شما باید همان کاری را بکنید که امام علی کرده است یا اینکه باید بگویید که علی به امت خیانت کرد و قضیه را برای امت بیان نکرد و علی از چنین چیزی پاک است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> حضرت علی بن ابی‌طالب(ع)، هم در زمان حکومت ابوبکر و عمر و عثمان و هم در زمان حکومت خود دائماً به آنها اعتراض می‌کرد. خطبه شقشقیه شاهدي روشن بر انتقاد و اعتراض آن حضرت نسبت به آنهاست.&lt;ref&gt;''نهج البلاغه''، خطبه شماره ۳ به نام خطبه شقشقيّه..&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین شیعه معتقد نیست که قرآنِ دیگری بر حضرت نازل شده تا بخواهد در زمان حکومتش آن را برای مردم آشکار کند. بلکه طبق روایات معتبر معتقدیم امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) جمیع قرآن را، به همان ترتیبی که بر پیامبر نازل شده بود، همراه با شأن نزول و تفسیر هر آیه جمع‌آوری نموده بود و آن را پس از غصب خلافت به ابوبکر بن ابی‌قحافه و مردم و پیروان او عرضه کرد. ولی آنها که دیدند در این قرآن صریحاً بسیاری از آیات در مورد جانشینی و امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان معصوم ایشان(ع) تفسیر شده آن را قبول نکردند و رد نمودند. در این مورد به حدیثی که سلیم بن قیس هلالی از سلمان فارسی نقل کرده اکتفا می‌کنیم:<br /> <br /> وقتی علی بن ابی‌طالب مکر و بی‌وفایی مردم نسبت به خویش را دید ملازم خانه‌اش شد و شروع کرد قرآن را جمع‌آوری کند. پس، از خانه خارج نشد تا اینکه قرآن را جمع‌آوری کرد، درحالی‌که قرآن روی کاغذها و چوب‌ها و چرم‌ها و پارچه‌ها نوشته شده بود. وقتی تمام قرآن را جمع‌آوری کرد و آن را طبق نزول و تأویل و ناسخ و منسوخش نوشت، ابوبکر نزد او فرستاد که خارج شو و بیعت کن. علی بن ابی‌طالب(ع) به ابوبکر پیغام فرستاد که من مشغول هستم و قسم خورده‌ام که عبا روی دوش خود نیندازم مگر برای نماز تا اینکه قرآن را نوشته و آن را جمع‌آوری کنم. پس قرآن را در یک پارچه جمع‌آوری، و آن را مهر کرد و نزد مردم آمد، درحالی‌که آنها با ابوبکر در مسجد رسول خدا جمع شده بودند. علی بن ابی‌طالب(ع) با بلندترین صدایش فریاد زد و فرمود: «ای مردم! من از زمانی که رسول خدا(ص) از دنیا رفت مشغول غسل ایشان و سپس جمع‌آوری قرآن بودم تا اینکه تمامی قرآن را در این پارچه جمع‌آوری کردم. خداوند هیچ آیه‌ای از قرآن بر پیامبرش(ص) نازل نکرد مگر آنکه آن را جمع نمودم و هیچ آیه‌ای از قرآن نیست مگر آنکه آن را جمع کرده‌ام و هیچ آیه‌ای از قرآن نیست مگر اینکه رسول خدا(ص) آن را برای من خواند و تأویلش را به من یاد داد». سپس علی بن ابی‌طالب(ع) به آنها فرمود: «تا فردای قیامت نگویید که ما از آن غافل بودیم». سپس علی بن ابی‌طالب(ع) به آنها فرمود: «تا روز قیامت نگویید من شما را به یاری خود دعوت نکردم و حق خویش را به یاد شما نیاوردم و شما را به کتاب خدا از اوّل تا آخرش دعوت نکردم». عمر گفت: «آنچه از قرآن همراه ما هست، چقدر ما را بی‌نیاز کرده از قرآنی که ما را به آن دعوت می‌کنی ...».&lt;ref&gt;.… فلما رأى غدرهم و قلّة وفائهم‏ له، لزم بيته و أقبل‏ على القرآن‏ يؤلّفه و يجمعه، فلم يخرج من بيته حتّى جمعه و كان في الصّحف و الشّظاظ و الأسيار و الرّقاع،‏ ...‏ .. (''کتاب سليم بن قيس''، ج۲، ص۵۸۱ و ۵۸۲؛ طبرسي، ''الإحتجاج علي أهل اللّجاج''، ج۱، ص۸۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه مي‌گويید: «به تواتر از حضرت ثابت است که بالای منبر می‌گفت بهترین این امت بعد از پیامبر ابوبکر و عمر هستند».<br /> <br /> در پاسخ می‌گوییم: این حدیث تنها در کتب اهل سنت نقل شده و آن را به امیرالمؤمنین(ع) نسبت داده‌اند و چنین حدیثی در هیچ یک از کتب شیعه وجود ندارد. پس چگونه پرسشگر برای هدایت جوانان به حدیثی استناد می‌کند که هر دو فرقه شیعه و سنی در نقل آن اتفاق ندارند؟! به علاوه این حدیث با احادیث بسیاری که شیعه و سنی در نقل آن اتفاق دارند در تعارض است که به چند نمونه از این احادیث متواتر اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> # حدیث طیر مشوی (کبوتر بریان شده) متن این حدیث را از کتاب '''''سنن التّرمذی''''' تألیف: '''أبی‌عیسی محمّد بن عیسی بن سورة التّرمذی''' که یکی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن سوم است و کتاب او یکی از صحاح ستّه نزد اهل سنت است، نقل می‌کنیم:<br /> <br /> انس بن مالک گفت: نزد پیامبر(ص) کبوتری [بریان شده] بود، پس فرمود: «خداوندا محبوب‌ترین شخص نزد خودت را به سوی من بفرست تا همراه من این پرنده را بخورد». پس علی بن ابی‌طالب آمد و همراه پیامبر آن را خورد.‌&lt;ref&gt;... اللّهمّ ائتني بأحب خلقك إليك يأكل معي هذا الطّير، فجاء علي فأكل معه. (ترمذي، سنن الترمذي، ج۵، ص۳۰۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز این واقعه را به همین مضمون و با الفاظی مختلف به صورت متواتر نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۱۰۷؛ نسائي، ''خصائص أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۵۱ و ۵۲؛ حاکم نيشابوري، مستدرک الصحيحين، ج۳، ص۱۳۰ و ۱۳۱؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۲، ص۲۰۶ و ۲۰۷ و ج۶، ص۹۰؛ طبراني، المعجم الکبير، ج۱، ص۲۵۳ و ج۷، ص۸۲ و ج۱۰، ص۲۸۲؛ أبي يعلي، ''مسند ابي يعلي الموصلي''، ج۷، ص۱۰۵ و ۱۰۶؛ أبي‌نعيم الأصبهاني، ''مسند أبي‌حنيفة''، ص۲۳۴؛ ''بخاري ، التاريخ الکبير''، ‌ج۲، ص۲ و ۳؛ جرجاني، ''الکامل''، ج۲، ص۲۵۲ و ج۳، ص۹۱ و ج۶، ص۳۰۷ و ۴۵۷ و ج۷، ص۲۸۴؛ ابن حبّان، ''طبقات المحدّثين بأصبهان''، ج۳، ص۴۵۴؛ خطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۳، ص۳۹۰ و ج۹، ص۳۷۶؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۳۰؛ ابن مردويه اصفهاني، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۱۴۰، ''خوارزمي، مناقب خوارزمي''، ص۱۱۴ و ۱۱۵؛ ر.ک: ابن‌عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۲۴۵ـ۲۵۸.&lt;/ref&gt; حتی در بعضی از احادیث اهل سنت صریحاً وارد شده که ابتدا ابوبکر و عمر آمدند، ولی پیامبر(ص) آنها را رد کرد و بعد که امیرالمؤمنین(ع) آمد، پیامبر ایشان را پذيرفت و با هم از آن طعام ميل کردند.&lt;ref&gt;نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۱۰۷؛ نسائي، ''خصائص أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۵۱ و ۵۲؛ ''أبي‌يعلي، مسند أبي‌يعلي الموصلي''، ج۷، ص۱۰۵ و ۱۰۶؛ ابن‌عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۲۵۴؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه اگر بهترین فرد این امت بعد از رسول خدا(ص) ابوبکر و عمر بودند باید به جای امیرالمؤمنین آنها را رسول خدا‌(ص) می‌پذيرفت و از آن غذا همراه رسول خدا‌(ص) می‌خوردند.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;برادری امیرالمؤمنین(ع) با رسول خدا(ص). وقتی رسول خدا(ص) بين اصحاب خویش عقد اخوت و برادری خواند، امیرالمؤمنین(ع) را با کسی برادر نکرد و فرمود تو برادر من در دنیا و آخرت هستی. متن این حدیث را از کتاب '''''سنن التّرمذی''''' نقل می‌کنیم:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ابن عمر گوید: رسول خدا(ص) بین اصحابش عقد برادری بست. علی(ع) آمد درحالی‌که از دو چشمش اشک می‌ریخت و گفت: «ای رسول خدا بین اصحابتان عقد برادری بستید، ولی بین من و هیچ کس عقد برادری نبستید»؟ رسول خدا(ص) به او فرمود: «تو برادر من در دنیا و آخرت هستی». [ترمذی گوید:] این حدیثِ خوب و عجیبی است.'''‌'''&lt;ref&gt;... فقال يا رسول اللّه آخيت بين أصحابك و لم تؤاخ بيني و بين أحد؟! فقال له رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم أنت أخي في الدّنيا و الآخرة &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; هذا حديث حسن غريب. (ترمذي، ''سنن الترمذي''، ج۵، ص۳۰۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز برادری رسول خدا(ص) با امیرالمؤمنین(ع) را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۳، ص۱۴؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۵، ص۲۲۰ و ۲۲۱؛ جرجاني، ''الکامل''، ج۲، ص۱۶۶ و ج۳، ص۲۰۶ و ۲۰۷؛ ابن مغازلي، ''مناقب''، ص۵۳ و ۵۴؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۲۹؛ ر.ک:ابن‌عساکر، ''تاريخ مدينه دمشق''، ج۴۲، ص۵۰ـ۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگر ابوبکر یا عمر از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) افضل و برتر بودند،&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) به جای ایشان آنها را با خود برادر مي‌کرد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;بسیاری از اصحاب و همسران رسول خدا(ص) مثل عایشه شهادت داده‌اند که محبوب‌ترین فرد نزد رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) بود. متن این حدیث را از کتاب '''''سنن الترمذی''''' نقل می‌کنیم:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> جمیع بن عمیر التیمی گوید: همراه با عمّه‌ام بر عایشه وارد شدم، از او پرسیدم: «کدام یک از مردم نزد رسول خدا(ص) محبوب‌تر بودند»؟ عایشه گفت:‌ «فاطمه». پرسیده شد: «از مردان چه کسی»؟، عایشه گفت: «همسر فاطمه! اگر می‌دانستی که چه بسیار روزه می‌گرفت و نماز می‌خواند!» [ترمذی گوید:] این حدیثِ خوب و عجیبی است.&lt;ref&gt;... قالت: فاطمة، فقيل: من الرّجال؟ قال: زوجها، إن كان ما علمت صوّاما قوّاما &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; هذا حديث حسن غريب. (''سنن الترمذي''، ج۵ ص۳۶۲)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;نسائي، ''السنن الکبري،'' ج۵، ص۱۴۰؛ نسائي، ''خصائص أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۱۰۹ و ۱۱۰؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک الصحيحين''، ج۳، ص۱۵۴ و ۱۵۷، ابن عبد البرّ، ''الاستيعاب''، ج۴، ص۱۸۹۷؛ خطيب البغدادي، تاريخ بغداد، ج۱۱، ص۴۲۸؛ ر.ک: ''‌تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۲۶۱ـ۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگر ابوبکر و عمر از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) افضل بودند مسلماً آنها محبوب‌ترین فرد نزد رسول خدا(ص) بودند؛ نه علی بن ابی‌طالب(ع).<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;فرار ابوبکر و عمر در جنگ خیبر و فتح خیبر به دست امیرالمؤمنین(ع) و تمجید رسول خدا(ص) از ایشان. متن این حدیث را از کتاب '''''السّنن الکبری''''' تألیف: '''''أحمد بن شعیب النّسائی''،''' که یکی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن سوم است، نقل می‌کنیم:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ابی‌لیلی درحالی‌که همراه علی بن ابی‌طالب می‌رفت به ایشان گفت: «مردم از شما انتقاد می‌کنند که در سرما با دو تکه لباس نازک و در گرما با لباسی پنبه‌ای و کلفت راه می‌روی»! فرمود: «آیا همراه با ما در خیبر نبودی»؟ گفتم: «چرا». فرمود:&lt;br /&gt;<br /> «رسول خدا(ص) ابابکر را فرستاد و پرچم را به او سپرد، ولی او برگشت [و فرار کرد]، و عمر را فرستاد و پرچم را به او سپرد، ولی او نیز همراه مردم برگشت [و فرار کرد]. پس رسول خدا(ص) فرمود: پرچم را به کسی خواهم داد که خداوند و رسولش را دوست دارد و خداوند و رسول نیز او را دوست دارند و فرار کننده نیست. پس به دنبال من فرستاد درحالی‌که چشم من درد می‌کرد؛ گفتم: چشم من درد می‌کند! پس پیامبر آب دهانش را به چشم من مالید و فرمود: خداوندا او را از اذیّت سرما و گرما کفایت کن. پس بعد از آن دیگر گرما و سرمایی احساس نکردم».&lt;ref&gt;«أخبرنا أحمد بن سليمان قال: حدّثنا عبيد اللّه قال: أخبرنا بن أبي ليلى، عن الحكم و المنهال، عن عبد الرّحمن ابن أبي ليلى، عن أبيه أنّه قال لعلي و كان يسير معه: إنّ النّاس قد أنكروا منك أنّك تخرج في البرد في الملاءتين و تخرج في الحرّ في الحشو و الثّوب الغليظ! قال: أو لم تكن معنا بخيبر؟ قال: بلى، قال: فإنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم بعث أبا بكر و عقد له لواء فرجع، و بعث عمر و عقد له لواء فرجع بالناس، فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم: لأعطينّ الرّاية رجلا يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله ليس بفرّار، فأرسل إلي و أنا أرمد، قلت: إنّي أرمد! فتفل في عيني و قال: اللّهمّ اكفه أذى الحرّ و البرد، فما وجدت حرّا بعد ذلك و لا بردا». (نسائي، ''السّنن الکبري''، ج۵ ص۱۰۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فرار ابوبکر و عمر در جنگ خیبر در دیگر منابع حدیثی اهل سنت، با اسانید مختلف، ذکر شده است.&lt;ref&gt;ابن ابي‌شيبة، ''المصنّف''، ج۸، ص۵۲۱ و ۵۲۲؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۷، ص۳۵؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۹۶ و ۹۷؛ ابن عبد البر، ''الدرر''، ص۱۹۸؛ ابن حبّان، ''الثقات''، ج۲، ص۱۳. '''نکته:''' ابن حبان در کتاب الثقات اسم ابوبکر و عمر را حذف کرده و چنين گفته: «پيامبر ابتدا مردي را فرستاد و او شکست خورد و فرار کرد و بعد از او مرد ديگري را فرستاد، او هم شکست خورد و فرار کرد، سپس فرمود: فردا پرچم را به دست کسي خواهم داد که ...» ابن عساکر در کتاب تاريخ مدينة دمشق ج۴۲ از ص۸۱ تا ۹۸ احاديث بسياري که از طريق اهل سنّت در مورد فتح خيبر توسّط امير المؤمنين''(ع)'' و فرار ابوبکر و عمر وارد شده را با اسانيد مختلف نقل کرده است، مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;توانيد به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; فتح خیبر به دست امیرالمؤمنین(ع) و تمجید رسول خدا(ص) از ایشان نيز به صورت متواتر در منابع و مصادر اهل سنت ذکر شده است.&lt;ref&gt;مصادر حديثي اهل سنّت اين حديث را با الفاظ مختلف و مضموني واحد، نقل کرده‌اند که به آن اشاره مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کنيم: ''صحيح البخاري''، ج۴، ص۵، ۱۲، ۲۰ و ۲۰۷ و ج۵، ص۷۶؛ ''صحيح مسلم''، ج۵، ص۱۹۵ و ج۷، ص۱۲۰ و ۱۲۲؛ أحمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۹۹ و ۱۸۵ و ج۴، ص۵۲، ''سنن ابن ماجة''، ج۱، ص۴۳ و ۴۴؛ ''سنن الترمذي'' ج۵، ص۳۰۲؛ نسائي، ''فضائل الصّحابة''، ص۱۶؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۶، ص۳۶۲ و ج۹، ص۱۰۷ و ۱۳۱؛ ابن ابي‌شيبة الکوفي، المصنّف، ج۸، ص۵۲۰ و ۵۲۲؛ ''مسند سعد بن ابي‌وقّاص''، ص۵۱؛ ابن ابي‌عاصم، ''السّنّة''، ص۵۹۴ و ۵۹۵؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۴۶ و ۱۰۸ ـ ۱۱۲، ۱۴۴ و ۱۴۵؛ نسائي، خصائص أمير المؤمنين''(ع)''، ص۴۸ ـ ۵۲، ۵۷، ۵۸، ۶۰، ۶۱، ۸۲ و ۱۱۶؛ أبي‌يعلي، ''مسند''، ج۱، ص۲۹۱ و ج۱۳، ص۵۲۲ و ۵۳۱؛ المحاملي، ''أمالي''، ص۳۲۴؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۱۵، ص۳۷۷، ۳۷۸ و ۳۸۲؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۶، ص۵۹؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۶، ص۱۵۲، ۱۶۷، ۱۸۷، ۱۹۸ و ج۷، ص۱۳، ۱۷، ۳۱، ۳۵، ۳۶ و ۷۷ و ج۱۸، ص۲۳۷ و ۲۳۸؛ طبراني، ''مسند الشّاميين''، ج۳، ص۳۴۷ و ۳۴۸؛ بيهقي، ''شعب الإيمان''، ج۱، ص۸۸، ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۲، ص۱۱۱؛ ابن سعد، ''غزوات الرّسول و سراياه''، ص۱۱۱؛ بخاري، ''التاريخ الکبير''، ج۲، ص۱۱۵؛ ابن حبّان، ''الثقات''، ج۲، ص۱۱، ۱۳ و ۲۶۷؛ ابن عبدالبرّ، ''الإستيعاب''، ج۲، ص۷۸۶ و ۷۸۷؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۲، ص۳۶؛ عبد الله بن عدي الجرجاني، ''الکامل''، ج۵، ص۵۲؛ خطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۸، ص۵؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۲۶ و ۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسلّماً کسی بهترین فرد بعد از رسول خدا(ص) است که در جنگ فرار نکرده و بلکه با وجود بیماری برای گسترش اسلام جنگیده و فاتحانه برگشته و رسول خدا(ص) از او تمجید کرده است، نه کسانی که در عين سلامتی از دشمن فرار می‌کنند؛ گویا نمی‌دانند که فرار از دشمن گناه کبیره‌ است و خداوند در مورد آن فرموده است:<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا لَقيتُمُ الَّذينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبار &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt;وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَه إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى‏ فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ الله وَ مَأْواه جهنم وَ بِئْسَ الْمَصيرُ).<br /> <br /> ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که با انبوه کافران در میدان نبرد روبه‌رو می‌شوید به آنها پشت نکنید [و فرار ننمایید] * و هرکس در آن هنگام به آنها پشت کند به غضب خدا گرفتار خواهد شد و جایگاه او جهنم است و چه بد جایگاهی است.&lt;ref&gt;انفال: ۱۵ و ۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۵&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;به اتفاق شیعه و سنی امیرالمؤمنین(ع) در دامان رسول خدا(ص) بزرگ شد و هیچ گاه بت نپرستید و هیچ گاه به بتی سجده نکرد، درحالی‌که ابوبکر و عمر بیش از نیمی از عمر خود را بت می‌پرستیدند؛ به همین دلیل عالمان اهل سنت پس از ذکر نام علی ابن ابی‌طالب(ع) در کتب خود چنین می‌نویسند: '''«کرّم الله وجهه»'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt; یعنی خداوند صورت ایشان را با کرامت گرداند که به بتی سجده نکرد. حال چگونه کسانی که بیش از نیمی از عمر خود را بت پرستیدند از امیرالمؤمنین(ع) افضل باشند که هیچ‌گاه در برابر بتی خم نشد؟!&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;اگر بعد از رسول خدا(ص) ابوبکر و عمر بهترین فرد این امت هستند، پس چرا رسول خدا(ص) در قضیه مباهله با مسیحیان نجران به جای علی بن ابی‌طالب(ع) آنها را با خود نبرد و خداوند در آیه مباهله ('''وَ أنفُسَنا وَ أنفُسَکُم''')،&lt;ref&gt;آل عمران: ۶۱.&lt;/ref&gt; به جای علی بن ابی‌طالب(ع) آنها را نفس پیامبر معرّفی نکرد؟&lt;ref&gt;نزول آيه مباهله در مورد أميرالمؤمنين''(ع)'' از منابع اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد.&lt;/ref&gt; آیا ابوبکر و عمر از نفس پیامبر(ص) افضل و برتر هستند؟!&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;همان‌طور که می‌دانیم به طور مسلّم بعد از حضرت موسی(ع)، حضرت هارون افضل از همه بود؛ چرا که پیامبر بعدی و جانشین حضرت موسی بود. رسول خدا(ص) نیز در حدیث متواتر منزلت و جایگاه علی بن ابی‌طالب(ع) نسبت به خودشان را همان جایگاه هارون نسبت به حضرت موسی(ع) ذکر کردند و تنها نبوّت را استثنا نمودند.&lt;ref&gt;در مقدّمه کتاب مصادر و منابع حديث منزلت از منابع اهل سنّت ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; در نتیجه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) بعد از رسول خدا(ص) افضل و برتر از جمیع امت هستند نه ابوبکر و عمر.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> اينها تنها نمونه‌ای از احادیث متواتری بود که در تعارض با حدیث پرسشگر در فضیلت ابوبکر و عمر ذکر شد. اگر جمیع احادیثی که ناقض حدیث پرسشگر است را جمع‌آوری کنیم نیاز به تألیف کتاب مستقلّی در این رابطه است؛ مثل احادیثی که بیان می‌کند رسول خدا(ص) شهر علم و حکمت است و امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) باب آن.<br /> <br /> حاکم نیشابوری چنين روایت کرده است:<br /> <br /> ابن عباس گفت: رسول خدا(ص) فرمود: من شهر علم هستم و علی بن ابی‌طالب&lt;br /&gt;<br /> درِ آن شهر است. پس هرکس شهر علم را می‌خواهد از در وارد شود. [حاکم نیشابوری گوید] سند این حدیث صحیح است، ولی بخاری و مسلم آن را روایت نکرده‌اند».&lt;ref&gt;'''قال رسول الله'''(ص): '''أنا مدينة العلم وعلي بابها فمن أراد المدينة فليأت الباب، هذا حديث صحيح الاسناد ولم يخرجاه.''' (حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۳، ص۱۲۶ و ۱۲۷). حاکم نيشابوري در اين باره چهار حديث به اسانيد مختلف نقل کرده است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱۱، ص۵۵؛ خيثمة بن سليمان الأطرابلسي، ''حديث خيثمة''، ص۲۰۰؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۴، ص۲۲؛ خطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۳، ص۱۸۱ و ج۵، ص۱۱۰ و ج۷، ص۱۸۲ و ج۱۱، ص۴۹ و ۵۰؛ الجرجاني، الکامل، ج۱، ص۱۹۰ و ۱۹۲ و ج۲، ص۳۴۱ و ج۳، ص۴۱۲ و ج۵ ص۶۷؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۱، ص۱۰۴ و ۴۳۲؛ السهمي، ''تاريخ جرجان''، ص۶۵؛ ر.ک: ابن‌عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۳۷۸ـ۳۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عالمان اهل سنت درباره ضعف علمي عمر بن الخطاب چنین روایت کرده‌اند:<br /> <br /> شعبی گفت: عمر بن الخطاب برای مردم خطبه خواند، پس حمد و ثنای خداوند را به جا آورد و گفت: «آگاه باشید در مهر زنان زیاده‌روی نکنید. از هیچ کس به من خبر نمی‌رسد که بیش از آنچه رسول خدا(ص) مهر قرار داد یا مهریه برایش آوردند مهریه قرار دهد مگر اینکه زیادتر از آن را در بیت المال قرار خواهم داد و از منبر پایین آمد. زنی از قریش نزد او آمد و گفت: «ای امیر مؤمنان کتاب خداوند عز و جل سزاوارتر است که از آن تبعیت کنیم یا سخن شما»؟! گفت: «بلکه کتاب خداوند عزوجل سزاوارتر است! قضیه چیست»؟ آن زن گفت: «چندی پیش مردم را نهی نکردی که در قرار دادن مهر برای زنان زیاده‌روی کنند، درحالی‌که خداوند عزوجل در کتاب خود می‌فرماید: ('''وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً''')؛ «اگر به یکی از زنان یک قنطار مهر دادید پس چیزی از آن را از او نگیرید». پس عمر دو یا سه مرتبه گفت: «همه افراد از عمر فقیه‌تراند» و سپس به منبر برگشت و به مردم گفت: «من شما را نهی کردم که در قرار دادن مهر برای زنان زیاده‌روی نکنید، آگاه باشید هر مردی هر چه می‌خواهد با مال خود انجام دهد».&lt;ref&gt;... فقال عمر: كلّ أحد أفقه من عمر مرّتين أو ثلاثا، ثم رجع إلي المنبر فقال للنّاس: إنّي كنت نهيتكم أن تغالوا في صدق النساء، ألا فليفعل رجل في ماله ما بدا له. (سعيد بن منصور، ''سنن''، ج۱، ص۱۶۷؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۷، ص۲۳۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن ابی‌شیبه کوفی نیز روایت کرده:<br /> <br /> ابراهیم التیمی گفت: مردی نزد عمر بن الخطاب گفت: «خداوندا مرا از قلیل قرار بده». عمر گفت: «این چه دعایی است که می‌کنی»؟! آن شخص گفت: من شنیدم که خداوند می‌فرماید: ('''وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ''')؛ « و کمی از بندگان من شکرکننده هستند». پس دعا می‌کنم که خداوند مرا از آن مردمان قلیل قرار دهد. عمر گفت: «جمیع مردم داناتر از عمر هستند».&lt;ref&gt;'''... فقال عمر: كلّ النّاس أعلم من عمر.''' (ابن ابي‌شيبه کوفي، ''المصنّف''، ج۷، ص۸۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: چرا وقتی حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) به حکومت برگشت ازدواج موقت و فدک را به اولاد حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; برنگرداند و دیگر بدعت‌ها را اصلاح نکرد، در پاسخ می‌گوییم: برای اثبات بدعت بودن امور مذکور همین که در بيان امیرالمؤمنین(ع) نقل شده باشد که این امور بدعت است، کافی است و اینکه در زمان حکومتشان این امور را اصلاح نکردند دلیل بر این نیست که آنها را بدعت نمی‌دانسته است. امیرالمؤمنین(ع) خود برای اصحابشان توضیح دادند که چرا بدعت‌های مذکور را اصلاح نکردند: سلیم بن قیس هلالی از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرده است:<br /> <br /> ... به خدا قسم پیشوایان قبل از من کارهای بزرگی انجام دادند و در انجام آن عمداً با رسول خدا(ص) مخالفت کردند و من اگر مردم را به ترک این کارها مجبور می‌کردم و این امور را به همان طوری باز می‌گرداندم که در زمان رسول خدا(ص) بود، در این صورت لشکر من پراکنده می‌شد، به حدي که در لشکرم تنها من باقی می‌ماندم و عدّه کمی از شیعیانم که فضیلت و امامت مرا از کتاب خدا و سنت پیامبرش ‑ نه از غیر این دو ‑ شناخته‌اند. اگر در مورد مقام ابراهیم(ع) دستوری صادر می‌کردم و آن را به همان جایی که رسول خدا(ص) گذاشته بود برمی‌گرداندم و فدک را به ورثه فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; برمی‌گرداندم و صاع و مد رسول خدا(ص) را به همان شکلی که بود تغییر می‌دادم و زمین‌هایی که پیامبر(ص) تعیین کرده بود را به اهلش می‌دادم و خانه جعفر بن ابی‌طالب را به ورثه‌اش می‌دادم و آن را از مسجد جدا می‌کردم و قضاوت‌های ظالمانه حاکمان قبل از خود را برمی‌گرداندم و آن زمین‌های خیبر که تقسیم شده بود را بازمی‌ستاندم و دفتر عطاها و هدیه‌ها را از بین می‌بردم و همان‌طور که رسول خدا(ص) عطا می‌فرمود عطا می‌کردم و اموال را ثروت بین اغنیا قرار نمی‌دادم و فرزندان بنی‌تغلب را اسیر می‌کردم و به مردم دستور می‌دادم که در ماه رمضان به غیر از نماز واجب را به جماعت نخوانند، در این صورت عده‌ای از لشکریانم که همراه من می‌جنگند فریاد سر می‌دادند که ای اهل اسلام و مي‌گفتند: سنت عمر تغییر داده شده و تو ما را از خواندن نماز مستحبی به جماعت در ماه رمضان نهی می‌کنی؛ به حدي که ترسیدم در گوشه‌ای از لشکر من قیام کنند! ای وایِ من به خاطر آنچه بعد از پیامبر از دست این امت کشیدم از تفرقه و اطاعت کردن از امامان گمراهی که به سوی آتش جهنم دعوت می‌کنند... .&lt;ref&gt;«... واللّه لقد عملت الأئمة قبلي بأمور عظيمة خالفت فيها رسول اللّه(ص) متعمّدين، لو حملت النّاس علي تركها وتحويلها عن موضعها إلي ما كانت تجري عليه علي عهد رسول اللّه(ص) لتفرّق عنّي جندي، حتّي لا يبقي في عسكري غيري وقليل من شيعتي ... (''کتاب سليم بن قيس''، ج۲، ص۷۲۰ ـ ۷۲۲؛ ر.ک: الکافي، ''کليني''، ج۸، ص۵۸ تا ۶۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین مردم تنها با حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) بیعت کرده بودند که همانند ابوبکر و عمر بر آنها حکومت کند، نه اینکه احکام حقیقی دین اسلام را بر آنها جاری سازد؛ به همین دلیل به دستورات حضرت اعتراض می‌کردند و فرامین ایشان را زیر پا می‌گذاشتند؛ همان‌طور که در جنگ صفین با ایشان مخالفت کردند و حکميت را بر حضرت تحميل کردند. به همین دلیل در ابتدا وقتی می‌خواستند با ایشان بیعت کنند فرمود: '''«مرا رها کنید و دیگری را بیابید»'''؛ چراکه نیت آنها را می‌دانست و این همان سخن امیرالمؤمنین(ع) است که پرسشگر در پرسش‌های قبل از آن سؤال کرده بود.<br /> <br /> آنچه در روایات قطعی بیان شده این است که امیرالمؤمنین(ع) اموری مثل حرمت ازدواج موقت را بدعت حاکمان پيش از خود می‌دانست که به نمونه‌ای از این روایات اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> === حرام گشتن ازدواج موقت توسط عمر بن الخطاب ===<br /> <br /> '''منابع اهل سنت:''' محمّد بن جریر الطّبری روایت کرده است:<br /> <br /> حکم گفت: علی بن ابی‌طالب فرمود: «اگر عمر از ازدواج موقّت نهی نکرده بود کسی زنا نمی‌کرد مگر بدبختِ شقیّ».&lt;ref&gt;.… '''قال الحكم: قال علي''': '''لولا أنّ عمر نهى عن المتعة ما زنى إلّا شقي&lt;sym&gt;ّ&lt;/sym&gt;'''. (الطّبري، ''جامع البيان عن تأويل آي القرآن''، ج۵، ص۱۹).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و مفسران اهل سنت نیز این سخن را از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;صنعاني، ''المصنّف''، ج۷، ص۵۰۰؛ ثعلبي، ''تفسير الثعلبي''، ج۳، ص۲۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''منابع شیعه:''' محمّد بن یعقوب کلینی روایت کرده است:<br /> <br /> عبدالله بن سلیمان گوید که شنیدم امام باقر(ع) می‌فرمود: علی بن ابی‌طالب(ع) پيوسته می‌فرمود: «اگر نبود آنچه فرزند خطّاب (عمر) در مورد آن از من سبقت گرفت، کسی زنا نمی‌کرد مگر بدبختِ شقی».&lt;ref&gt;... سمعت أبا جعفر''(ع)'' يقول: كان علي''(ع)'' يقول:‏ لو لا ما سبقني‏ به بني الخطّاب ما زني إلا شقيّ. (کليني(رض)، ''الکافي''، ج۵، ص۴۴۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان شیعه نیز این حدیث را از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;شيخ طوسي، ''تهذيب الأحکام''، ج۷، ص۲۵۰؛ شيخ طوسي، ''الإستبصار''، ج۳، ص۱۴۱؛ عيّاشي، ''تفسير العيّاشي''، ج۱، ص۲۳۳؛ أشعري قمي، ''النّوادر''، ص۸۲؛ ''الأصول السّتة عشر''، ص۱۵۱ و ۱۶۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در منابع اهل سنت، به اسانید بسیار، از عمر بن الخطاب نقل کرده‌اند که او صریحاً گفت:‌<br /> <br /> دو متعه در زمان رسول خدا(ص) بود ولی من از آن دو نهی می‌کنم و انجام دهنده آن را مجازات می‌کنم: «متعه زنان (ازدواج موقّت) و متعه حجّ».&lt;ref&gt;... متعتان كانتا علي عهد رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم أنا أنهي عنهما وأعاقب عليهما: متعة النّساء ومتعة الحج (سعيد بن منصور، ''سنن''، ج۱، ص۲۱۹)، الأزدي، ''شرح معاني الآثار''، ج۲، ص۱۴۶؛ ابن حيّان، ''أخبار القضاة''، ج۲، ص۱۲۴؛ ابن حزم، ''المحلّي''، ج۷، ص۱۰۷؛ ابن عبدالبرّ، ''التمهيد''، ج۱۰، ص۱۱۲ و ۱۱۳ و ج۲۳، ص۳۶۴ و ۳۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احمد بن حنبل نیز روایت کرده است: «جابر گوید: دو متعه در زمان پیامبر(ص) وجود داشت، ولی عمر بن الخطاب ما را از آن نهی کرد؛ ما نیز قبول کردیم».&lt;ref&gt;... متعتان كانتا علي عهد النّبي صلّي اللّه عليه و سلّم، فنهانا عنهما عمر فانتهينا (أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۳، ص۳۲۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين ازدواج موقت در زمان پیامبر(ص) و حتی زمان ابوبکر حلال بوده و عمر آن را حرام کرده است اما اینکه پرسشگر گفت چرا حضرت علی(ع) از آنها برائت نمی‌جست و بلکه آنها را مي‌ستود در پاسخ می‌گوییم:<br /> <br /> حضرت همیشه از آنها شکایت مي‌کرد و بدعت‌های آنان را یادآور می‌شد و هیچ گاه از آنان تعریف نکرد. خطبه‌های طولانی حضرت، مثل خطبه شقشقيه، در زمان حکومتش شاهد روشنی بر این مطلب است. سلیم بن قیس هلالی، صحابی با وفای امیرالمؤمنین(ع)، بسیاری از سخنان حضرت در اعتراض به آنها و بیان بدعت‌هایشان را جمع‌آوری کرده که به کتاب سلیم بن قیس معروف است. ما نیز در این کتاب بسیاری از اعتراض‌های حضرت را ذکر کرديم که بعضی از آن در پاسخ به پرسش‌های قبل گذشت.<br /> <br /> == ۱۹. فتوحات خلفا و تفرقه امت در زمان امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۹ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که خلفای راشدین کافر بوده‌اند، پس چگونه خداوند آنها را یاری کرد و کشورها را به دست آنها فتح نمود و اسلام در زمان آنها با قدرت بود و در هیچ زمانی اسلام به اندازه‌ای که در دوران آنها قدرتمند بوده، قدرت نداشت.<br /> <br /> آیا چنین چیزی با سنت الهی، که کفار و منافقان را شکست می‌دهد، تطابق دارد؟!<br /> <br /> در مقابل می‌بینیم در دوران کسی که شیعه او را معصوم می‌داند و ولایت و حکومت او را مرحمتی برای مردم قرار می‌دهد، امت اسلام دچار تفرقه گردید و مسلمانان با یکدیگر به نزاع پرداختند؛ تا جایی که دشمنان به اسلام و مسلمانان چشم طمع دوختند. پس ولایت و حکومت معصوم کدام رحمت را برای امت به ارمغان آورد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مراد شيعه از کافر شدن بعضي از اصحاب، کفر آنها به ولايت امير‌المؤمنين است ولي آنها مسلمان هستند و احکام مسلمين بر آنها جاري مي‌شود به علاوه کشورگشایی‌هاي یک حاکم دلیل نصرت خداوند نيست. اگر این چنین باشد حتماً جمیع سلاطین ظلم و جور، که فتوحات بسیاری داشتند و خون‌ها ريختند، را نیز خداوند یاری کرده که بر سایر کشورها پیروز شوند.<br /> <br /> همچنين قدرت گرفتن اسلام در زمان آنان دلیل بر حقانیت آنها نمی‌شود؛ چون شخصِ قدرت‌طلبی که خواستار حکومت است نیز برای اقبال مسلمانان به حکومتش اظهار اسلام می‌کند و این دلیل بر ایمان او نمی‌شود.<br /> <br /> اما اینکه در زمان حکومت امیرالمؤمنین(ع) امّت دچار تفرقه شد و مسلمانان با یکدیگر جنگیدند، پس ولایت و حکومت معصوم کدام رحمت را به ارمغان آورده است، در پاسخ می‌گوییم:<br /> <br /> این اشکال به حضرت هارون(ع) نیز وارد است. پرسشگر باید بگوید: چرا وقتی امت حضرت موسی(ع) بر پرستیدن گوساله و تبعیت از سامری اجماع و اتحاد کرده بودند، حضرت هارون(ع) بین آنها سنگ تفرقه انداخت؟! نبوّت و جانشینی او پس از حضرت موسی(ع) غیر از تفرقه‌اندازی بین امت چه رحمتی به ارمغان آورده است؟!<br /> <br /> در واقع این اشکال به جمیع پیامبران الهی وارد است؛ زيرا پيش از اینکه خداوند پیامبران خود را به سوی قومشان مبعوث کند، قوم آنها با هم متحد بودند و اختلافی نداشتند و این پیامبران خدا بودند که با نهی قومشان از بت‌پرستی و کفر و دعوت آنها به خداوند یگانه و توحید بین قوم خویش اختلاف انداختند.<br /> <br /> این چنین نیست که هر اجماع و اتّحادی حقّ، و هر تفرقه‌ای باطل باشد؛ پیامبران الهی اتحاد قوم خویش را، که بر کفر و شرک صورت گرفته بود، بر هم مي‌زدند و در واقع رحمتی که به وسیله ایجاد تفرقه نصیب قوم خویش کردند، آزاد کردن آنها از کفر و شرک و عذاب جهنم بود.<br /> <br /> فعل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) نیز کاملاً طبق سیره و روش پیامبران الهی بود: ایشان تا آنجا که می‌توانست اجماع مسلمانان بر اسلام دروغین را بر هم زد و با سران گمراهی و نفاق جنگید تا آنان که طالب هدایت هستند را از عذاب جهنم برهاند. این رحمتی است که حکومت عدل امام معصوم(ع) به ارمغان می‌آورد.<br /> <br /> به علاوه امیرالمؤمنین(ع) به دستور رسول خدا(ص) با ناکثین (اصحاب جمل) و قاسطین (معاویه و اصحابش) و مارقین (خوارج) جنگید که به نمونه‌ای از روایات آن اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> '''منابع اهل سنت:''' حاکم نیشابوری روایت کرده است:<br /> <br /> عقاب بن ثعلبه گوید: ابوایّوب انصاری در زمان خلافت عمر بن الخطاب برایم حدیث نقل کرد و گفت: «رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب را به جنگیدن با ناکثین و قاسطین و مارقین فرمان داد».&lt;ref&gt;... قال: أمر رسول اللّه(ص) علي بن أبي‌طالب بقتال النّاكثين و القاسطين و المارقين. (حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۳، ص۱۳۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز در مورد اینکه جنگیدن امیرالمؤمنین(ع) با ناکثین و قاسطین و مارقین به دستور رسول خدا(ص) بوده است احادیث بسیاری ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن ابي‌عاصم، ''السّنّة''، ص۴۲۵؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۸، ص۲۱۳ و ج۹، ص۱۶۵؛ طبراني، المعجم الکبير، ج۱۰، ص۹۱ و ۹۲؛ الجرجاني، ''الکامل''، ج۲، ص۲۱۹؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۱۳۷ و ۱۳۸؛ الخطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۸، ص۳۳۶ و ج۱۳، ص۱۸۸ و ۱۸۹؛ ابن اثير، أسد الغابة، ج۴، ص۳۲ و ۳۳؛ العقيلي الحلبي، ''بغية الطّلب في تاريخ حلب''، ج۱، ص۲۹۲؛ ''خوارزمي، مناقب خوارزمي''، ص۱۹۰؛ ابن مردويه اصفهاني، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۱۶۰؛ ر.ک: ابن‌عساکر، تاريخ مدينة دمشق، ج۴۲، ص۴۶۸ـ۴۷۳؛ ابن کثير، البداية والنهاية، ج۷، ص۳۳۸ـ۳۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''منابع شیعه:''' شیخ صدوق روایت کرده است:<br /> <br /> ابراهیم گفت: شنیدم علقمه می‌گفت: شنیدم علی بن ابی‌طالب(ع) می‌فرمود: «من به جنگیدن با ناکثین و قاسطین و مارقین مأمور شده‌ام».'''‌'''&lt;ref&gt;... '''سمعت علي بن أبي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;طالب'''''(ع)'' '''يقول: أمرت بقتال النّاكثين و القاسطين و المارقين‏»'''. شيخ صدوق، ''الخصال''، ج۱، ص۱۴۵؛ ر.ک: شيخ صدوق، ''الخصال''، ج۲، ص۵۵۸؛ شيخ صدوق، امالي، ص۳۸۱؛ شيخ الصدوق، ''عيون أخبار الرضا''''(ع)''، ج۲، ص۶۱؛ شيخ صدوق&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ''معاني الأخبار''، ص۲۰۴؛ شيخ صدوق&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ''علل الشرايع''، ج۱، ص۶۶ و ۲۲۲؛ ''کتاب سليم بن قيس هلالي''، ج۲، ص۸۹۰ و ۹۰۱؛ طبري آملي، ''المسترشد في إمامة علي بن ابي‌طالب،'' ص۲۶۹؛ مسعودي، ''إثبات الوصيّة''، ص۱۴۹؛ خزاز قمي، ''کفاية الأثر''، ص۱۱۷؛ قاضي نعمان مغربي، ''دعائم الإسلام،'' ج۱، ص۳۸۸؛ قاضي نعمان مغربي، ''شرح الأخبار في فضائل الأئمّة الأطهار''، ج۱، ص۲۰۷، ۳۳۸، ۳۳۹، ۴۰۰ و ۴۰۴؛ ابن عقده کوفي، ''فضائل أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۸۴ و ۱۶۸؛ شيخ مفيد، ''الجمل و النصرة''، ص۸۰؛ شيخ طوسي، ''امالي''، ص۳۶۶، ۴۲۵، ۴۲۶ و ۵۴۷؛ طبري، ''بشارة المصطفي'' لشيعة المرتضي، ج۲، ص۵۹؛ طبرسي، ''الإحتجاج،'' ج۱، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در واقع اشکال پرسشگر به رسول خدا(ص) است؛ گویا پرسشگر به رسول خدا می‌گوید: جنگیدن علی بن ابی‌طالب(ع) با مسلمانان به غیر از تفرقه‌افکنی و کشتن مسلمانان چه رحمتی برای امت به ارمغان آورده که به او دستور جنگیدن با آنها را دادی؟!<br /> <br /> == ۲۰. صلح امام حسن(ع) با معاويه ==<br /> <br /> == پرسش ۲۰ ==<br /> <br /> شیعه می‌گوید معاویه کافر بوده است. سپس ما می‌بینیم که حسن بن علی(ع)، که به گفته شیعه امام معصوم است، با معاویه صلح کرد و از خلافت دست کشید. پس شیعه باید بگویند که حسن به نفع یک کافر از خلافت کناره‌گیری کرده است و این با عصمت او متضاد است! یا اینکه باید بپذیرند که معاویه مسلمان بوده است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همانطور که گفته شد مراد شيعه از کفر برخي از صحابه، کافر شدن به ولايت امير‌المؤمنين است به علاوه رسول خدا(ص) نیز گاه با کافران و مشرکان مکه می‌جنگید و گاه با آنها صلح می‌کرد که صلح حدیبیه نمونه‌ای از آن است. پس آیا در مورد رسول خدا(ص) نیز می‌گویید: «صلح ایشان با کفار اشتباه بوده يا اين صلح بر ایمان کفار دلالت دارد؟!<br /> <br /> صلح امام حسن مجبتی(ع) با معاویه نیز نه عصمت ایشان را زیر سؤال می‌برد و نه ایمان معاویه را ثابت می‌کند. امام حسن(ع) از يک طرف یاران با وفایی نداشت و از طرف ديگر معاویه نیز فرماندهان لشکر حضرت را با طلا و نقره می‌خرید،&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; ازاين‌رو حضرت مصلحت را در آن دید که برای حفظ شیعیان اندکش با معاویه صلح کند؛ همان‌طور که رسول خدا(ص) به خاطر مصالحی با کافران صلح مي‌کرد.<br /> <br /> == ۲۱. سجده بر تربت امام حسين‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۲۱ ==<br /> <br /> آیا پیامبر(ص) بر خاک حسینی که امروز شیعه بر آن سجده می‌کنند سجده کرده است؟! اگر بگویند: آری، ما می‌گوییم: به پروردگار کعبه سوگند می‌خوریم که این دروغ است و اگر بگویند که بر تربت حسینی سجده نکرده است، ما می‌گوییم: اگر چنین است پس آیا شما از پیامبر(ص) راه یافته‌‌ترید؟ و باید دانست که روایت‌هایشان می‌گوید که جبرئیل(ع) یک مشت از خاک کربلا را برای پیامبر آورد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اهل سنت نیز بر فرش سجده می‌کنند؛ حال سؤال این است که آیا رسول خدا(ص) بر فرش سجده کرده است یا نه؟ اگر بگویید سجده کرده است که به پروردگار کعبه سوگند می‌خوریم که سجده نکرده است؛ چون در زمان رسول خدا(ص) در مسجد فرش پهن نبود و اگر بگویید سجده نکرده است، پس چرا شما بر فرش سجده می‌کنید؟ آیا شما از پیامبر(ص) راه‌یافته‌ترید؟<br /> <br /> حقیقت این است که ائمه معصومین(ع) از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند که ایشان اشیایی که سجده بر آن صحیح است را بیان کرده که از جمله آنها خاک است و تربت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) نیز خاک است. پس سجده بر آن صحیح است و امامان معصوم برای این تربت و سجده بر آن فضیلت خاص بیان کرده‌اند.<br /> <br /> == ۲۲. ارتداد صحابه پس از پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۲۲ ==<br /> <br /> شیعه ادعا می‌کند که اصحاب پیامبر(ص) پس از وفات او مرتد شدند و برگشتند؛ پرسش این است که آیا اصحاب پیامبر(ص) پيش از وفات پیامبر «شیعه اثناعشری بودند» سپس بعد از مرگ پیامبر(ص) سنّی شدند؟ یا اینکه قبل وفات پیامبر سنی بودند سپس شیعه شدند؟ چون منقلب شدن و برگشتن یعنی منتقل شدن از یک حالت به حالتی دیگر...؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اصحاب پیامبر در زمان پیامبر شیعه بودند و رسول خدا(ص) در غدیر خم امام علي(ع) را امام و جانشین بعد از خود معرفی کرد و جمیع اصحاب با حضرت بیعت کردند. ولی پس از پیامبر(ص) بیعت خود را شکستند و از ولایت امیرالمؤمنین(ع) مرتد شدند و برگشتند.<br /> <br /> در روایات اهل سنت نیز وارد شده که روز قیامت اصحاب رسول خدا(ص) را به سمت جهنم می‌برند، رسول خدا(ص) به خداوند عرض می‌کند: «خداوندا آنها اصحاب منند! ندا می‌آید که نمی‌دانی آنها بعد از تو چه بدعت‌هایی گذاشتند و مرتدّ شدند»!&lt;ref&gt;منابع اين حديث از کتب اهل سنّت در پاسخ مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۲۳. امتداد امامت از نسل امام حسين‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۲۳ ==<br /> <br /> معلوم و مشخص است که حسن بن علی(ع) مادرش فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; است، و از آل عبا و نزد شیعه از ائمه معصومین است و در این مورد او با برادرش حسین فرقی ندارد؛ پس چرا امامت به فرزندان حسن نرسید و در فرزندان حسین ادامه یافت؟! پدر و مادرشان یکی است، هر دو سیّد هستند و حسن یک امتیاز بر حسین دارد و آن اینکه از او بزرگتر است؟ آیا پاسخ قانع‌کننده‌ای در این مورد هست؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> امامان و جانشينان رسول خدا(ص) را شيعيان مشخص نکرده‌اند که پرسشگر به آنان اعتراض مي‌کند؛ بلکه امامان و جانشينان را رسول خدا(ص) به دستور خداوند متعال انتخاب مي‌کند. بنابراين اعتراض پرسشگر اعتراض به خداوند است. خداوند حکمت فرامينش را خودش مي‌داند و وظيفه مسلمانان تنها همين است که طبق نصوص متواتري که از رسول خدا(ص) وارد شده امامان و جانشينان بعد از ايشان را بشناسند؛ چنان‌که خداوند متعال پس از حضرت یوسف(ع) پیامبران را از نسل ایشان قرار نداد، بلکه آنها را از نسل برادر حضرت یوسف(ع)، که لاوی نام داشت، قرار داد؛ به همین دلیل حضرت موسی(ع) از نسل لاوی فرزند یعقوب است نه از نسل یوسف(ع) و این مطلب در احادیث اهل سنت نیز وارد شده که به نمونه‌ای از آن اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> حاکم نیشابوری نقل کرده است: «از وهب بن منبّه: در بیان ولادت حضرت موسی بن عمران بن قاهث بن لاوی بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم ...».‌&lt;ref&gt;'''... قال: ذكر مولد موسى بن عمران بن قاهث بن لاوي بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم ...»'''. (حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۲، ص۵۷۴؛ ر.ک: ابن حجر، ''فتح الباري''، ج۶، ص۳۰۲؛ سبکي، ''فتاوي السبکي''، ج۱، ص۷۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آیا می‌توانیم اعتراض کنیم که چرا خداوند نبوّت را در نسل حضرت یوسف، که پیامبر بوده، قرار نداده و آن را در نسل لاوی قرار داده که مقام پیامبری و نبوّت نداشته است؟!<br /> <br /> در مورد امامت نیز این چنین است: شیعه معتقد است همان‌طور که خداوند پیامبران را به پیامبری برگزید و خودش جانشینان آنان را انتخاب نمود، همان‌طور رسول خدا(ص) را به نبوّت برگزید و جانشینان ایشان را برای امامت و جانشینی انتخاب نمود و رسول خدا(ص) در روایات متواتر امامت و جانشینی آنها را بیان کرده است. آنان نیز برای اثبات امامت خود معجزه ارائه کرده‌اند؛ برای مشاهده نصوص و معجزاتی که بر امامت امامان معصوم(ع) دلالت دارد می‌توانید به کتاب '''''اثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات''''' تألیف: '''«شیخ حرّ عاملی»''' مراجعه کنید.<br /> <br /> == ۲۴. امامت نماز جماعت در غياب پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۲۴ ==<br /> <br /> شما می‌گویید که علی بعد از پیامبر امام بر حق بوده است! پس چرا در مدّتی که پیامبر بیمار بود، حتی در یک نماز علی پیش‌نماز مردم نشد؟! زیرا امامت صغری دلیلی برای امامت کبری است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است هر زمان که رسول خدا(ص) قادر به اقامه نماز با مردم نبود امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را به جای خویش برای اقامه نماز جماعت قرار می‌داد که براي نمونه به حدیثی در این باره اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> از حذيفة بن یمان روایت شده است:<br /> <br /> بلال، موذّن رسول خدا(ص)، در هر وقتِ نمازی اذان می‌گفت، اگر رسول خدا می‌توانست برای نماز خارج شود که خارج می‌شد و با مردم نماز می‌خواند و اگر نمی‌توانست خارج شود به علی بن ابی‌طالب دستور می‌داد که با مردم نماز بخواند.&lt;ref&gt;«... و كان بلال مؤذن رسول اللّه(ص) يؤذّن بالصّلاة في كل وقت صلاة، فإن قدر علي الخروج تحامل و خرج و صلّي بالنّاس و إن هو لم يقدر علي الخروج أمر علي بن أبي‌طالب فصلّي بالنّاس ...». (ديلمي، ''إرشاد القلوب،'' ج۲، ص۳۳۹).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هنگام غزوه تبوک امیرالمؤمنین(ع) را نه تنها امام جماعت، بلکه به جای خود حاکم مدینه قرار داد و در مورد او فرمود: «جایگاه تو نسبت به من همان جایگاه هارون نسبت به حضرت موسی است؛ غیر از آنکه بعد از من پیامبری نیست».&lt;ref&gt;'''«أنت منّي بمنزلة هارون من موسى الا أنّه لا نبيّ بعدي».''' مصادر و منابع حديث منزلت از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه به حکم عقل اگر کسی را برای کار بزرگی منسوب کردند دلیل است که به طریق اولی صلاحیت کار کوچک‌تر را دارد. بنابراین وقتی رسول خدا(ص) در غزوه تبوک امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را به جاي خود گذاشت تا به امور مسلمين رسيدگي کند پس به حکم عقل ایشان به طریق اولی صلاحیّت اقامه نماز جماعت با مردم را دارد؛ نه اینکه امامت صغری دلیل بر امامت کبری باشد که چنین سخنی خلاف عقل و شرع است.<br /> <br /> == ۲۵. شيعه و غيبت امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۲۵ ==<br /> <br /> شما می‌گویید علت پنهان شدن امام دوزادهم‌ در غار ترس از ستمگران است؛ پس وقتی این خطر با به قدرت رسیدن حکومت‌های شیعه مانند عبیدی‌ها و آل بویه و صفوی‌ها و اینک دولت فعلی ایران رفع شد، او ظهور نکرد؟! چرا الآن او بیرون نمی‌آید، در صورتی که حکومت شیعی ایران می‌تواند او را حمایت کند و میلیون‌ها شیعه شب و روز خود را فدای او می‌نمایند و منتظر او هستند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد نیست که امام زمان(ع) در غار پنهان شده، بلکه معتقد است ایشان در سرداب مطهّر در سامرا غائب شده و حال هر کجا خدا بخواهد حاضر مي‌شود و هر کجا بخواهد می‌رود.<br /> <br /> به علاوه در احادیث شیعه علّت‌های مختلفی برای غیبت ایشان ذکر شده که تنها یکی از آنها ترس از قتل است و با تشکیل دولت‌هاي شیعی ترس از قتل مرتفع نمی‌شود؛ آن هم در زمانی که وهّابیّت و دیگر گروه‌های تروریستي این چنین به صورت ناگهانی مردم را ترور می‌کنند.<br /> <br /> همچنین این طور نیست که اگر عدّه‌ای ادّعا کردند از یاوران حضرت مهدی(ع) و منتظران قیام ایشان هستند در حقیقت این چنین باشند. حضرت صاحب الزّمان(ع) وقتی قیام خواهد کرد که یاورانی داشته باشد که تسلیم محض ایشان باشند و به جمیع دستورات خداوند عمل کنند نه اینکه تنها ادعای ایمان داشته باشند. مؤیّد این سخن حدیثی است که ابن شهرآشوب مازندرانی نقل کرده است:<br /> <br /> مأمون رقی گوید: نزد سرورم حضرت صادق(ع) بودم که سهل بن حسن خراسانی وارد شد و سلام کرد و نشست. به حضرت عرض کرد: «ای پسر رسول خدا دوستی و محبت مردم برای شماست و شما اهل بیت امامت هستید؛ چه چیز مانع شما می‌شود که از گرفتن حق خود نشسته‌اید درحالی‌که صد هزار شیعه می‌یابی که در مقابل شما با شمشیر می‌جنگند»؟! حضرت(ع) به او فرمود: «ای خراسانی بنشین که خداوند حق تو را رعایت کند». سپس فرمود: «ای حنیفیه تنور را روشن کن». حنیفیه تنور را سرخ کرد به حدی که مثل سنگ آتش گردید و سفیدی آن بالا گرفت. سپس فرمود: «ای خراسانی بلند شو و داخل تنور بنشین». خراسانی گفت: «ای سرور من، ای پسر رسول خدا مرا با آتش عذاب نکن؛ مرا ببخش که خداوند شما را ببخشد»! حضرت فرمود: «تو را بخشیدم». در همین حین ناگهان هارون مکی، درحالی‌که کفشش را به دست گرفته بود، آمد و گفت: «سلام بر تو ای پسر رسول خدا». حضرت امام صادق(ع) به او فرمود: «کفشت را از دستت رها کن و در تنور بنشین». هارون مکی نیز کفشش را از دستش رها کرد و در تنور نشست! و حضرت نیز شروع کرد با خراسانی در مورد خراسان صحبت کردن، به طوری که گویا خراسان را مشاهده کرده است. سپس فرمود: «ای خراسانی بلند شو و داخل تنور را نگاه کن»! خراسانی گوید: «به سمت تنور رفتم و دیدم هارون مکی چهار زانو در تنور نشسته است. پس، از تنور خارج شد و بر ما سلام نمود». حضرت امام صادق به خراسانی فرمود: «چند نفر در خراسان مانند این شخص می‌یابی»؟ گفتم: «به خدا یکی هم پیدا نمی‌کنم»! حضرت(ع) فرمود: «نه به خدا یکی هم نیست، بدان ما در زمانی که پنج نفر یاور که به ما کمک کنند نداشته باشیم خروج نمی‌کنیم؛ ما داناتر به وقت خروج هستیم».&lt;ref&gt;«حدث إبراهيم عن أبي حمزة عن مأمون الرّقي قال:‏ كنت عند سيدي الصّادق''(ع)'' إذ دخل سهل‏ بن‏ حسن‏ الخراساني‏ فسلّم عليه ثم جلس، فقال له يا ابن رسول اللّه لكم الرّأفة و الرّحمة و أنتم أهل بيت الإمامة ما الذي يمنعك أن يكون لك حق تقعد عنه و أنت تجد من شيعتك مائة ألف يضربون بين يديك بالسّيف؟ فقال له''(ع)'': اجلس يا خراساني رعي اللّه حقّك، ثمّ قال: يا حنفية اسجري التّنور فسجرته حتي صار كالجمرة و ابيض علوه، ثمّ قال: يا خراساني قم فاجلس في التّنور، فقال الخراساني: يا سيّدي يا ابن رسول اللّه لا تعذّبني بالنّار! أقلني أقالك اللّه، قال: قد أقلتك، فبينما نحن كذلك إذ أقبل هارون المكّي و نعله في سبّابته، فقال: السّلام عليك يا ابن رسول اللّه، فقال له الصّادق''(ع)'': ألق النّعل من يدك و اجلس في التّنور، قال: فألقي النّعل من سبّابته ثمّ جلس في التّنور! و أقبل الإمام يحدّث الخراساني حديث خراسان حتّي كأنّه شاهد لها، ثمّ قال: قم يا خراساني و انظر ما في التّنور؟ قال: فقمت إليه فرأيته متربّعا فخرج إلينا و سلّم علينا، فقال له الإمام: كم تجد بخراسان مثل هذا؟ فقلت و اللّه و لا واحدا، فقال(ع): لا و اللّه و لا واحدا أما إنّا لا نخرج في زمان لا نجد فيه خمسة معاضدين لنا نحن أعلم بالوقت‏». (ابن شهر آشوب مازندراني، ''مناقب آل ابي‌طالب(ع)''، ج۴، ص۲۳۷)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حال در زمانی که فرهنگ کفار بر مسلمانان جهان مسلّط شده و مسلمانان طالب دنیا و زینت‌های آن شده‌اند چگونه چنین کسانی یافت می‌شوند؟! به علاوه حضرت صاحب الزّمان حجت خداوند و جانشین رسول خدا(ص) است و تنها به دستور خداوند عمل می‌کند و اگر به خاطر ترس از قتل ظهور نمی‌کند به این خاطر است که وقت ظهور ایشان فرا نرسیده است. این ترس در دل بعضی از پیامبران نیز بوده است؛ همان‌طور که خداوند در قرآن صراحتاً چنین بیان مي‌کند:<br /> <br /> (وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدينَةِ يَسْعى‏ قالَ يا مُوسى‏ إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحين &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّني‏ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمين).<br /> <br /> و از دورترین نقطه شهر مردی دوان دوان آمد و گفت: ای موسی، سران قوم در مورد تو مشورت می‌کنند تا تو را بکشند پس [از شهر] خارج شو که من از خیرخواهان تو هستم * پس (حضرت موسی) ترسان و نگران از شهر بیرون رفت و گفت: پروردگارا مرا از گروه ستمکاران نجات بخش.&lt;ref&gt;قصص: ۲۰ و ۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه اشکال پرسشگر بی‌مورد است چون حجت خداوند تنها به دستور خدا عمل می‌کند و جمیع افعال و کارهایش به دستور خداوند است.<br /> <br /> == ۲۶. خوابيدن امام علي‌(ع) در بستر پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۲۶ ==<br /> <br /> پیامبر(ص) وقتی از مکه به مدینه هجرت کرد ابوبکر را همراه با خودش برد و او را نجات داد و از طرفی علی را در معرض خطر و نابودی قرار داد و از او خواست در جایش بخوابد... . پس اگر علی امام و وصی و خلیفه منصوب از سوی خدا بوده است، آیا چنین کسی در معرض مرگ قرار داده می‌شود و جان ابوبکر، که اگر بمیرد برای امامت ضرری نیست، نجات داده می‌شود... ؟ سؤال اینجاست که کدام یک سزاوارتر است که خاری به پایش نخورد و در معرض مرگ قرار نگیرد؟ اگر بگویید که علی غیب می‌دانست، پس خوابیدن او بر بستر پیامبر چه فضیلت و شاهکار می‌تواند باشد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اگر پیامبر(ص) می‌خواست با بردن ابوبکر به غار جان خلیفه‌اش را حفظ کند باید عمر و عثمان را نیز همراه خود می‌برد تا جان این دو خلیفه‌اش نیز حفظ شود؛ پس چرا آنها را رها کرد و در خطر نابودی قرار داد؟! در ضمن اگر کسی جان خویش را برای حفاظت از پیامبر(ص) فدا کند، در نظر شما پیامبر او را در معرض نابودی قرار داده یا اینکه فضيلت مهمّی برای آن شخص است؟ مگر علی بن ابی‌طالب(ع) جزء اصحاب نیست و مگر معتقد نیستید که همه اصحاب عادل بوده‌اند؟ پس چه شده که پیامبر(ص) می‌خواهد اصحاب عادلش را نابود کند به این صورت که از یک طرف امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را در جای خود می‌خواباند و از طرف دیگر عمر و عثمان را با خودش نمی‌برد تا در معرض خطر باشند؟! وقتی پیامبر(ص) به یکی از اصحابش دستوری می‌دهد آیا به خاطر نابودی او دستوری صادر می‌کند یا به خاطر اینکه فضیلتی برای آن صحابی باشد و اصحاب به دستوراتش عمل کنند؟!<br /> <br /> اگر دستور پیامبر به امیرالمؤمنین(ع) را چنین تفسیر کنید که پیامبر علی بن ابی‌طالب(ع) را در معرض خطر قرار داده، پس باید بگویید وقتی پیامبر(ص) در جنگ بدر و احد و احزاب و خیبر به اصحابش دستور جهاد می‌داد، می‌خواست همه آنها را در معرض نابودی قرار دهد و از دستشان راحت شود! همچنین بگویید: وقتی عثمان را نزد کفار مکه فرستاد تا پیام صلح را به آنها برساند و به همین خاطر عثمان در بیعت رضوان حضور نداشت، هدف پیامبر(ص) این بود که عثمان را در معرض خطر نابودی قرار دهد تا از دست او راحت شود!<br /> <br /> اما اینکه اگر حضرت علی(ع) غیب می‌دانست پس خوابیدن او در جای پیامبر چه فضیلتی برایش دارد؟<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ پرسش هفتم بیان کردیم علم امامان معصوم آن گونه نیست که پرسشگر خیال کرده، بلکه امامان معصوم به وسیله تعلیم خداوند جمیع مسائلی که مردم به آن نیازمند هستند را می‌دانند و اگر به مسئله‌ای علم نداشته باشند، علم آن را از خداوند درخواست می‌کنند. محمّد بن الحسن الصّفار روایت کرده است عمّار ساباطی گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا امام غیب می‌داند»؟ فرمود: «نه، ولی اگر بخواهد چیزی را بداند خداوند به او تعلیم خواهد کرد».&lt;ref&gt;... عن عمّار السّاباطي قال: سألت أبا عبد الله''(ع)'' عن الإمام أيعلم الغيب قال: لا و لكن إذا أراد أن يعلم الشّي‏ء علّمه اللّه ذلك (محمّد بن الحسن الصّفار، ''بصائر الدّرجات''، ص۳۱۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین خداوند علم هر چه را که بخواهد از پیامبران و امامان مخفی خواهد کرد. محمّد بن الحسن الصّفار روایت کرده است:<br /> <br /> امام باقر(ع) فرمود: اسم اعظم خداوند ۷۳ حرف است و نزد آصف تنها یک حرف از آن بود که آن را به زبان آورد و زمین بین او و بین تخت بلقیس فرو رفت و تخت را با دستش گرفت و سپس در کمتر از پلک چشم برهم‌زدنی زمین به همان صورت اول برگشت. ولی نزد ما ۷۲ حرف از اسم اعظم وجود دارد و یک حرف از آن نزد خداوند است که آن را نزد خود در علم غیبش ذخیره کرده است و هیچ توانایی و قوّتی جز به عنایت خداوند بلندمرتبه و بزرگ وجود ندارد».&lt;ref&gt;قال: إنّ اسم‏ اللّه‏ الأعظم‏ علي ثلاثة و سبعين حرفا و إنّما كان عند آصف منها حرف واحد فتكلّم به فخسف بالأرض ما بينه و بين سرير بلقيس... (''بصائر الدّرجات''، ص۲۰۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه خداوند برای آنکه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را بيازمايد و&lt;br /&gt;<br /> اجر ایشان را کامل کند، علم به سرنوشت ایشان بعد از خوابیدن در بستر پیامبر را&lt;br /&gt;<br /> از ایشان مخفی نگه می‌دارد و امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) با فدا کردن جان&lt;br /&gt;<br /> خود و اطاعت از فرمان رسول خدا(ص) از این امتحان و آزمایش الهی سربلند بیرون می‌آید.<br /> <br /> حتی اگر بگوییم امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) نسبت به سرنوشت خویش آگاه بود و خداوند علم غیب را به ایشان بخشيده بود، در این صورت آیا کسی که علم غیب دارد و عاقبت جمیع افعال خویش را می‌داند دیگر هیچ فضیلتی برای او نیست؟ یا باید بگوییم چون این شخص دارای تمام فضائل بوده خداوند او را از علم غیب بهره‌مند ساخته است و در نتیجه از همه افضل و برتر است؟!<br /> <br /> == ۲۷. امامان اهل بيت‌(ع) و مسئله تقيه ==<br /> <br /> == پرسش ۲۷ ==<br /> <br /> علت تقیه فقط ترس است و ترس و هراس بر دو نوع است: '''&lt;u&gt;اول&lt;/u&gt;''' اینکه انسان از این بترسد که جانش را از دست بدهد و '''&lt;u&gt;دوم&lt;/u&gt;''' اینکه از شکنجه‌ شدن و اذیت و آزار و توهین و ناسزا و هتک حرمت بترسد. اما در مورد ترس از اینکه جان از دست برود باید گفت که ائمه به دو دلیل چنین هراسی نداشتند: یکی اینکه طبق گفته شما ائمه با اختیار و اجازه خودشان می‌میرند و دوم اینکه طبق گفته شما ائمه آنچه می‌شود و نمی‌شود را می‌دانند و آنها زمان و چگونگی مرگشان را می‌دانند. بنابراین پيش از فرارسیدن زمان مردنشان ترس و هراسی ندارند. ازاین‌رو نیازی ندارند که در دین خود منافقانه رفتار کنند و مردم مؤمن را فریب دهند.<br /> <br /> اما نوع دوم ترس چیزی است که بدون تردید تحمّل چنین چیزی وظیفه علماست و اهل بیت پیامبر(ص) در تحمّل چنین سختی‌هایی در راه حمایت و یاری دین جدّشان از دیگران سزاوارترند. پس چرا تقیه می‌کردند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اولاً جواز تقیه حداقل در دو آيه قرآن وارد شده و خداوند حکم آن را بیان فرموده است. بنابراین قابل انکار نیست:<br /> <br /> &lt;sym&gt;۱&lt;/sym&gt;. (مَن کَفَرَ بِالله مِن بَعدِ إیمَانِهِ الَّا مَن أکرِه وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإیمانِ وَ لکِن مَن شَرَحَ بِالکُفرِ صَدراً فَعَلَیهِم غَضَبٌ مِنَ الله وَ لَهُم عَذابٌ عَظیمٌ).<br /> <br /> هرکس بعد از ایمان آوردن به خداوند کافر شود (عذابی سخت خواهد دید) مگر کسی که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد. ولی کسانی که قلبشان برای قبول نمودن کفر باز می‌گردد غضب خداوند بر آنهاست و برای آنها عذاب دردناکی است.‌&lt;ref&gt;نحل:۱۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مفسّران و محدثان اهل سنت این آیه را در مورد عمّار بن یاسر مي‌دانند که وقتی کفار او را دستگیر کردند، کلمه کفر بر زبان جاری کرد تا او را رها کنند و وقتی نزد رسول خدا(ص) آمد و قضیه را بیان کرد، آیه مذکور نازل شد و پیامبر به او فرمود: «اگر دوباره تو را گرفتند، باز هم این چنین کن». در پاسخ پرسش دوم مصادر و منابع این حدیث را از کتب اهل سنت ذکر نمودیم به آن رجوع کنید.<br /> <br /> . (لا یَتِّخِذِ المُؤمنُونَ الکافِرینَ أولِیاءَ مِن دُونِ المُؤمِنینَ وَ مَن یَفعَل ذَلِکَ فَلَیسَ مِنَ الله فِی شَیءٍ إلَّا أن تَتَّقُوا مِنهُم تُقاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ الله نَفسَهُ وَ إلَی الله المَصیرُ).<br /> <br /> مؤمنان نباید کافران را به جای مؤمنین به دوستی خود برگزینند و هرکس چنین کند دیگر رابطه‌ای با خداوند ندارد؛ مگر اینکه از کافران تقیه کنید [و از آنها بترسید] و خداوند شما را از خودش بر حذر می‌دارد و بازگشت [همه شما] به سوی خداست.&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين انکار تقیه انکار آیات قرآن است و پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) نیز به دستورات خداوند عمل می‌کردند. امّا اینکه گفته شد علت تقیّه ترس است، کاملاً غلط است. تقیه علّت‌های گونانی دارد؛ گاهی تقیه برای حفظ جان دیگران است. محمّد بن عمر کشّی روایت کرده است:<br /> <br /> عبدالله پسر زراره گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: از طرف من به پدرت (زراره) سلام برسان و به او بگو: «من از تو عیب می‌گیرم [از تو بدگويي مي‌کنم] تا از تو دفاع کنم؛ چون هرکس که ما او را به خود نزدیک کنیم و ستایشش نماییم، مردم و دشمنان نزد او می‌روند تا هرکس را که ما دوستش داریم و او را به خود نزدیک می‌کنیم اذیّت کنند و به او دشنام می‌دهند تنها به خاطر اینکه دوستدار ما و نزدیک درگاه ماست و او را اذیّت می‌کنند و می‌کشند و هرکس که ما از او عیب گیریم را ستایش می‌کنند؛ اگر چه آن شخص را [در واقع] ستایش کنیم. پس من از تو عیب می‌گیرم چون تو کسی هستی که به رابطه با ما اهل بیت و میل داشتن به ما مشهور شده‌ای، پس خواستم از تو عیب بگیرم [از تو بدگويي کنم] تا مردم به خاطر این عیب و نقص عقیده تو در دین را ستایش کنند و ما با این کار شرّ آنها را از تو دور کنیم».&lt;ref&gt;قال: قال لي أبوعبدالله''(ع)'': اقرأ منّي علي والدك السّلام و قل له: إنّي إنّما أعيبك دفاعا منّي عنك، فإنّ النّاس و العدوَّ يسارعون إلي كلِّ من قرّبناه (شيخ طوسي، ''اختيار معرفة الرجال''، ص۱۳۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: چون طبق عقیده شیعه ائمه به اختیار و اجازه خود می‌میرند دیگر ترسی از کشته شدن ندارند، در این مورد می‌گوییم:<br /> <br /> در پاسخ پرسش هفتم بیان کردیم که شیعه معتقد نیست که امامان به اجازه خود می‌میرند، بلکه شیعه معتقد است که خداوند امامان را بین باقی ماندن در دنیا و پیروزی بر دشمن و ملاقات با خود مخیّر می‌کند و امامان نیز ملاقات با خداوند را اختیار می‌کنند.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: «طبق گفته شما ائمه آنچه را می‌شود و نمی‌شود می‌دانند و آنها زمان و چگونگی مرگشان را می‌دانند، بنابراین پيش از فرارسیدن زمان مردنشان ترس و هراسی ندارند، ازاین‌رو نیازی ندارند که در دین خود منافقانه رفتار کنند و مردم مؤمن را فریب دهند»، در پاسخ می‌گوییم: عقیده شیعه در مورد علم امامان معصوم(ع) آن طور که پرسشگر خیال کرده نیست. در پاسخ پرسش هفتم عقیده شیعه در این باره را با استناد به روایات توضیح دادیم. اما برخلاف نظر پرسشگر تقيه عمل منافقانه نيست، بلکه عکس نفاق است؛ چون منافق کسي است که در دل خود، خدا و پيامبر و اسلام را قبول ندارد ولي تظاهر به اسلام کند، ولي تقيه يعني انسان در دل به خدا و پيامبر اعتقاد داشته باشد و مسلمان باشد ولي به خاطر حفظ مال و جان و آبروي خود يا ديگر مؤمنين تظاهر به کفر کند.<br /> <br /> اما اینکه «ترس از شکنجه شدن و در معرض توهین و فحش قرار گرفتن چیزی است که بدون تردید تحمّل چنین چیزی وظیفه علماست و اهل بیت پیامبر در تحمّل چنین سختی‌هایی در راه حمایت و یاری دین جدّشان از دیگران سزاوارترند، پس چرا تقیه می‌کردند»؟! در پاسخ می‌گوییم: این چنین نیست که وظیفه علما فریاد زدن حق در برابر حاکم ظالم و در نتیجه تحمّل شکنجه و دشنام باشد؛ بلکه وظیفه علما گوش سپردن به فرمان رسول خدا(ص) است و از آنجا که تقیّه از جمله احکامی است که جواز آن در قرآن بیان شده، بنابراین اهل بیت رسول خدا(ص) در زمانی که می‌دیدند تقیّه کردن برای پیشبرد اهداف دین بهتر است، به حکم قرآن تقیّه می‌نمودند؛ چراکه در بسیاری از مواقع با تقیّه است که می‌شود معارف دین حقیقی را از معرض نابودی حفظ کرد و برای آیندگان باقی گذاشت؛ مثل آنکه رسول خدا(ص) پيش از آنکه به مدینه هجرت کند در مکه چندین سال تقیّه می‌کرد و دین خود را آشکار نمی‌نمود و به طور پنهانی به تبلیغ آن می‌پرداخت.<br /> <br /> == ۲۸. فلسفه تعيين امام و ضرورت نداشتن وجود امام معصوم در همه مکان‌ها ==<br /> <br /> == پرسش ۲۸ ==<br /> <br /> از دیدگاه شیعه تعیین امام معصوم به خاطر آن واجب است که ظلم و شرّ از بین برود و در همه جا عدالت برقرار شود.<br /> <br /> سؤال اینجاست که آیا شما می‌گویید که در هر شهر و آبادی معصومی بوده است که ظلم را از مردم دور می‌کرده است یا نه؟! اگر بگویید در هر شهر و آبادی معصومی بوده است، به شما گفته می‌شود: این گزافه‌گویی آشکاری است؛ آیا در شهرهای کفار و مشرکان و اهل کتاب هم معصومی هست و آیا در شام پیش معاویه معصومی بوده است؟ و اگر بگویید: ما می‌گوییم معصوم یکی است، اما در سایر شهرها و آبادی‌ها جانشینانی دارد، به شما گفته می‌شود در همه آبادی‌ها و شهرها نایب دارد یا در بعضی شهرها؟ اگر بگویید در همه شهرها جانشین و نایب دارد این گزافه‌گویی و سخن بی‌جایی است و اگر بگویید فقط در بعضی جاها جانشین دارد، به شما گفته می‌شود: همه آبادی‌ها به صورت یکسان به معصوم نیاز دارند پس چرا شما بین آبادی‌ها فرق می‌گذارید؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> از دیدگاه شیعه تعیین امام معصوم به خاطر این است که باید در هر زمانی حجتی از طرف خداوند باشد که هدایت را برای مردم بیان کند و آنها را از باطل دور کند تا هرکس طالب هدایت باشد هدایت گردد و روز قیامت مردم حجتی نزد خداوند نداشته باشند که بگویند:<br /> <br /> (رَبَّنا لَولَا أرسَلتَ إلَینَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیاتِكَ مِن قَبلِ أن نَذِلَّ وَ نَخزَی)؛&lt;ref&gt;طه: ۱۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پروردگارا چرا برای ما فرستاده‌ای نفرستادی تا پیش از آنکه خوار و رسوا شویم از آیات و نشانه‌های تو پیروی کنیم؟!‌<br /> <br /> به علاوه درست است که در هر شهر و آبادی معصومی وجود نداشته، ولی معصومین معارف و احکام و مسائل را برای اصحابشان بیان می‌کردند و اصحاب ائمه(ع) نیز با نوشتن کلام معصوم و نسخه‌برداری از آن معارف را برای دیگر مردم بیان می‌کردند؛ به همین دلیل احادیث اهل بیت از مناطق مختلف به دست ما رسيده است؛ مثلاً کلینی، صاحب کتاب '''''الکافی،''''' در بغداد بوده و شیخ صدوق، صاحب کتاب '''''من لا یحضره الفقیه،''''' در قم بوده است. همچنین بعضی از اصحاب ائمه با رفتن به شهرهای مختلف کلام امام را تبلیغ می‌کردند و به سایر مردم می‌رساندند و به این وسیله خداوند حجت خویش را بر همه بندگان تمام کرد.<br /> <br /> به علاوه اگر اشکال پرسشگر درست باشد، این اشکال به پیامبر نیز وارد خواهد بود؛ چراکه خداوند در قرآن می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ إن مِن أمَّةٍ إلّا خَلا فِیهَا نَذِیرٌ)،<br /> <br /> «هیچ امّتی نیست مگر اینکه انذاردهنده‌ای در آن قرار داده شده».&lt;ref&gt;فاطر: ۲۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بي‌ترديد رسول خدا(ص) آخرین فرستاده الهی است که در سرزمین حجاز زندگی می‌کرد و تنها می‌توانست مردم حجاز را انذار دهد. پس آیا دیگر امّت‌ها، مثل سرزمین روم و ایران، انذاردهنده‌ای داشتند یا نه؟ اگر بگویید انذاردهنده‌ای نداشتند که قرآن را رد کرده‌ايد و اگر بگویید پیامبران دیگری در آن سرزمین‌ها وجود داشتند که مردم را انذار می‌دادند، دراين‌صورت منکر خاتمیّت رسالت رسول خدا شده‌اید. بنابراین ناچاريد بگویید که رسول خدا(ص) تنها انذاردهنده بود که یا به سرزمین‌های مختلف نائب می‌فرستاد یا اینکه معارف و احکام را برای اصحابش بیان می‌کرد و آنها را برای تبلیغ به دیگر سرزمین‌ها می‌فرستاد. ائمه(ع) نیز به سیره و روش رسول خدا(ص) عمل می‌کردند.<br /> <br /> == ۲۹. مسئله فدک و ارث نبردن زنان از زمين ==<br /> <br /> == پرسش ۲۹ ==<br /> <br /> الکلینی در الکافی باب مستقلی به این عنوان آورده است: «زنان از زمین ارث نمی‌برند» و در این مورد از ابی‌جعفر(ع) روایت کرده است که گفت: '''«النّساء لا يرثن من الأرض ولا من العقار شيئاً»؛''' «زنان از زمین سهمیه ارث ندارند».&lt;ref&gt;ر.ک: کليني، ''فروع الکافي''، ج۷، ص۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طوسی در ''تهذیب'' از مسیر نقل کرده است(ع) '''«سألت أبا عبد الله'''(ع) '''عن النساء ما لهن من الميراث؟ فقال: لهن قيمة الطوب والبناء والخشب والقصب فأما الأرض''' '''والعقار فلا ميراث لهن فيهما»'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt; «از أباعبدالله(ع) در مورد حق ارث زنان پرسیدم، او گفت(ع) قیمت خشت &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; بنا &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; چوب &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; نی به زنان داده می‌شود، ولی از زمین ارث نمی‌برند».<br /> <br /> محمّد بن مسلم از ابی‌جعفر(ع) روایت است که گفت: «'''النّساء لا يرثن من الأرض ولا من العقار شيئاً»؛''' «زنان از زمین ارث نمی‌برند».<br /> <br /> عبدالملک بن اعین از ابوجعفر یا از ابوعبدالله(ع) روایت می‌کند که گفت: '''«ليس للنساء من الدور والعقار شيئًا»؛''' «زنان از خانه، ملك &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; زمین سهمیه ارث ندارند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;''طوسي، تهذيب الاحکام''، ج۹، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این روایت فاطمه یا کسی دیگر استثنا نشده است. پس بنابراین طبق روایات مذهب شیعه فاطمه حق ندارد خواهان ارث از پیامبر(ص) باشد.<br /> <br /> همچنین همه دارایی‌های پیامبر از آن امام است؛ محمد بن یحیی از احمد بن محمد و از عمرو بن شمر، از جابر از ابی‌جعفر(ع) روایت می‌کند که گفت: پیامبر خدا(ص) فرمود:<br /> <br /> خلق الله آدم وأقطعه الدّنيا قطيعة، فما كان لآدم(ع) فلرسول الله(ص) وما كان لرسول الله فهو للأئمة من آل محمد.&lt;ref&gt;کليني، ''اصول الکافي''، ج۱، ص۴۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند آدم را آفرید و دنیا را به عنوان ملک به او داد. پس آنچه از آدم(ع) بوده است به پیامبر خدا تعلق دارد و آنچه از آنِ پیامبر خداست به ائمه آل محمد تعلق دارد.<br /> <br /> طبق عقیده شیعه اولین امام بعد از پیامبر خدا علی است، بنابراین علی به مطالبه زمین فدک مستحق‌تر است نه فاطمه و علی چنین نکرد؛ بلکه او گفت: '''«اگر بخواهم، راه رسیدن به عسل ناب و گندم و پارچه‌های ابریشمی را بلدم، ولی هرگز چنین نیست که هوای نفس من بر من غالب آید و آز و طمع مرا به انتخاب خوراکی‌ها بکشاند. درحالی‌که شاید در حجاز و یمامه افرادی هستند که یک تکه نان گیرشان نمی‌آید و هرگز سیر نشده‌اند»'''.&lt;ref&gt;نهج البلاغة، ج۱، ص۲۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> احادیثی که پرسشگر در مورد ارث بردن زن ذکر کرد،‌ مربوط به ارث بردن زن از شوهر است نه ارث بردن زن از پدرش؛ چراکه محدثان مثل کلینی در باب '''«أنّ النّساء لا یرثن من العقار شیئا&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;،''' که پرسشگر به آن استناد کرده،‌ چنین روایت کرده‌اند: «امام باقر(ع) فرمود: زن از آنچه شوهرش به جا می‌گذارد، از آبادی و خانه و سلاح و چهارپا، ارث نمی‌برد».&lt;ref&gt;... عن زرارة، عن أبي‌جعفر''(ع)'': «أنّ المرأة لا ترث ممّا ترک زوجها من القري و الدّور و السّلاح و الدّوابّ شيئا...». (الکافي، ج۷، ص۱۲۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه روایات این باب در مورد این مطلب است که زن از کدام‌ یک از دارایی‌های شوهرش ارث می‌برد و از کدام یک ارث نمی‌برد و ربطی به ارث بردن زن از پدرش ندارد که با استناد به آن گفته شود حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; نیز فدک را از پیامبر به ارث نمی‌برد.<br /> <br /> به علاوه فدک را رسول خدا(ص) در زمان حیات خویش به دخترش حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; بخشید و ابوبکر پس از تصدي خلافت آن را نیز تصاحب کرد. در حقیقت فدک ارث نبود؛ ارث آن است که پس از مرگ پدر به فرزند برسد نه آنکه پدری در زمان حیاتش مِلک خویش را به دخترش هدیه دهد.<br /> <br /> در روایات متواتر شیعه و اهل سنت وارد شده که وقتی آیه: ('''آتِ ذَا القُربَی حَقَّهُ''')؛ «حق نزدیکان را بپرداز&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;إسراء: ۲۶.&lt;/ref&gt; نازل شد پیامبر(ص) حضرت زهرا‌&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; را خواست و فدک را به ایشان هدیه داد و فرمود ذی‌القربی که خداوند در آیه مذکور فرموده حضرت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; است و حقّش نیز فدک است. در نتیجه پیامبر فدک را در زمان حیاتش به حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; هدیه داد، نه اینکه حضرت زهرا فدک را پس از شهادت پیامبر(ص) به ارث برده باشد. اینک به ذکر نمونه‌ای از روایات شیعه و سنی در این باره می‌پردازیم:<br /> <br /> نمونه‌ای از روایات اهل سنت:<br /> <br /> ابویعلی الموصلی روایت کرده است: «ابوسعید گفت: وقتی این آیه (و نزدیکان حقّشان را بده) نازل شد، پیامبر(ص) فاطمه را صدا زد و فدک را به او عطا کرد».&lt;ref&gt;... عن أبي‌سعيد قال: لمّا نزلت هذه الآية ('''وَآتِ ذَا القُربَى حَقَّهُ''') دعا النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم فاطمة وأعطاها فدك. (أبي‌يعلي الموصلي، ''مسند''، ج۲، ص۳۳۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر مفسّران و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را با اسانید مختلف در کتب خود روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;جرجاني، ''الکامل''، ج۵، ص۱۹۰؛ ابن مردويه اصفهاني، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''، ص۱۹۶؛ ر.ک:‌ حاکم حسکاني، شواهد التنزيل، ج۱، ص۴۳۸ ـ ۴۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نمونه‌ای از روایات شیعه:<br /> <br /> محمّد بن مسعود عیّاشی در تفسیر خود ذیل آیه ('''وَ آتِ ذَا القُربَی حَقَّهُ''')&lt;ref&gt;إسراء: ۲۶&lt;/ref&gt; حدود شش حدیث نقل کرده است که پس از نزول این آیه رسول خدا(ص) به دستور خداوند فدک را به حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; عطا کرد که به ذکر یک حدیث بسنده می‌کنیم:<br /> <br /> امام صادق(ع) فرمود: وقتی آیه (به نزدیکان و مسکین حقّشان را بده) نازل شد، رسول خدا(ص) فرمود: «ای جبرئیل مسکین را شناختم، پس مراد از نزدیکان چه کسانی هستند»؟ جبرئیل عرضه داشت: «آنها نزدیکان شما هستند». پس رسول خدا حسن و حسین و فاطمه را صدا زد و فرمود: «خداوند به من دستور داده که از فیء، که نصیب من کرده، به شما عطا کنم؛ فرموده فدک را به شما عطا کنم».&lt;ref&gt;... يا جبرئيل قد عرفت المسكين، فمن ذوي القربي؟ قال: هم أقاربك، فدعا حسنا و حسينا و فاطمة، فقال: إنّ ربّي أمرني أن أعطيكم مما أفاء عليّ، قال أعطيتكم فدك‏». (عياشي، ''تفسير العياشي''، ج۲، ص۲۸۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر مفسّران و محدثان شیعه نیز این حدیث را با اسانید مختلف در کتب خود ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;القمي، تفسير القمي، ج۲، ص۱۵۵ ـ ۱۵۹؛ تفسير فرات الکوفي، ص۲۳۹، ۲۴۰، ۳۲۲ و ۳۲۳؛ قاضي نعمان مغربي، ''دعائم الإسلام''، ج۱، ص۳۸۵؛ اربلي، کشف الغمّة في معرفة الأئمّة، ج۱، ص۴۷۶؛ تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ص۴۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما آنکه پرسشگر گفت: «چون شیعه معتقد است همه دارایی‌های پیامبر(ص) پس از ایشان برای امام معصوم است پس حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) باید فدک را طلب می‌کرد نه حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;، درحالی‌که علی بن ابی‌طالب(ع) آن را مطالبه نکرد»! در پاسخ می‌گوییم:<br /> <br /> دارایی‌های پیامبر(ص) دو قسم است: یک قسم دارایی‌های شخصی ایشان است که مثل دارایی‌های سایر مردم به ارث می‌رسد و قسم دیگر دارایی‌هایی است که نشانه‌های نبوّت و امامت هستند که به وصیّ و خلیفه ایشان امیرالمؤمنین(ع) می‌رسد، و فدک جزء هیچ کدام از این دارایی‌ها نبود؛ چرا که پیامبر(ص) در زمان حیاتش آن را به دخترش حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; هدیه کردند.<br /> <br /> البته شیعه معتقد است که حضرت امیرالمؤمنین(ع) برای دفاع از حق حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; شهادت داد که فدک را پیامبر(ص) به حضرت زهرا بخشیده است و از حق دختر پیامبر دفاع کرد. غیر از امیرالمؤمنین(ع) امّ ایمن نیز شهادت داد که رسول خدا(ص) در زمان حیاتش فدک را به حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; بخشید؛ ام ایمن همان زنی است که پیامبر او را از زنان بهشتی معرّفی کرد. ولی ابوبکر شهادت امیرالمؤمنین(ع) و امّ ایمن&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; را ردّ کرد؛ آن هم به این ادّعا که امیرالمؤمنین(ع) یکی از طرفین دعواست و امّ ایمن نیز زن است و شهادت زنان فایده ندارد. درحالی‌که خداوند در آیه تطهیر حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) را معصوم معرفی می‌کند و معصوم هیچ وقت دروغ نمی‌گوید.&lt;ref&gt;قمي، ''تفسير القمي''، ج۲، ص۱۵۵ ـ ۱۵۹؛ طبري شيعي، ''دلائل الإمامة''، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر از نهج‌البلاغه حدیثی ذکر کرد که امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «اگر بخواهم راه رسیدن به عسل ناب و... را می‌دانم ولی هرگز هوای نفس من بر من غالب نمی‌آید و طمع مرا به انتخاب خوراکی‌ نمی‌کشاند»، وي با نقل این حدیث خواست که مطالبه فدک از طرف امیرالمؤمنین(ع) را طمع در مال دنیا به حساب آورد و به همین دلیل حضرت فدک را مطالبه نکرد.<br /> <br /> در پاسخ می‌گوییم: حضرت در مال دنیا طمع نداشت، ولی مطالبه فدک به هیچ وجه طمع کردن در دنیا نیست؛ چون پس گرفتن مِلک دختر رسول خدا(ص) پس گرفتن حق ايشان از حاکم و خليفه وقت است.<br /> <br /> == ۳۰. رفتار دوگانه ابوبکر و امام علي(ع) با مرتدان ==<br /> <br /> == پرسش ۳۰ ==<br /> <br /> ابوبکر با مرتدین جنگید و گفت: اگر از دادن زانوبند شتری که در زمان پیامبر(ص) آن را به ایشان می‌دادند ابا ورزند، با آنها خواهم جنگید و شیعه می‌گویند علی از ترس اینکه مردم مرتد می‌شوند قرآنی را که پیامبر به او املا کرده بود و او آن را نوشته بود بیرون نیاورد! درحالی‌که او خلیفه بود و طبق ادعّای شیعه از سوی خدا کمک می‌شد و دارای صفاتی آن چنانی بود؛ اما با وجود این از ترس اینکه مردم مرتد می‌شوند قرآن را بیرون نمی‌آورد و راضی می‌شود که مردم در گمراهی بمانند و ابوبکر با مرتدان به خاطر یک زانوبند می‌جنگد!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این چنین نیست که ابوبکر با مرتدین جنگیده باشد، بلکه بسیاری از کسانی که ابوبکر با آنها با عنوان مرتد جنگید، مسلمانانی بودند که امیرالمؤمنین(ع) را خلیفه رسول خدا(ص) می‌دانستند‌ مثل قبیله مالک بن نویره که چون ابوبکر را خلیفه پیامبر(ص) نمی‌دانستند زکاتشان را به او ندادند. ابوبکر نیز به همین دلیل خالد بن ولید را به سوي آنها روانه کرد. خالد رئیس قبیله آنها را، که مالک بن نویره نام داشت، کشت و در همان شب با همسر او زنا کرد. پس از این جریان وقتی حتی عمر نیز از ابوبکر خواست که بر خالد بن ولید حدّ جاری کند ابوبکر سخن او را نپذيرفت و خالد بن ولید را شمشیر خداوند خواند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۳ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما بر خلاف ادعای پرسشگر امیرالمؤمنین(ع) قرآنی که جمع‌آوری کرده بود را بر مردم عرضه کرد. ولی ابوبکر و عمر و پیروانشان از آن روی برگرداندند و گفتند: «ما نیازی به آن نداریم». حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) نیز بعد از اتمام حجت، آن قرآن را مخفی کرد و آن را برای جانشینان خود ذخیره نمود.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۳۱. اقدام امام علي(ع) براي تصدي خلافت ==<br /> <br /> == پرسش ۳۱ ==<br /> <br /> شیعه و اهل سنت همه بر این اجماع دارند که علی چنان شجاع و دلیری بود که کسی به گرد پای او نمی‌رسید و او در راه خدا از ملامت هیچ ملامت‌کننده‌ای نمی‌ترسید و از آغاز زندگی‌اش تا وقتی که به دست ابن ملجم کشته شد یک لحظه این شجاعت از او جدا نگردید و شیعه اعلام می‌کند که علی جانشین بلافصل پیامبر است.<br /> <br /> آیا پس از وفات پیامبر(ص) شجاعت علی تمام شد و به خاطر این با ابوبکر بیعت کرد؟ و سپس بعد از او با عمر فاروق بیعت کرد؟! و سپس بعد از عمر بلافاصله با عثمان بن عفان بیعت کرد؟! آیا نمی‌توانست که حتی برای یک بار بالای منبر پیامبر(ص) برود و با صدای بلند اعلام کند که خلافت از او غصب شده است و او از دیگران به آن سزاوارتر است چون او وصی پیامبر است؟! چرا علی با اینکه فردی شجاع و دلیر بود و یاوران و دوستداران زیادی هم داشت چنین نکرد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه نیز معتقد است که پس از رسول خدا(ص) هیچ کس در شجاعت به پای امیرالمؤمنین(ع) نمی‌رسید، ولی امیرالمؤمنین(ع) به هیچ وجه از روی اختیار با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت نکرد. ایشان را با تهدید به قتل به این کار واداشتند و از آنجا که حضرت(ع) یاوری نداشت، برای حفظ جان اهل بیت و شیعیان اندکش تقیّه کرد و به اجبار با آنها بیعت نمود؛ همان‌طور که رسول خدا(ص) ایشان را مأمور به صبر نموده بود.&lt;ref&gt;پيش‌تر در پاسخ پرسش دوّم اين مطالب را با ذکر منبع بيان کرديم و حکمت اين دستور رسول خدا&lt;sym&gt;۶&lt;/sym&gt; را ذکر نموديم.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اما حضرت امیرالمؤمنین(ع) همواره حقانیت خویش و بطلان خلافت خلفا&lt;br /&gt;<br /> را تذکر می‌داد. چگونه پرسشگر ادّعا می‌کند که حضرت در طول زندگی خویش علیه خلفا سخنی نگفت؟!. خطبه شقشقیّه سندي است برحق خواهي و حق طلبي اميرالمؤمنين در موضوع خلافت.<br /> <br /> شیخ طوسی به نمونه ديگري از اعتراض علي بن ابي‌طالب(ع) اشاره کرده، روایت مي‌کند:<br /> <br /> وقتی آن قوم برای مشورت و صحبت بر سر خلافت جمع شدند، عبدالرحمان بن عوف با هرکدام از اهل مجلس جداگانه صحبت کرد. سپس به علی بن ابی‌طالب(ع) گفت: «عهد و پیمان خداوند بر تو باشد که اگر ولیّ امر شدی به کتاب خدا و سنت پیامبرش و سیره ابوبکر و عمر عمل کنی»! حضرت علی(ع) فرمود: «عهد و پیمان خدا بر من باشد که اگر ولیّ امر شدم به کتاب خدا و سنت پیامبرش عمل کنم». عبدالرحمان همان سخنش که به علی بن ابی‌طالب(ع) گفته بود را به عثمان گفت و عثمان جواب داد: «قبول است». عبدالرحمان سخن خود را به هرکدام از علی بن ابی‌طالب و عثمان سه بار تکرار کرد، در هر سه بار علی بن ابی‌طالب(ع) همان جواب را می‌داد و عثمان جواب می‌داد: «قبول است». به همین خاطر عبدالرحمان بن عوف با عثمان بیعت کرد.&lt;ref&gt;'''... أنّ القوم حين اجتمعوا للشورى فقالوا فيها، و ناجى عبدالرحمن رجلا منهم على حدة، ثم قال لعلي'''''(ع)'': '''عليك عهد الله و ميثاقه...''' (شيخ طوسي''&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;''، ''امالي،'' ص۷۰۹؛ و به مضمون آن: امالي شيخ طوسي&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ص۵۵۶؛ ابوالصّلاح حلبي، ''تقريب المعارف''، ص۳۵۰ و ۳۵۱؛ طبري آملي، ''المسترشد في إمامة علي بن أبي‌طالب''، ص۳۶۵)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس طبق عقیده شیعه امیرالمؤمنین(ع) اصرار داشت که همیشه مخالفت خود با ابوبکر و عمر را آشکار کند؛ تا جايي که به خاطر آن حکومت را نیز از دست داد.<br /> <br /> == ۳۲. اثبات عصمت و امامت بقيه امامان‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۳۲ ==<br /> <br /> حدیث کسا شامل چهار نفر از خانواده علی می‌شود که تطهیر شامل آنها می‌گردد.&lt;ref&gt;آن چهار نفر چنان‌كه گذشت علي و فاطمه و حسن و حسين هستند.&lt;/ref&gt; پس دلیل شامل کردن دیگران در تطهیر و عصمت چیست؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آیه تطهیر شامل پنج نفر یعنی پیامبر و حضرت علی بن ابی‌طالب و حضرت زهرا و حسنین(ع) می‌شود و همین پنج نفر به عصمت و امامت دیگر ائمّه(ع) تصریح کرده‌اند. حتی اگر کسانی که آیه تطهیر در حق آنها نازل شده به عصمت امامان پس از خود تصریح نکرده بودند، عصمت جمیع امامان و جانشینان رسول خدا(ص) ثابت بود؛ چراکه امامت با معجزه و تصریح رسول خدا(ص) و تصریح امام قبلی ثابت می‌شود.<br /> <br /> امام از طرف خداوند برای هدایت مردم فرستاده شده و اگر معصوم نباشد صدور خطا و گناه از او محال نيست. پس چگونه مردم می‌توانند از او اطاعت کنند، درحالی‌که احتمال دارد به خاطر نداشتن عصمت، دستورات خداوند را به طور نادرست برای مردم بیان کند!&lt;ref&gt;براي مشاهده معجزات ائمه(ع) بر اثبات امامتشان و تصريح رسول خدا(ص) به اسامي ائمه(ع) به کتاب إثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات تأليف شيخ حرّ عاملي(رض) رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == ۳۳. انتساب امام صادق‌(ع) به ابوبکر ==<br /> <br /> == پرسش ۳۳ ==<br /> <br /> شیعه از امام جعفر صادق ـ که به پندار آنها مؤسس مذهب جعفری است ـ روایت می‌کنند که او با افتخار می‌گفت: '''«ابوبکر دو بار مرا زاده است»؛'''&lt;ref&gt;الأربلي، ''کشف الغمة''، ج، ص&lt;sym&gt;۳۷۴&lt;/sym&gt;.&lt;/ref&gt; چون نسب جعفر صادق از دو طریق به ابوبکر می‌رسد: اوّل از طریق مادرش فاطمه بنت قاسم بن محمد ابن ابی‌بکر، و دوم از طریق مادربزرگش اسماء بنت عبدالرحمان بن ابی‌بکر (اسما مادر فاطمه بنت قاسم بن محمد بن ابی‌بکر است). سپس می‌بینیم که شیعه روایت‌های دروغینی از امام صادق نقل مي‌کنند که او جدّش ابوبکر را مذمت مي‌کند!<br /> <br /> سؤال اینجاست که چگونه امام صادق از یک طرف به جدّ خود افتخار می‌کند و از طرفی به او طعنه می‌زند؟! ممكن است چنین سخنی از یک بازاری جاهل سر ‌زند، نه از امامی که شیعه او را فقیه‌ترین و پرهیزگارترین فرد دورانش می‌شمارند و هرگز کسی او را مجبور نکرده که کسی را بستايد یا مذمت کند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> امام صادق(ع) هرگز به ابوبکر بن ابی‌قحافه افتخار نکرده است و اگر قرار باشد ایشان به یکی از اجدادش افتخار کند، افتخار کردن به رسول خدا(ص) سزاوارتر است. روایتی که پرسشگر از کتاب ''کشف الغمّة'' نقل کرد از کتب اهل سنت نقل شده و از روایات شیعه نیست. در پاسخ پرسش ششم بیان کردیم که علی بن عیسی اربلی در مقدمه کتاب ''کشف الغمّه'' چنین گوید: «غالبا روایت کتابم را از کتب اهل سنت گرفته‌ام تا برای آنها نیز حجت باشد و مورد قبول همه قرار گیرد». اربلی هنگام نقل حدیث مذکور تصریح کرده که این حدیث را از جنابذی حنبلی نقل می‌کند؛ یعنی از یکی از علمای اهل سنت که حنبلی‌مذهب بوده است. در نتیجه این حدیث را اهل سنت نقل کرده‌اند و پرسشگر نمی‌تواند به وسیله آن علیه شیعه احتجاج کند و این حدیث بیانگر مذهب شیعه یا عقائد ائمّه(ع) نیست.<br /> <br /> برای پی بردن به نظر امام صادق(ع) درباره ابوبکر بن ابی‌قحافه باید جمیع احادیث ایشان را بررسی کرد. در این صورت آیا تنها یک روایت مرسل و بدون سند، که از مخالفان امام صادق(ع) نقل شده و به ایشان نسبت داده‌اند، مي‌تواند بیانگر عقیده امام صادق(ع) در مورد ابوبکر بن ابی‌قحافه باشد؟!<br /> <br /> به علاوه شیعه معتقد نیست که امام صادق(ع) مؤسّس مذهب تشیع است، بلکه مذهب حق تشیع را رسول خدا(ص) در غدیر خمّ، که پیروی از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را واجب کرد و ایشان را جانشین خود نمود تأسيس کرد؛ چرا که شیعه به معنای پیرو و تبعیت کننده است.<br /> <br /> == ۳۴. ارتباط فتح بيت‌المقدس با حقانيت مذهب ==<br /> <br /> == پرسش ۳۴ ==<br /> <br /> مسجدالاقصی در زمان عمر آزاد شد. سپس در زمان رهبر سنی‌مذهب، صلاح‌الدین ایوبّی;، آزاد گردید. شیعه چه دستاوردهایی در طول تاریخ داشته‌اند؟! آیا یک وجب از زمین را فتح کرده‌اند و آیا دشمنی از دشمنان اسلام و مسلمانان را عقب رانده‌اند؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آزاد شدن مسجدالأقصی در زمان عمر بن الخطاب و صلاح‌الدّین ایّوبی دلیل بر حقانیت آنها نمی‌شود و آزاد نشدن مکانی به دست شیعه نیز دلیل بر بطلان آنها نيست. اگر این چنین بود باید تمام پادشاهان جور، که برای گسترش قدرت خود کشورگشایی و قتل و غارت مي‌کنند بر حق باشند. حقانیت یا بطلان گروهی با نص خداوند در قرآن و تفسیر رسول خدا(ص) مشخّص می‌شود.<br /> <br /> هنر شیعه این بوده که توانسته در طول تاريخ حکومت‌های ظالمانه دشمنان&lt;br /&gt;<br /> اهل بیت(ع) حقیقت را حفظ کند و برای آیندگان به ارمغان گذارد تا هرکس طالب هدایت است، هدایت شود.<br /> <br /> همچنین اگر مسجدالأقصی به دست عمر بن الخطاب فتح شد، خانه کعبه که افضل از مسجدالأقصی است به دست با کفایت امیرالمؤمنین(ع) فتح شد و بت‌های آن را با رفتن بر روی شانه‌های رسول خدا(ص) شکست و نابود کرد. همچنين اگر شخصی تصدي حکومت را برعهده گرفت و سپس در این منصب فتوحاتی نموده، این فتوحات فضیلتی برای او نیست، بلکه وزر و وبال اوست. همچنین صلاح‌الدّین ایوبی مسلمانان را قتل عام می‌کرد؛ ولی با وجود این پرسشگر به نيکي از وي ياد مي‌کند!<br /> <br /> == ۳۵. ارتباط امام علي بن ابيطالب(ع) با عمر بن خطاب ==<br /> <br /> == پرسش ۳۵ ==<br /> <br /> شيعيان ادعا می‌کنند که عمر با علی دشمن بوده است، اما می‌بينیم که عمر وقتی برای تحویل گرفتن کلیدهای بیت المقدس می‌رود علی را در مدینه جانشین خود مي‌کند!&lt;ref&gt;ابن اثير، البداية والنهاية، ج۷، ص۵۷.&lt;/ref&gt; با اینکه اگر کوچک‌ترین مشکلی برای عمر پیش بیاید علی خلیفه خواهد شد! پس این دشمنی کجاست؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> چنین مطلبی در هیچ یک از منابع شیعه ذکر نشده و حتی نزد علمای اهل سنت نیز پذيرفته نیست؛ چرا که نقل کننده آن، یعنی سیف بن عمر، از بزرگترین جعل کنندگان و دروغگویان است؛ براي مثال ابی الحجّاج یوسف المزّی نوشته است:<br /> <br /> سیف بن عمر التمیمی البرجمی ... ابوحاتم گوید: «حدیثِ سیف بن عمیره متروک است و حدیثش شبیه حدیث واقدی می‌ماند» و ابوداوود گوید: «او هیچ نیست». و نسائی و دار قطنی گویند: «او ضعیف است» و ابواحمد بن عدی گوید: «بعضی از احادیثش مشهور است ولی عموم احادیثش منکر است و تبعیت نمی‌شود و او به ضعف نزدیک‌تر است تا به راستگویی» و ابوحاتم بن حبّان گوید: «او احادیث جعلی را از اشخاص راستگو نقل می‌کند» و گوید: «گفته‌اند او حدیث جعل می‌کند».&lt;ref&gt;.…قال أبوحاتم: متروك الحديث يشبه حديثه حديث الواقدي. و قال أبوداود: ليس بشئ. و قال النّسائي و الدّارقطني: ضعيف... (مزي، ''تهذيب الکمال''، ج۱۲، ص۳۲۴ ـ ۳۲۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز سیف بن عمیر را کذّاب و جعل کننده حدیث خوانده‌اند.&lt;ref&gt;ابن حجر، ''تهذيب التّهذيب''، ج۴، ص۲۵۹ و ۲۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۳۶.‌شرايط محل سجده در نماز ==<br /> <br /> == پرسش ۳۶ ==<br /> <br /> علمای شیعه معتقدند اعضاي سجده در نماز هشت عضو است، (پیشانی، بینی، کف دودست، زانوها و پاها) و این اعضا باید در هنگام سجده با زمین در تماس باشند. همچنین معتقدند واجب است سجده بر چیزی غیر خوراکی و پوشیدنی باشد و به این دلیل پیشانی‌شان را بر خاک (مهر) می‌گذارند. پس چرا زیر تمام اعضای سجده کمی خاک قرار نمی‌دهند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اهل بیت(ع) در احادیث بیان کرده‌اند که لازم است انسان بر زمین یا چیزی که از زمین می‌روید سجده کند،&lt;ref&gt;کليني(رض)، ''الکافي''، ج۳، ص۳۳۰ چنين نقل کرده است: ...قال أبوعبدالله''(ع)'': «لا تسجد إلّا علي الأرض أو ما أنبتت الأرض إلّا القطن و الكتان‏».&lt;/ref&gt; ولی لازم ندانسته‌اند که جمیع اعضای سجده باید روی زمین یا چیزی که از زمین می‌روید قرار گیرد؛ به همین دلیل لازم نیست که جمیع اعضای سجده روی خاک قرار گیرد و فقط پیشانی کافی است.<br /> <br /> == ۳۷. چگونگي قضاوت و حکمراني حضرت مهدي‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۳۷ ==<br /> <br /> شیعه می‌گویند مهدی‌شان وقتی ظهور می‌کند طبق حکم آل داوود فرمانروایی مي‌کند! پس شریعت محمد(ص)، که نسخ‌کننده همه شریعت‌هاست، کجاست؟! در شريعت محمد(ص) نص بر اين است كه بايد با دلائل و براهين قضاوت كرد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این چنین نیست که دین اسلام جمیع احکام ادیان گذشته را نسخ و باطل کرده باشد؛ بلکه بسیاری از احکام ادیان گذشته را تأیید کرده است؛ مثل روزه که خداوند در قرآن تصریح کرده که ادیان گذشته نیز به گرفتن روزه موظّف بوده‌اند:&lt;ref&gt;بقره: ۱۸۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون)؛<br /> <br /> ای کسانی که ایمان آوردید بر شما نیز روزه گرفتن نوشته شد [و تکلیف گردید] همان‌طور که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد تا شاید [از خدا] بترسید.<br /> <br /> بنابراين قضاوت کردن به حقیقت امر، که روش قضاوت کردن حضرت داوود بود، نیز از جمله احکامی است که نسخ نشده و حضرت صاحب الزّمان(ع) پس از ظهورش به دستور خداوند این چنین قضاوت خواهد کرد. در واقع در شریعت پیامبر(ص) نص وارد شده که باید با دلائل و براهین قضاوت کرد، ولی امامان شیعه بیان کرده‌اند که این حکم را خداوند تا زمان ظهور حضرت مهدی(ع) مقرّر کرده و پس از ظهور ایشان مدّت زمانی که خداوند برای عمل کردن به این حکم مقرّر نموده بود به پایان می‌رسد و حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; برای گسترش عدل و ریشه‌کن کردن ظلم طبق قضاوت حضرت داوود به حقیقت و باطن قضاوت خواهد کرد.<br /> <br /> == ۳۸. چگونگي تعامل حضرت مهدي‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; با مخالفان ==<br /> <br /> == پرسش ۳۸ ==<br /> <br /> چرا وقتی مهدی ظهور می‌کند با یهودیان و مسیحیان از در صلح و آشتی در می‌آید و عرب‌ها و قریش را به قتل می‌رساند؟! آیا محمد از قریش و عرب نیست و همچنین طبق گفته خودتان آيا ائمه چنین نیستند؟! يعني از عرب نيستند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آنچه پرسشگر بیان کرد کاملاً غلط است. شیعه معتقد است وقتی حضرت مهدی صاحب الزّمان(ع) ظهور می‌کند جمیع مردم را به اسلام حقیقی، یعنی شهادت به توحید و رسالت پیامبر(ص) و ولایت امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصوم ایشان دعوت می‌کند؛ هرکس قبول کند هدایت یافته و هرکس در مقابل حق تسلیم نشود، به دست حضرت و یارانش کشته می‌شود؛ چه مسیحی و یهودی باشد و چه عرب و عجم.<br /> <br /> حتی اگر سخن پرسشگر درست باشد و حضرت با یهودیان و مسیحیان از در صلح و آشتی در آید و عرب را قتل عام کند، باز اشکالی به ایشان وارد نیست؛ چرا که وقتی معتقدیم ایشان جانشین رسول خدا(ص) و ولیّ خداست، پس جمیع افعالش به دستور خداوند است و از نزد خود کاری انجام نمی‌دهد.<br /> <br /> == ۳۹. کيفيت تولّد امامان‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۳۹ ==<br /> <br /> شيعيان معتقدند که ائمه در پهلوی مادرانشان هستند و از ران راست متولد می‌شوند!&lt;ref&gt;المسعودي، ''اثبات الوصية''، ص ۱۹۶.&lt;/ref&gt; آیا مگر محمد(ص)، که برترین پیامبران و والاترین انسان‌ها بود، در شکم مادرش نبود و از رحم او بیرون نیامد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> حدیثی که پرسشگر به آن استناد کرده را حسین بن حمدان خصیبی و صاحب کتاب ''اثبات الوصیّه'' به یک سند و با کمی تفاوت در مضمون نقل کرده‌اند. متن این حدیث را از کتاب '''''الهداية الکبری''''' تألیف حسین بن حمدان خصیبی، که کامل‌تر است، نقل مي‌کنيم:<br /> <br /> حکیمه دختر محمّد بن علی الجواد(ع) بر حضرت ابومحمّد امام حسن عسکری(ع) وارد می‌شد و برای ایشان دعا می‌کرد که خداوند فرزندی به ایشان عطا کند. حکیمه گفت: «بر ایشان وارد شدم و همان سخنی که می‌گفتم را گفتم و همان دعایی که می‌کردم را دوباره تکرار نمودم». حضرت فرمود: «ای عمّه، آنچه از خداوند درخواست می‌کردی که به من روزی کند در این شب به دنیا می‌آید، ‑ و آن شب، شبِ جمعه هشتم شعبان سال ۲۵۷ هجری بود ‑ پس [امشب] نزد ما افطار کن». حکیمه گفت: «ای سرور من این فرزند بزرگوار از کیست»؟ فرمود: «از نرجس ای عمّه جان». حکیمه گفت: «ای سرور من، میان کنیزان شما هیچ کس نزد من محبوب‌تر از نرجس نیست»! پس بلند شدم و بر نرجس خاتون وارد شدم. او همان‌طور که پيش‌تر با من سخن می‌گفت، سخن گفت و با من با زبان سندی صحبت کرد و من نیز با همان زبان با او صحبت کردم و بر دست‌هایش افتادم و آنها را بوسیدم». نرجس خاتون گفت: «فدایت شوم». من به او گفتم: «بلکه من و همه عالَم فدای شما شویم»! او از کار من تعجّب نمود؛ گفتم: «از کار من تعجّب می‌کنی! خداوند در این شب فرزندی که در دنیا و آخرت سیّد و سرور است را به تو عطا خواهد کرد و او سبب گشایش و راحتی مؤمنین است». نرجس خاتون از من حیا کرد. من به او نظر نمودم ولی اثر حمل و بارداری در او ندیدم. به سرورم ابومحمّد(ع) عرض کردم: «اثر حمل و بارداری در او نمی‌بینم»! ایشان تبسّم نمود و فرمود: «ما خانواده اوصیا در شکم مادرانمان حمل نمی‌شویم، بلکه در سینه آنها حمل می‌شویم و از رحم آنها بیرون نمی‌آییم، بلکه از ران راست مادرانمان بیرون می‌آییم؛ چراکه ما نور خداوند هستیم که نجاسات به آن نمی‌رسد...».&lt;ref&gt;... قال: كانت تدخل علي أبي‌محمد''(ع)'' فتدعو له أن يرزقه اللّه ولدا، و إنّها قالت: دخلت عليه فقلت له كما كنت أقول، و دعوت له كما كنت أدعو (الخصيبي، ''الهداية الکبري''، ص۳۵۵؛ ر.ک:، مسعودي، ''اثبات الوصية''، ص۲۵۷ و ۲۵۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در پاسخ به سؤال پرسشگر چنین می‌گوییم:<br /> <br /> شیعه تنها به نص صریح قرآن یا روایات قطعی امامان معصوم(ع) معتقد است، امّا مطلب مذکور در هیچ یک از کتب معتبر حدیثی شیعه وارد نشده و تنها در کتاب ''الهداية الکبری'' و همچنین ''اثبات الوصيّة''، که مؤلف آن مشخّص نیست،&lt;ref&gt;مسلّماً '''«عليّ بن الحسين مسعودي»''' صاحب کتاب '''''مروج الذّهب''''' مؤلّف کتاب '''''إثبات الوصيّة''''' نيست؛ چون هر کس با مطالعه کتاب مروج الذّهب که تأليف مسعودي است مي‌فهمد که مؤلّف اين کتاب سنّي متعصّبي است؛ چرا که دقيقاً مباني اهل سنّت و اعتقادات آنها را در اين کتاب ذکر کرده ولي با مطالعه کتاب ''إثبات الوصيّة'' به يقين خواهيد فهميد که مؤلّف آن شيعه است؛ چرا که امامت جميع ائمّه(ع)و مقامات آنان را در اين کتاب ذکر کرده است. براي تحقيق بيشتر در اين زمينه به کتاب '''«إثبات الوصيّة و مسعودي صاحب کتاب مروج الذّهب'''» تأليف: '''«سيد محمّد جواد شبيري زنجاني»''' مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt; وارد شده است. بنابراین حدیث مذکور اعتباری ندارد؛ چرا که صاحب کتاب الهداية الکبري از منحرفاني است که در مورد ائمّه(ع) غلو کرده است و این مطلب با مطالعه کتاب او به خوبی روشن می‌شود و علمای شیعه نيز به انحراف او شهادت داده‌اند؛ براي مثال نجاشی در مورد او چنین گوید: «حسین بن حمدان خصیبی جنبلانی، ابوعبدالله، مذهبش فاسد بود...».&lt;ref&gt;نجاشي، رجال النّجاشي، ص۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گذشته از آن حدیث مذکور با حدیثی که در کتب معتبر حدیثی شیعه وارد شده در تعارض است. شیخ صدوق همان حدیث را این چنین نقل کرده:<br /> <br /> محمّد بن عبدالله طهوی گوید: پس از درگذشت حضرت ابومحمّد امام حسن عسکری(ع) نزد حکيمه بنت محمّد [امام جواد](ع) رفتم تا از ایشان در مورد حجت خداوند و سرگردانی که مردم در آن به سر می‌برند و بر سر آن با هم اختلاف دارند بپرسم... حکیمه گفت: «حضرت ابوالحسن امام هادی(ع) درگذشت و حضرت ابومحمّد امام حسن عسکری(ع) در جایگاه پدرش نشست». من ایشان را نیز زیارت می‌کردم همان‌طور که پدرشان را زیارت می‌نمودم. روزی نرجس نزد من آمد تا کفش مرا از پایم دربیاورد و گفت: «ای بانوی من کفشت را به من بده»! من گفتم: «بلکه تو خانم و بانوی من هستی. به خدا قسم کفشم را به شما نمی‌دهم که آن را دربیاوری و نمی‌گذارم به من خدمت کنی، بلکه من بر روی چشمم به شما خدمت می‌کنم». امام حسن عسکری(ع) سخن مرا شنید و فرمود: «ای عمّه جان خداوند شما را پاداش خیر دهد». پس تا غروب خورشید نزد ایشان نشستم و کنیز را صدا زدم و به او گفتم: لباس مرا بیاورد تا بروم. حضرت(ع) فرمود: «نه ای عمّه جان، امشب نزد ما در خانه بمان که امشب همان فرزندی که نزد خداوند عزّ و جلّ کرامت دارد و خداوند به وسیله او زمین را بعد از مرگش زنده می‌کند به دنیا خواهد آمد». گفتم: «این فرزند از چه کسی به دنیا خواهد آمد درحالی‌که من اثر بارداری در نرجس نمی‌بینم»؟! فرمود: «از نرجس به دنیا می‌آید نه از زن دیگر»! حکیمه گوید: پس نزد نرجس رفتم و او را پس و پیش کردم، ولی اثر حمل و بارداری در او ندیدم! نزد حضرت(ع) برگشتم و آنچه انجام دادم را به ایشان خبر دادم. حضرت تبسّم نمود و به من فرمود: «هنگام فجر (وقت نماز صبح) اثر بارداریِ نرجس بر شما آشکار خواهد شد؛ چراکه مَثَل او مَثَل مادر موسی(ع) است که اثر بارداری او ظاهر نشد و هیچ‌کس تا زمان به دنیا آمدن حضرت موسی(ع) ندانست که او باردار است؛ چراکه فرعون در طلب حضرت موسی(ع) شکم زنان حامله را می‌شکافت و این فرزند نظیر حضرت موسی(ع) است...».&lt;ref&gt;... قال: قصدت حكيمة بنت محمّد''(ع)'' بعد مضيّ أبي محمّد''(ع)'' أسألها عن الحجّة و ما قد اختلف فيه النّاس من الحيرة الّتي هم فيها ... (شّيخ الصّدوق(رض)، ''کمال الدّين و تمام النّعمة''، ج۲، ص۴۲۶ و ۴۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این حدیث صریحاً وارد شده که حضرت امام حسن عسکری(ع) به حضرت حکیمه خاتون‌&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; فرمود: «اثر بارداری نرجس بر شما آشکار خواهد شد، درحالی‌که در حدیث حسین بن حمدان خصیبی چنین وارد شده بود که وقتی حکیمه خاتون&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; از امام حسن عسکری(ع) پرسید چرا اثر بارداری بر نرجس خاتون&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; آشکار نیست، فرمود: «چون ما در شکم مادر حمل نمی‌شویم...».<br /> <br /> در نتیجه حدیثی که پرسشگر ذکر کرد در کتب غالیان وارد شده و بیانگر عقیده شیعه نیست. عقیده شیعه همان احادیثی است که در کتب معتبر حدیثی وارد شده است. گذشته از آن شیعه در مقامات و علم و عصمت هر چه در مورد امامان معصوم(ع) معتقد باشد، افضل و اکمل آن را در مورد رسول خدا(ص) معتقد است و معتقد است جمیع ائمه(ع) و رسول خدا(ص) و حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; یک نور هستند. ابن ابی‌زینب نعمانی روایت کرده است:<br /> <br /> زید شحام گوید: ... پس امام صادق(ع) فرمود: «خلقت ما اهل بیت و علم ما و فضیلت ما یکی است و همه ما نزد خداوند عزّوجلّ یکی هستیم». زید گوید: «گفتم: به من خبر ده که تعداد شما چند نفر است»؟ فرمود: «ما دوازده نفر هستیم که در ابتدای خلقتمان این چنین پیرامون عرش پروردگارمان بودیم؛ اول ما محمّد است و وسط ما محمّد است و آخر ما محمّد است».&lt;ref&gt;فقال: خلقنا واحد و علمنا واحد و فضلنا واحد و كلّنا واحد عند اللّه عزّ و جلّ، فقلت: أخبرني بعدّتكم؟ فقال: نحن اثنا عشر هكذا حول عرش ربّنا جلّ و عزّ في مبتدأ خلقنا، أوّلنا محمّد و أوسطنا محمّد و آخرنا محمّد». نعماني، ''الغيبة''، ص۸۵ و ۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته طبق احادیث متواتر، رسول خدا(ص) از جمیع مخلوقات افضل و برتر است. پس اگر بر فرض محال، شیعه معتقد باشد که ائمه در پهلوی مادرانشان هستند و از ران راست متولد می‌شوند همین را در مورد پیامبر(ص) نیز معتقدند.<br /> <br /> == ۴۰. ممنوع بودن بردن نام حضرت مهدي‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۴۰ ==<br /> <br /> شیعه از امام جعفر صادق روایت می‌کند که گفت: '''«صاحب هذا الأمر رجل لا يسميه باسمه إلاَّ كافر... '''؛ «صاحب این امر مردی است که کسی جز کافر او را به اسمش صدا نمی‌زند...».&lt;ref&gt;جزائري، الانوار النعمانية، ج۲، ص۵۳.&lt;/ref&gt; و از ابی‌محمد حسن عسکری روایت می‌کنند که به مادر مهدی گفت: '''«ستحملين ذكرًا واسمه محمد وهو القائم من بعدي''' ...'''»'''؛ «بچه‌دار خواهی شد &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; بچه‌ات پسری است که اسم او محمد است &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; بعد از من امام قائم اوست...&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;همان، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آیا این تناقض نیست؟! یک مرتبه می‌گویید هرکس مهدی را به نام او صدا بزند کافر است. و بار دیگر می‌گویید که حسن عسكری او را محمد نامیده است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ پرسش قبل بیان کردیم امام حسن عسکری(ع) فرمود:&lt;br /&gt;<br /> «مَثَل حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; مَثَل حضرت موسی(ع) است که حکومت در طلب ایشان شکم زنان حامله را می‌درید». حکومت بنی‌العباس نیز به شدّت در طلب مهدی موعودِ شیعیان بود و ایشان را خطر جدّی برای حکومت خود می‌دید؛ به همین دليل خداوند ولادت ایشان را مانند حضرت موسی(ع) از آنها مخفی کرد، و امامان معصوم(ع) نیز به دستور خداوند بردن نام ایشان را ممنوع کردند که حکومت از ولادت ایشان آگاه نشود و همه این دستورات برای حفظ جان حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; بود و این منافاتی با این مطلب ندارد، چراکه اگر امام حسن عسکری(ع) نام فرزندش را به مادر ایشان بگوید، جان ایشان به خطر نمی‌افتد.<br /> <br /> == ۴۱. عبدالله افطح و مسئله امامت ==<br /> <br /> == پرسش ۴۱ ==<br /> <br /> عبدالله بن جعفر صادق، برادر تنی اسماعیل بن جعفر صادق بود. مادر آن دو فاطمه بنت حسین بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب است. پس به اعتقاد شیعه هر دو نفر از پدر و مادر سید حسینی هستند. پس چرا عبدالله پس از مرگ برادرش اسماعیل در حیات امام جعفر صادق از امامت منع شد؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این چنین نیست که هرکس پدر و مادرش سید حسینی باشند امام معصوم باشد. از نظر شیعه تنها کسی امام معصوم است که رسول خدا(ص) به امامت ایشان تصریح کرده باشد یا برای اثبات امامتش معجزه بیاورد یا امام قبلی به امامت او تصریح کرده باشد؛ به همین دلیل شخص مذکور امام نيست؛‌ چراکه رسول خدا(ص) و امامان قبلی جمیع دوازده امام را مشخّص کرده‌اند و نام او میان آنها نیست و برای اثبات امامتش معجزه‌ای نیاورده است.<br /> <br /> == ۴۲. پوشيدن لباس سياه ==<br /> <br /> == پرسش ۴۲ ==<br /> <br /> کلینی در الکافی از احمد بن محمد از ابی‌عبدالله(ع) روایت می‌کند که گفت: '''«يكره السواد إلاَّ في ثلاث الخف والعمامة والكساء»؛''' «سیاه پوشیدن مکروه است مگر در سه چیز(ع) موزه&lt;ref&gt;نوعي کفش.&lt;/ref&gt; &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; عمامه &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; عبا&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;حر عاملي، وسائل الشيعة، ج۳، ص۲۷۸؛ ر.ک: کليني، ''فروع الکافي''، ج۶، ص۴۴۹.&lt;/ref&gt; همچنین در کتاب الزی از او روایت شده که او گفت: '''«كان رسول الله''''''(ص)''' '''يكره السّواد إلاَّ في ثلاثة الخف والكساء والعمامة»؛''' «پپامبر(ص) سیاه پوشیدن را نمی‌پسندید مگر در سه چیز(ع) موزه &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; عمامه و عبا».&lt;ref&gt;''الکافي،'' ج۲، ص۲۰۵؛ اما در اين روايت عمامه قبل از عبا ذکر شده است.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> حر عاملی در وسائل از صدوق و او از محمد بن سلیمان و او از ابی‌عبدالله(ع) روایت می‌کند که به او گفتم: «'''أصلّي في القلنسوة السّوداء؟ قال(ع) لا تصلّ فيها فإنَّها لباس أهل النّار&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «آیا با کلاه سیاه نماز بخوانم؟ گفت: با کلاه سیاه نماز نخوان؛ چون کلاه سیاه لباس اهل جهنم است».&lt;ref&gt;''وسائل الشيعة،'' ج۳، ص۲۸۱؛ ابواب لباس المصلي؛ صدوق در ''من لا يحضره الفقيه،'' ج۲، ص۲۳۲، آن را روايت کرده است، و مي‌گويد: از امام صادق در مورد نماز خواندن با کلاه سياه پرسيدند، گفت: در آن نماز نخوان زيرا لباس سياه لباس اهل جهنم است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صدوق ''در من لا یحضره الفقیه'' از امیرالمؤمنین روایت می‌کند که به یارانش گفت: '''«لا تلبسوا السّواد فإنَّه لباس فرعون&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «لباس سیاه نپوشید؛ چون لباس سیاه لباس فرعون است».<br /> <br /> از حذيفة بن منصور روایت می‌کند که گفت(ع) «در شهر حيره پیش ابی‌عبدالله(ع) بودم که فرستاده خلیفه ابی‌العباس آمد و به او گفت که خلیفه تو را فرا خوانده است. او بارانی پوشید که یک روی آن سیاه و روی دیگر آن سفید بود. سپس گفت: «با اینکه می‌دانم که این لباس اهل جهنم است آن را می‌پوشم».&lt;ref&gt;صدوق، ''من لا يحضره الفقيه،'' ج۱، ص۲۵۱؛ صاحب الوسائل آن را از او در، ج۳، ص۲۷۸ ابواب لباس المصلي نقل کرده است. و روايت دوّم در ''وسائل الشيعة''، ج۳، ص۲۷۹؛ ''من لا يحضره الفقيه،'' ج۲، ص۲۵۲؛ ''الکافي''، ج۲، ص۲۰۵ روايت شده است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در بعضی روایت‌های شیعه آمده است که لباس سیاه لباس بنی‌عباس، دشمنان آنهاست. چنان‌که صدوق در ''من لا یحضره الفقیه'' روایت می‌کند: «روایت شده است که جبرئیل‌(ع) درحالی‌که قبای سیاه بر تن داشت، نزد پیامبر‌(ص) آمد و کمربندی داشت که خنجری در آن بود. پیامبر‌(ص) فرمود: جبرئیل این چه لباسی است؟ جبرئیل گفت: لباس فرزندان عمویت عباس است. آن‌گاه پیامبر‌(ص) نزد عباس رفت و گفت: عمو جان! فرزندان تو برای فرزندان من بلا خواهند. گفت: ای پیامبر خدا آیا خودم را اخته کنم؟ پیامبر فرمود: همه چیز مقدّر شده است». به ظاهر منظور از اهل جهنم در روایت‌هایی که گذشت کسانی هستند که روز قیامت به جهنم می‌روند و در آن جاودانه می‌مانند و آنها فرعون و گروه‌های سرکشی امثال خلفای عباسی و کفار این امت و کفار امت‌های گذشته هستند که لباس سیاه می‌پوشیده‌اند.&lt;ref&gt;شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج۲، ص۲۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صدوق در ''من لا یحضره الفقیه'' به روایت از اسماعیل بن مسلم و او از امام صادق روایت می‌کند که گفت: «خداوند به یکی از پیامبرانش وحی کرد: به مؤمنان بگو لباس دشمنان مرا نپوشید و خوراک دشمنان مرا نخورید و راه دشمنانم را نروید؛ چون اگر این کارها را بکنید همانند دشمنانم دشمن من خواهید شد».&lt;ref&gt;''همان''، ج۱، ص۲۵۲؛ ر.ک: ''حر عاملي، وسائل الشيعة''، ج۴، ص۳۸۴؛ مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۲، ص۲۹۱، ج۲۸، ص۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در کتاب عیون الأخبار بعد از نقل روایت با سندی دیگر که علی بن ابی‌طالب از پیامبر(ص) روایت می‌کند می‌گوید:<br /> <br /> لباس دشمنان، لباس سیاه است...&lt;ref&gt;''عيون الاخبار''، ج۱، ص۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بعد از بیان این همه روایات که از ائمه در مذمّت لباس سیاه بیان شده و می‌گویند که لباس سیاه لباس دشمنان است، سؤال این است که چرا شيعيان سیاه می‌پوشند و لباس سیاه را لباس سادات قرار داده‌اند...؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> علمای شیعه نیز معتقدند که پوشیدن لباس سیاه مکروه است مگر در مواردی، مثل کفش و عمامه و عبا که در روایاتی که خود پرسشگر ذکر نموده نیز استثنا شده بود و در موردی همچون عزاداری که خود ائمه(ع) در روایات دیگر پوشیدن لباس سیاه در عزادارای را استثنا کرده و آن را پسندیده دانسته‌اند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش يازدهم رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه شیعه لباس سیاه را لباس سادات قرار نداده، بلکه سادات تنها عمّامه سیاه بر سر می‌گذارند و در روایاتی که پرسشگر در پرسش ذکر کرد، صریحاً بیان شد که پوشیدن سیاه مکروه است مگر در کفش و عمامه و عبا.<br /> <br /> == ۴۳. متعدد بودن فرقه‌هاي شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۴۳ ==<br /> <br /> اگر کسی بخواهد شیعه شود، باید از میان مذاهب مختلف و زیاد شیعه کدام را انتخاب کند؟! امامیه و اسماعیلیه و نصیریه و زیدیه و دروز ... الخ همه مدعی هستند که مذهبشان مذهب اهل بیت است و همه با صحابه دشمن هستند و همه به امامت علی ابن ابی‌طالب معتقدند و بر این باورند که او خلیفه بلافصل پیامبر است؛ پس کدام یک را باید انتخاب کرد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که پرسشگر در مقدّمه کتاب بیان کرد رسول خدا(ص) فرموده است: «امّت من به ۷۳ فرقه تقسیم خواهند شد که همگی در آتش جهنم هستند مگر یک فرقه».&lt;ref&gt;در پاسخ مقدّمه کتاب اين حديث را بررسي نموديم و بيان کرديم که به سه صورت روايت شده است، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; حضرت(ص) در این حدیث تصریح مي‌کند که این ۷۳ فرقه از امت ایشان هستند و مسلّما هر کدام از آنها خود را مسلمان و بر حق می‌دانند. پس آیا چون امت اسلام به ۷۳ فرقه تقسیم شده‌اند و هرکدام ادعای حقانیت دارند می‌توانیم بگوییم دین اسلام بر باطل است؟ آیا یک مسیحی یا یهودی می‌تواند تقسیم شدن مسلمانان به ۷۳ فرقه و اینکه هر کدام ادعای بر حق بودن دارند را دلیل بر بطلان اسلام قرار دهد؟<br /> <br /> انسان عاقل باید دنبال دلیل باشد و با بررسی ادلّه‌ای که هر فرقه بر اثبات حقانیت خود آورده است به حقیقت دست یابد؛ همان‌طور که پيش‌تر نیز بیان کردیم امامت به حکم عقل از سه راه ثابت می‌شود:<br /> <br /> # تصریح رسول خدا(ص) به امامت و جانشینی یک شخص؛<br /> # ارائه معجزه از کسی که ادعای امامت دارد؛<br /> # امامی که امامتش از طریق دو راه قبلی ثابت شده، امامان بعد از خود را مشخّص کند و تصریح به امامت آنان کند.<br /> <br /> طبق این سه راه امامان و جانشینان رسول خدا(ص) همان دوازده امامِ شیعیان اثناعشری هستند؛ چراکه رسول خدا(ص) در روایات متواتر آنها را جانشینان و امامان بعد از خود مشخّص کرده است. هر یک از آنها نيز برای اثبات امامت خویش معجزه آورده و تصریح به امامت امامان بعد از خود نموده‌اند.<br /> <br /> علمای شیعه تصریحات رسول خدا(ص) بر اسامی امامان و جانشینان بعد از خود و همچنین تصریحات ائمّه(ع) بر اسامی امامان و معجزاتی که دوازده امام برای اثبات امامتشان ارائه کرده‌اند را جمع‌آوری نموده‌اند تا تواتر آن بر همه ثابت شود؛ براي مثال می‌توانید به کتاب '''''إثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات''''' تألیف '''شیخ حرّ عاملی'''(رض) مراجعه کنید.<br /> <br /> == ۴۴. شروط امامت نزد شيعه و امامت حضرت مهدي‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۴۴ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است از شروط امامت تکلیف (بلوغ و عقل) است و امام غائب شیعه «محمد بن حسن عسکری» در سن سه یا پنج سالگی به امامت رسیده است؛ چگونه این شرط در مورد او رعایت نشده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد نیست که امام معصوم باید بالغ باشد، بلکه معتقد است از شرایط امام جماعت این است که بالغ باشد، نه امام معصوم. کسی که خدا او را برای نبوّت یا امامت برمی‌گزیند لازم نیست بالغ باشد؛ همان‌طور که حضرت عیسی(ع) در گهواره سخن گفت و فرمود: ('''إنِّی عبدالله آتانِيَ الکِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِیّاً''')؛ «من بنده خداوند هستم، خدا به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است»'''.'''&lt;ref&gt;مريم:۳۰.&lt;/ref&gt; و همان‌طور که خداوند در مورد حضرت یحیی فرموده است: ('''وَ آتَیناه الحُکمَ صَبیَّاً''')؛ «و حکم (نبوّت) را در کودکی به او دادیم»'''.'''&lt;ref&gt;مريم: ۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به همین جهت، بعضی از ائمّه(ع) مثل امام زمان(ع) پيش از رسیدن به سنّ بلوغ به امامت رسیدند؛ مثل حضرت عیسی و یحیی(ع)که در کودکی به مقام نبوّت رسیدند.<br /> <br /> == ۴۵. وجود مصاحف متعدد نزد شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۴۵ ==<br /> <br /> آیا غیر از قرآن کتاب‌های دیگری بر پیامبر نازل شده است که فقط علی از آن آگاه بوده است؟! اگر بگویید نه، پس به روایت‌های خود که ذیلاً ذکر می‌شوند چه پاسخی می‌دهید:<br /> <br /> '''الجامعه:''' ابوبصیر از ابی‌عبدالله روایت می‌کند که گفت: «و جامعه نزد ماست و مردم چه می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دانند جامعه چیست؟! می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گوید: گفتم فدایت شوم جامعه چیست؟ گفت: صحیفه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای است که طول آن هفتاد گز پیامبر است و او آن را املا کرده و علی با دستش آن را نوشته است. حلال و حرام و همه چیزهایی که مردم به آن نیاز دارند حتی دیه زخم در آن بیان شده است».&lt;ref&gt;ر.ک: کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دقت کنید:''' و در آن همه چیزهایی که مردم به آن نیاز دارند بیان شده است.<br /> <br /> پس چرا پنهان شده و ما از آن و از آنچه در آن است محروم شده‌ایم؟! آیا این کتمان و پوشاندن علم نیست؟!<br /> <br /> # '''صحیفه ناموس:''' از رضا در حدیث علامت‌های امام روایت شده که گفت: «و امام صحیفه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای دارد که در آن اسامی شیعیانش تا روز قیامت، و دشمنانشان که تا روز قیامت می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;آیند ذکر شده است».&lt;ref&gt;ر.ک: ''مجلسي، بحار الأنوار''، ج۲۵، ص۱۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ما می‌گوییم این چگونه صحیفه‌ای است که همه نام‌های شیعیان، که تا قیامت به دنیا می‌آیند، در آن جا می‌گیرد؟! اگر فقط اسامی شیعیان ایران در آن یادداشت شود حداقل باید صد جلد کتاب باشد!<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;'''صحیفه عبیطه:''' از امیرالمؤمنین روایت است که گفت: «سوگند به خدا که صحیفه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;های زیادی پیش من است، زمین&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;های پیامبر خدا و اهل بیتش در آن مشخص شده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند و صحیفه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای نزد من است که به آن عبیطه گفته می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;شود و سخت&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ترین چیز علیه عرب&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;هاست و در آن بیان شده است که شصت قبیله از قبایل عرب از دین بهره&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای ندارند».&lt;ref&gt;همان، ۲۶ج، ص۳۷.&lt;/ref&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ما می‌گوییم این روایت معقول نیست و نمی‌تواند قابل قبول باشد. اگر این تعداد از قبایل عرب از دین بهره‌ای نداشته باشند، پس معنايش این است که یک مسلمان، که از دین بهره‌ای داشته باشد، وجود ندارد! سپس ملاحظه کنید که چگونه در مورد عرب‌ها ستمگرانه حکم شده است؛ طوری که از این حکم بوی نژادپرستی به مشام می‌رسد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;'''صحیفه ذؤاب&lt;sym&gt;ة&lt;/sym&gt; السیف:''' ابوبصیر از ابوعبدالله روایت می‌کند که گفت: «در دسته شمشیر پیامبر(ص) صحیفه کوچکی بود که در آن حرف&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ها و کلمات است که هر کلمه و حرفی هزار کلمه و حرف می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گشاید. ابوبصير گفت: ابوعبدالله(ع) گفت: و فقط حتى الآن دو حرف از آن بیرون آمده است».&lt;ref&gt;همان، ص۵۶.&lt;/ref&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ما می‌گوییم: حرف‌ها و کلمات دیگر کجا هستند؟! آیا نباید بیرون می‌آمدند تا شیعیان اهل بیت از آن استفاده کنند؟! یا اینکه تا وقتی که مهدی ظهور می‌کند پوشیده هستند و نسل‌ها یکی پس از دیگری هلاک می‌شوند و دین در سردابى زندانی است؟!<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;'''صحیفه علی:''' این صحیفه دیگری است که در دسته شمشیر پيامبر(ص) پیدا شده است. از ابوعبدالله دو روایت است که گفت: «در دسته شمشیر پیامبر(ص) صحیفه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای یافت شد که در آن نوشته شده بود: بسم الله الرّحمن الرّحیم. سرکش&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ترین مردم در روز قیامت کسی است که کسی دیگر غیر از قاتلش را به قتل رسانده است و کسی است که غیر از کسی که او را زده، زده است و کسی است که غیر از مولاهایش ولایت کسانی دیگر را پذیرفته است؛ چنین فردی به آنچه بر محمد(ص) نازل شده کفر ورزیده است و هرکس بدعتی ایجاد کند یا بدعت&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گذاری را پناه دهد خداوند روز قیامت هیچ عملی از اعمال او را نمی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;پذیرد».&lt;ref&gt;''مجلسي، بحار الانوار''، ج۲۷، ص۶۵.&lt;/ref&gt;&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;'''الجفر:''' جفر دو نوع‌ است: یکی جفر سفید و یکی جفر قرمز، از ابی‌علاء روایت است که گفت: از اباعبدالله شنیدم که می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گفت: جفر سفید پیش من است. می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گوید گفتم: چه چیز در آن است؟ گفت: زبور داوود و تورات موسی و انجیل عیسی و صحیفه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;های ابراهیم و حلال و حرام... همه در آن هستند و جفر قرمز هم پیش من است. می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گوید: گفتم در جفر قرمز چه هست؟ گفت: سلاح در آن است و آن برای خون باز می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;شود و صاحب شمشیر برای کشتن آن را باز می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کند. عبدالله بن ابی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;الیعفور به او گفت: خداوند تو را اصلاح کند! آیا فرزندان حسن از این خبر دارند؟ گفت: بله سوگند به خدا آنها آن را می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دانند چنان که شب را می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دانند که شب است، و روز را می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دانند که روز است، ولی حسادت و طلب دنیا آنان را وادار به انکار کرده است و اگر آنها حق را به وسیله حق طلب مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کردند برایشان بهتر بود.&lt;ref&gt;کليني، ''اصول الکافي''، ج۱، ص۲۴.&lt;/ref&gt;&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> می‌گوییم بیندیشید و فکر کنید، زبور داود و تورات موسی و انجیل عیسی و صحیفه‌های ابراهیم و حلال و حرام همه در این جفر هستند! پس چرا شما آن را پنهان می‌کنید؟!<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۶&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;'''مصحف فاطمه''':&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ـ علی بن سعید از ابی‌عبدالله روایت می‌کند که گفت: «سوگند به خدا که مصحف فاطمه پیش ماست و در آن حتی یک آیه از قرآن نیست. پیامبر آن را دیکته نموده و علی با دست خودش آن را نوشته است».&lt;ref&gt;''مجلسي، بحار الانوار''، ج۲۶، ص۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ محمد بن مسلم از یکی از ائمه روایت می‌کند که گفت(ع) '''«'''فاطمه از خود مصحفی به جا گذاشت که قرآنی نیست، ولی کلامی از کلام خداست که خداوند آن را بر او نازل کرده است. پیامبر آن را دیکته نمود و علی آن را نوشت».&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;sym&gt;--&lt;/sym&gt; علي بن ابی‌حمزه از ابی‌عبدالله(ع) روایت می‌کند که گفت: «مصحف فاطمه پیش ماست؛ سوگند به خدا که یک کلمه از قرآن در آن نیست، ولی پیامبر آن را املا کرده و علی آن را نوشته است».&lt;ref&gt;همان، ص۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس اگر این کتاب را پیامبر دیکته کرده و علی نوشته است، چرا پیامبر آن را از امت پنهان کرد؟! و حال آنکه خداوند به پیامبرش فرمان می‌دهد که همه آنچه را بر او نازل شده به مردم برساند:<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَه)&lt;ref&gt;المائده: ۶۷&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اى پيامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است كاملاً [به مردم] برسان و اگر نكنى، رسالت او را انجام نداده‏اى.<br /> <br /> پس چگونه ممکن است که پیامبر همه این مصحف را از مسلمان‌ها پنهان کند و چگونه شایسته علی و ائمه بعد از اوست که آن را از شیعیان خود پنهان کنند؟! آیا این خیانت در امانت نیست؟!<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۷&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;'''تورات و انجیل و زبور:''' از ابی‌عبدالله روایت است که انجیل و تورات و زبور را به زبان سریانی می‌خواند.&lt;ref&gt;ر.ک: ''کليني، أصول الكافي''، ج۱، ص۲۲۷.&lt;/ref&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> می‌گوییم: امیرالمؤمنین و ائمه بعد از او با زبور و تورات و انجیل چه می‌کنند که آن را میان همدیگر دست به دست می‌گردانند و به صورت پنهانی آن را می‌خوانند و نصوص شیعه ادعا می‌کنند که علی خودش قرآن را کاملاً از حفظ داشت و همه این کتاب‌ها و صحیفه‌های دیگر را از بر داشت. پس چه نیازی به تورات و زبور و انجیل داشته است؟! به خصوص وقتی این کتاب‌ها با نزول قرآن منسوخ شده‌اند؟<br /> <br /> بعد از همه اینها می‌گوییم که ما می‌دانیم که اسلام فقط یک کتاب دارد و آن قرآن کریم است و تعداد کتاب‌ها از ویژگی‌های یهودیان و نصارى است؛ چنان که در کتاب‌های متعدد آنها این قضیه واضح و مسلّم است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> تنها کتابی که از طرف خدا بر پیامبر(ص) نازل شده و پیامبر مأمور بوده آن را برای مردم آشکار کند قرآن است. اما منافاتي ندارد که خداوند کتاب‌های دیگری نیز بر پیامبرش نازل کرده باشد و این کتاب‌ها را مختصّ به پیامبر(ص) و اهل بیت ایشان گردانیده باشد. شیعه به پیروی از احادیث ائمّه(ع) معتقد است این کتاب‌ها مختص به پیامبر(ص) و اهل بیت ایشان(ع) بوده است؛ به همین دلیل پیامبر(ص) این کتب را برای غیر از اهل بیتش آشکار نکرد.<br /> <br /> همان‌طور که پيش‌تر توضیح دادیم، ائمه بخشی از علم خود را از کتاب‌هایی گرفته‌اند که رسول خدا(ص) از طریق امیرالمؤمنین(ع) برای آنها به جای گذاشته است و خداوند مردم را موظّف کرده است که برای یاد گرفتن جمیع مسائل خود أعمّ از اعتقاد و احکام و اخلاق و روش عبادت و دعا، به اهل بیت(ع) رجوع کنند. همان‌طور که رسول خدا(ص) در حدیث متواتر ثقلین صریحاً بیان نمود،&lt;ref&gt;منابع و مصادر حديث ثقلين از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; در واقع بسیاری از روایاتی که امروزه از امامان معصوم(ع) در اختیار شیعه است همان علومی است که ائمّه(ع) از این کتب اخذ کرده‌اند، در نتیجه این چنین نیست که امامان معصوم(ع) علم این کتب را از شیعه مخفی کرده باشند، بلکه آنچه برای هدایت شیعه مناسب بوده است را به آنان تعلیم کرده‌اند.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت این چه کتابی است که اسامی تمام شیعیان تا روز قیامت را در بر دارد و اگر این چنین بود باید صدها جلد کتاب بود، در جواب می‌گوییم: خداوند در قرآن می‌فرماید: ('''وَ نَزَّلنا عَلَیكَ الکِتابَ تِبیاناً لِکلِّ شَیءٍ''')؛ «ما کتاب را بر تو نازل کردیم که روشنگر همه چیز است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''.'''&lt;ref&gt;نحل: ۸۹.&lt;/ref&gt; حال سؤال این است که منظور از این کتاب چیست؟ اگر کتابِ دیگری غیر از قرآن است که در این صورت طبق اشکال پرسشگر چرا پیامبر(ص) آن را برای مردم ظاهر نکرد و آنها را در جهل قرار داد؟! آیا این کتمان علم نیست؟ اگر منظور از کتاب قرآن باشد، که طبق احادیث ائمّه(ع) همین‌طور است و همه چیز در قرآن بیان شده، پس چرا قرآن صدها جلد نشده است؟<br /> <br /> در حقیقت بسیاری از این کتاب‌ها به صورت حروف مقطعه قرآن نوشته شده بود که اهل بیت(ع)، طبق علمی که خداوند در اختیار آنها قرار داده، می‌توانستند معارف و علوم و اسامی شیعیان را از آن استخراج کنند.<br /> <br /> اما در مورد صحیفه عبیطه که فرموده شصت قبیله از قبائل عرب بهره‌ای از دین ندارند، آیا تمام مسلمان‌ها همين شصت قبيله‌اند که پرسشگر گفت اگر این حدیث درست باشد پس دیگر مسلمانی وجود ندارد؟ خداوند در قرآن بسیاری از اصحاب عرب را مذمّت کرده و آنها را منافق نامیده و حتی سوره‌ای به نام منافقون نازل کرده و در مورد بعضی از آنها فرموده است که در جنگ‌ها عذر و بهانه می‌آورند:<br /> <br /> (وَ یَستَأذِنُ فَرِیقٌ مِنهُمُ النَّبِيَّ یَقُولُونَ إنَّ بُیُوتَنا عَورةٌ وَ مَا هِيَ بِعَورَةٍ إن یُرِیدُونَ الّا فِراراً)<br /> <br /> عده‌ای از آنها از پیامبر اجازه می‌گیرند [که برای فرار از جنگ به خانه‌هایشان بروند] و می‌گویند: خانه‌های ما بی‌حفاظ است؛ درحالی‌که بی‌حفاظ نیست؛ آنها فقط می‌خواهند فرار کنند.&lt;ref&gt;أحزاب: ۱۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> همچنين اعراب بادیه‌نشین را مذمت می‌کند و می‌گوید: ('''الأعرابُ أشَدُّ کُفراً وَ نِفاقاً''')'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' '''«'''بادیه‌نشینان عرب کفر و نفاقشان شدیدتر است».&lt;ref&gt;توبه: ۹۷.&lt;/ref&gt; آیا می‌گویید خداوند با عرب‌ها دشمنی شخصی داشته است؟! اگر عرب‌ها با فرمان خداوند مخالفت کردند و خداوند آنها را مذمّت کرد و منافق و کافر نامید، آیا به خدا اعتراض می‌کنید؟! روایت امیرالمؤمنین(ع) علیه عرب‌ها را نيز اصحاب عرب حضرت نقل کرده‌اند و اين چه ربطی به نژادپرستی دارد؟!<br /> <br /> اما در مورد صحیفه ذؤابة السیف، در پاسخ می‌گوییم: همان‌طور که بارها در پاسخ پرسش‌های این کتاب بیان کردیم شیعه معتقد نیست که امام زمان(ع) در سرداب پنهان شده است؛ بلکه طبق برخی از نقل‌ها شروع غیبت حضرت از این سرداب بوده و الآن هر کجا که خداوند اراده کند می‌رود.<br /> <br /> اما در مورد مصحف حضرت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; در پرسش ۹ پاسخ آن را بیان کردیم.<br /> <br /> امّا آیه «ای پیامبر آنچه از پرودگارت بر تو نازل شده را به مردم برسان»&lt;ref&gt;('''يا أيَّهُا الرَّسُولُ بَلِّغ مَا أنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ''')، مائده:۶۷.&lt;/ref&gt; نیز دلالت ندارد که هر چه از طرف خداوند بر پیامبر نازل می‌شود را پیامبر باید به مردم اعلام کند؛ زيرا در روایات شیعه و سنی وارد شده که این آیه در غدیر خم نازل شد و خداوند با نزول این آیه به پیامبر(ص) دستور داد که ولایت علی بن ابی‌طالب(ع) را به مردم ابلاغ کند و پیامبر نیز این فرمان را اجرا کرد.&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۹ مصادر و منابع اين مطلب را از کتب اهل سنّت ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; از طرفي چه بسا خداوند چیزهایی را بر پیامبر(ص) نازل کند که تنها مخصوص پیامبر و اهل بیت ایشان(ع) باشد نه همه مردم.<br /> <br /> اما اینکه گفت با نزول قرآن دیگر چه احتیاجی به تورات و انجیل و زبور است و مگر با آمدن قرآن این کتاب‌ها منسوخ نشده، در پاسخ می‌گوییم: نسخه اصلی و بدون تحریف این کتب فقط دربردارنده احکام نیستند، بلکه مثل قرآن بیانگر احکام و اعتقادات و اخلاق و حکمت و پند و نصیحت و دعاست، و تنها احکام آن نسخ شده، ولی سایر مطالب آن مثل توحید و حکمت و پند و نصحیت و دعاهای آن قابل استفاده است و امامان برخی از این مطالب را برای شیعیان بیان کرده‌اند که در احادیث آمده است.<br /> <br /> به علاوه صریحاً در تورات و انجیل حقانیت اسلام و نبوّت رسول خدا(ص) آمده است. بنابراین امام معصوم باید بر این کتب مسلّط باشد تا بتواند در بحث با یهودیان و مسیحیان از کتب خودشان دلیل بیاورد و آنان را قانع کند. همان‌طور که در موارد متعدّدی امامان در بحث با برخی از یهودیان و مسیحیان از کتب خود آنان برای اثبات حقانیت اسلام دلیل آورده‌اند و آنان را قانع کرده‌اند.<br /> <br /> از طرفي خداوند در قرآن صریحاً بیان کرده که باید به جمیع پیامبران و کتب آنها ایمان داشته باشیم و بین هیچ یک از آنها فرق نگذاریم:<br /> <br /> (آمَنَ الرَّسُولُ بِما أنزِلَ إلَیهِ مِن رَبِّه وَ المُؤمِنُون کُلٌّ آمَنَ بِالله وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ، لا نُفَرِّقُ بَینَ أحَدٍ مِن رُسُلِه)<br /> <br /> پیامبر به آنچه از طرف پروردگارش نازل شده ایمان دارد و مؤمنان همه به خداوند و ملائکه او و کتب او و رسولان او ایمان دارند، و بین هیچ یک از رسولانش فرق نمی‌گذاریم.&lt;ref&gt;بقره: ۲۸۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در نتیجه اگر کتبی که خدا بر پیامبران پیشین نازل کرده نسخ شده و دیگر فایده‌ای ندارد، پس ایمان داشتن به این کتب چه فایده‌ای دارد؟ آیا می‌توانیم بگوییم: به&lt;br /&gt;<br /> قرآن ایمان داریم، ولی آن را نمی‌خوانیم؛ چون فایده‌ای ندارد؟! چنین سخنی مسلّماً باطل است.<br /> <br /> == ۴۶. سيره پيامبر(ص) و امام علي(ع) در هنگام عزاداري ==<br /> <br /> == پرسش ۴۶ ==<br /> <br /> چرا پیامبر(ص) وقتی فرزندش ابراهیم(ع) وفات یافت به سر و صورتش نزد؟! چرا وقتی فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; وفات یافت علی به سر و صورتش نزد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> برای پی بردن به حرمت یک فعل یا باید معصوم(ع) از انجام آن نهی کرده باشد یا حرمت آن را بیان کرده باشد؛ ولی اگر معصوم(ع) کاری را انجام نداد دلیل بر حرمت آن نمی‌شود؛ چه بسا معصومین(ع) کاری که انجام آن جایز باشد را ترک کنند؛ به خاطر اینکه در شأن آنها نیست؛ مثلاً دراز کشیدن و خوابیدن میان جمعی جایز است و حرام نیست؛ ولی هیچ‌گاه رسول خدا(ص) و ائمّه معصومین(ع) چنین کاری را انجام ندادند؛ چراکه انجام چنین کارهایی در شأن آنها نیست. همچنين چه بسا انجام کاری را به خاطر تقیه و ترس از دشمن رها کنند؛ نه به خاطر حرمت آن. بنابراین ترک یک فعل از معصوم(ع) دلیل بر حرمت آن نیست.<br /> <br /> همچنین اگر چه در سیره رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) حدیثی به دست ما نرسیده که در عزای حضرت ابراهیم(ع) و حضرت زهرا(ع) به سر و صورت زده باشند، ولی در احادیث دیگر، امامان معصوم به شیعه دستور داده‌اند در عزای سیدالشهدا جزع و فزع و بی‌تابی کنند و صیحه و فریاد زنند و به صورت خود لطمه زنند.&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۱۱ روايات آن را ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۴۷. تسلط علماي شيعه به ادبيات عرب ==<br /> <br /> == پرسش ۴۷ ==<br /> <br /> بسیاری از علمای شیعه، به خصوص در ایران، زبان عربی بلد نیستند؛ پس چگونه احکام را از کتاب خدا و سنت پیامبرش استنباط می‌کنند؟! با اینکه دانستن زبان عربی یکی از ضرورت‌های علماست.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اگر پرسشگر پيش از بیان چنین سخنی حدّ اقل در مورد دروسی که در حوزه‌های علمیّه ایران خوانده می‌شود تحقیق می‌کرد دچار تهمت زدن به شیعه نمی‌شد، در حوزه‌های علمیه ایران جمیع طلاب علوم دینی، در سه سال اوّل طلبگی، مشغول خواندن کتب ادبیات عرب فصیح هستند که زبان قرآن و روایات است البته یادگیری عربی فصیح برای فهمیدن متن قرآن و روایات، غیر از یادگیری مکالمه عربی برای صحبت کردن است. شاید بعضی از علمای شیعه مکالمه عربی بلد نباشند، ولی جمیع آنها کاملاً به ادبیات عرب مسلّط هستند. گرچه '''مکالمه عربی''' ربطی به استنباط مسائل دینی از متن قرآن و روایات ندارد.<br /> <br /> == ۴۸. ارتداد صحابه پس از پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۴۸ ==<br /> <br /> شیعه معتقدند که اغلب صحابه به جز تعداد بسیار اندکی منافق و کافر بوده‌اند. اگر چنین است پس چرا این کافران آن تعداد اندکی را که با پیامبر بودند نابود نکردند؟! اگر شیعه بگویند: اصحاب بعد از وفات پیامبر همه مرتد شده‌اند و فقط هفت نفر بر اسلام باقی ماندند، می‌‌پرسیم پس چرا آنها این تعداد اندک را از بین نبردند و وضعیت را به دوران پدران و نیاکانشان بر نگرداندند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مراد شیعه از ارتداد اصحاب بعد از رسول خدا(ص) ارتداد از ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) است نه ارتداد از اصل اسلام. بنابراين اصحاب پیامبر از&lt;br /&gt;<br /> اصل اسلام مرتد نشده بودند که بخواهند دین اسلام را از اساس نابود کنند و&lt;br /&gt;<br /> به جاهلیّت برگردانند. ازاين‌رو آنها آن هفت نفری که به جانشنی امیرالمؤمنین(ع) معتقد بودند را نیز مسلمان می‌دانستند، نه کافر که بخواهند آن هفت نفر را نابود کنند و از بین ببرند.<br /> <br /> سؤال پرسشگر مثل این است که کسی بگوید: در زمان حضرت موسی(ع) وقتی ایشان به کوه طور رفت، مردم گوساله‌پرست شدند و تنها حضرت هارون و عده کمی از یارانش باقی ماندند. پس چرا آنها که کافر و گوساله‌پرست شدند حضرت هارون و همراهانش را نکشتند تا به طور کلّی دین حضرت موسی(ع) را از بین ببرند؟! پس معلوم می‌شود خداوند در قرآن اشتباه بیان کرده و اصحاب حضرت موسی(ع) کافر و گوساله پرست نشده بوده‌اند؟!<br /> <br /> == ۴۹. اختلاف و تضاد در روايات شيعه و اهل سنت ==<br /> <br /> == پرسش ۴۹ ==<br /> <br /> ابوجعفر محد بن حسن طوسی، شیخ شیعه، در مقدمه کتابش ''تهذیب الاحکام''&lt;ref&gt;ج۱، ص۴۵.&lt;/ref&gt; (یکی از کتب اربعه شیعه) می‌گوید: «ستایش خداوندی را سزاست که صاحب حق و مستحق آن است و درود خدا بر بنده برگزیده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اش محمد(ص) باد. یکی از دوستان در مورد تباین و تضاد و تناقضی که در احادیث اصحاب ماست، که هیچ روایت نیست مگر آنکه در مقابل آن روایتی مخالف با آن نباشد، با من مذاکره کرد و چنان این احادیث مخالف همدیگرند که از بزرگترین اعتراضات مخالفان ما بر مذهب ما همین تضاد اخبار و روایات است...».<br /> <br /> سید دلدار علی اللکنوی شیعه مذهب در کتاب ''اساس الاصول''&lt;ref&gt;ص ۵۱ چاپ لکهنو، هند.&lt;/ref&gt; می‌گوید(ع) '''«'''احادیثی که از ائمه روایت شده‌اند به شدّت مختلف و متضادند؛ چنان‌که تقریباً هیچ حدیثی نیست مگر آن که روایتی دیگر با آن مخالف است؛ تا جایی که سبب شده تا بعضی افراد ناقص از مذهب برگردند...».<br /> <br /> عالم، پژوهشگر، محقق و حکیم و شیخ شیعیان حسین بن شهاب‌الدین الکرکی در کتابش ''هداية الأبرار إلی طریق ائمة الأطهار''&lt;ref&gt;ص ۱۶۴ چاپ اول ۱۳۹۶ هـ . ق.&lt;/ref&gt; می‌گوید: '''«چنان که در اول کتاب بیان کرده هدفش دفع تناقض در میان روایات ماست که سبب شده به خاطر آن بعضی از شیعه از مذهب برگردند».'''<br /> <br /> ما می‌گوییم علمای شیعه به تناقضات موجود در مذهبشان اعتراف کرده‌اند.&lt;ref&gt;ر.ک: القفاري، أصول مذهب الشيعة الإمامية الإثني عشرية، ج۱، ص۴۱۸.&lt;/ref&gt; خداوند می‌فرماید: ('''وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ الله لَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافاً كَثيرا''')؛&lt;ref&gt;نساء: ۸۲.&lt;/ref&gt; «اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند».<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> جمیع عالمانی که پرسشگر اسم برد بیان کردند که در احادیثی که راویان از اهل بیت(ع) نقل کرده‌اند تعارضات بسیاری وجود دارد؛ به طوری که بعضی به خاطر این تعارض از مذهب برگشته‌اند. ولی نگفتند که مذهب تناقض و تعارض دارد که گفته شود: «علمای شیعه به تناقضات موجود در مذهبشان اعتراف کرده‌اند».<br /> <br /> همان‌طور که پرسشگر بیان کرد خداوند در قرآن می‌فرماید: اگر این قرآن از غیر خدا بود در آن اختلافات بسیاری می‌یافتند، حال اگر دو نفر از رسول خدا(ص) خبر دهند که ایشان حکم کاری را از خداوند نقل کرده و یکی بگويد رسول خدا(ص) فرمود آن کار حلال است و دیگری بگويد: رسول خدا(ص) فرمود آن کار حرام است، آیا در اینجا می‌گوید: کلام رسول خدا(ص) از طرف غیر خداست؟ چون اگر از طرف خدا بود در آن تناقض و اختلاف وجود نداشت؟ یا اینکه می‌گویید در کلام رسول خدا(ص) تناقض و تعارض و اختلاف وجود ندارد، بلکه یکی از دو راوی به ایشان دروغ نسبت داده یا اشتباه شنیده‌اند؟!<br /> <br /> تعارض احادیث علّت‌های مختلفی دارد که به آن اشاره می‌شود:<br /> <br /> # دروغ گفتن راویان و جعل حدیث<br /> # اشتباه نقل کردن افراد راستگو به خاطر قلّت و ضعف حافظه<br /> # متعارض شدن احادیث معصومین(ع) به خاطر گذر زمان و از بین رفتن قرائن کلام آنها که به فهم غلط ما از سخن آنان منجر می‌شود و گمان می‌کنیم سخن آنان با هم در تعارض است.<br /> # تقیه کردن معصومین(ع)<br /> # اختلاف نسخه‌های خطّی کتب حدیثی که افراد مختلف در طول تاریخ نوشته‌اند.<br /> <br /> وقتی امامت و عصمت ائمّه(ع) را با نص قرآن، مثل نزول آیه تطهیر در شأن آنها و احادیث قطعی رسول خدا(ص) و ارائه معجزه از طرف آنها ثابت کردیم، مشخّص می‌شود که معصومین(ع) متعارض سخن نمی‌گویند و وجود تعارض در احادیث نقل شده از معصومین(ع) به خاطر علّت‌های مذکور است.<br /> <br /> در کتب حدیثی احادیثی وجود دارد که علت‌های ذکر شده را تأیید می‌کند که برای هر مورد حدیثی براي نمونه ذکر می‌کنیم:<br /> <br /> # دروغ گفتن راویان و جعل حدیث:<br /> <br /> محمّد بن عمر کشّی روایت کرده است:<br /> <br /> محمّد بن عیسی بن عبید گوید: یکی از اصحابمان، درحالی‌که من نیز حاضر بودم، از یونس بن عبدالرحمان سؤال کرد و به او گفت: «ای ابا محمّد چقدر با احادیث به شدّت برخورد می‌کنی و آنچه اصحابمان روایت کرده‌اند را زیاد انکار می‌کنی؟! چه چیز تو را وادار می‌کند که احادیث را رد کنی»؟! گفت: هشام بن الحکم برایم حدیث نقل کرد که از امام صادق(ع) شنید که ایشان فرمود: حدیثی از ما قبول نکنید مگر آنکه موافق قرآن و سنت باشد یا شاهدی از احادیث گذشته ما در مورد آن بیابید؛ چراکه مغيرة بن سعید، که خدا او را لعنت کند، در کتب اصحاب پدرم احادیثی را وارد کرد که پدرم آن احادیث را نگفته بود. پس از خدا بترسید و آنچه مخالف قول پروردگار متعال و سنت پیامبرمان(ص) هست را قبول نکنید؛ چراکه ما اگر حدیثی بیان کنیم، می‌گوییم: خداوند عزّ و جلّ فرمود، رسول خدا(ص) فرمود. یونس بن عبدالرحمان گوید: به عراق رفتم و جمعی از اصحاب امام باقر(ع) را یافتم و دیدم که اصحاب&lt;br /&gt;<br /> امام صادق(ع) زیاد هستند. پس احادیثشان را شنیدم و کتبشان را گرفتم و بعد بر حضرت امام رضا(ع) عرضه کردم. ایشان بسیاری از آن احادیث را انکار کرد که از احادیث امام صادق(ع) باشد و به من فرمود: ابوالخطاب بر امام صادق(ع) دروغ بست، خداوند ابوالخطاب را لعنت کند و همچنین اصحاب ابوالخطاب تا به امروز این احادیث را در کتب اصحاب امام صادق(ع) وارد می‌کنند، پس آنچه خلاف قرآن است را قبول نکنید؛ چراکه ما اگر حدیث نقل کنیم، موافق قرآن و موافق سنت حدیث نقل می‌کنیم. ما از خداوند و پیامبرش حدیث نقل می‌کنیم و نمی‌گوییم فلانی و فلانی چنین گفتند تا سخنمان با هم در تناقض و تعارض باشد؛ سخن آخرین ما مثل سخن اوّلین ما و سخن اوّلین ما تصدیق کننده سخن آخرین ماست. پس اگر کسی برای شما خلاف آن حدیثی نقل کرد، حدیثش را به خودش رد کنید و بگویید تو خود نسبت به آنچه آورده‌ای داناتری؛ چراکه همراه با هر سخنِ ما حقیقت و بر آن نوری است. پس آنچه نه حقیقتی همراه آن است و نه نوری دارد از قول شیطان است.&lt;ref&gt;... عن يونس بن عبدالرّحمن: أنّ بعض أصحابنا سأله و أنا حاضر، فقال له: يا أبا محمّد ما أشدّك في الحديث و أكثر إنكارك لما يرويه أصحابنا! ... (''رجال الکشي''، ص۲۲۴ و ۲۲۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;اشتباه نقل کردن افراد راستگو به خاطر قلّت و ضعف حافظه&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> شیخ صدوق‌(رض) نقل کرده است:<br /> <br /> مردی به امام صادق(ع) عرض کرد: حدیثی نقل می‌کنند که مردی به امیرالمؤمنین(ع) عرض کرد من تو را دوست دارم. امیرالمؤمنین به او فرمود: «پس برای فقر پیراهنی آماده کن». امام صادق(ع) فرمود: «امیرالمؤمنین چنین نفرمود، بلکه به آن مرد فرمود: برای روز قیامت خود پیراهن (خوبی) آماده کرده‌ای».&lt;ref&gt;... أن رجلا قال لأمير المؤمنين''(ع)'' إنّي أحبك، فقال له: أعد للفقر جلبابا، فقال: ليس هكذا قال، إنّما قال له: أعددت لفاقتك جلبابا يعني يوم القيامة» (شيخ الصدوق(رض)، ''معاني الأخبار''، ص۱۸۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این حدیث حضرت امام صادق(ع) به خوبی اشتباه راویان در نقل حدیث از امیرالمؤمنین(ع) را بیان می‌کند و این یک امر عادی است.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;متعارض شدن احادیث معصومین به خاطر گذر زمان و از بین رفتن قرائن کلام آنهاست که به فهم غلط ما از سخن آنان منجر می‌شود و گمان می‌کنیم سخن آنان با هم تعارض دارد:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;کلینی(رض) و شیخ صدوق(رض) نقل کرده‌اند [متن حدیث از کتاب کافی است]:<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> حبیب سجستانی گوید: از امام باقر(ع) در مورد شخصی پرسيدم که دست راست دو نفر را قطع کرده بود. ایشان فرمود: «ای حبیب به خاطر قطع کردن دست راست مرد اوّلی، دست راستش قطع می‌شود و به خاطر قطع کردن دست راست مرد دیگر، دست چپش قطع می‌شود...». گفتم: «علی بن ابی‌طالب(ع) دست راست و پای چپ را قطع می‌کرد (نه دست راست و دست چپ را)»؟ فرمود: «ایشان در مورد حقوق واجب الهی (مثل دزدی کردن) چنین کاری می‌کرد، امّا ای حبیب اگر قطع کننده دست داشته باشد در مورد حقوق مسلمانان در قصاص، دست در مقابل دست قطع می‌شود، اگر قطع کننده دست نداشته باشد، پا در مقابل دست قطع می‌شود...».&lt;ref&gt;... سألت أبا جعفر''(ع)'' عن رجل قطع يدين لرجلين اليمينين؟ قال: فقال: يا حبيب‏ تقطع‏ يمينه‏ للرّجل الذي قطع يمينه أوّلا، و تقطع يساره للرّجل الذي قطع‏ يمينه آخرا ... (کليني(رض)، ''الکافي''، ج۷، ص۳۱۹ و ۳۲۰؛ شيخ الصدوق(رض)، ''من لا يحضره الفقيه''، ج۴، ص۱۳۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این حدیث به خوبی روشن است که به خاطر گذر زمان قرائن&lt;br /&gt;<br /> کلام امیرالمؤمنین(ع) از بین رفته و راوی به همین خاطر کلام ایشان را اشتباه برداشت می‌کند.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;ائمّه معصومین(ع) گاه با تقيه کردن مخالف عقیده خود صحبت می‌کردند تا جان اصحاب و شیعیانشان را در مقابل تهدید حکومت حفظ کنند. کشی نقل مي‌کند:&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> عبدالله بن زراره گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: از طرف من به پدرت زراره سلام برسان و به او بگو: «من برای اینکه از تو دفاع کنم گاه از تو بدگويي می‌کنم؛ چراکه مردم و دشمنان به سرعت نزد کسی می‌روند که او را به خود نزدیک کنیم و او را ستایش نماییم؛ برای اینکه هرکس که دوستش داریم و به خود نزدیک می‌کنیم را اذیّت کنند...».&lt;ref&gt;... إني إنما أعيبك دفاعا منّي عنك، فإن النّاس و العدو يسارعون إلي كل من قرّبناه و حمدنا مكانه لإدخال الأذى في من نحبّه و نقرّبه‏ ... (''طوسي، اختيار معرفة الرّجال معروف به رجال الکشّي''، ص۱۳۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته تعارض روایات تنها مختصّ شیعه نيست، اهل سنت در مسائل مهمّ اعتقادی با هم در تضادّ و تعارض هستند. درحالی‌که احادیث شیعه تنها در جزئیّات مسائل فقه و احکام گاه متعارض است؛ احمد بن حنبل نقل کرده است: «عبدالله بن شقیق گوید به عایشه گفتم: «کدام‌یک از مردم نزد رسول خدا(ص) محبوب‌تر بودند»؟ گفت: «عایشه»! گفتم: «از مردان چه کسی»؟ گفت: «پدر عایشه!».&lt;ref&gt;... قلت لعائشة: أيّ النّاس كان أحبّ إلي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم؟ قالت: عائشة! قلت: فمن الرّجال؟ قالت أبوها. (ابن حنبل، ''مسند أحمد بن حنبل''، ج۶، ص۲۴۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امّا ترمذی نقل مي‌کند:<br /> <br /> جمیع بن عمیر التّیمی گوید: همراه با عمّه‌ام بر عایشه وارد شدیم، از عایشه سؤال شد: «کدام‌یک از مردم نزد رسول خدا(ص) محبوب‌تر بودند»؟ عایشه گفت: «فاطمه». گفته شد: «از مردان چه کسی»؟ گفت: «شوهر فاطمه».&lt;ref&gt;... قال: دخلت مع عمّتي علي عائشة، فَسُئِلَت: أيّ الناس كان أحبّ إلي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم؟ قالت: فاطمة، فقيل: من الرجال؟ قالت: زوجها... (ترمذي، ''سنن الترمذي''، ج۵، ص۳۶۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تعارض احادیث اهل سنت آن قدر زیاد است که بسیاری از علمای آنان در این زمینه کتاب‌ها نوشته‌اند؛ براي مثال '''ابن ادریس شافعی''' (م۲۰۴ق) کتابی با نام '''''اختلاف الحدیث''''' تألیف کرده و '''ابن جریر طبری''' (م۳۱۰ق) کتابی با نام '''''تهذیب الآثار''''' نوشته است که هر یک به بیان احادیث متعارض و جمع بین آن یا طرح یک حدیث و انتخاب دیگری پرداخته‌اند.<br /> <br /> == ۵۰. استحباب گريه بر امام حسين‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۵۰ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند: گریه بر حسین مستحب است. آیا این استحباب مبتنی بر دلیل است یا هوا و هوس؟ اگر مبتنی بر دلیل است، دلیلش کجاست؟ چرا اهل بیت که شما مدعی تبعیت از آنها هستید چنین نکرده‌اند؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> گریه کردن برای ائمه(ع) و به خصوص امام حسین(ع) دستور رسول خدا(ص) و ائمه معصومین(ع) است که نمونه‌ای از احادیث آن را در پاسخ پرسش ۱۱ ذکر کردیم.<br /> <br /> اما اینکه گفت چرا خود اهل بیت(ع) چنین نکرده‌اند، در پاسخ می‌گوییم: چنین سخنی غلط است؛ چراکه اهل بیت(ع) در عزای امام حسین(ع) گریه و عزاداری کرده‌اند که بعضی از این روایات در پاسخ پرسش ۱۱ ذکر شد.<br /> <br /> از طرفي برای اثبات جواز یا استحباب یک عمل لازم نیست که حتماً رسول خدا(ص) و ائمه معصومین(ع) آن را انجام داده باشند؛ بلکه اگر آنها دستور به انجام کاری داده باشند یا برای انجام کاری ثواب ذکر کرده باشند کافی است و در روایات بسیاری ائمه(ع) به عزاداری و گریه و حتی لطمه زدن و فریاد زدن برای امام حسین(ع) امر کرده‌اند که در پاسخ پرسش ۱۱ بعضی از این روایات ذکر شد.<br /> <br /> == ۵۱. عزاداري ويژه براي امام حسين‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۵۱ ==<br /> <br /> شیعیان معتقدند که علی بن ابی‌طالب از فرزندش حسین افضل و برتر است. پس وقتی چنین است چرا در سالروز شهادت علی چنان گریه نمی‌کنید که برای حسین گریه مي‌کنيد؟! و آیا پیامبر(ص) از علی و حسین(ع) افضل و برتر نبوده است؟! اگر افضل و برتر است پس چرا شما برای او گریه نمی‌کنید؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعیان برای رسول خدا(ص) و جمیع اهل بیت ایشان(ع) گریه می‌‌کنند و کافی است ببینید در ۲۸ صفر چه مراسمی برای سالروز شهادت رسول خدا(ص) می‌گیرند و چقدر برای ایشان گریه می‌کنند و به خود می‌زنند. همچنین برای امیرالمؤمنین(ع) نیز در ماه رمضان، زمان به شهادت رسیدن حضرت، به شدّت گریه و عزاداری مي‌کنند.<br /> <br /> اما اینکه شیعیان برای امام حسین(ع) به طوری خاص عزاداری می‌کنند، این به خاطر دستور خود رسول خدا(ص) و ائمه معصومین(ع) است؛ چراکه حضرت سیّدالشّهداء(ع) به فجیع‌ترین شکلی به شهادت رسیدند و همه اهل بیتشان اسیر شدند و همه جان و مال و هستی خود را در راه خدا دادند؛ به همین خاطر عزای ایشان سنگین‌تر است و عزاداری برای ایشان به صورت خاص است. در کتاب ''کامل الزیارات'' ابن قولویه قمی احاديثي نيز در اين خصوص موجود است که بعضی از آنها را در پاسخ پرسش ۱۱ ذکر کردیم.<br /> <br /> == ۵۲. ولايت در قرآن ==<br /> <br /> == پرسش ۵۲ ==<br /> <br /> اگر ولایت علی بن ابی‌طالب و ولایت فرزندانش بعد از او رکنی از ارکان ایمان است که ایمان بدون آن تحقق نمی‌یابد و هرکس به ولایت علی و فرزندانش ایمان نداشته باشد طبق عقیده شیعه کفر ورزیده و سزاوار دوزخ است، گرچه به یگانگی خدا و رسالت محمد(ص) گواهی بدهد و نماز بخواند و زکات بدهد و روزه بگیرد و به حج برود، اگر چنین است چرا این رکن بزرگ ایمان در قرآن به صراحت بیان نشده است؟! قرآن را می‌بینیم که دیگر ارکان و واجبات را، که از ولایت پایین‌تر هستند، مانند نماز و زکات و روزه و حج را به صراحت بیان داشته است؛ بلکه قرآن بعضی از چیزهای مباح و جایز مانند شکار را توضیح داده است... پس چرا بزرگ‌ترین رکن و اصل دین در ثقل اکبر (قرآن) ذکر نشده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> قرآن کریم بیانی کلي دارد و در اکثر موارد به بیان جزئیّات نمی‌پردازد و خداوند پیامبرش را مفسّر قرآن معرفی کرده تا این جزئیّات را برای مردم تفسیر کند؛ براي مثال خداوند تنها در قرآن فرموده نماز را به پا دارید، ولی نفرموده چگونه باید نماز خواند و هر نمازی چند رکعت است. فرموده حج به جا بیاورید، ولی نفرموده چگونه باید آن را به جا آورد. رسول خدا(ص)، که مفسّر قرآن بود، روش خواندن نماز و تعداد رکعات&lt;br /&gt;<br /> آن و روش به جا آوردن حج را برای مردم بیان کرد. همچنین خداوند در قرآن فرموده از صاحبان امر خود اطاعت کنید: ('''أطِیعُوا الله وَ أطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أولِی الأمرِ مِنکُم''')؛&lt;br /&gt;<br /> «از خداوند و رسول و صاحبان امر خود اطاعت کنید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt; این رسول خدا(ص) بود که در حدیث غدیر و منزلت و دیگر احادیث متواتر تفسیر کرد که صاحبان امر بعد از خودشان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و فرزندان معصوم ایشان هستند.&lt;ref&gt;مقدّمه رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين خداوند بزرگ‌ترین رکن دین، که ولایت اهل بیت رسول خدا(ص) باشد،&lt;br /&gt;<br /> را در چندین آیه از قرآن (مثل آیه اولی‌الأمر، ولایت و ...) نازل کرده است و&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) نیز آن را بر اهل بیت خویش تفسیر نموده است.&lt;ref&gt;به مقدّمه کتاب رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۵۳. فتوحات مسلمين در زمان صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۵۳ ==<br /> <br /> اگر آن گونه که شيعيان می‌گویند اصحاب دشمن یکدیگر می‌بودند و هر یک برای رسیدن به خلافت تلاش می‌کرد و جامعه آنها جامعه‌ای فاقد همدلی و محبت ‌بود و جامعه‌ای ‌بود که جز تعداد اندکی از آنها همه کافر شدند، هزاران انسان در زمان اصحاب مسلمان نمی‌شدند و آنها مناطق زیادی از جهان را فتح نمی‌کردند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ پرسش ۱۳ توضیح دادیم اکثریّت اعراب از بزرگان و رؤسای خویش پيروي می‌کردند و بزرگان و رؤسای اصحاب یا نسبت به امیرالمؤمنین بغض و کینه داشتند و به خاطر فضیلت‌ها و رشادت‌های حضرت به ایشان حسد می‌ورزیدند یا آرزوی رسیدن به قدرت و حکومت داشتند یا مانند ابوسفیان در دل به اسلام اعتقاد نداشتند و به خوبی می‌دانستند که به حکومت رسیدن امیرالمؤمنین(ع) مانع آنان&lt;br /&gt;<br /> از رسیدن به خواسته‌هایشان خواهد شد. آن عدّه از اصحاب مؤمن و با وفای&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص)، مانند حمزه و جعفر بن ابی‌طالب و سعد بن معاذ، نيز در جنگ‌های مختلف به شهادت رسیده بودند. ازاين‌رو بزرگان اصحاب، که رئیس قبائل خود بودند، در سقیفه جمع شدند و براي رسول خدا(ص) جانشين برگزيدند و امام علي(ع) را خانه‌نشین نمودند و بعد از آن به کشورگشایی مشغول شدند. بنابراین آنها بعد از تصدي خلافت کاملاً با هم متّحد و همدل بودند. اما همان‌طور که در پاسخ پرسش ۱۹ بیان کردیم کشورگشایی دلیل بر شايستگي حاکم نیست؛ چراکه هر حاکم و سلطان ستمگری نیز برای گسترش قلمرو و قدرت خود کشورگشایی می‌کند.<br /> <br /> مرادِ شیعه از کافر شدن اکثریّت اصحاب پس از رسول خدا(ص) کفر آنها به ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) است نه اینکه به نبوّت رسول خدا(ص) کافر شده باشند.<br /> <br /> == ۵۴. حکم فقهي نماز جمعه ==<br /> <br /> == پرسش ۵۴ ==<br /> <br /> چرا بسیاری از شیعیان نماز جمعه نمی‌خوانند با اینکه به صراحت در سوره جمعه به اقامه نماز جمعه امر شده است و خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى‏ ذِكْرِ الله وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُون).&lt;ref&gt;جمعه: ۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ای كسانی كه ايمان آورده‌ايد! هنگامی كه برای نماز روز جمعه اذان گفته می‌شود به سوی ذكر خدا (خطبه و نماز) بشتابيد و خريد و فروش را رها كنيد؛ اين برای شما بهتر است اگر می‌دانستيد.<br /> <br /> اگر بگویند نماز جمعه تا وقتی مهدی ظهور کند تعطیل است، می‌گوییم آیا انتظار برای مهدی می‌تواند تعطیل کردن این امر عظیم را توجیه کند که هزاران شیعه در حالی مرده‌اند که این آیین بزرگ اسلامی را انجام نمی‌دادند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اکثریّت فقهای شیعه خواندن نماز جمعه در زمان غیبت حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; را واجب تخییری می‌دانند؛ یعنی مکلّف بین خواندن نماز ظهر یا نماز جمعه مخیّر است و یکی از دیگری کفایت می‌کند؛ اگر چه خواندن نماز جمعه افضل است. بعضی دیگر وجوب آن را تعیینی می‌دانند؛ یعنی بر مکلّف لازم است که حتماً نماز جمعه را به جا بیاورد و نماز ظهر کفایت از نماز جمعه نمی‌کند. امّا اگر شيعيان به حکم دین و وظیفه شرعی خود عمل نکنند این دلیل بر بطلان مذهب شيعه نمی‌شود؛ چراکه حکم دین و فعل مسلمانان دو چیز جدا از هم است و ربطی به یکدیگر ندارد. ممکن است اسلام دستور به انجام حکمی دهد، ولی مسلمانان به خاطر ضعف ایمانشان به آن حکم عمل نکنند.<br /> <br /> در نتیجه فقهای شیعه خواندن نماز جمعه را تا زمان ظهور حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; تعطیل نکرده‌اند.<br /> <br /> == ۵۵. شيعيان و تحريف قرآن ==<br /> <br /> == پرسش ۵۵ ==<br /> <br /> شیعیان معتقدند آیاتی از قرآن حذف شده‌. و آیاتی را ابوبکر و عمر تغییر داده‌اند! آنها از ابی‌جعفر(ع) روایت می‌کنند که '''«از او پرسیدند چرا علی امیرالمؤمنین نامیده شده است؟ او گفت: خدا به او اين لقب را داده و در كتابش چنين فرموده:'''<br /> <br /> «وَإذ أخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّيَّتَهُم وَأشهَدَهُم عَلَى أنفُسِهِم ألَستُ بِرَبِّكُم وَأنَّ مُحَمَّداً رَسُولِي وَأنَّ عَلِيّاً أمِيرَ المُؤمِنِينَ!».&lt;ref&gt;کليني، ''اصول الکافي''، ج۱، ص۴۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چون پروردگارت از پسران آدم، از پشت‌هايشان، نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه كرد كه مگر نه اين است كه من پروردگار شما هستم و محمد فرستاده من و علي اميرالمؤمنين است؟<br /> <br /> از ابی‌عبدالله روایت می‌کنند که گفت(ع) '''«وَمَن يُطِعِ الله وَرَسُولَهُ في ولاية علي وولاية الأئمة من بعده فَقَد فَازَ فَوزاً عَظِيماً»''' و گفت که آیه در اصل همین طور نازل شده است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;ر.ک: ''کتاب اصول الکافي''، ج۱، ص۴۱۴.&lt;/ref&gt; از ابی‌جعفر روایت است که گفت(ع) '''«این آیه این'''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;'''گونه بر محمد نازل شده است: «بِئسَمَا اشتَرَوا بِهِ أنفُسَهُم أن يَكفُرُوا بِمَا أنزَلَ الله فِي عَلِىّ بَغياً».'''&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ج۱، ص۴۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از جابر الجعفی روایت است که گفت(ع) '''«این آیه را جبرئیل این'''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;'''گونه بر محمد نازل فرموده است: «وَإن كُنتُم فِي رَيبٍ مِمَّا نَزَّلنا عَلَى عَبدِنا فِي عَلِىّ فَأتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثلِهِ»'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;شرح اصول الکافي، ج۷، ص۶۶.&lt;/ref&gt; «اگر در آنچه در مورد علی بر بنده خود نازل کرده‌ایم شک دارید یک سوره همانند آن بیاورید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> از ابی‌عبدالله(ع) روایت است که گفت(ع) '''«این آیه را این'''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;'''گونه جبرئیل بر محمد'''(ص) '''نازل کرد: يَا أيَّهُا الَّذِينَ أوتُوا الكِتَابَ آمِنُوا بِما نَزَّلنَا في علىّ نُوراً مُبيناً»'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;حواله گذشته.&lt;/ref&gt; «ای اهل کتاب به نور آشکاری که در مورد علی نازل کرده‌ایم ایمان بیاورید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> محمد بن سنان از رضا(ع) روایت کرده است: '''«كَبُرَ عَلَى المُشرِكِينَ بِوِلايَةِ عَلِىّ مَا تَدعُوهُم إلَيهِ يَا مُحَمَّد من ولاية علي»؛'''&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ج۵، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; «ای محمد ولایت علی که مشرکان را بدان فرا می‌خوانی بر آنان گران می‌آید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;. '''اینگونه در کتاب نوشته شده است»'''.<br /> <br /> از ابی‌عبدالله روایت است که گفت(ع) '''«سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلكَافِرِينَ بولاية علىّ لَيسَ لَه دافِعٌ»'''. گفت(ع) سوگند به خدا که آیه این‌گونه بر محمد(ص) نازل شده است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;ر.ک: ''کتاب اصول الکافي''، ج۱، ص۴۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از ابی جعفر روایت است که گفت(ع) '''«جبرئیل این آیه را این گونه بر محمد نازل کرد:'''<br /> <br /> فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم قَولاً غَيرَ الّذِي قِيلَ لَهُم فَأنزَلنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم رِجزاً مِنَ السَّمَاءِ بِما كانُوا يَفسُقُونَ.&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ج۱، ص۴۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کسانی که بر آل محمد ستم کردند و حقّشان را خوردند، به جای آنچه به آنان گفته شده بود سخن دیگری را قرار دادند. پس بر کسانی که بر آل محمد ستم کردند و حقّشان را پایمال نمودند به سبب فساد و نافرمانی‌شان عذابی از آسمان فرود آوردیم‌.<br /> <br /> ای مردم پیامبر حق را در مورد ولایت علی از سوی پروردگارتان برایتان آورده است. ایمان بیاورید برایتان بهتر است و اگر به ولایت علی کفر بورزید بدانید که آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ خداست.<br /> <br /> از ابی‌جعفر روایت است که گفت:<br /> <br /> جبرئیل(ع) این آیه را این گونه نازل کرده است: '''«إنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم لَم يَكُنِ الله لِيَغِفرَ لَهُم وَلا لِيَهدِيَهُم طَرِيقاً إلّا طَرِيقَ جَهنَّمَ&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''. ثمّ قال: '''«يَا أيُّهَا النّاسُ قَد جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالحَقِّ مِن رَبِّكُم في ولاية علي فَآمِنُوا خَيراً لَكُم وَإن تَكفُرُوا بِوِلايَةِ عَلي فَإنَّ لله مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرضِ»'''.&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ج۱، ص۴۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همانا كسانى كه [نسبت به آل محمد] ستم كردند، خدا در معرض آمرزش ايشان نيست و به راهى هدايتشان نكند، جز راه دوزخ كه هميشه در آن جاودانند و اين براى خدا آسان است ـ سپس فرمود ـ : «اى مردم! پيامبر از جانب پروردگارتان به حق سوى شما آمده (درباره ولايت علي) ايمان آوريد كه مايه خير شماست و اگر كافر شويد (به ولايت علی) آنچه در آسمان‌ها و زمين است متعلق به خداست (يعني به او زياني نرسد).<br /> <br /> شيعيان می‌گویند این آیه‌ها به صراحت بر امامت علی دلالت می‌کنند، ولی ابوبکر و عمر این آیات را تحریف کرده‌اند. در اینجا دو سؤال باید از شیعیان پرسید:<br /> <br /> '''اول''': اینکه وقتی ابوبکر و عمر این آیات را تحریف کرده بودند، پس چرا زمانی که علی خلیفه مسلمانان شد آن را بیان نکرد و توضیح نداد؟! یا اینکه حداقل آیات را همان‌گونه که نازل شده بودند به قرآن باز نگرداند؟!<br /> <br /> اما می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;بینیم که علی چنین کاری نکرد و قرآن به همان صورتی که در&lt;br /&gt;<br /> زمان خلفای پیش از او و در زمان پیامبر بود به همان گونه باقی ماند؛ چون قرآن را خداوند محفوظ قرار داده است و می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;فرماید: ('''إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون'''‏)؛&lt;ref&gt;حجر: ۹.&lt;/ref&gt; «ما قرآن را نازل كرديم &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; ما به‌طور قطع نگهدار آنيم&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;. ولی شيعيان نمی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دانند و نمی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;فهمند!<br /> <br /> دوم: آیاتی که شیعیان آن را تحریف کرده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند تا از آن ولایت و امامت و خلافت علی را ثابت کنند، به صراحت به ما می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گوید که چنین چیزی نخواهد شد! در آیه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای که از یهودیان سخن می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گوید و شیعیان آن را تحریف کرده و به مسلمانان نسبت می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دهند فکر کنید: '''«فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم قَولاً غَيرَ الَّذِي قِيلَ لَهُم فَأنزَلنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم رِجزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفسُقُونَ»'''.<br /> <br /> طبق صورت تحریف شده آیه، این آیه از چیزی خبر می‌دهد که به زودی در آینده رخ خواهد داد و می‌گوید که علی آن را می‌داند. علی و اهل بیت کدام حق خود را مطالبه کنند، در صورتی که قرآن خبر می‌دهد که حقشان از آنها به زور گرفته می‌شود و مسلمانان ولایت و وصایت علی را قبول نخواهند کرد و هرگز علی بعد از پیامبر خلیفه نخواهد شد؟! سپس کجا بر کسانی که حق خلافت آل محمد را غصب کردند عذابی از آسمان نازل شده است؟! همه می‌دانند که هرگز چنین چیزی رخ نداده است، ولی این یک تحریف ساده و ابلهانه و هویداست.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> به صرف وجود احادیثی در منابع شیعه، که بر تحریف قرآن دلالت دارد، نباید&lt;br /&gt;<br /> اعتقاد به تحریف قرآن را به شیعه نسبت دهید؛ چون علمای شیعه به هر حدیثی&lt;br /&gt;<br /> عمل نمی‌کنند و اعتقادات خود را تنها بر اساس روایات صحیح و قطعی بنا می‌کنند. شیخ صدوق;، که یکی از بزرگترین علمای شیعه در قرن چهارم، است در مورد تحریف قرآن گوید:<br /> <br /> اعتقاد ما این است که قرآنی که خداوند بر پیامبرش محمّد(ص) نازل کرد همان است که بین دو جلد قرار دارد و آن همان قرآنی است که در دست مردم است و بیشتر از آن نیست و تعداد سوره‌هایش نزد مردم ۱۱۴ سوره است و نزد ما سوره الضّحی و ألم نشرح یک سوره است و همچنین سوره قریش و فیل یک سوره است و هرکس به ما نسبت دهد که می‌گوییم قرآن بیش از این است دروغگوست.&lt;ref&gt;اعتقادنا أنّ القرآن الّذي أنزله اللّه تعالي علي نبيّه محمّد(ص) هو ما بين الدفتين، و هو ما في أيدي الناس، ليس بأكثر من ذلك... (شّيخ الصّدوق، ''اعتقادات الإماميّة''، ص۸۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علاوه بر اين، اهل سنت نیز روایات بسیاری در منابع حدیثی خود دارند که صریحاً بر تحریف قرآن دلالت دارد؛ مثلا احمد بن حنبل روایت کرده است:<br /> <br /> زر گوید: ابیّ بن کعب به من گفت: «چقدر سوره قدر را می‌خوانی یا چه مقدار آیات آن را شمارش می‌کنی»؟ به او گفتم: «۷۳ آیه». گفت: «قبلاً این سوره را دیدم که به اندازه سوره بقره بود و در آن این آیه را خواندیم: پیرمرد و پیرزن اگر زنا کردند آنها را سنگسار کنید که این عذابی از طرف خداست و خداوند دانا و حکیم است».'''‌'''&lt;ref&gt;...كأيّن تقرأ سورة الأحزاب؟ أو كأيّن تعدّها؟ قال: قلت له: ثلاثا و سبعين آية، فقال: قطّ لقد رأيتها و إنّها لتعادل سورة البقرة (احمد بن حنبل، ''مسند''، ج۵، ص۱۳۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احمد بن حنبل قبل و بعد از این حدیث، روایات بسیاری نقل کرده که بر تحریف قرآن دلالت دارد. همچنین دیگر محدثان اهل سنت نیز روایات بسیاری که بر تحریف قرآن دلالت دارد را در کتب حدیثی خود روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;''سنن ابن ماجه''، ج۲، ص۸۵۳ و ۸۵۴؛ ''السنن الکبري بيهقي''، ج۸، ص۲۱۱ و ۲۱۳؛ ''السنن الکبري نسائي''، ج۴ ص۲۷۰ و ۲۷۳؛ ''صحيح ابن حبّان''، ج۱۰، ص۲۷۳، ''الطّبقات الکبري ابن سعد''، ج۳، ص۳۳۴؛ ''المستدرک حاکم نيشابوري''، ج۲، ص۴۱۵ و ج۴، ص۳۵۹ و ۳۶۰؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۴، ص۳۳۲؛ طبراني، المعجم الکبير، ج۲۴، ص۳۵۰ و ج۲۵، ص۱۸۵؛ ''تاريخ مدينة دمشق ابن عساکر''، ج۵۰، ص۳۵ و ۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين اگر اشکال اهل سنت به شیعه این است که احادیثی در منابع شیعه وجود دارد که بر تحریف قرآن دلالت دارد، در پاسخ می‌گوییم: در منابع اهل سنت نیز احادیث بسیاری وجود دارد که بر تحریف قرآن دلالت دارد. اگر می‌گویند بعضی از علمای شیعه مثل محدّث نوری در اثبات تحریف قرآن کتاب نوشته‌اند، در پاسخ می‌گوییم: بعضی از علمای اهل سنت نیز در اثبات تحریف قرآن کتاب نوشته‌اند؛ مثل محمّد عبداللّطیف بن الخطیب در کتاب الفرقان که دارالکتب المصریّة در قاهره سال ۱۳۶۷ هجری آن را چاپ کرد.<br /> <br /> پس همان‌طور که وجود روایات دالّ بر تحریف در منابع اهل سنت یا نوشتن کتاب در اثبات تحریف قرآن دلیل اعتقاد مذهب اهل سنت به تحریف قرآن نيست، وجود روایات دالّ بر تحریف در منابع شیعه نيز دليل اعتقاد شيعيان به تحریف قرآن نيست.<br /> <br /> اما در پاسخ به اشکالاتی که پرسشگر در مورد این روایت: '''«فبدّل الّذین ظلموا آل محمد حقّهم»''' مطرح کرده بود چنین می‌گوییم: اینکه اهل بیت حق خود را مطالبه کنند برای اتمام حجت است. خداوند به آنها خبر می‌دهد که حقّشان ستانده می‌شود و مردم به خلافت آنها رضایت نمی‌دهند. ولی این تنها یک خبر غیبی است و آن وظیفه‌ای که خدا بر عهده آنها نهاده این است که حق خود را مطالبه کنند تا آنهایی که از روی جهل فریب خورده‌‌اند به هوش آیند و برای بقیه اتمام حجت باشد.<br /> <br /> اما اینکه گفت آیه مي‌گوید عذابی از آسمان برای آنها فرستادیم، درحالی‌که بر هیچ یک از کسانی که حق اهل بیت را انکار کردند عذابی از آسمان نازل نشد، در پاسخ می‌گوییم:<br /> <br /> بر بعضی از کسانی که به اهل بیت(ع) ظلم کردند و حقّشان را انکار کردند عذاب از آسمان نازل شد؛ براي مثال حاکم حسکانی روایت کرده است:<br /> <br /> ابوهریره گوید: رسول خدا(ص) در روز غدیر خم بازوی علی بن ابی‌طالب را گرفت و فرمود: «هرکس من مولای اویم این مولای اوست». عرب بادیه‌نشینی بلند شد و نزد پیامبر آمد و گفت: «ما را دعوت کردی که شهادت دهیم خدایی جز خدای یگانه نیست و شما پیامبر خدایی و ما شما را تصدیق کردیم و به ما دستور دادی که نماز بخوانیم و روزه بگیریم، پس نماز خواندیم و روزه گرفتیم و دستور دادی زکات دهیم، پس زکات دادیم. ولی اینها تو را قانع نکرد که چنین کاری کردی [و علی بن ابی‌طالب را مولای همه مسلمانان قرار دادی]؟! آیا این از طرف خداست یا از طرف خودت»؟! پیامبر فرمود: «از طرف خداست نه از طرف من». اعرابی گفت: «تو را به خدایی که جز او خدایی نیست این دستور از طرف خداست نه از طرف خودت»؟! پیامبر سه بار فرمود: «بله». پس اعرابی سریعاً بلند شد و به سوی شترش رفت، درحالی‌که می‌گفت: «خدایا اگر این حقّی از طرف توست پس سنگی از آسمان بر ما ببار یا عذابی دردناک بر ما نازل کن». پس این سخن را کامل ننمود تا اینکه آتشی از آسمان نازل شد و او را سوزاند و خداوند بعد از آن این آیه را نازل کرد: «درخواست کننده‌ای عذاب واقع شونده‌ای را درخواست کرد * که مخصوص کافران است و آن را بازدارنده‌ای نیست&lt;ref&gt;معارج: ۱-۲.&lt;/ref&gt;».&lt;ref&gt;عن أبي هريرة قال: أخذ رسول اللّه صلّى الله عليه و سلم بعضد علي بن أبي‌طالب يوم غدير خمّ ثمّ قال: من كنت مولاه فهذا مولاه. فقام إليه أعرابيّ فقال: دعوتنا أن نشهد أن لا إله إلا اللّه، و أنّك رسول اللّه فصدّقناك و ... (حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۲، ص۳۸۴). حاکم حسکاني در ج۲ از ص۳۸۲ تا ۳۸۴ اين واقعه را به پنج سند مختلف نقل کرده است، ثعلبي نيز در تفسير الثعلبي، ج۱۰ ص۳۵ اين حديث را به همين مضمون و با الفاظي مختلف روايت کرده است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه در این آیه: ('''فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ''') از فعل أنزلنا (نازل کردیم) استفاده شده است و این فعل اگر چه ماضی است و برای زمان گذشته به کار می‌رود، ولی می‌تواند به معنای مضارع و برای زمان آینده باشد؛ چراکه در ادبیات عرب اگر وقوع فعلی در آینده حتمی باشد به جای آنکه برای آن فعل مضارع به کار ببرند، فعل ماضی به کار می‌برند. در اين صورت معنای کلام چنین می‌شود که وقوع آن فعل در آینده آن قدر حتمی و یقینی است که گویا پيش‌تر اتفاق افتاده است. به این فعل ماضی، که به معنای مضارع است و چنین کاربردی دارد، اصطلاحاً «ماضی محقّق الوقوع» می‌گویند؛ براي مثال، خداوند در قرآن می‌فرماید: ('''وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ''')؛&lt;ref&gt;کهف: ۹۹&lt;/ref&gt; «در صور دمیده شد». با اینکه دمیده شدن در صور از نشانه‌های روز قیامت است و بعداً اتفاق می‌افتد، ولی خداوند در قرآن برای آن فعل ماضی آورده که یعنی در صور دمیده شد و به این صورت بیان می‌کند که دمیده شدن در صور آن قدر یقینی و حتمی است که گویا پيش‌‌تر ‌در آن دمیده شده است. در نتیجه حدیثی که پرسشگر از منابع حدیثی شیعه نقل کرد و در آن ائمّه(ع) این آیه را چنین تفسیر کردند که «بر کسانی که به حق آل محمّد ظلم کردند عذابی از آسمان نازل کردیم» اشکالی وارد نیست.<br /> <br /> == ۵۶. نور الهي و ولايت اهل بيت(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۵۶ ==<br /> <br /> شیعه در مورد فرموده الهی که می‌فرماید: ('''یُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ الله بِأَفْواهِهِم''')؛&lt;ref&gt;صف: ۸.&lt;/ref&gt; «آنان می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند» از ابوالحسن روایت می‌کنند که در تفسیر این آیه گفت: «یعنی می‌خواهند ولایت امیرالمؤمنین را سرکوب و خاموش کنند ('''وَ الله مُتِمُّ نُورِه''')&lt;ref&gt;صف: ۸.&lt;/ref&gt; و می‌گوید: یعنی خداوند امامت را کامل می‌گرداند و نور امامت است؛ چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: ('''فَآمِنُوا بِالله وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذي أَنْزَلْنا''')؛&lt;ref&gt;تغابن: ۸.&lt;/ref&gt; «به خدا و رسول او و نوری كه نازل كرده‌ايم ايمان بياوريد» و می‌گوید: سوگند به خدا که نور روز قیامت ائمه آل محمد می‌باشند».&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۱۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سؤال اینجاست که آیا خداوند نور خویش را با نشر و گسترش اسلام کامل گرداند. یا با دادن ولایت و خلافت به اهل بیت؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آن که مفسّر قرآن است و مراد خداوند از آیاتی که نازل نموده را برای مردم روشن می‌کند رسول خدا(ص) است. و احادیثی که اهل بیت رسول خدا(ص) نقل می‌کنند همان احادیث رسول خدا(ص) است که از پیامبر به آنها رسیده است. محمّد بن یعقوب کلینی(رض) روایت کرده است:<br /> <br /> حمّاد بن عثمان و دیگران گفتند: «شنیدیم امام صادق(ع) می‌فرمود: سخن من سخن پدرم است و سخن پدرم سخن جدّم است، و سخن جدّم سخن حسین است و سخن حسین سخن حسن است و سخن حسن سخن امیرالمؤمنین(ع) است و سخن امیرالمؤمنین سخن رسول خدا(ص) است و سخن رسول خدا گفتار خداوند عزّوجلّ است».&lt;ref&gt;... أبا عبداللّه''(ع)'' يقول: حديثي حديث أبي، و حديث أبي حديث جدّي، و حديث جدّي حديث الحسين، و حديث الحسين حديث الحسن... و حديث رسول اللّه قول اللّه عزّ و جلّ. ( ''الکافي''، ج۱، ص۵۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین وقتی اهل بیت(ع) در احادیثشان فرموده‌اند مراد از نور خداوند ولایت امیرالمؤمنین(ع) است و امثال این احادیث، که پرسشگر در پرسش ذکر کرد، در واقع این سخن رسول خدا(ص) است که این چنین گفتار خداوند در قرآن را تفسیر کرده است. در نتیجه رد کردن سخن اهل بیت(ع) رد کردن سخن رسول خدا(ص) است و رد کردن سخن رسول خدا(ص) رد کردن گفتار خداوند متعال است.<br /> <br /> به علاوه تفسیری که پرسشگر بیان کرد خداوند دین خویش را با گسترش اسلام کامل می‌گرداند، تفسیری از نزد خود اوست نه سخنی که رسول خدا(ص) فرموده باشد و تفسیر کردن قرآن به غیر از سخن رسول خدا(ص) جایز نیست؛ چراکه اگر چنین باشد هرکس آیات قرآن را به نفع عقیده خود تفسیر می‌کند.<br /> <br /> به علاوه وقتی رسول خدا(ص) ستون اصلی دین اسلام را در احادیث متواتر ولایت امیرالمؤمنین(ع) معرفي کرده است، پس خداوند به طور حتم اسلامی که ولایت امیرالمؤمنین(ع) در آن نباشد را گسترش نداده که بخواهد به این وسیله نور خویش را کامل کند؛ بلکه شیطان با گسترش چنین اسلامی تاریکی خویش را کامل کرده است.<br /> <br /> == ۵۷. خلافت و حکومت امامان معصوم&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۵۷ ==<br /> <br /> فقط دو نفر از ائمه زمام خلافت را به دست گرفته‌اند: علی و فرزندش حسن. پس کامل گرداندن نور به‌وسیله ده امام دیگر کجاست؟! و نص حديث رسول الله(ص) را تكرار می‌كنند و به آن احتجاج می‌ورزند كه ائمه دوازه نفرند كه آنان «خلفاء» يا «ولاة أمر» يا «أمراء» هستند؛ پس خلافت و فرمانروايى ده نفر بقيه كجاست؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> کامل کردن نور اهل بیت(ع) به این وسیله نیست که آنها به حکومت برسند؛ بلکه پرسشگر خود در پرسش قبلی رواياتي ذکر کرد که به صراحت وارد شده است: «می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان از بین ببرند»'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' نور خدا (ولایت امیرالمؤمنین) را می‌خواهند خاموش کنند: (و خداوند قبول نمی‌کند، مگر اینکه نور خود را کامل گرداند)؛ یعنی ولایت امیرالمؤمنین(ع) را روشن نگه می‌دارد که یعنی خداوند اجازه نمی‌دهد این حقیقت، که امیرالمؤمنین(ع) جانشین رسول خدا(ص) و حجت خدا بر مردم است، در طول زمان از بین برود و همیشه ولایت حضرت و حقیقت را زنده نگه می‌دارد تا کسانی که دنبال حقیقت هستند به آن بگروند؛ ('''يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ الله بِأَفْواهِهِمْ وَ يأْبَى الله إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَه وَ لَوْ كَرِه الْكافِرُونَ''')؛ اگر چه کافران بدشان بیاید.&lt;ref&gt;توبه: ۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس این روایت در مورد رسیدن حکومت به اهل بیت(ع) بحث نمی‌کند. اهل بیت بر تمام مردم ولایت دارند و از طرف خداوند حجت او بر جمیع مردم هستند؛ چه مردم از آنها پيروي کنند و چه نکنند و چه حکومت در دست آنها باشد و چه نباشد.<br /> <br /> اما احادیث متواتری که شیعه و سنی از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند که ایشان می‌فرماید خلفا یا امراء یا والیان امر بعد از من دوازده نفر هستند، به این معنا نیست که آنها پس از ایشان حتماً حکومت خواهند کرد؛ چون خلفا یعنی جانشینان، و أمراء یعنی کسانی که امیر و سرپرست مردم هستند و خداوند اهل بیت رسول خدا(ص) را جانشینان رسول خدا(ص) و امیر و سرپرست مردم قرار داده است؛ چه مردم به آنها روی بیاورند و حکومت را به آنها بسپارند و چه حکومت نسپارند.<br /> <br /> == ۵۸. جايگاه خلفا نزد صادقين(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۵۸ ==<br /> <br /> بعضی از کتاب‌های شیعه از جعفر صادق روایت می‌کنند: «زنی از او پرسید که آیا ابوبکر و عمر را دوست بدارم؟! جعفر صادق گفت: آنها را دوست بدار. آن زن گفت: وقتی به لقای پروردگارم بروم به او می‌گویم: که تو مرا به دوست داشتن آنها فرمان داده‌ای؟! جعفر صادق به او گفت: بله».&lt;ref&gt;کليني، ''روضة الکافي''، ج۸، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; و روایت کرده‌اند: «مردی از یاران امام باقر وقتی دید که امام باقر ابوبکر را صدیق می‌نامد تعجب کرد و گفت آیا او را صدیق می‌گویی؟! باقر گفت: بله. صدیق! هرکس به او صدیق نگوید خداوند هیچ سخنی از سخنان او را در قیامت راست نگرداند».&lt;ref&gt;ا?. ''اربلي، کشف الغمة''، ج۲، ص۳۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از شیعیان می‌پرسیم که نظر شما درباره ابوبکر چیست؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ابتدا متن کامل روایتی که پرسشگر از کتاب کافی نقل نمود را ذکر می‌کنیم تا خوانندگان این کتاب متوجّه شوند که پرسشگر و امثال او چگونه احادیث را به طور ناقص نقل می‌کنند.<br /> <br /> محمّد بن یقعوب کلینی نقل کرده است:<br /> <br /> ابوبصیر گوید: نزد حضرت امام صادق(ع) نشسته بودم که ام خالد وارد شد&lt;br /&gt;<br /> (همان زنی که یوسف بن عمر دستش را قطع کرده بود) و از حضرت اجازه ورود می‌گرفت. امام صادق(ع) فرمود: «آیا دوست داری کلام ام خالد را بشنوی»؟ گفتم: «بله»، فرمود: «پس الآن به او اجازه ورود می‌دهم و مرا کنار خودش بر تخت نشاند». امّ خالد داخل شد و صحبت کرد و مشخص شد که زنی بلیغ و سخنور است. او از حضرت در مورد آن دو (ابوبکر و عمر) سؤال کرد. حضرت به او فرمود: «آن دو را دوست داشته باش». ام خالد گفت: «پس وقتی پروردگارم را ملاقات کردم به او خواهم گفت که شما مرا امر کردی که آن دو را دوست داشته باشم». حضرت فرمود: «بله». آن زن گفت: «این شخصی که کنار شما روی تخت نشسته مرا امر می‌کند که از آن دو نفر بیزار باشم و کثیر النّوا مرا امر می‌کند که آن دو نفر را دوست داشته باشم؛ کدام‌یک از این دو نزد شما محبوب‌تر است؟! ابوبصیر یا کثیر النوا؟ حضرت فرمود: «به خدا قسم این ابوبصیر نزد من محبوب‌تر است از کثیرالنوا و اصحابش؛ چراکه این ابوبصیر (با آیات قرآن) جدل می‌کند و می‌گوید: و هرکس به آنچه خدا نازل کرده حکم نکند کافر است،&lt;ref&gt;مائده: ۴۴.&lt;/ref&gt; و هرکس به آنچه خدا نازل کرده حکم نکند ظالم است،&lt;ref&gt;مائده: ۴۵.&lt;/ref&gt; و هرکس به آنچه خدا نازل کرده حکم نکند فاسق است.&lt;ref&gt;مائده: ۴۷.&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;،&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;عن أبي‌بصير قال: كنت جالسا عند أبي‌عبدالله''(ع)'' إذ دخلت عليه أمّ خالد الّتي كان قطعها يوسف‏ بن‏ عمر تستأذن عليه، فقال أبو عبد الله:''(ع)'' أ يسرّك أن تسمع كلامها؟ فقلت: نعم‌... (کليني، ''الکافي''، ج۸، ص۱۰۱ و ۲۳۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محمّد بن عمر کشی نیز این حدیث را نقل کرده که در آخر آن آمده است:<br /> <br /> ... وقتی امّ خالد خارج شد حضرت فرمود: «من ترسیدم او برود و به کثیرالنّوا خبر دهد و مرا در کوفه مشهور کند. خداوندا من به سوی تو در دنیا و آخرت از کثیرالنّوا برائت می‌جویم.‌&lt;ref&gt;... فلمّا خرجت، قال: إني خشيت أن تذهب فتخبر كثير النّواء فتشهرني بالكوفة، اللّهمّ إنّي إليك من كثير بري‏ء في الدّنيا و الآخرة». ''اختيار معرفة الرّجال''، ص۲۴۱ و ۲۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین در آخر همان حدیثی که پرسشگر نقل کرد ذکر شده که امام صادق(ع) از امّ خالد تقیّه کرد و در نهایت وقتی ديد که ام خالد طالب حقیقت است با تعریف از ابوبصیر و تأیید مسلک او و ردّ کثیرالنّوا و مسلک او حقیقت را به آن زن فهماند؛ امّا پرسشگر برای فریب جوانان قسمت آخر حدیث را حذف کرده و با این حال مدعی است که کتاب خویش را برای هدایت جوانان تألیف کرده است!<br /> <br /> اما حدیث دومی که پرسشگر نقل کرد نيز از طریق اهل سنت نقل شده نه از طریق شیعه؛ چراکه علی بن عیسی اربلی مؤلف کتاب ''کشف الغمّة'' در مقدمّه کتابش چنین گفته است: «غالبا از کتب جمهور (اهل سنت) نقل می‌کنم»&lt;ref&gt;«اعتمدت في الغالب النقل من كتب الجمهور ...»، إربلي، ''کشف الغمّة في معرفة الأئمّة''، ج۱، ص۴.&lt;/ref&gt; و مؤيد ديگر اينکه این حدیث در هیچ یک از مصادر حدیثی شیعه وجود ندارد؛ ولی عالمان اهل سنت آن را در کتب خود ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن عساکر، تاريخ مدينة دمشق، ج۵۴، ص۲۸۳؛ ابن الجوزي المنتظم في تاريخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برای فهمیدن نظر امام صادق(ع) در مورد ابوبکر بن ابی‌قحافه باید همه سخنانی که ایشان در مورد او بیان کرده‌اند را جمع‌آوری کنیم. هرکس به منابع حدیثی شیعه رجوع کند به وضوح خواهد فهمید که از امام صادق(ع) و دیگر ائمّه معصومین(ع) در‌باره مدح و محبت ابوبکر بن ابی‌قحافه حدیثي وارد نشده است.<br /> <br /> == ۵۹. نام خلفا در ميان فرزندان اهل بيت(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۵۹ ==<br /> <br /> ابوالفرج اصفهانی در ''مقاتل الطالبیین''&lt;ref&gt;ص۸۸، ۱۴۲، ۱۸۸ چاپ بيروت.&lt;/ref&gt; و الأربلی در ''کشف الغمّه''&lt;ref&gt;ج۲، ص۶۶.&lt;/ref&gt; و مجلسی در ''جلاء العیون''&lt;ref&gt;ص۵۸۲.&lt;/ref&gt; گفته‌اند ابوبکر بن علی بن ابی‌طالب با برادرش حسین در کربلا کشته شد و همچنین یکی از فرزندان حسین، که اسمش ابوبکر بود، در کربلا به شهادت رسید! «و محمد اصغر که کنیه‌اش ابوبکر بود». پس چرا شیعه این قضیه را پنهان می‌کنند و فقط بر کشته شدن حسین تأکید مي‌کنند؟!<br /> <br /> علت این است که اسم برادر و فرزند حسین ابوبکر است! به اين خاطر از آنها یاد نمی‌شود و این چیزی است که شیعیان نمی‌خواهند که مسلمانان و پیروان غافلشان آن را بدانند؛ چون اگر پیروانشان از این مسئله آگاه شوند می‌دانند که شیعه در اینکه ادعا می‌کنند که بین اهل بیت و بزرگان اصحاب و در رأس آنها ابوبکر دشمنی و عداوت بوده است، دروغ می‌گویند؛ چون اگر آن گونه که شيعيان می‌گویند ابوبکر کافر و مرتدّی ‌بود که حق علی و خاندانش را غصب کرده بود، اهل بیت اسم او را بر فرزندانشان نمی‌گذاشتند و هرکس در این فکر کند، این خودش دلیلی است بر اینکه آنها با همدیگر محبت و دوستی داشته‌اند. چرا شیعیان از علی و حسین پیروی نمی‌کنند و اسم فرزندانشان را ابوبکر نمی‌گذارند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> نامیده شدن فرزندان اهل بیت(ع) به اسامی خلفا دلیل بر این نیست که ميان اهل بیت(ع) و خلفا رابطه دوستي برقرار بوده است. این مطلب را در پاسخ پرسش سوم بیان کردیم.<br /> <br /> اما اینکه چرا شیعیان این قضیه را پنهان می‌کنند و فقط بر کشته شدن حسین تأکید می‌کنند، در پاسخ می‌گوییم:<br /> <br /> این چنین نیست که شیعه فقط بر شهادت حضرت ابی‌عبدالله الحسین(ع) تأکید کند و شهادت اصحاب ایشان را کتمان کند؛ علمای شیعه شهادت اصحاب حضرت سیّدالشّهدا(ع) را در کتاب‌هاي خود بيان کرده و قضایای تاریخی آن را ذکر نموده‌اند. لکن شیعه بر شهادت امام حسین(ع) تأکید بیشتری دارد، چراکه ایشان امام معصوم است و بقیه افراد یاران حضرت بوده‌اند که در راه دفاع از ایشان به شهادت رسیدند.<br /> <br /> == ۶۰. شرط ورود به بهشت ==<br /> <br /> == پرسش ۶۰ ==<br /> <br /> ایمان داشتن به اینکه پیامبر خدا(ص) آخرین پیامبر است، یعنی اینکه پیامبر در دوران حیات و پس از مرگش امام و پیشوای مردم است. پس هرکس ایمان داشته باشد که محمد(ص) رسول خداست و اطاعت از او واجب است و تا آنجا که می‌تواند از او اطاعت کند، اگر گفته شود که چنین فردی به بهشت می‌رود، پس نیازی به مسئله امامت ندارد و چیزی جز اطاعت از پیامبر بر او لازم نیست؛ و اگر گفته شود به بهشت نمی‌رود مگر آنکه از امام پیروی کند، چنین سخنی بر خلاف نصوص قرآن است؛ چون خداوند در چندین جا از قرآن بیان کرده که هرکس از خدا و پیامبر اطاعت کند به بهشت می‌رود و هیچ گاه وارد شدن به بهشت را منوط به اطاعت از امام یا به ایمان داشتن به او نکرده است؛ مانند اینکه می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ مَنْ يُطِعِ الله وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفيقا).&lt;ref&gt;نساء: ۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و كسى كه خدا و پيامبر را اطاعت كند، [در روز رستاخيز] همنشين كسانى خواهد بود كه خدا نعمت خود را بر آنان تمام كرده؛ از پيامبران و صديقان و شهدا و صالحان و آنها رفيق‌هاى خوبى هستند.<br /> <br /> و می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ مَنْ يُطِعِ الله وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها وَ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيم).&lt;ref&gt;نساء: ۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و هر كس خدا و پيامبرش را اطاعت كند [و قوانين او را محترم بشمرد،] خداوند وى را در باغ‌هايى از بهشت وارد مى‏كند كه همواره آب از زير درختانش جارى است؛ جاودانه در آن مى‏مانند و اين پيروزى بزرگى است.<br /> <br /> پس اگر امامت اساس ایمان و کفر می‌بود، یا چنان که شیعیان می‌گویند بزرگترین رکن دین می‌بود که خداوند جز با آن عمل بنده را نمی‌پذیرد، خداوند امامت را در این آیات ذکر می‌کرد و بر آن تاکید می‌نمود؛ چون خداوند می‌دانست که بعداً در مورد آن اختلاف می‌شود و فکر نمی‌کنم کسی بیاید و بگوید که امامت به صورت ضمنی تحت اطاعت از خدا و اطاعت از پیامبر مذکور است؛ چون چنین چیزی یعنی تفسیری بی‌جا و خودسرانه قرآن و برای باطل بودن این نظریه همین کافی است که بگوییم که اطاعت از پیامبر اطاعت از خداست. اما با وجود این خداوند تنها به ذکر اطاعت خویش اکتفا نکرد؛ بلکه اطاعت از پیامبر را ذیل اطاعت از خودش بیان کرد و حتي آن را جداگانه بیان کرد تا بر دو رکن مهم در اسلام یعنی (اطاعت از خدا و اطاعت از پیامبر) تأکید کند.<br /> <br /> بعد از اطاعت از خدا اطاعت از پیامبر ذکر شده و یکی از شرایط ورود به بهشت است؛ چون پیامبر پیام و وحی الهی را می‌رساند و اطاعت از پیامبر اطاعت از خداست و بعد از پیامبر هیچ کس در مقام رساندن وحی الهی قرار ندارد. ازاین‌رو خداوند رستگاری و ورود به بهشت را منوط به اطاعت از پیامبر و التزام به فرمان پیامبر، نه فرمان دیگران قرار داده است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه به تبعیت از احادیث متواتری که از ائمّه معصومین(ع) وارد شده معتقد است که هرکس معتقد به امامت دوازده جانشین رسول خدا(ص) نباشد یا حتی امامت یکی از آنها را انکار کند یا شخصی دیگر غیر از آنها را نیز امام و جانشین رسول خدا(ص) بداند منحرف و گمراه است و راهی به سوی بهشت نخواهد داشت. این چنین نیست که خداوند در قرآن تنها به اطاعت از خودش و رسول خویش امر کرده باشد، بلکه خداوند در قرآن صریحاً فرموده: ('''أطِیعُوا الله وَ أطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أولِی الأمرِ مِنکُم''')؛ «از خدا و رسول و صاحبان امر خویش اطاعت کنید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt; رسول خدا(ص)، که مفسّر قرآن است، فرموده‌اند که مراد از صاحبان امر امیرالمؤمنین و یازده نفر از نسل ایشان هستند.&lt;ref&gt;منابع شأن نزول آيه أولي الأمر و نزول اين آيه در مورد اهل بيت از کتب اهل سنّت در مقدمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ضمناً این چنین نیست که خداوند همه چیز را در قرآن بیان کرده باشد تا امت اسلام در آینده دچار اختلاف نگردند؛ بلکه خداوند در قرآن تنها کلیّاتی را نازل کرده و مفسّر آن را رسول خدا(ص) قرار داده است؛ مثلاً در قرآن فرموده نماز بخوانید ولی کیفيت و چگونگی خواندن نماز و تعداد رکعات آن را بیان نکرده و این رسول خدا(ص) است که در سخنان خویش کیفيت خواندن نماز را برای مسلمانان تفسیر کرده است، همچنین خداوند در قرآن فرموده از صاحبان امر خویش اطاعت کنید و این رسول خدا(ص) است که در سخنانش مراد از صاحبان امر را مشخص کرده است.<br /> <br /> به علاوه این چنین نیست که تنها مدرک پی بردن به حقیقت و نظرِ دین قرآن باشد؛ بلکه احادیث متواتر رسول خدا(ص) نیز مثل قرآن حجت است و بیانگر نظر دین و خداوند متعال است؛‌ چراکه خداوند در قرآن می‌فرماید: «هرگز از روی هوای نفس&lt;br /&gt;<br /> سخن نمی‌گوید '''&lt;sym&gt;''&lt;/sym&gt;''' آنچه می‌گوید چيزي جز وحی که بر او نازل شده نیست»&lt;ref&gt;('''مَا يَنطِقُ عَنِ الهَوَى''' &lt;sym&gt;''&lt;/sym&gt; '''إن هُوَ إلّا وَحيٌ يُوحَى''')، النجم: ۳ و ۴.&lt;/ref&gt; و همچنین می‌فرماید: «و آنچه پیامبر برایتان آورد را بگیرید و از آنچه شما را نهی کرد، دست بکشید».&lt;ref&gt;('''مَا آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوه وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا''')، حشر: ۷.&lt;/ref&gt; رسول خدا(ص) در احادیث متواتری که شیعه و سنی از ایشان نقل کرده‌اند اهل بیت خویش را مانند کشتی حضرت نوح بیان کرده که هرکس سوار آن شد نجات یافت و هرکس سوار نشد غرق شد. همچنین جایگاه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را نسبت به خود مثل جایگاه هارون نسبت به موسی قرار داده و تنها مقام نبوّت را استثنا کرده است. همان‌طور که پس از حضرت موسی(ع) از هر کس هارون(ع) تبعیّت نکرد،‌ گمراه شد، هرکس پس از رسول خدا(ص) از امیرالمؤمنین(ع) تبعیّت نکرد نيز گمراه شد. همچنین در حدیث متواتر ثقلین، قرآن و عترت خویش را مایه هدایت مردم دانست که هرکس به هر دوی آنها متمسّک شود گمراه نخواهد شد.&lt;ref&gt;منابع جميع اين احاديث از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طبق ادعای پرسشگر آیاتی که در سؤال ذکر کرده دلالت دارند که تنها اطاعت از خدا و رسول برای ورود به بهشت کافی است. اگر این چنین است پس چرا شیعه را به خاطر اطاعت نکردن از خلفا گمراه و منحرف می‌دانند؟! خداوند در کدام‌یک از آیات قرآن فرموده که باید از خلفا یا اصحاب رسول خدا(ص) اطاعت کنید؟!<br /> <br /> == ۶۱. اعلان ولايت امام علي(ع) در دوران رسالت ==<br /> <br /> == پرسش ۶۱ ==<br /> <br /> در دوران پیامبر(ص) افرادی نزد ایشان می‌آمدند و فقط یک بار او را می‌دیدند و به مناطق و شهرهای خود باز می‌گشتند؛ بدون تردید آنها چیزی درباره ولایت علی و فرزندانشان نشنیده بودند؛ به‌خصوص كه شيعه ادعا دارد كه موضوع ولايت علي و فرزندانش در اوايل دعوت رسول الله(ص) در مكه رخ داده است؛ پس آیا اسلام آنها ناقص است؟! اگر بگویید بله اسلام آنها ناقص است، می‌گوییم اگر چنین می‌بود قطعاً پیامبر(ص) باید اسلام آنها را درست مي‌کرد و امر امامت را بر ایشان بیان می‌کرد؛ اما می‌بینیم که پیامبر(ص) چنین نکرده است. اگر بگویید نه، می‌گوییم پس شما باید بپذيريد که امامت از ارکان دین نیست.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> رسول خدا(ص) موضوع ولایت امیرالمؤمنین(ع) را تنها در اوائل دعوتش در مکه مطرح نکرد، بلکه در طول زندگی و حیات خود همیشه و در هر موقعیت خلافت و ولایت ایشان را مطرح مي‌کرد؛ یک بار می‌فرمود: «جایگاه او نسبت به من جایگاه هارون نسبت به موسی است غیر از آنکه پیامبری بعد از من نیست». بار دیگر می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;فرمود(ع) «مثل اهل بیت من همچون کشتی نوح است که هرکس سوار آن شود نجات خواهد یافت و هرکس از آن تخلّف کند غرق خواهد شد». یک بار می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;فرمود(ع) «دو چیز گرانبها میان شما می‌گذارم که هرکس به آن دو متمسّک شود تا ابد گمراه نخواهد شد: قرآن و اهل بیتم» و بالاخره آخرین بار در جمع بسیاری از صحابه در بازگشت از حجّة الوداع در غدیر خم ولایت و خلافت حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) را به طور عمومی برای همگان اعلام کرد و دستور داد که حاضران این خبر را به غائبان برسانند.&lt;ref&gt;به مقدمه رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; بنابراین همه می‌دانستند که رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین(ع) را جانشین خود قرار داده و فرضاً اگر اين اخبار به کسي نرسیده باشد، او معذور است و در روز قیامت با اعمال خویش محشور خواهد شد؛ مثل اینکه خداوند پیامبری را برای هدایت مردم مبعوث کند و پیامبر نیز نبوّت خویش را برای مردم بیان کند، ولی خبر نبوّت او به عدّه‌ای از مردم نرسد و از دنیا بروند. در این صورت آنها معذورند و در روز قیامت اعمال خوب و بد آنها محاسبه خواهد شد و این دلالت ندارد که نبوّت از ارکان نیست.<br /> <br /> == ۶۲. نامه امام علي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(ع) به معاويه ==<br /> <br /> == پرسش ۶۲ ==<br /> <br /> در ''نهج‌البلاغه'' آمده است: «و امام(ع) در نامه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای به معاویه گفت: با من کسانی بیعت کرده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کرده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند. و آنها بر آنچه با آنها بیعت کرده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند با من هم براساس آن چیز بیعت کرده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند. پس فردی که در بیعت حاضر بوده است حق ندارد که انتخابی دیگر کند، و کسی که حضور نداشته است حق ندارد که انتخاب را قبول نکند و شورا از آن مهاجرین و انصار است. پس اگر مهاجرین و انصار کسی را انتخاب کردند و امام نامیدند خداوند این را پسندیده است و اگر کسی اعتراض کند یا با ایجاد بدعتی از فرمان آنها بیرون رود او را دوباره باز گردانند و اگر نپذیرفت با او بجنگند؛ چون راهی غیر از راه مؤمنان را پیروی کرده است و به جانم سوگند&lt;ref&gt;درباره قسم خوردن به جان خود بين علما اختلاف است كه قول صحيح جايز نيست.&lt;/ref&gt; ای معاویه، اگر با عقل خودت بنگری، نه با هوا و هوس خود، خواهی دید که در مورد خون عثمان پاک&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ترین و بی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گناه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ترین فرد هستم و خواهی دانست که دخالتی در آن نداشته&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ام، مگر آنکه بناحق مرا متهم کنی؛ پس به هر چه می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;خواهی مرا متهم کن. والسّلام».&lt;ref&gt;ر.ک: کتاب صفوة شروح نهج البلاغة، ص ۵۹۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سخنان امام علی دلیلی برای امور ذیل است:<br /> <br /> # امام را مهاجرین و انصار انتخاب می‌کنند، پس انتخاب امام هیچ ربطی با اصل امامت، که شیعه می‌گویند، ندارد!<br /> # به همان صورتی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت شد به همان گونه با علی بیعت شد.<br /> # شورا از آن مهاجرین و انصار است و این نشانگر فضیلت و مقام والای آنها نزد خداوند است و این بر خلاف صورتی است که شیعه از آنها ارائه مي‌کنند.<br /> # اگر کسی را مهاجرین و انصار بپذيرند و با او بیعت کنند خداوند این را پسندیده است. پس حق امامت، آن گونه که شیعه ادعا می‌کنند، غصب نشده است؛ وگرنه چگونه خداوند از این کار راضی می‌شود؟!<br /> # شیعیان معاویه را لعن می‌کنند، اما علی در نامه‌هایش او را لعن نمی‌کند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> حضرت امیرالمؤمنین(ع) در این روایت با معاویه طبق اعتقاد خود معاویه&lt;br /&gt;<br /> جدال کرده است؛ یعنی چون معاویه به خلافت ابوبکر و عمر و عثمان معتقد بود&lt;br /&gt;<br /> و مهاجرین و انصار طبق اعتقاد معاویه به خلافت خلفا مشروعيت بخشيده بودند،&lt;br /&gt;<br /> در واقع امیرالمؤمنین(ع) برای محکوم کردن معاویه طبق اعتقاد خودش می‌فرماید: همان مهاجرین و انصاری که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند و آنها را خلیفه نمودند و به همین جهت خلافت آنها را پذيرفتي، همان‌ها با من نیز بیعت کرده‌اند؛ همان‌طور که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند، پس باید خلافت مرا نیز قبول کنی! طبق اعتقاد تو شورا از آنِ مهاجرین و انصار است، پس وقتی آنها کسی را انتخاب کردند و امام نامیدند معتقدی که خداوند این را پسندیده است. پس باید خلافت مرا نیز بپذيري؛ چراکه مهاجرین و انصار نیز مرا انتخاب کردند و این نوع سخن گفتن میان مردم بسیار مرسوم است. در نتیجه این حدیث به هیچ وجه بیانگر اعتقاد امیرالمؤمنین(ع) نیست و با وجود چنین احتمالی در معنای حدیث، دیگر حدیث مذکور قابل استناد نیست.<br /> <br /> از طرفي برای فهمیدن نظر امیرالمؤمنین(ع) درباره این مطلب که تعیین جانشین رسول خدا(ص) به دست خداوند است یا مهاجرین و انصار و اینکه ایشان حکومت خلفاي پيش از خود را برحق می‌داند یا نه، نباید تنها به یک حدیث استناد کنیم؛ بلکه باید جمیع روایاتی که در این مورد از ایشان نقل شده را بررسی کنيم. البته هرکس منابع حدیثی شیعه را مطالعه کند به وضوح برایش مشخص خواهد شد که از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) در موضوع خلافت و جانشيني و اینکه رسول خدا(ص) ایشان را جانشین خویش نموده احادیث متواتر نقل شده است که نمونه‌هاي آن در پاسخ پرسش‌های قبل گذشت؛ مثل اعتراض ایشان و دوازده نفر از اصحابشان به خلفا و استدلال ایشان به حدیث غدیر برای اثبات خلافت خود و خواندن خطبه‌های طولانی در مذمّت خلفا. بنابراین مشخص می‌شود که مراد حضرت از سخن مذکور همان است که ما بیان کردیم نه آنکه پرسشگر برداشت کرده است.<br /> <br /> اما اینکه گفت حدیث دلالت دارد که به همان صورتی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت شد همان‌طور نیز با علی بن ابی‌طالب(ع) بیعت شد، در این مورد می‌گوییم: این سخن کاملاً صحیح است. مردم همان‌طور که برای سپردن حکومت به ابوبکر و عمر و عثمان با آنها بیعت کردند، همان‌طور نیز برای سپردن حکومت به امیرالمؤمنین(ع) با ایشان بیعت کردند نه اینکه با ایشان به عنوان کسی که رسول خدا(ص) او را جانشین خویش قرار داده و ادامه دهنده راه رسول خدا(ص) است و از طرف خداوند حجت بر مردم است بیعت کرده باشند؛ به همین خاطر حضرت بیعت آنها را ردّ مي‌کرد و می‌فرمود: «'''دعونی و التمسوا غیری'''»؛ یعنی مرا رها کنید و شخص دیگری را برای خلافت انتخاب کنید که این حدیث را پرسشگر در پرسش‌های گذشته ذکر کرده بود.<br /> <br /> اما اینکه گفت شیعیان معاویه را لعنت می‌کنند ولی حضرت علی(ع) در نامه‌هایش او را لعنت نکرده، در پاسخ می‌گوییم: به صرف اینکه امیرالمؤمنین(ع) در یکی از نامه‌هایی که صدورش از ایشان نیز ثابت نیست، معاویه را لعن نکرده باشد، نمی‌توانیم بگوییم که ایشان در نامه‌هایش معاویه را لعن نکرده است؛ چراکه نامه‌های حضرت بسیار است و تنها همین یکی نیست.<br /> <br /> به علاوه حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) به جای نامه در قنوت نمازش معاویه را لعن می‌کرد. ابن عقده کوفی روایت کرده است:<br /> <br /> عبدالله بن معقل گوید: «علی بن ابی‌طالب(ع) در نماز صبحش قنوت گرفت و در آن معاویه و عمرو بن العاص و ابوموسی اشعری و ابا الأعور و اصحاب آنها را لعنت کرد».'''‌'''&lt;ref&gt;عن علي''(ع)'': «أنّه قنّت‏ في‏ الصّبح،‏ فلعن معاوية و عمرو بن العاص و أبا موسى و أبا الأعور و أصحابهم». ابن عقده کوفي، ''فضائل أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۹۷؛ شيخ طوسي، امالي، ص۷۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طبری نيز روایت کرده است:<br /> <br /> و دیگری سخن پیامبر(ص) در مورد ابوسفیان است که سوار بر الاغی می‌آمد درحالی‌که معاویه از جلو و یزید بن ابوسفیان از عقب الاغ را راه می‌بردند (که پیامبر فرمود): خدا آن‌که از جلو الاغ را راه می‌برد و آن‌که بر الاغ سوار شده و آن‌که از عقب الاغ را راه می‌برد را لعنت کند.&lt;ref&gt;«... ومنه قول الرّسول''(ع)'' وقد رآه مقبلا علي حمار ومعاوية يقود به ويزيد ابنه يسوق به: لعن اللّه القائد والرّاكب والسّائق». ''تاريخ الطبري''، ج۸، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن ابی‌الحدید معتزلی و ابی‌الفداء نیز این مطلب را در کتب خود نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن ابي الحديد، ''شرح نهج البلاغة''، ج۴، ص۷۹؛ ''تاريخ ابي الفداء''، ج۲، ص۵۷.&lt;/ref&gt; سلیمان بن احمد طبرانی این حدیث را نقل کرده&lt;ref&gt;طبراني، المعجم الکبير، ج۱۷، ص۱۷۶.&lt;/ref&gt; و هیثمی حدیث او را صحیح&lt;br /&gt;<br /> دانسته است.&lt;ref&gt;هيثمي، ''مجمع الزّوائد''، ج۱، ص۱۱۳؛ ج۵، ص۲۴۲.&lt;/ref&gt; ولي طبرانی اسم ابوسفیان و معاویه را حذف کرده و به جای آن لفظ فلان گذاشته است!<br /> <br /> == ۶۳. رضايت الهي از بيعت&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کنندگان در بيعت رضوان ==<br /> <br /> == پرسش ۶۳ ==<br /> <br /> شيعيان نمی‌توانند بیعت کردن ابوبکر و عمر و عثمان در زیر درخت&lt;br /&gt;<br /> (بيعة الرّضوان) با پیامبر(ص) را انکار کنند. خداوند خبر داده است از کسانی که زیر درخت با پیامبر بیعت کرده‌اند&lt;ref&gt;خداوند چنين فرمودند:('''لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما في‏ قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَريبا'''). فتح: ۱۸.&lt;/ref&gt; راضی است و می‌دانسته که در دل‌هایشان چه هست. پس چگونه شيعيان به خبر الهی کفر می‌ورزند و خلاف آن را می‌گویند؟! گویا شیعیان می‌گویند: «پروردگارا تو درباره آنها چیزی را که ما می‌دانیم نمی‌دانی!» والعیاذ بالله.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> خداوند متعال در مورد بیعت رضوان می‌فرماید:<br /> <br /> (لَقَدْ رَضِيَ الله عَنِ الْمُؤْمِنينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما في‏ قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَريبا)&lt;ref&gt;فتح: ۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند از مؤمنان راضی شد، آن هنگام که زیر درخت با تو بیعت می‌کردند؛ پس خدا آنچه در دل‌های مؤمنان بود را دانست و سکینه و آرامش بر آنها نازل کرد و پیروزی نزدیکی به آنها پاداش داد.<br /> <br /> خداوند در این آیه نمی‌فرماید که خدا از همه کسانی که زیر درخت با پیامبر بیعت کردند راضی شد، بلکه می‌فرماید از مؤمنان راضی شد آن هنگام که زیر درخت با پیامبر بیعت کردند. در نتیجه آیه شامل منافقانی که زیر درخت با پیامبر بیعت کردند نمی‌شود.<br /> <br /> از طرفي اين آيه بر خوب بودن همه صحابه و حسن عاقبت آنها دلالت ندارد؛ چراکه خداوند می‌فرماید: «خداوند از مؤمنين راضی شد هنگامی که زیر درخت با تو بیعت کردند» و قیدی که خداوند در این آیه ذکر کرده: «هنگامی که زیر درخت با تو بیعت کردند» نشان می‌دهد که خداوند از این فعل آنها اعلام رضایت کرده است، ولی بیان نکرده که آنها بعداً با اعمال خود این بیعت را نمی‌شکنند و عاقبت به خیر خواهند شد؛ چنان‌که خداوند در قرآن فرموده:<br /> <br /> (إِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ الله يَدُ الله فَوْقَ أَيْديهِمْ فَمَنْ نَكَثَ‏ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى‏ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى‏ بِما عاهَدَ عَلَيْهُ الله فَسَيُؤْتيهِ أَجْراً عَظيماً)<br /> <br /> کسانی که با تو بیعت می‌کنند در واقع با خدا بیعت می‌کنند. دست خداوند بالای دست‌های آنان است و هرکس پیمان خود را بشکند بر ضرر خود پیمان‌شکنی کرده و هرکس به پیمانی که با خدا بسته وفا کند، خداوند به زودی پاداش بزرگی به او خواهد داد.&lt;ref&gt;فتح: ۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند متعال در این آیه فرموده که ممکن است کسانی بیعت خود را بشکنند که با مطالعه سیره صحابه به خوبی بیعت‌شکنی آنان روشن خواهد شد.<br /> <br /> == ۶۴. وجوب محبت به اهل بيت&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۶۴ ==<br /> <br /> شيعيان ناسزا گفتن به بزرگان اصحاب، به خصوص خلفای راشدین ابوبکر و عمر و عثمان را عبادت می‌دانند و با این کار به خدا تقرب می‌جویند؛ درحالی‌که هیچ سنی به کسی از اهل بیت ناسزا نمی‌گوید! بلکه اهل سنت با دوست داشتن اهل بیت به خدا تقرّب می‌جویند و شیعه این واقعیت را نمی‌توانند انکار کند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ایمان یعنی دوست داشتن خداوند و رسول خدا(ص) و کسانی که خدا و رسول امر به دوست داشتن آنها کرده‌اند و برائت از دشمنان خدا و رسول خدا و کسانی که خدا و رسول امر به برائت از آنها کرده‌اند. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِالله وَ الْيَوْمِ الآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ الله وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشيرَتَهُمْ)&lt;ref&gt;مجادله: ۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کسانی که به خدا و روز قیامت ایمان دارند را این چنین نمی‌یابی که با دشمنان خدا و رسول دوست باشند؛ حتی اگر آن دشمنان پدر یا فرزند یا برادر یا قبیله آنها باشند.‌<br /> <br /> بنابراین ایمان چیزی جز حبّ و بغض نیست. پس مؤمن باید با بررسی آيات الهي و روايات نبوي ایمان خود را تصحیح کند و در حب و نفرت به بلوغ برسد.<br /> <br /> به اتفاق مسلمانان خدا و رسول همه مسلمانان را به دوست داشتن اهل بیت امر کرده‌اند. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: ('''قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى''')؛ «بگو بر رسالتم از شما اجر و پاداشی نمی‌خواهم مگر دوست داشتن نزدیکانم&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;شوري: ۲۳.&lt;/ref&gt; در مقدّمه گفتيم که این آیه در مورد اهل بیت رسول خدا(ص) نازل شده است.<br /> <br /> رسول خدا(ص) در روایات متواتر پيروي از اهل بیت خویش را وظیفه مسلمانان قرار داده است؛ مثل حدیث غدیر، حدیث منزلت، حدیث ثقلین، حدیث سفینه و دیگر احادیثی که در مقدّمه کتاب منابع آن را از کتاب‌هاي اهل سنت ذکر کرديم.<br /> <br /> در نتیجه اهل سنت حق ندارد که به اهل بیت رسول خدا(ص) توهین یا ناسزا بگویند؛ چراکه خداوند دوستی و محبت و تبعیت از آنها را واجب کرده نه برائت و دوری از آنها را.<br /> <br /> در مقابل کسانی که پرسشگر آنها را جانشینان و خلفای رسول خدا(ص) می‌داند و محبت آنان را واجب می‌شمارد، طبق روایت متواتر در جنگ‌ها از دشمن فرار می‌کردند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; از طرفي پيوسته به رسول خدا(ص) بی‌احترامی مي‌کردند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۴ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; در آخر هم پس از شهادت رسول خدا(ص) مقام جانشین ایشان را تصاحب کردند.<br /> <br /> هر دو فرقه از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند که در مورد دخترش حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; فرمود: «فاطمه پاره تن من است؛ هرکس او را به غضب آورد مرا به غضب آورده است». متن این حدیث را از کتاب ''صحیح بخاری'' نقل می‌کنیم که نزد اهل سنت معتبرترین کتاب حدیثی است و جمیع روایات آن را صحیح می‌دانند: «رسول خدا(ص) فرمود: فاطمه پاره تن من است؛ هرکس او را به غضب آورد مرا به غضب آورده است».&lt;ref&gt;«حدّثنا أبو الوليد، حدّثنا ابن عيينة عن عمر و ابن دينار، عن ابن أبي مليكة، عن المسور بن مخرمة، أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم قال: فاطمة بضعة منّى فمن أغضبها أغضبني». ''صحيح البخاري''، ج۴، ص۲۱۰ و ۲۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علما و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون و با الفاظی مختلف نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;''صحيح مسلم''، ج۷، ص۱۴۱؛ بيهقي، السّنن الکبري، ج۱۰، ص۲۰۱ و ۲۰۲؛ ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۸، ص۲۶۲، نسائي، السّنن الکبري، ج۵، ص۹۷؛ ''نسائي، فضائل الصّحابة''، ص۷۸، ابن ابي‌شيبة کوفي، ''المصنّف''، ج۷، ص۵۲۶؛ نسائي، ''خصائص أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۱۲۱ و ۱۲۲؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۲۲، ص۴۰۴؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک الصحيحين''، ج۳، ص۱۵۸؛ ضحاک، ''الآحاد و المثاني''، ج۵، ص۳۶۱ و ۳۶۲؛ الحافظ الأصبهاني، ''أمالي،'' ص۴۷، ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳، ص۱۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آنها با غضبناک کردن حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; رسول خدا(ص) را به غضب آوردند و ایشان را اذیّت نمودند. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:<br /> <br /> (إنَّ الَّذِینَ یُؤذُونَ الله وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ الله فِي الدُّنیا وَ الآخِرَةِ وَ أعَدَّ لَهُم عَذَاباً مُهِیناً)&lt;ref&gt;احزاب: ۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کسانی که خداوند و رسولش را اذیّت می‌کنند خدا آنها را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برای آنها عذاب سختی آماده نموده است.<br /> <br /> == ۶۵. تشنگي امام حسين(ع) و اهل بيت در روز عاشورا ==<br /> <br /> == پرسش ۶۵ ==<br /> <br /> شیعیان همواره در کتاب‌های خود و در داستان‌هایی که در مورد حسین می‌گویند تکرار می‌کنند که حسین تشنه در میدان جنگ به شهادت رسید. بنابراین روی مخزن‌های آب این عبارت را می‌نویسند: «به نوش با یاد حسین!» سؤال اینجاست که طبق آنچه شيعيان می‌گویند ائمه غیب می‌دانند. پس آیا حسین نمی‌دانست که در اثنای جنگ به آب نیاز پیدا خواهد کرد و تشنه خواهد مرد و نباید مقدار کافی آب برای خود تهیه می‌کرد؟! آیا فراهم کردن آب در جنگ از ضروریاتی نیست که باید از آن استفاده کرد؟! و خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ الله وَ عَدُوَّكُم'''''').&lt;ref&gt;أنفال: ۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هر نيرويى در قدرت داريد، براى مقابله با آنها (دشمنان)، آماده سازيد و [همچنين] اسب‌هاى ورزيده [براى ميدان نبرد] تا به وسيله آن، دشمن خدا و دشمن خويش را بترسانيد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> توان حمل آب یک کاروان محدود است و این طور نیست که یک کاروان هر چقدر که بخواهد بتواند با خود آب حمل کند؛ بلکه تنها می‌تواند به اندازه‌ای که چهارپایان و مرکب‌ها توان حمل آب دارند به همراه خود آب ببرند. حضرت سیدالشهدا(ع) نیز با اینکه می‌دانست با لب تشنه به شهادت خواهد رسید به مقداری که کاروان ایشان توان حمل آب داشت، به همراه خود آب برده بود؛ به طوری که طبق نقل تواریخ وقتی لشکر حرّ بن یزید ریاحی به ایشان رسید، حضرت به حکم عقل و شرع و اخلاق همه لشکر حر بن یزید ریاحی و حتي مرکب‌هایشان را سیراب کرد.<br /> <br /> محمّد بن جریر طبری نقل کرده است:<br /> <br /> ... گروهی که هزار اسب‌سوار بودند همراه حرّ بن یزید ریاحی یربوعی آمدند تا اینکه او و لشکرش در گرمای ظهر مقابل حسین ایستادند، درحالی‌که حسین و اصحابش عمامه بر سر و شمشیرها را بر کمر خویش بسته بودند. حسین به اصحابش فرمود: «به آنها آب دهید و آنها را سیراب کنید و بگذارید مرکب‌هایشان نیز آب بنوشند». پس گروهی بلند شدند و به لشکر حر آب دادند و آنها را سیراب نمودند و شروع کردند کاسه‌ها و ظرف‌ها و طشت‌ها را پر از آب نمایند و آنها را به اسب نزدیک می‌نمودند، وقتی اسب سه بار یا چهار بار یا پنج بار از آن آب می‌خورد ظرف را از او دور می‌کردند و به اسب دیگر آب می‌دادند تا اینکه به همین صورت به تمام اسب‌ها آب دادند ... .&lt;ref&gt;... وجاء القوم وهم ألف فارس مع الحرّ بن يزيد التّميمي اليربوعي، حتّى وقف هو وخيله مقابل الحسين في حرّ الظّهيرة والحسين وأصحابه معتمّون متقلّدو أسيافهم...». (محمّد بن الجرير الطّبري، ''تاريخ الطّبري''، ج۴، ص۳۰۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لکن لشکر دشمن آب فرات را بر روی حضرت و یارانش بست؛ به طوری که آب در خیمه‌های حضرت تمام شد و حضرت و تمام یاران ایشان با لب تشنه به شهادت رسیدند.<br /> <br /> این امتحان خداوند بود که لشکر دشمن را امتحان نمود و حجت را بر آنها تمام کرد که با وجود آنکه حضرت آنها را سیراب کرد،‌ آنها آب را از حضرت منع کردند و ایشان را با لب تشنه به شهادت رساندند.<br /> <br /> == ۶۶. پيدايش شيعه در دوران رسول خدا&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۶۶ ==<br /> <br /> دین در دوران پیامبر(ص) کامل شد؛ زیرا خداوند می‌فرماید: ('''الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُم''')؛&lt;ref&gt;مائده: ۳.&lt;/ref&gt; «امروز دين شما را كامل كردم&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt; و مذهب شیعه پس از وفات پیامبر(ص) پدید آمده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مذهب شیعه پس از پیامبر(ص) به وجود نیامده است، بلکه شیعه از وقتی به وجود آمد که رسول خدا(ص) در غدیر خمّ بر تمام مسلمانان پیروی از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را واجب کرد و از آن زمان هرکس که از امیرالمؤمنین(ع) تبعیّت کرد و طبق فرمان رسول خدا(ص) ایشان را جانشین پیامبر دانست او را شیعه علی بن ابی‌طالب(ع) نامیدند؛ چراکه شیعه به معنای تبعیت کننده است.<br /> <br /> به علاوه رسول خدا(ص) بارها در مورد شیعیان امیرالمؤمنین(ع) صحبت کرده&lt;br /&gt;<br /> که احادیث آن به طور متواتر نقل شده است؛ براي مثال حاکم حسکانی، و موفق بن احمد خوارزمی و ابن عساکر روایت کرده‌اند [متن حدیث از کتاب حاکم&lt;br /&gt;<br /> حسکانی است]:<br /> <br /> جابر بن عبدالله انصاری گوید: نزد رسول خدا(ص) نشسته بودیم که ناگهان علی بن ابی‌طالب آمد. وقتی پیامبر به او نگاه کرد فرمود: «برادرم نزد شما آمده». سپس رو به کعبه کرد و فرمود: «به پروردگار این کعبه قسم که علی و شیعیانش در روز قیامت رستگارند». سپس رو به ما کرد و فرمود: «به خدا قسم او میان شما اوّلین کسی است که به خدا ایمان آورد و ایستاده‌ترین شخص در مقابل فرامین خداوند است و باوفاترین شخص نسبت به پیمان خداوند است و داناترین شخص نسبت به حکم خداوند است و بیش از همه شما در تقسیم کردن مساوات را رعایت می‌کند و میان شما بیش از همه عدالت را در مورد مردم و رعیّت اجرا می‌کند و نزد خداوند فضیلت و مزیّت او از همه بیشتر است». جابر بن عبدالله گوید: «پس خداوند این آیه را نازل کرد: (کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند آنها بهترین مخلوق هستند)&lt;ref&gt;بينه: ۷.&lt;/ref&gt; به همین دلیل وقتی علی بن ابی‌طالب می‌آمد اصحاب محمّد می‌گفتند: «بهترین مخلوق بعد از رسول خدا نزد شما آمده است».&lt;ref&gt;... عن جابر بن عبدالله الأنصاري قال: كنّا جلوسا عند رسول اللّه(ص) إذ أقبل علي بن أبي‌طالب، فلمّا نظر إليه النّبي قال: قد أتاكم أخي، ثمّ التفت إلي الكعبة فقال... (حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل لقواعد التفضيل''، ج۲، ص۴۶۷؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۳۷۱؛ ''مناقب خوارزمي''، ص۱۱۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما مذاهب چهارگانه‌ای که اهل سنت پیرو آن هستند، یعنی مالکی و حنفی و حنبلی و شافعی، هیچ یک در زمان رسول خدا(ص) وجود نداشته‌اند و صاحبان آن چند قرن پس از رسول خدا(ص) به دنیا آمده‌اند و مخالفان شیعه با عمل کردن به دستورات و احکامی که صاحبان این مذاهب از خود درآورده‌اند خود را عامل به سنت نبوي نیز می‌دانند!<br /> <br /> == ۶۷. ديدگاه شيعه در قضيه «افک» و همسران رسول خدا&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۶۷ ==<br /> <br /> خداوند متعال در مورد پاکدامنی و بی‌گناهی عایشه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; در قصه معروف افک آیه نازل فرموده و او را از این زشتی پاک دانسته است؛ اما می‌بینیم که بعضی از شیعیان هنوز هم او را متهم به خیانت&lt;ref&gt;ر.ک: ''تفسير القمي''، ج۲، ص۳۷۷؛ البحراني، ''البرهان''، ج۴، ص۳۵۸.&lt;/ref&gt; مي‌کنند و این کار آنها همان طور که طعنه زدن به پیامبر خداست، به خداوندی که غیب می‌داند نيز طعنه می‌زنند. آیا خداوند پیامبرش را آگاه نکرده که همسر او خیانتکار است؟! چه بد مذهبی است آن مذهب که به همسران بهترین انسان و به امهّات المؤمنین طعنه می‌زند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد نیست که قضیه‌ افک درباره عایشه اتفاق افتاده و شیعه قبول ندارد که خداوند در مورد بریء بودن عایشه آیه افک را نازل کرده است. بلکه شیعه طبق روایات معتبری که از امامان معصوم(ع) نقل شده، معتقد است که آیه افک در مورد ماریه قبطیه، که کنیز رسول خدا(ص) بود، نازل شد که عایشه و حفصه به او تهمت خیانت زدند و خداوند با نازل کردن آیه افک، ماریه قبطیه را از این تهمت مبرّا کرد.&lt;ref&gt;قمي، ''تفسير'' القمي، ج۲، ص۹۹ و ۳۱۸ و ۳۱۹؛ علم الهدي، ''امالي''، ج۱، ص۷۷؛ طبري، ''دلائل الإمامة''، ص۳۸۵ ـ ۳۸۸؛ ''نوادر المعجزات في مناقب الأئمّة الهداة''، ص۳۵۰ ـ ۳۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه علمای شیعه به عایشه تهمت خیانت نمی‌زنند و به صرف وجود یک حدیث در کتب شیعه، مثل کتاب علی بن ابراهیم قمی که پرسشگر به آن ارجاع داد، نمی‌توان چنین مسئله‌ای را از عقائد شیعه به حساب آورد. تذکر این نکته لازم است که شیعه به همسران رسول خدا طعنه نمی‌زند و آنها را به خیانت متهم نمی‌کند.<br /> <br /> == ۶۸. قدرت غيبي امامان معصوم ==<br /> <br /> == پرسش ۶۸ ==<br /> <br /> اگر علی و دو فرزندش دارای این قدرت خارق العاده‌ای هستند که کتاب‌های شیعه آن را روایت می‌کنند و معتقدند که علی و حسن و حسین به آنها هم‌اینک که مرده‌اند باز هم فایده و سود می‌رسانند، پس چرا آنها وقتی که زنده بودند برای خودشان کاری نکردند و به خودشان سودی نرساندند؟!<br /> <br /> علی را می‌بینیم که در خلافت و حکومت با دشواری‌هایی مواجه بود و سپس کشته شد و حسن به ناچار با معاویه صلح کرد و از خلافت دست کشید و حسین در سختی قرار گرفت و سپس کشته شد و به هدفش و آنچه می‌خواست نرسید... . همچنین ائمه بعد از آنها! پس قدرت‌های، خارق العاده‌ای که داشتند کجا بود؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> معجزه عبارت است از قدرت خارق العاده‌ای که از طرف پیامبر یا امام برای اثبات نبوّت یا امامت بر مردم ظاهر می‌شود. شیخ صدوق در این باره چنین روایت کرده است:<br /> <br /> ابوبصیر گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: «به چه علت خداوند به انبیا و رسل و شما معجزه عطا کرده است»؟ حضرت فرمود: «برای اینکه معجزه دلیلی بر صدق و راستی کسی باشد که آن را آورده است و معجزه نشانه‌ای است برای خدا که آن را به کسی غیر از انبیا و رسل و حجت‌های خویش نمی‌دهد تا صدق و راستی انسان راستگو از دروغِ انسان دروغگو شناخته شود».&lt;ref&gt;...عن أبي‌بصير قال:‏ قلت لأبي عبد الله''(ع)'': لأيّ علّة أعطي اللّه عزّ و جلّ أنبياءه و رسله و أعطاكم المعجزة؟ فقال... . شيخ صدوق، ''علل الشّرايع''، ج۱، ص۱۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه این چنین نیست که خداوند به حجت‌های خود قدرت خارق العاده عطا کرده باشد تا در برابر مشکلاتی که برای تبلیغ دین خداوند به آن برمی‌خورند از این قدرت خارق العاده استفاده کنند و مردم را به زور قدرت خویش به راه راست و درست هدایت کنند که در این صورت امتحان الهی برچیده خواهد شد؛ بلکه معجزه تنها قدرتی است که خداوند برای اثبات نبوّت یا امامت به حجت‌های خویش عطا کرده تا وقتی ادعای نبوّت یا امامت می‌کنند و مردم از آنها دلیل می‌طلبند معجزه دلیلی بر صدق ادعای آنان باشد.<br /> <br /> رسول خدا(ص) نیز با اینکه دارای معجزه بود و حتی ماه را دو نیم کرد، در جنگ احد شکست خورد و دندانش را شکستند و سختی‌های بسیاری از کفار دید و بیش از همه پیامبران از کفار و مشرکان سختی کشید؛ به طوری که عبدالله بن عدی الجرجانی روایت کرده است: «رسول خدا(ص) فرمود: هیچ کس مثل من اذیّت نشد».&lt;ref&gt;«ثنا عبدان، ثنا عبد الرّحمن بن عبيد اللّه، ثنا يوسف بن محمّد، عن أبيه، عن جابر، قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم: ما أوذي أحد ما أوذيت». جرجاني، ''الکامل''، ج۷، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین تمام پیامبران الهی معجزه داشتند و در راه تبلیغ دین خداوند سختی‌های بسیار کشیدند و به شهادت رسیدند؛ آیا پرسشگر در مورد آنان نیز می‌گوید که اگر آنان قدرت خارق‌العاده داشتند چرا خود را نجات ندادند و خود را از شرّ سختی‌ها خلاص نکردند؟<br /> <br /> اما اینکه گفت امام حسین(ع) نیز شهید شد و به هدف اصلی‌اش نرسید، در پاسخ می‌گوییم: بلکه حضرت به هدف اصلی‌اش رسید. هدف حضرت رسیدن به حکومت نبود، بلکه هدفش این بود که پستی و بدی بنی‌امیه و پیروان غاصبان خلافت را به مردم نشان دهد و با بیعت نکردن با یزید به مردم بفهماند که یزید و معاویه و سلاطین پیشین، که این دو را روی کار آوردند، جانشینان رسول خدا(ص) نیستند. حضرت با شهادتش نشان داد که چطور اسلام بعد از رسول خدا(ص) از مسیر خود منحرف شده و از دین برگشته‌اند؛ به طوری که نوه پیامبرشان را به فجیع‌ترین شکلی به شهادت می‌رسانند و حتی به طفل شیرخوار او رحم نمی‌کنند و به این صورت حقیقت را برای آیندگان آشکار کرد.<br /> <br /> حکومت بر مردم تنها شأنی از شئون امامت است که حق ائمه معصومین(ع) است؛ حال اگر ائمه به خاطر انحراف و رویگردانی مردم از این حق خود محروم ماندند، تنها شأنی از شئون آنها غصب شده نه اینکه هدف ائمه معصومین(ع) نابود شده باشد و به هدفشان نرسیده باشند.<br /> <br /> == ۶۹. فضائل امير&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;مؤمنان(ع) در روايات صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۶۹ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند فضائل علی و همچنین نص دال بر امامت او به تواتر ثابت شده است. باید گفت: آن شیعیانی که از اصحاب نبوده‌اند آنها پیامبر(ص) را ندیده‌اند و سخن او را نشنیده‌اند و اگر آنها روایت خود را به صحابه نسبت ندهند نقل آنها مرسل و منقطع است و صحیح نیست و آن تعدادی از اصحاب که شیعه آنها را قبول دارند تعداد کمی هستند که ده نفر و اندی می‌باشند و اگر این تعداد خبری را نقل کنند نقل آنها را نمی‌توان تواتر گفت: «و توده بزرگ اصحاب، که فضائل علی را نقل کرده‌اند، شیعه آنها را عیب‌جویی مي‌کنند و آنان را به کفر متهم می‌کنند! و وقتی آنها توده بزرگی را، که قرآن آنها را می‌ستاید، به دروغ‌گویی و کتمان حقیقت متهم می‌کنند، اقدام افراد اندکی به دروغگویی و کتمان بیشتر محتمل است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ولایت امیرالمؤمنین(ع) و فضائل ایشان و نصوصی که بر امامت ایشان دلالت دارد را چند دسته نقل کرده‌اند:<br /> <br /> '''دسته اول:''' ائمه اهل بیت(ع) و حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;، همان‌طور که در پاسخ پرسش ۵۶ ذکر کردیم، احادیث خود را به نقل از پدرانشان از رسول خدا(ص) نقل می‌کنند. بنابراین خبر آنها مرسل و منقطع نیست. همچنین اگر چه پرسشگر و امثال او امامت آنها را قبول ندارند، ولی راستگویی آنها مورد اتفاق جمیع امت است؛ همان‌طور که بعضی از علمای مخالف، مثل شافعی، نیز به این مطلب اعتراف کرده‌اند.&lt;ref&gt;مزي، ''تهذيب الکمال''، ج۵، ص۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دسته دوم:''' عده‌ای از اصحاب که شیعیان آنها را قبول دارند و پیرو امیرالمؤمنین(ع) بودند که تعدادشان حدوداً پانزده نفر است. خبر این تعداد از اصحاب همراه با خبر امامان متواتر خواهد بود؛ چون تواتر عدد مشخصی ندارد و باید خبر دهندگان به تعدادی باشند که انسان یقین کند آنها با یکدیگر توطئه نکرده‌اند که دروغ بگویند و این تعداد نزد عقلا یقین‌آور است؛ به‌ويژه که هر دو فرقه شیعه و سنی بر زهد و تقوا و خداترسی اصحاب مذکور و امامان متّفق هستند و هیچ کس آنها را دروغگو نمی‌داند.<br /> <br /> '''دسته سوم:''' سایر اصحاب رسول خدا(ص) که آنها نیز در زمان رسول خدا نصوص دلالت کننده بر امامت امیرالمؤمنین(ع) و فضائل ایشان را از رسول خدا(ص) شنیدند و از ایشان روایت کردند و اخبار آنها و تعداد آنها بسیار است؛ ولی خود آنها به ولایت امیرالمؤمنین ایمان نیاوردند و پس از رسول خدا(ص) منحرف شدند.<br /> <br /> اگر گفته شود که ایمان نیاوردن آنها به ولایت امیرالمؤمنین(ع) دلیل است بر اينکه نصوصی که آنها نقل کرده‌اند بر امامت امیرالمؤمنین(ع) دلالت ندارد، در پاسخ می‌گوییم: ایمان نیاوردن آنها به ولایت امیرالمؤمنین(ع) به هیچ وجه به این علت نیست که آن روایات بر امامت امیرالمؤمنین(ع) دلالت ندارد؛ همان‌طور که قوم حضرت موسی نیز می‌دانستند که هارون خلیفه و جانشین ایشان است، ولی همه آنها حضرت هارون را رها کردند و فریب سامری را خوردند و از پیروان سامری گشتند. اصحاب رسول خدا(ص) نیز می‌دانستند که رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین(ع) را امام و جانشین بعد از خود معرّفی کرده است، ولی از امیرالمؤمنین(ع) رویگردان، و پیرو ابوبکر شدند؛ به همین دلیل در هیچ روایتی وارد نشده است که یکی از اصحاب رسول خدا(ص) حدیث غدیر و حدیث منزلت و دیگر احادیثی که دلالت بر امامت امیرالمؤمنین(ع) دارد را نقل کرده باشد و دلالت آن بر امامت و جانشینی امیرالمؤمنین(ع) را رد کرده باشد.<br /> <br /> امّا رویگردانی اصحاب از امیرالمؤمنین(ع)، همان‌طور که در پاسخ پرسش سیزدهم ذکر کردیم، به این دلیل بود که مردم از بزرگان و رؤسای قبائل خود پیروی می‌کردند و آن دسته از بزرگان اصحاب، که مؤمن و خداترس بودند، مثل حمزه و جعفر بن ابی‌طالب و سعد بن معاذ و دیگران برای یاری اسلام و رسول خدا(ص) در جنگ‌های مختلف به شهادت رسیده بودند و آن تعدادی که باقی مانده بودند چند دسته بودند:<br /> <br /> # بعضی از آنها منافقان بودند که به پيامبر و فرامين ايشان ايمان واقعي نداشتند.<br /> # بعضی از آنها نسبت به امیرالمؤمنین(ع) بغض و کینه داشتند و حاضر نبودند که ایشان به حکومت برسد و تحت فرمان ایشان باشند.<br /> # بعضی نیز مانند ابوسفیان به خاطر ترس از قدرتِ اسلام در فتح مکه تظاهر به اسلام کردند، ولی در دل خود به خداوند و رسول خدا(ص) ایمان نداشتند و می‌دانستند که به حکومت رسیدن امیرالمؤمنین(ع) یعنی همان ادامه راه رسول خدا(ص) و محرومیّت آنها از قدرت و ثروت و جمیع محرّماتی که در جاهلیّت به آن عادت کرده بودند؛ به همین خاطر امیرالمؤمنین(ع) را یاری نکردند.<br /> # بعضی نیز مسئله را تنها دعوایی سیاسی بر سر حکومت می‌دیدند و برای آنها فرقی نمی‌کرد که چه شخصی حکومت را به دست گیرد و نمی‌اندیشیدند که مسئله، غصب مقام و جایگاه حجت خداوند و منحرف شدن مسیر اسلام از راه صحیح است نه دعوا بر سر حکومت.<br /> <br /> در پاسخ پرسش سیزدهم برای موارد مذکور احادیثی از منابع اهل سنت ذکر کردیم؛ به همین دلیل وقتی بزرگان و رؤسا به خاطر علّت‌های ذکر شده از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) روی‌برگرداندند و به ولایت ایشان اعتراف نکردند و خلیفه‌ای دیگر برای خود انتخاب کردند، مردم نیز از آنها تبعیت کردند و گمراه شدند.<br /> <br /> اما اینکه گفت شما بقیه اصحاب را کافر و مرتد می‌دانید پس چطور خبرشان را قبول می‌کنید؟! در پاسخ می‌گوییم: خبر متواتر یعنی خبری که راویان و نقل کنندگان آن به حدّی زیاد باشند که عادتاً توطئه کردن آنها بر دروغگویی محال باشد و به این طریق انسان یقین کند که حدیث آنها صحیح است و از رسول خدا(ص) صادر شده است؛ به همین دلیل در خبر متواتر لازم نیست که وثاقت و راستگویی یا ایمان راویان ثابت شده باشد.<br /> <br /> نصوص و احادیثی که بر امامت و جانشینی امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد نیز دقیقاً این چنین است؛ چراکه تعداد راویان و نقل کنندگان آن به حدّی است که عادتا توطئه کردن آنها بر دروغگویی محال است و همچنین بعضی از آنها دشمن امیرالمؤمنین(ع) بودند و هیچ‌گاه کسی به نفع دشمن خویش حدیث جعل نمی‌کند. همچنین همان‌طور که گفتیم حدود سي نفر از آنها بسیار راستگو و درستکار بودند و جمیع امت بر زهد و تقوا و خداترسی آنها اتفاق نظر دارند. در نتیجه به این وسیله انسان یقین می‌کند که حدیث آنها صحیح است و از رسول خدا(ص) صادر شده است.<br /> <br /> == ۷۰. رفتار خلفا و امام علي(ع) با مخالفان و معاندان ==<br /> <br /> == پرسش ۷۰ ==<br /> <br /> شيعيان ادّعا می‌کنند که هدف ابوبکر و عمر و عثمان پادشاهی و ریاست بود. بنابراین با گرفتن حق خلافت بر دیگران ستم کردند. به شیعه می‌گوییم که اینها با هیچ مسلمانی به خاطر حکومت و قدرت نجنگیدند، بلکه آنها با مرتدان و کافران جنگیدند و آنها بودند که قدرت کسری و قیصر را در هم شکستند و شهرهای فارس را فتح کردند و اسلام را بر پا داشتند و به مؤمنان قدرت دادند و کافران را خوار نمودند. عثمان، که از ابوبکر و عمر مقامش پایین‌تر است، با اینکه شورشیان او را محاصره کرده بودند تا او را به قتل برسانند، او با مسلمانان نجنگید و به خاطر خلافت و حکومت خود حتی یک مسلمان را نکشت. پس وقتی شيعيان به خود اجازه می‌دهند تا اینها را ستمگر و دشمنان پیامبر قرار دهند، باید چنین چیزی را درباره علی هم بگویند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این سخن که ابوبکر و عمر با هیچ مسلمانی به خاطر حکومت و قدرت نجنگیدند، سخن باطل و خلاف تاریخ است.<br /> <br /> ابوبکر به خالد بن ولید دستور داد تا با قبیله مالک بن نویره بجنگد، درحالی‌که او مسلمان بود و تنها خلافت ابوبکر را قبول نداشت و معتقد بود که خلیفه و جانشین رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) است. خالد بن ولید نیز مالک بن نویره را کشت و همان شب با همسر او همبستر شد. ابوبکر هم نه تنها بر خالد حدّ شرعی جاری نکرد، بلکه او را شمشیر خدا دانست.&lt;ref&gt;منابع و مصادر اين مطلب از کتب شيعه و سني در پاسخ پرسش ۱۳ ذکر شد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در پاسخ این سخن که آنها قدرت کسری و روم را در هم شکستند و اسلام را برپا داشتند می‌گوییم: وقتی ثابت شد که جانشین رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب(ع) بوده و دیگران مقام ایشان را تصاحب کردند در نتیجه هر فعلی که آنها انجام دهند مشروعيت نخواهد داشت. همان‌طور که اگر پادشاهی به مردم اعلام کند که پس از من سلطنت به فرزندم خواهد رسید و او جانشین من است، ولی بعد از مرگ پادشاه مثلاً وزیر مقام فرزند پادشاه را تصاحب کند و خودش سلطنت و حکومت را به عهده بگیرد و فرزند پادشاه را کنار بزند و بعد از آن با دشمنان بجنگد و کشورگشایی کند و فتوحات به ارمغان آورد، افعال او مورد تأیید پادشاه قبلی نخواهد بود.<br /> <br /> اما این سخن که شورشیان عثمان را محاصره کرده بودند سخنی دروغ و خلاف واقع است؛ بلکه اصحاب رسول خدا(ص)، که طلحه و زبیر نیز جزء آنها بودند، عثمان را محاصره کرده بودند و او را کشتند و عایشه بود که مردم را بر کشتن عثمان تحریک می‌کرد و می‌گفت: «این کفتار پیر را بکشید که خدا او را بکشد».&lt;ref&gt;مصادر اين حديث از کتب اهل سنّت در پاسخ مقدمّه کتاب ذکر شد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در پاسخ این سخن: «با اینکه عثمان محاصره شده بود او با مسلمانان نجنگید و به خاطر خلافت و حکومتش حتی یک مسلمان را نکشت» می‌گوییم: عثمان وقتی محاصره شد یاری نداشت که بتواند با اصحاب رسول خدا(ص)، که محاصره‌اش کرده بودند، بجنگد. بنابراین گفتن این سخن که او با مسلمانان نجنگید کاملاً غلط است؛ چون این تعبیر در مورد کسی به کار می‌رود که با وجود داشتن قدرت و یار و یاور دشمنانش را نکشد و با آنها نجنگد؛ اما کسی که یاری ندارد که بتواند با مخالفانش بجنگد، در مورد او چنین سخنی نمی‌گویند؛ چه بسا اگر یار و انصار داشت تمام مخالفانش را قتل عام می‌کرد.<br /> <br /> اما اینکه گفت عثمان حتی یک مسلمان را هم نکشت، مخالف گزارش‌هاي تاریخ است. طبق نقل تاریخ، که شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند، عثمان ابوذر غفاری را، که یکی از بهترین اصحاب رسول خدا(ص) بود، به بدترین شکل به ربذه، که هیچ آب و غذایی نداشت، تبعید کرد تا همان جا بمیرد.<br /> <br /> احمد بن ابی‌یعقوب معروف به یعقوبی گزارش کرده است:<br /> <br /> به عثمان خبر رسید که ابوذر در مسجد رسول خدا می‌نشیند و مردم نزد او جمع می‌شوند و ابوذر سخنانی می‌گوید که طعن بر عثمان است و ابوذر کنار درِ مسجد ایستاده و چنین گفته است: «ای مردم هرکس مرا شناخته که می‌شناسد و هرکس مرا نمی‌شناسد من ابوذر غفاری هستم؛ من جندب بن جناده ربذی هستم، (خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر تمام عالَم برگزید، ذریّه‌ای که بعضی از بعضی هستند و خداوند شنوا و داناست).&lt;ref&gt;آل عمران: ۳۳ و ۳۴.&lt;/ref&gt; محمّد از نوح برگزیده شد، پس اول از ابراهیم است و نسل او از اسماعیل است و عترت هدایت یافته از محمّد است. شریف آنها (عترت محمد) شرافت دارد و فضیلت و برتری را میان گروهی استحقاق یافتند که آنها میان ما مثل آسمان بالا برده شده و مانند کعبه پوشیده شده هستند یا مانند قبله‌ای که قرار داده شده یا مانند خورشید نوردهنده یا مانند ماهِ سِیْرکننده در شب یا مانند ستارگان هدایت‌کننده یا مثل درخت زیتونی هستند که روغنش نور می‌دهد و کف ایجاد شده بر رویش برکت دارد. محمّد ارث برنده علم آدم و آن چیزی است که پیامبران به وسیله آن فضیلت داده می‌شدند و علی بن ابی‌طالب وصیّ محمّد و ارث برنده علم اوست.<br /> <br /> ای امّتی که پس از پیامبرش متحیّر و سرگردان شده! اگر آن شخص را که خداوند مقدّم نموده مقدّم می‌کردید و آن را که مؤخّر نموده کنار می‌زدید و ولایت و وراثت را میان اهل بیت پیامبرتان قرار می‌دادید از بالای سر و زیر پاهایتان روزی می‌خوردید و ولیّ خداوند نیازمند و بی‌چیز نمی‌شد و سهمی از فرائض خداوند هدر نمی‌رفت و هیچ دو نفری در حکم خداوند اختلاف نمی‌کردند مگر اینکه علم آن را نزد اهل بیت پیامبر از کتاب خدا و سنت پیامبر می‌یافتید. امّا وقتی کردید آنچه کردید پس وبال کار خود را بچشید: (و به زودی کسانی که ظلم نمودند خواهند دانست که به چه جایگاهی برخواهند گشت).&lt;ref&gt;شعرا: ۲۲۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به عثمان خبر رسید که ابوذر علیه او صحبت می‌کند و آن سنّت‌های پیامبر خدا و سنّت‌های ابوبکر و عمر که تغییر داده شده و عوض شده را بیان می‌کند؛ به همین دلیل عثمان ابوذر را به شام نزد معاویه تبعید کرد. ابوذر در مسجد می‌نشست و همان سخنانی که می‌گفت را بیان مي‌کرد و مردم نزد او جمع می‌شدند تا اینکه کسانی که نزد او جمع می‌شدند و سخنش را می‌شنیدند زیاد شدند. ابوذر وقتی نماز صبح را می‌خواند کنار درِ دمشق می‌ایستاد و می‌گفت: «کاروانی که آتش حمل می‌کند آمد. خداوند لعنت کند کسانی را که امر به معروف می‌کنند ولی معروف را ترک مي‌کنند و خداوند لعنت کند کسانی که نهی از منکر می‌کنند ولی به منکر عمل می‌کنند». معاویه به عثمان نامه نوشت: «تو با تبعید ابوذر شام را بر ضرر خودت فاسد کردي» عثمان در جواب نوشت: «ابوذر را سوار شتری که روی آن رواندازی نباشد سوار کن و به مدینه بفرست».<br /> <br /> [ابوذر به مدینه رسید] درحالی‌که گوشت ران‌هایش از بین رفته بود. وقتی ابوذر بر عثمان وارد شد، درحالی‌که گروهی نزد عثمان بودند، عثمان به او گفت: «به من خبر رسیده که می‌گویی از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود: هنگامی که تعداد بنی‌امیه به سی نفر برسد شهرهای خداوند را دست به دست خواهند چرخانید و بندگان خداوند را برده خود می‌کنند و دین خداوند را وسیله فریبکاری خود قرار خواهند داد». ابوذر گفت: «بله از رسول خدا شنیدم که چنین می‌فرمود». عثمان به جماعتی که نزدش بودند گفت: «آیا شما شنیدید که رسول خدا چنین سخنی فرموده باشد»؟ پس به دنبال علی بن ابی‌طالب فرستاد و ایشان نزد عثمان آمد. عثمان گفت: «ای اباالحسن آیا آنچه ابوذر می‌گوید را از رسول خدا شنیدی»؟ و خبر را برایش تعریف کرد. علی بن ابی‌طالب گفت: «بله». عثمان گفت: «چگونه چنین شهادت می‌دهی»؟ گفت: «چون رسول خدا فرمود: آسمان سبزآبی بر سخنگویی سایه نینداخته و زمین سخنگویی را در بر نگرفته که راستگوتر از ابوذر باشد». پس ابوذر غیر از چند روزی در مدینه نماند تا اینکه عثمان به او پیام رساند که به خدا قسم از مدینه خواهی رفت! ابوذر گفت: «آیا مرا از حرم رسول خدا اخراج می‌کنی»؟ عثمان گفت: «بله تا خوار و زبون شوی». ابوذر گفت: «به مکه می‌فرستی»؟ عثمان گفت: «نه». گفت: «به بصره»؟ گفت: «نه». گفت: «به کوفه»؟ گفت: «نه، بلکه به همان ربذه تبعید می‌شوی که از آن خارج شدی تا در آن جا بمیری. ای مروان او را اخراج کن و نگذار هیچ کس با او سخن بگوید تا خارج شود».<br /> <br /> مروان ابوذر را سوار بر شتری به همراه زن و دخترش اخراج کرد. پس علی و حسن و حسین و عبدالله بن جعفر و عمّار یاسر آمدند و نگاه می‌کردند. وقتی ابوذر علی بن ابی‌طالب را دید به سمت او رفت و دستش را بوسید و سپس گریه کرد و گفت: «من وقتی شما و فرزندانت را می‌بینم فرمایش رسول خدا را به یاد می‌آورم و صبر نمی‌کنم تا اینکه گریه می‌کنم»! پس علی بن ابی‌طالب خواست با ابوذر سخن بگوید که مروان به او گفت: «امیر مؤمنان نهی کرده که کسی با ابوذر سخن بگوید». پس علی بن ابی‌طالب شلّاقش را بلند کرد و به صورت شتر مروان زد و گفت: «دور شو که خداوند تو را به سمت آتش جهنم دور کند»! سپس ابوذر را همراهی کرد و سخنی با او گفت که بیانش طولانی است و هرکدام از آن گروه سخن گفتند و رفتند و مروان نیز نزد عثمان رفت و بین او و علی بن ابی‌طالب در این مورد سخنان وحشتناکی ردّ و بدل شد و با هم نزاع کردند. ابوذر پیوسته در ربذه ماند تا اینکه از دنیا رفت.&lt;ref&gt;«و بلغ عثمان أن أبا ذر يقعد في مسجد رسول اللّه ويجتمع إليه الناس فيحدث بما فيه الطّعن عليه وأنّه وقف بباب المسجد فقال: أيّها النّاس من عرفني فقد عرفني، ومن لم يعرفني فأنا أبوذر الغفاري، أنا جندب بن جنادة الرّبذي (''تاريخ يعقوبي''، ج۲، ص۱۷۱ ـ ۱۷۳).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سؤال اين است که علی بن ابی‌طالب(ع) کدام‌یک از کارهای آنان را انجام داده که پرسشگر ایشان را با آنان مقایسه می‌کند؟! غیر از آنکه رسول خدا(ص) دائما در مورد فضائل و رشادت‌ها و دلاوری‌ها و زهد و عبادت و خلافت و امامت ایشان سخن فرموده که بسیاری از آن از منابع اهل سنت در پاسخ پرسش‌های گذشته ذکر شد؛ غیر از این حضرت چه اشتباهی مرتکب شده است؟! ایشان با کسانی که خود از روی اختیار با ایشان بیعت کرده بودند ولی شورش کردند و اصرار بر ایجاد فتنه و فساد در امت داشتند جنگید و آنها را کشت؛ چراکه ایشان جانشین بحق رسول خدا(ص) بودند که خداوند&lt;br /&gt;<br /> ایشان را جانشین رسول خدا(ص) معرّفی کرده بود. پس حکم کسی که علیه جانشین رسول خدا(ص) شورش کند چیست؟ آیا حکمش مثل حکم کسی نیست که علیه خود رسول خدا شورش کرده است؟ آیا خداوند متعال در آیه مباهله امیرالمؤمنین(ع) را نفس رسول خدا(ص) معرّفی نکرد؟ این به خلاف شورش علیه عثمان است؛ چون عثمان خلیفه رسول خدا نبود، بلکه عمر به وسیله شورایی که خود ترتیب داد او را خلیفه کرد. پس شورش علیه او شورش علیه جانشین رسول خدا(ص) نبود.<br /> <br /> == ۷۱. تفاوت رسول خدا‌(ص) با امامان ==<br /> <br /> == پرسش ۷۱ ==<br /> <br /> فرقه قادیانی به خاطر ادعای نبوّت برای رهبرشان کافر هستند، پس آنها با شیعه که می‌گویند ائمه‌شان دارای ویژگی‌های پیامبران و حتی بیشتر از آن هستند چه فرقی دارند؟! آیا چنین ادّعایی کفر نیست؟! یا اینکه باید شیعه برای ما فرق‌های اساسی امام و پیامبر را بیان کند؟! و آیا پیامبر(ص) آمده است تا ما را به آمدن دوازده امام مژده دهد؟ امامانی که گفته‌هایشان همانند گفته‌های اوست و کارهایشان همانند کارهای اوست و کاملاً مانند او معصوم‌اند...؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است امامان معصوم(ع) نبی یا رسول نیستند، بلکه امامند؛ یعنی مصداق ('''وَجَعَلنَاهُم أئِمَّةً یَهدُونَ بِأمرِنا''')&lt;ref&gt;أنبياء: ۷۳.&lt;/ref&gt;؛ «آنها را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کنند» هستند و به آنها وحی نمی‌شود؛ به خلاف رسول خدا(ص) که نبیّ و رسول بود و به ایشان وحی می‌شد.<br /> <br /> این اعتقاد شیعه همان سخنی است که رسول خدا(ص) در مورد امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) فرمود: '''«یا علی أنت منّی بمنزلة هارون من موسی الا أنّه لا نبیّ بعدي&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «ای علی جایگاه تو نسبت به من همان جایگاه هارون است نسبت به حضرت موسی؛ غیر از آنکه بعد از من پیامبری نیست».&lt;ref&gt;.. منابع اين حديث از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; پس همان‌طور که هارون جانشین حضرت موسی(ع) بود، امیرالمؤمنین(ع) نیز جانشین رسول خدا(ص) است و ویژگی های ایشان را دارد، ولی پیامبر نیست و به او وحی نمی‌شود.<br /> <br /> اما اینکه گفت آیا رسول خدا(ص) آمده است که ما را به آمدن دوازده امام مژده دهد؟ امامانی که همه مثل خودش معصومند و ویژگی‌های او را دارند؟ در پاسخ می‌گوییم: رسول خدا(ص) مبعوث شدند تا توحید و اعتقاد صحیح و اخلاق و احکام و وظايف مردم را برای آنها بیان کند؛ همان کاری که انبیاي پيشين مأمور به آن بودند. حال با وجود انبیاي گذشته دیگر چه نیازی به رسول خدا بود که خدا بخواهد ایشان را مبعوث کند؛ آن هم کسی که همه ویژگی‌های انبیای گذشته را دارد و کارهای آنها را انجام می‌دهد و مثل آنها معصوم است! آیا همان‌ها کافی نبودند؟! هر جوابی دهید، همان جواب علت جانشینی امامان برای رسول خدا(ص) است.<br /> <br /> در واقع همان‌طور که با وجود انبیاي گذشته خداوند رسول خدا را مبعوث کرد،‌ همچنین با وجود رسول خدا(ص) امامان معصوم(ع) را جانشینان رسول خدا منصوب کرد تا ادامه دهنده راه رسول خدا و انبیاي گذشته باشند تا خداوند در هر زمانی حجتی هدایت‌گر داشته باشد و انسان‌ها در روز قیامت نگویند که خدایا اگر حجتی برای ما فرستاده بودی از آیات و نشانه‌های تو پيروي مي‌کرديم.<br /> <br /> == ۷۲. مکان دفن رسول خدا‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۷۲ ==<br /> <br /> چگونه پیامبر(ص) در حجره عایشه دفن می‌شود و حال آنکه شما شیعه‌ها عایشه را به کفر و نفاق متهم می‌کنید؟! آیا دفن شدن پیامبر(ص) در حجره او دلیلی نیست بر اینکه پیامبر او را دوست داشته و از او راضی بوده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آیا رسول خدا(ص) وصیّت کرده بود که پس از شهادتش ایشان را در اتاق عایشه دفن کنند یا چنین وصیّتی نکرده بود؟ مسلّما رسول خدا(ص) چنین وصیّتی نکرده بود؛ چراکه هیچ حدیثی که این مطلب را ثابت کند وجود ندارد و هیچ‌یک از عالمان اهل سنت نیز چنین عقیده‌ای ندارند و اگر چنین وصیّتی نکرده بود پس دفن شدن ایشان در اتاق عایشه بدون اینکه وصیّت کرده باشد چه فضیلتی برای عایشه است؟<br /> <br /> به علاوه اتاق عایشه در مِلک او نبود، بلکه تمام اتاق‌های همسران پیامبر(ص) در خانه پیامبر قرار داشت و مِلک پیامبر بود؛ حال پس از شهادت رسول خدا(ص) عایشه طبق کدامین حکم شرع اتاق را تصاحب کرده است؟<br /> <br /> رسول خدا اتاق را به عایشه هدیه نکرده بود؛ چون دلیلی بر این مطلب وجود&lt;br /&gt;<br /> ندارد. اتاق از طريق ارث نیز به عایشه نرسیده بود؛ چراکه رسول خدا(ص) وقتی از&lt;br /&gt;<br /> دنیا رفت نُه همسر داشت و تمام همسران رسول خدا(ص) تنها یک‌هشتم از اموال&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) را به ارث می‌بردند و این یک‌هشتم باید بین نُه نفر آنان تقسیم می‌شد که مقدار بسیار ناچیزی است؛ نه اینکه یکی از همسران ایشان یک اتاق را برای خود تصاحب کند.<br /> <br /> به علاوه ابوبکر پس از اینکه بر مسند خلافت نشست از پیامبر حدیث نقل کرد که ایشان فرموده است: «ما خانواده انبیا ارث به جا نمی‌گذاریم و هر چه از ما باقی بماند صدقه است». بخاری روایت کرده است:<br /> <br /> عایشه گوید: فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; دختر رسول خدا(ص) بعد از وفات رسول خدا(ص) از&lt;br /&gt;<br /> ابوبکر درخواست کرد که سهم او از میراث رسول خدا(ص) که ایشان به جا گذاشته و خداوند سهم ایشان قرار داده است را به او بدهد. ابوبکر به او گفت: رسول خدا(ص) فرمود: ما ارث به جا نمی‌گذاریم و آنچه از ما باقی بماند صدقه است. فاطمه&lt;br /&gt;<br /> دختر رسول خدا(ص) غضب کرد و با ابوبکر قهر نمود و این قهر ادامه داشت تا اینکه از دنیا رفت...».&lt;ref&gt;... لا نورث ما تركنا صدقة، فغضبت فاطمة بنت رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم فهجرت أبا بكر فلم تزل مهاجرته حتي توفّيت ...». ''بخاري، صحيح بخاري''، ج۴، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این واقعه را با الفاظی مختلف و به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۵، ص۱۵۲؛ احمد بن حنبل، ''مسند''، ج۶، ص۲۶۲؛ ترمذي، ''سنن الترمذي''، ج۳، ص۸۲؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۶، ص۳۰۰؛ ج۷، ص۵۹ و ۶۵؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۴، ص۶۵؛ ابن خزيمة، ''صحيح''، ج۴، ص۱۲۰؛ ابن حبّان، ''صحيح'' ابن حبّان، ج۱۱، ص۱۵۲ و ۱۵۳؛ ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۲، ص۳۱۴؛ ابن حبّان، ''الثقات''، ج۲، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابوبکر با استناد به حدیثی که جعل کرد فدک را از حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; گرفت و میراث ایشان از رسول خدا(ص) را نداد. اگر هر آنچه از پیامبر باقی می‌ماند ارث نیست و صدقه است پس عایشه نیز از ایشان ارث نمی‌برد!<br /> <br /> همچنین این اتاق مَهر عایشه نیز نبود؛ چراکه پیامبر مَهر همسران خویش را داده بود. خداوند متعال خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: ('''إنّا أحلَلنَا لَکَ أزواجَکَ اللّاتِي آتَیتَ أجُورَهُنَّ''')؛ «ما آن همسرانت که مَهرشان را پرداخته‌ای برای تو حلال کردیم».&lt;ref&gt;احزاب: ۵۰.&lt;/ref&gt; بنابراین پیامبر(ص) در اتاق خودش دفن شد نه در اتاق عایشه؛ اما عایشه بعداً این اتاق را تصاحب کرد.<br /> <br /> == ۷۳. دفن خلفا کنار پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۷۳ ==<br /> <br /> چگونه ابوبکر و عمر در کنار پیامبر(ص) دفن می‌شوند و حال آنکه از دیدگاه شما آنها کافرند و مسلمان را نباید در کنار کفار دفن کرد؛ چه برسد به پیامبر(ص) ؟! چرا خداوند او را از قرار گرفتن در جوار کفار محافظت نکرد. علی کجا بود؟! چرا با این امر خطرناک و مهم مخالفت نکرد؟!<br /> <br /> پس باید شما بپذیرید که ابوبکر و عمر مسلمان بوده‌اند و به خاطر جایگاهی که نزد خدا و پیامبرش داشته‌اند خداوند افتخار دفن شدن در کنار پیامبر را نصیب آنها کرده است و یا اینکه بگویید که علی در دین و ایمانش راه سازش را در پیش گرفته است و علی از چنین چیزی پاک است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> زمانی که ابوبکر و عمر کنار رسول خدا(ص) دفن شدند پیامبر از دنیا رفته بود؛ حال&lt;br /&gt;<br /> آیا رسول خدا(ص) وصیّت کرده بود که ابوبکر و عمر را کنار ایشان دفن کنند یا&lt;br /&gt;<br /> چنین وصیّتی نکرده بود؟ هیچ روایتی در کتب شیعه و سنی وجود ندارد که بیان کند رسول خدا(ص) چنین وصیّتی کرده است. بنابراین ثابت می‌شود که آنها به سفارش&lt;br /&gt;<br /> و وصیّت رسول خدا(ص) کنار ایشان دفن نشدند. در نتیجه دفن شدن آنها کنار&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) دلیلی بر فضیلت آنها نیست؛ چون به سفارش پیامبر نبوده است.<br /> <br /> طبق نقل محدثان اهل سنت ابوبکر به عایشه وصیّت کرد که وقتی از دنیا رفت او را کنار پیامبر دفن کند. ابن سعد نقل کرده است:<br /> <br /> عروه و قاسم بن محمّد گفتند: «ابوبکر به عایشه وصیّت کرد که در کنار رسول خدا(ص) دفن شود. پس وقتی ابوبکر از دنیا رفت قبری برایش کنده شد و سرش نزد دو کتف رسول خدا(ص) قرار داده شد و سنگ لحدش را به قبر رسول خدا(ص) چسباندند و در آنجا دفن شد».&lt;ref&gt;«قال: أخبرنا محمّد بن عمر قال: أخبرنا أبو بكر بن عبدالله بن أبي سيرة، عن عمر بن عبدالله بن عروة، أنه سمع عروة والقاسم بن محمّد يقولان: أوصي أبو بكر عائشة أن يدفن إلي جانب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم فلما توفي حفر له وجعل رأسه عند كتفي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم وألصق اللّحد بقبر رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم فقبر هناك». ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۲۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱۰، ص۹۵ و ۹۶؛ ''طبري، تاريخ الطّبري''، ج۲، ص۶۱۴؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳۰، ص۴۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه دفن شدن ابوبکر کنار پیامبر به سفارش و وصیّت خود او بود، نه وصیّت پیامبر. بنابراین فضیلتی برای او محسوب نمی‌شود.<br /> <br /> کسی که به وصیّت ابوبکر عمل کرد و او را کنار رسول خدا(ص) دفن نمود عمر بود. عبدالرّزاق صنعانی نقل کرده است: «عبید بن السباق گوید: عمر بعد از آنکه نماز عشاء را خواند ابوبکر را دفن کرد».&lt;ref&gt;«عبد الرزاق، عن ابن جريج قال: أخبرني إسماعيل بن محمّد بن سعد، عن عبيد بن السّباق: أنّ عمر دفن أبا بكر بعد العشاء الآخرة بعدما صلّاها». صنعاني، ''المصنّف''، ج۳، ص۵۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون و با الفاظی مختلف نقل کرده‌اند. &lt;ref&gt;ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۲۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین عمر بن الخطاب طبق وصیّت ابوبکر او را کنار پیامبر دفن کرد، درحالی‌که اتاق مِلک پیامبر(ص) بود و طبق احکامِ خداوند هرکس بخواهد در آنجا دفن شود باید به اجازه رسول خدا(ص) یا به اجازه ورثه ایشان باشد.<br /> <br /> امّا علت عدم مخالفت امیرالمؤمنین(ع) با دفن آن دو کنار رسول خدا(ص) این است که از شرايط نهی از منکر احتمال تأثیر است. وقتی حضرت در حکومت خویش از بدعت‌های به وجود آمده مثل خواندن نماز تراویح منع می‌کرد ولی مردم فریاد وا عمراه سر می‌دادند و سخن حضرت را نمی‌پذیرفتند،&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; چگونه احتمال بدهد که آنان سخن ایشان را می‌پذیرند و کسی را کنار پیامبر دفن نمی‌کنند؟<br /> <br /> == ۷۴. تحريف قرآن و آيات ولايت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۷۴ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که در قرآن به صراحت امامت علی و مستحق بودنش به خلافت بیان شده، ولی اصحاب آن را پنهان کردند. این ادعای باطلی است؛ چون اصحاب را می‌بینیم که احادیثی که شیعه از آن بر امامت علی استدلال می‌کنند را پنهان نکرده‌اند؛ مثل حدیث منزلت: '''«أنت منّي بمنزلة هارون من موسى»''' و احادیثی دیگر که مانند این هستند. پس چرا آنها این احادیث را پنهان نکردند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد نیست که اصحاب آیات قرآن را پنهان کردند. لازمه این سخن همان تحریف قرآن است که شیعه آن را قبول ندارد. بلکه شیعه معتقد است ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) در قرآن نازل شده است؛ مثل آیه اولی الأمر، ولایت&lt;ref&gt;شأن نزول تمامي اين آيات در مورد اميرالمؤمنين''(ع)'' و اهل بيت(ع)از کتب اهل سنّت در مقدمه کتاب ذکر شد.&lt;/ref&gt; و دیگر آیات قرآن.<br /> <br /> عدّه از اصحاب احادیث ولایت امیرالمؤمنین(ع) را نقل کرده‌اند؛ زيرا خداوند نمی‌خواهد حقیقت از بین برود؛ بلکه حقیقت را به زبان دشمنان جاری می‌کند تا هرکس طالب هدایت است بتواند هدایت شود؛ همان‌طور که بسیاری از بدعت‌ها و ظلم‌های بعضی از صحابه را به زبان پیروانشان انداخت و آنها نیز در کتاب‌هاي خود نقل کردند تا حقیقت از بین نرود.<br /> <br /> == ۷۵. عکس‌العمل صحابه در مسئله خلافت ابوبکر ==<br /> <br /> == پرسش ۷۵ ==<br /> <br /> خلیفه برحق بعد از پیامبر(ص) ابوبکر الصدیق بود و دلیل آن امور ذیل است:<br /> <br /> # اصحاب همه بر اطاعت از او اجماع کردند و با او مخالفت نکردند. اگر او خلیفه برحق نمی‌بود قطعاً با او مخالفت می‌کردند و از او پیروی نمی‌کردند؛ زیرا پرهیزگاری و تدیّن و زهد والایی داشتند و در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای هراسی نداشتند.<br /> # علی با ابوبکر مخالفت نکرد و با او نجنگید. پس علی یا به خاطر ترس از فتنه و شر یا به علت ضعف و ناتوانی یا به سبب آنکه حق با ابوبکر بود با او نجنگید. نمی‌توان گفت که علی به خاطر ترس از فتنه و شر با ابوبکر نجنگیده است؛ چون علی با معاویه جنگید و افراد زیادی در آن جنگ کشته شدند. علی با طلحه و زبیر و عایشه جنگید، چون در همه این موارد می‌دانست که حق با اوست. بنابراین از ترس فتنه آن را رها نکرد و نمی‌توان گفت که علی به علت ضعف و ناتوانی با ابوبکر نجنگید؛ چون کسانی که در زمان معاویه علی را یاری کردند در روز سقیفه و روزی که عمر جانشین ابوبکر شد و روزی که شورا برای تعیین خلیفه بعد از عمر تشکیل شد همه بودند و اگر آنها می‌دانستند که حق از آن علی است او را در برابر ابوبکر یاری می‌کردند؛ چون او با غصب کردن حق خلافت از معاویه سزاوارتر به جنگ بود. پس ثابت شد که علی چون می‌دانست که حق با ابوبکر است با او نجنگید.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این چنین نیست که تمام اصحاب بر خلافت ابوبکر اجماع کرده باشند. بخاری واقعه بیعت کردن اصحاب با ابوبکر را چنین روایت کرده است:<br /> <br /> عایشه همسر پیامبر(ص) گفت: «رسول خدا(ص) از دنیا رفت درحالی‌که ابوبکر در سنح بود، &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;اسماعیل گفت: یعنی در اتاق بالا بود&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; پس عمر ایستاد و گفت: «به خدا قسم رسول خدا(ص) از دنیا نرفته است». عایشه گفت: عمر گفت: به خدا قسم در دلم چیزی غیر از این مقبول نبود و به زودی خداوند او را مبعوث می‌کند و دست و پای اشخاصی را قطع خواهد کرد. ابوبکر آمد و پارچه را از روی رسول خدا(ص) برداشت و ایشان را بوسید و گفت: «پدر و مادرم فدایت که در زندگی و مرگ پاک و پاکیزه بودی؛ قسم به خدایی که جانم به دست اوست خداوند هیچ‌گاه دو بار مرگ را به تو نمی‌چشاند. سپس خارج شد و گفت: ای کسی که قسم می‌خوری (منظور او عمر است که قسم خورد پیامبر نمرده است) صبر کن. وقتی ابوبکر سخن نمود عمر نشست. ابوبکر حمد و ثنای خداوند را به جا آورد و گفت: «بدانید هرکس که محمّد را می‌پرستید، محمّد(ص) از دنیا رفت و هرکس خداوند را می‌پرستد، خداوند زنده است و نمی‌میرد و فرموده: «تو می‌میری و آنها نیز می‌میرند»&lt;ref&gt;زمر: ۳۰.&lt;/ref&gt; و فرموده: «و محمّد نیست مگر فرستاده‌ای که قبل از او نیز فرستاده‌هایی بودند، آیا اگر بمیرد یا کشته شود به دین گذشته خود بازمی‌گردید. هرکس به دین گذشته‌اش برگردد به خداوند هیچ ضرری نمی‌رساند و خداوند به زودی شکر کنندگان را پاداش خواهد داد&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> راوی گوید: پس مردم شروع کردند گریه کردن. انصار نزد سعد بن عباده در سقیفه جمع شدند و گفتند: «از ما امیری باشد و از شما نیز امیری باشد. ابوبکر و عمر بن الخطاب و ابوعبیده جراح نزد آنها رفتند. عمر خواست سخن بگوید که ابوبکر او را ساکت کرد. عمر می‌گفت: «به خدا قسم اراده‌ای نداشتم مگر اینکه کلامی آماده کرده بودم که مرا به شگفت آورده بود و می‌ترسیدم که ذهن ابوبکر به آن نرسد». سپس ابوبکر صحبت کرد و مثل بلیغ‌ترین مردم سخنرانی کرد و بین سخنانش گفت: «ما امیر باشیم و شما وزیر». حباب بن منذر گفت: «نه به خدا قسم چنین نمی‌کنیم؛ از ما امیری باشد و از شما نیز امیری». ابوبکر گفت: «نه بلکه ما امیر باشیم و شما وزیر؛ چراکه مهاجرین دارای خانه‌های وسیع‌تر و دارای حسبی عربی‌تر هستند. پس با عمر ابن الخطاب یا اباعبيدة بن جراح بیعت کنید». عمر گفت: «بلکه با تو بیعت می‌کنیم؛ چراکه تو سرور ما و بهترینِ ما و محبوب‌ترینِ ما نزد رسول خدا(ص) هستی». پس عمر دست ابوبکر را گرفت و با او بیعت کرد و مردم نیز با ابوبکر بیعت کردند. پس گوینده‌ای گفت: «سعد بن عباده را کشتید»! عمر گفت: «خداوند او را بکشد».&lt;ref&gt;... عن عائشةزوج النّبي صلّ اللّه عليه و سلّم: أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم مات وأبو بكر بالسنح ـ قال إسماعيل: يعنى بالعالية ـ فقام عمر يقول: واللّه ما مات رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم... (بخاري، ''صحيح البخاري''، ج۴، ص۱۹۳ و ۱۹۴ و ج۸، ص۲۷ و ۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این واقعه را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۵۵ و ۵۶؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۵، ص۴۴۴؛ ابن ابي‌شيبة کوفي، ''المصنّف''، ج۸، ص۵۷۱ و ۵۷۲؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۸، ص۱۴۲ و ۱۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از این حدیث به خوبی روشن می‌شود که اصحاب بر خلافت ابوبکر اجماع نکرده‌اند، بلکه مخالفانی مثل حباب بن منذر و سعد بن عباده نیز بوده‌اند که با خلیفه شدن ابوبکر مخالفت کرده‌اند و به همین خاطر عمر در مورد سعد بن عبادة گفت: «خدا او را بکشد».<br /> <br /> همچنین شیعه معتقد است که امیرالمؤمنین(ع)، سلمان، أبوذر، مقداد، عمّار، أبوأیّوب أنصاری، أبیّ بن کعب، عبدالله بن مسعود و بعضی دیگر از اصحاب به هیچ وجه با ابوبکر بیعت نکردند و به خلافت او راضی نبودند و مخالفت خود را ابراز کردند؛&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۳ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; حتی در مصادر حدیثی اهل سنت نیز مخالفت امیرالمؤمنین(ع) و زبیر و دیگر طرفداران ایشان و همچنین مخالفت انصار با خلافت ابوبکر وارد شده است؛ براي مثال در کتاب ''صحیح بخاری'' چنین روایت شده است:<br /> <br /> ابن عباس گفت: من برای مردانی از مهاجرین که عبدالرحمان بن عوف نیز میان آنها بود قرآن قرائت می‌کردم. آن هنگام که من در منزل عبدالرحمان بن عوف در منا بودم و عبدالرحمان نیز در آخرین حجّی که عمر بن الخطاب به جا آورد نزد او بود. ناگهان عبدالرحمان نزد من برگشت و گفت: اگر می‌دیدی مردی را که امروز نزد امیر مؤمنان آمد و گفت: ای امیر مؤمنان آیا به فلانی رسیدگی نمی‌کنی که می‌گوید: اگر عمر بمیرد با فلانی بیعت خواهم کرد و بیعت ابوبکر تنها یک بیعت شتابزده و بی‌تدبیر بوده است که به سرانجام نشسته است، عمر خشمگین شد و گفت: من إن‌شاءالله امشب میان مردم برخواهم خواست و آنها ‌را بر حذر خواهم داشت از دست این کسانی که می‌خواهند امر حکومت مردم را غصب کنند... [عمر گفت] سپس به من خبر رسیده که شخصی از شما می‌گوید: به خدا قسم اگر عمر بمیرد با فلانی بیعت خواهم کرد. هیچ شخصی نباید فریب بخورد و بگوید: بیعت ابوبکر تنها یک بیعت شتابزده و بی‌تدبیر بوده که به سرانجام رسیده است. آگاه باشید، آری بیعت ابوبکر این چنین بود؛ ولی خداوند مردم را از شرّش حفظ کرد و از میان شما کسی مثل ابوبکر نیست که گردن‌ها در برابر او فرود آید [و همه او را قبول داشته باشند]. هرکس بدون مشورت با مسلمانان با مردی بیعت کرد بیعت او قبول نیست و شخصی که بیعت کرده نیز بیعتش صحیح نیست؛ چراکه آنها خود را فریب داده و در معرض کشته شدن قرار داده‌اند. وقتی خداوند پیامبرش(ص) را از دنیا برد از جمله خبر ما این بود که انصار با ما مخالفت کردند و همگی در سقیفه بنی‌ساعده جمع شدند و علی بن ابی‌طالب و زبیر و همراهانشان نیز با ما مخالفت کردند؛ ولی مهاجران نزد ابوبکر جمع شدند ... .&lt;ref&gt;عن ابن عباس قال: كنت أقرئ رجالا من المهاجرين منهم عبد الرّحمن بن عوف، فبينما أنا في منزله بمني وهو عند عمر بن الخطاب في آخر حجّة حجّها إذ رجع إليّ عبد الرّحمن فقال: ... (''صحيح البخاري''، ج۸، ص۲۵ ـ ۲۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در ادامه حدیث نیز عمر به ذکر ماجرای سقیفه و تخلف انصار و سعد بن عباده و دستور او به کشتن سعد بن عباده می‌پردازد که در حدیث قبلی ذکر شد.<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون در کتاب‌هاي خود نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۲، ص۵۵؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۵، ص۴۳۹ ـ ۴۴۵؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۲، ص۱۴۵ـ ۱۵۱ و۱۵۲ ـ ۱۵۷؛ ابن حبّان، ''الثقات،'' ج۲، ص۱۵۲ ـ ۱۵۶؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳۰، ص۲۸۰ ـ ۲۸۳؛ ''تاريخ الطبري''، ج۲، ص۴۴۵ ـ ۴۴۷.&lt;/ref&gt; بنابراین، این طور نبود که جمیع اصحاب رسول خدا(ص) خلافت ابوبکر را قبول کرده باشند و این مطلب مسلماً باطل است.<br /> <br /> به علاوه پرسشگر چنین گفت که اصحاب اهل زهد و تقوا بودند، به همین خاطر اگر ابوبکر بر حق نبود با او مخالفت می‌کردند. در پاسخ این سخن می‌گوییم: اگر اصحاب اهل زهد و تقوا هستند چرا بسیاری از آنها در جنگ أحد رسول خدا(ص) را تنها گذاشته و فرار کردند؟ چرا ابابکر و عمر در جنگ خیبر از دست دشمن گريختند؟!&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; چرا عمر هنگام بیماری رسول خدا(ص) گفت: «این مرد هذیان می‌گوید&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۴ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; و این چنین به رسول خدا توهين کرد؟ چرا عایشه به پیامبر دروغ می‌گفت؟&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۶ مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt; اگر اصحاب اهل زهد و تقوا هستند چرا خداوند در قرآن بسیاری از آنها را منافق نامیده و سوره‌ای به نام منافقون نازل کرده است؟ چرا هنگام خطبه خواندن پیامبر در نماز جمعه، بسیاری از آنها پیامبر را تنها گذاشتند و به دنبال تجارت و لهو رفتند، که خداوند آیه نازل کرد و فرمود: ('''وَ إذا رَأوا تِجارَةً أو لَهواً انفَضَّوا إلَیهَا وَ تَرَکُوكَ قائِماً''')؛ «و هنگامی که تجارت یا لهوی ببینند به سوی آن روند و تو را درحالی‌که ایستاده‌ای رها می‌گزارند».&lt;ref&gt;جمعه: ۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در پاسخ از دلیل دومی که برای اثبات خلافت ابوبکر ذکر کرد چنین می‌گوییم:<br /> <br /> امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) با ابوبکر وارد جنگ نشد ولی همراه با اصحاب اندکشان صریحاً با ابوبکر مخالفت کردند و با او بیعت نکردند؛&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۳ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امّا امیرالمؤمنین(ع) با ابوبکر وارد جنگ نشد؛ چراکه رسول خدا(ص) به ایشان دستور داده بود که در وقايع و رويدادهاي ناگواري که پس از ايشان حادث مي‌شود صبر کند در پاسخ پرسش دوم حکمت این فرمان رسول خدا(ص) را بیان کردیم.<br /> <br /> == ۷۶. تقابل امام علي(ع) با معاويه ==<br /> <br /> == پرسش ۷۶ ==<br /> <br /> شیعیان ادّعا می‌کنند که معاویه کافر و مرتد بوده است! اما آنها با چنین ادّعایی در واقع به علی و فرزندش حسن(ع) توهین می‌کنند؛ چون علی وقتی در برابر معاویه شکست خورد، یعنی اینکه مرتدان او را شکست داده‌اند و حسن وقتی امر زمامداری مسلمانان را به معاویه سپرد، پس او امر خلافت را به مرتدان سپرده است و می‌بینیم که خالد بن الولید در زمان ابوبکر با مرتدان جنگید و آنها را شکست داد. پس خداوند خالد را در برابر مرتدان بیش از علی یاری کرده است! حال آنکه خداوند بر هیچ کس ستم نمی‌کند و لشکریان ابوبکر و عمر و عثمان و نماینده‌هایشان در برابر کفار پیروز می‌شدند؛ درحالی‌که علی توان مقاومت را در برابر مرتدان نداشت!<br /> <br /> همچنین خداوند می‌گوید(ع)('''وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ''')&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۳۹.&lt;/ref&gt; «&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; سست نشويد&lt;sym&gt;!&lt;/sym&gt; &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; غمگين نگرديد &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;. &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; می‌فرماید(ع) ('''فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ الله مَعَكُمْ وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ''')&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;محمّد: ۳۵.&lt;/ref&gt; «پس هرگز &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;از جنگ‌ با كفار &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; مقابله‌ با دشمنان&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; سست نشويد &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;دشمنان را&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; به صلح &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;ذلت‏بار&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; دعوت نكنيد، درحالى‌كه شما برتريد &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; خداوند با شماست &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; چيزى از &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;ثواب&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; اعمالتان را كم نمى‏كند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> اما علی وقتی نتوانست جلوي معاویه را از ورود به قلمرو و شهرهایش بگيرد،‌ او را به صلح فرا خواند و از او خواست که هر یک بر آنچه هست باشد. اگر آن‌گونه که شیعه می‌گویند یاران علی مؤمن بوده‌اند و آنها مرتد بوده‌اند باید یاران علی برتر قرار می‌گرفتند و این خلافت واقعیت است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> طبق روایات شیعه و سنی رسول خدا(ص) بارها معاویه را لعن و او را نفرین کرد. در صحیح مسلم روایت شده است:<br /> <br /> ابن عباس گوید: من با بچّه‌ها بازی می‌کردم که رسول خدا(ص) آمد. پس پشت در مخفی شدم. پیامبر آمد و مرا تکان داد و فرمود: «برو و معاویه را نزد من بخوان». من نزد پیامبر آمدم و گفتم: «معاویه غذا می‌خورد». پیامبر [دوباره] به من فرمود: «برو و معاویه را نزد من بخوان». من آمدم و گفتم: «او غذا می‌خورد». پیامبر فرمود: «خداوند شکم او را سیر نکند».&lt;ref&gt;عن ابن عباس قال: كنت ألعب مع الصّبيان، فجاء رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم فتواريت خلف باب، قال: فجاء فحطأني حطأة و قال: اذهب و ادع لي معاوية. (مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۸، ص۲۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علما و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به اسانید مختلف نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;أبي‌داود الطّيالسي، ''مسند''، ص۳۵۹؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱۷، ص۱۷۶؛ ''طبري، تاريخ الطّبري''، ج۸، ص۱۸۶؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱، ص۵۳۲ و ج۵، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چنان نفرین رسول خدا(ص) در مورد معاویه اثر کرده بود که طبق بعضی از نقل‌ها معاویه هر چقدر غذا می‌خورد سیر نمی‌شد و می‌گفت: «به خدا قسم غذا خوردن را به خاطر سیر شدن ترک نمی‌کنم بلکه تنها به خاطر خسته شدن از خوردن آن را ترک می‌کنم».&lt;ref&gt;«و اللّه ما أترک الطّعام شبعا و إنّما أترکه إعياءا». ''تاريخ ابي‌الفداء''، ج۲، ص۵۷؛ ابن ابي‌الحديد معتزلي سنّي، ''شرح نهج البلاغة''، ج۱۵، ص۱۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حکم کسی که به خاطر خوردن غذا رسول خدا(ص) را اجابت نمی‌کند و باعث اذیّت و آزار ایشان می‌شود مشخّص است، خداوند در قرآن می‌فرماید:<br /> <br /> (إِنَّ الَّذينَ يُؤْذُونَ الله وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ الله فِي الدُّنْيا وَ الآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهينا)<br /> <br /> کسانی که خداوند و رسول او را اذیّت می‌کنند، خدا در دنیا و آخرت آنها را لعنت کرد و برای آنها عذابی خفّت‌آور آماده ساخت&lt;ref&gt;احزاب: ۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین معاویه با امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) دشمنی کرد و با ایشان وارد جنگ شد؛ درحالی‌که رسول خدا(ص) در حدیث متواتر غدیر خمّ در مورد امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) دعا کرد و فرمود: «خداوندا هرکس ولایت علی بن ابی‌طالب را دارد دوست بدار و هرکس او را دشمن دارد دشمن بدار».&lt;ref&gt;در مقدمه کتاب منابع حديث غدير از کتب اهل سنّت ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; بنابراین چون معاویه با حضرت علی ابن ابی‌طالب(ع) دشمنی کرد، خداوند با او دشمن، و جایگاه او جهنم است.<br /> <br /> به علاوه چنین نیست که هرگاه حق و باطل در مقابل هم به جنگ ایستادند خداوند طرف حق را یاری کند و آنها را بر دشمن پیروز گرداند. رسول خدا(ص) نیز، با اینکه بر حق بود، در جنگ احد به خاطر تخلّف اصحاب از دستور ایشان شکست خورد. همچنین لشکر اسلام در جنگ با رومیان نیز بر حق بودند، ولی شکست خوردند و عقب‌نشینی کردند و جعفر طیّار دو دستش بریده شد و به شهادت رسید.<br /> <br /> پس این چنین نیست که خداوند آن گروه که بر حق هستند را همیشه پیروز کند؛ بلکه خداوند راه درست و راه غلط را مشخص می‌کند و به بندگانش اختیار می‌دهد، حال اگر همگی راه باطل را انتخاب کردند و عدّه کمی راه حق را برگزیدند و به همین خاطر در نبرد با اهل باطل شکست خوردند، خداوند تمام اهل باطل را به جهنم و تمام اهل حق را به بهشت خواهد برد؛ نه اینکه با اعمال قدرت و زور مؤمنان را پیروز گرداند.<br /> <br /> اینکه گفته شد امیرالمؤمنین(ع) در مقابل معاویه شکست خورد سخن باطلي است؛ بلکه لشکر حضرت به پیروزی نزدیک شده بودند و مالک اشتر به خیمه‌های معاویه نزدیک شده بود. امّا عده‌ای از سپاهیان امیرالمؤمنین(ع) که بعداً در سلک خوارج درآمدند، فریب قرآن به نیزه کردن عمرو بن عاص و معاویه را خوردند و بر حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) شمشیر کشیدند تا ایشان را مجبور کنند که جنگ با معاویه را رها کند و امر را به حکمین بسپارد.<br /> <br /> طبری نقل کرده است:<br /> <br /> علی بن ابی‌طالب گفت: ای بندگان خدا بر حق و راستی خویش، که جنگ با معاویه است، پایدار بمانید. معاویه و عمرو بن عاص و ابن ابی‌معیط و حبیب بن مسلمه و ابن ابی‌سرح و ضحاک بن قیس اصحاب دین و قرآن نیستند. من آنها را بهتر از شما می‌شناسم. من از کودکی و بزرگی با آنها بوده‌ام؛ آنها بد کودکان و بد مردانی بودند. وای بر شما آنها برای عمل به قرآن، قرآن را بلند نکردند و بلند نمی‌کنند و از آنچه در قرآن است خبر ندارند و آنها قرآن را برای شما بلند نکردند مگر برای نیرنگ و فریب. اصحاب علی بن ابی‌طالب به او گفتند: «برای ما جایز نیست که به کتاب خداوند دعوت شویم ولی قبول نکنیم». علی بن ابی‌طالب به آنها فرمود: «من با آنها جنگیدم تا به حکم این قرآن دربیایند، آنها خداوند را در عمل به فرمانش عصیان نمودند و پیمان خداوند را فراموش کردند و کتاب خدا را به پشت سر انداختند».<br /> <br /> مسعر بن فدکی التمیمی و زید بن حصین الطائی در گروهی از قاریان، که بعدا خوارج گشتند، گفتند: «ای علی وقتی به کتاب خداوند عزّوجلّ خوانده شدی اجابت کن؛ والا تو را با گروهت به معاویه خواهیم سپرد یا همان کاری را با تو خواهیم کرد که با عثمان بن عفان کردیم. وظیفه ماست که به آنچه در کتاب خداوند عزّوجلّ است عمل کنیم و ما نیز قبول کردیم. به خدا قسم کاری که گفتیم را انجام می‌دهی یا اینکه کاری که گفتیم را انجام خواهیم داد». علی بن ابی‌طالب گفت: «پس اینکه من شما را از این کار نهی کردم را در ذهن خود حفظ کنید و سخن خود به مرا حفظ کنید. اما اگر مرا اطاعت می‌کنید که می‌جنگید و اگر مرا عصیان می‌کنید که هر چه می‌خواهید بکنید». آنها به او گفتند: «پس الآن نزد مالک اشتر بفرست که برگردد و نزد تو بیاید...».&lt;ref&gt;«قال أبو مخنف: حدّثني عبد الرّحمن بن جندب الأزدي، عن أبيه: أنّ عليّا قال: عباد اللّه امضوا علي حقّكم وصدقكم قتال عدوّكم، فإنّ معاوية وعمرو بن العاص وابن أبي معيط وحبيب بن مسلمة وابن أبي سرح والضّحاك ابن قيس ليسوا بأصحاب دين ولا قرآن، أنا أعرف بهم منكم (طبري، ''تاريخ الطّبري''، ج۴، ص۳۴ و ۳۵؛ نصر بن مزاحم، وقعة صفّين، ص۴۸۹ و ۴۹۰؛ ''تاريخ أبي الفداء''، ج۱، ص۱۷۶؛ ابن کثير، ''البداية و النّهاية''، ج۷، ص۳۰۲ و ۳۰۳؛ ''ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون''، ج۲؛ ''الجزء الثّاني''، ص۱۷۴ و ۱۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس طبری در ادامه نقل مذکور به سند خود نقل کرده است که وقتی علی بن ابی‌طالب(ع) به خاطر تهدید خوارج از مالک بن اشتر خواست که برگردد، مالک گفت که به فتح و پیروزی نزدیک شده، ولی با این حال به خاطر وضعیّت پیش آمده از جنگ دست کشید و برگشت و هنگامی که با خوارج روبه‌رو شد از آنها خواست که فرصت اندکی به او بدهند تا لشکر معاویه را شکست دهد؛ چراکه فتح و پیروزی را نزدیک می‌دانست؛ ولی آنها چنین اجازه‌ای به او ندادند.<br /> <br /> در نتیجه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به روش حضرت هارون، که در برابر گوساله‌پرستان مضطر و ناچار شده بود، ناچار به پذیرش حکمیت شد. خداوند متعال در قرآن کریم از زبان حضرت هارون چنین نقل کرده است که به حضرت موسی گفت:<br /> <br /> (قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوني‏ وَ كادُوا يَقْتُلُونَني‏ فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْني‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمينَ)&lt;ref&gt;أعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گفت: اى فرزند مادرم، اين قوم مرا ناتوان يافتند و چيزى نمانده بود كه مرا بكشند؛ پس کاری نکن که دشمن مرا شماتت کند و مرا در شمار گروه ستمكاران قرار نده.<br /> <br /> همچنین این سخن که امام حسن(ع) امر خلافت را به معاویه سپرد نیز صحیح نیست. حضرت حسن بن علی(ع) به دلیل خیانت یاران ایشان و پیوستن آنها به معاویه&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; برای حفظ جان شیعیان اندکش با معاویه صلح کرد. آن هم با گذاشتن این شرط که معاویه بعد از خود جانشینی برای خودش تعیین نکند و خلافت را به حضرت حسین ابن علی(ع) بسپارد.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این سخن که خالد بن ولید در زمان ابوبکر با مرتدین جنگید و آنها را شکست داد نیز کاملاً غلط است؛ بلکه، همان‌طور که در پاسخ پرسش سیزده از منابع اهل سنت ذکر کردیم، کسانی که خالد با آنها جنگید و با خدعه و حیله آنها را کشت و با همسر رئیس قبیله‌شان زنا کرد، مرتد نبودند؛ بلکه تنها خلافت ابوبکر را قبول نداشتند و معتقد بودند امیرالمؤمنین(ع) خلیفه رسول خداست.<br /> <br /> از طرفي شکست خوردن اهل حق در جنگ از اهل باطل به معنای ظلم کردن خداوند بر اهل حق نیست. آیا خداوند به رسول خدا(ص) و مسلمانان ظلم کرد که آنها در جنگ احد و در جنگ با رومیان شکست خوردند؟ چه بسا مسلمانان به خاطر نافرمانی از خدا و رسول باعث شکست خود در جنگ شوند و چه بسا خداوند بخواهد با شکست مسلمانان آنها را بيازمايد!<br /> <br /> اما آیه ۱۳۹ سوره آل عمران، که پرسشگر به آن استناد نمود، در مورد شکست مسلمانان در جنگ احد و دلداری به آنها نازل شده است؛ پس چگونه می‌تواند دلالت داشته باشد که هر که بر حق است حتماً در جنگ پیروز می‌شود، درحالی‌که مسلمانان در همین جنگ شکست خوردند!<br /> <br /> خداوند متعال در این آیه می‌فرماید اگر ایمان داشته باشید شما بالاترید؛ یعنی خداوند با نزول این آیه به مسلمانان وعده پیروزی در این جنگ را می‌دهد به شرطی که ایمان خود را حفظ کنند و از فرمان پیامبر سرپیچی نکنند؛ نه اینکه آیه دلالت داشته باشد که همیشه اهل حق و مؤمنان در جنگ با اهل باطل پیروز خواهند شد.<br /> <br /> اما خداوند متعال در آیه ۳۵ سوره محمد می‌فرماید: «سستی نکنید و به صلح دعوت نکنيد درحالی‌که شما بالاترید و خداوند همراه شماست و خداوند اعمالتان را کم نمی‌کند». آیه بیانگر این مطلب است: درحالی‌که شما بالاتر از دشمنان هستید و پیروز خواهید شد با آنها صلح نکنید. بنابراین تطبیق این آیه بر امام حسن یا امیرالمؤمنین(ع)صحیح نیست؛ چون امام حسن و یارانشان قوی‌تر از دشمن نبودند و امیرالمؤمنین(ع) نیز با معاویه صلح نکرد. این مطلب را در پاسخ پرسش هشتم توضیح دادیم.<br /> <br /> گذشته از آن، این چنین نیست که آیه مذکور دلالت کند که هیچ زمان نباید با دشمن صلح کرد. اگر از آیه چنین برداشت کنید در این صورت مخالف با دیگر آیات قرآن و سنت رسول خداست؛ چراکه خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: ('''فَإن جَنَحُوا لِلسِّلمِ فَاجنَح لَهَا''')؛ «اگر به صلح تمایل کردند تو نیز به صلح تمایل کن».&lt;ref&gt;أنفال: ۶۱.&lt;/ref&gt; همچنین رسول خدا(ص) با کفار مکه صلح کرد و نمی‌توانید بگویید رسول خدا(ص) مخالف قرآن عمل کرده است.<br /> <br /> همچنین خداوند متعال در قرآن کریم در مورد فتنه سامری و انحراف امت حضرت موسی(ع) چنین می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى‏ إِلى‏ قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُوني‏ مِنْ بَعْدي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوني‏ وَ كادُوا يَقْتُلُونَني‏ فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْني‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمينَ)&lt;ref&gt;أعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و چون موسى خشمناك و اندوهگين به سوى قوم خود بازگشت، گفت: پس از من چه بد جانشينى براى من بوديد! آيا بر فرمان پروردگارتان پيشى گرفتيد؟ و الواح را افكند و سر برادرش را گرفت و او را به طرف خود می‌كشيد. [برادرش] گفت: اى فرزند مادرم اين قوم مرا ناتوان يافتند و چيزى نمانده بود كه مرا بكشند؛ پس کاری نکن که دشمن مرا شماتت کند و مرا در شمار گروه ستمكاران قرار نده.<br /> <br /> خداوند متعال در این آیه تصریح می‌کند که سامری و پیروانش بر حضرت هارون و طرفدارانش غلبه کردند به حدّی که نزدیک بود حضرت هارون را بکشند. حال آيا غلبه آنها دلیل بر حقانیت آنهاست؟! درحالی‌که خداوند آنها را گمراه خوانده است!<br /> <br /> == ۷۷. ايمان و عدالت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۷۷ ==<br /> <br /> شیعیان نمی‌توانند ایمان و عدالت علی را ثابت کنند مگر آنکه سنی شوند؛&lt;br /&gt;<br /> چون وقتی خوارج و کسانی که علی را کافر یا فاسق می‌دانند به آنها بگویند که&lt;br /&gt;<br /> ما قبول نداریم که علی مؤمن بوده است، بلکه او کافر و ظالم بوده است؛ چنان که&lt;br /&gt;<br /> شیعه در مورد ابوبکر و عمر می‌گویند. شيعيان هر دلیلی برای مؤمن بودن علی&lt;br /&gt;<br /> ارائه دهند، آن دلیل بر مؤمن بودن ابوبکر و عمر و عثمان نیز دلالت می‌کند. اگر&lt;br /&gt;<br /> دلیل بیاورند که اسلام و هجرت و جهاد علی به تواتر ثابت است، همان‌طور اسلام&lt;br /&gt;<br /> و هجرت و جهاد ابوبکر و عمر و عثمان نیز به تواتر نقل شده است و بلکه مسلمان بودن معاویه و خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس و نماز خواندن و روزه گرفتنشان و جهادشان علیه کفار به تواتر ثابت است!<br /> <br /> اگر شيعيان یکی از اینها را به نفاق متهم کنند، خارجی می‌تواند علی را به نفاق متهم کند و اگر شبهه‌ای ارائه بدهند، خارجی شبهه بزرگتری ارائه می‌دهد. اگر بگویند که ابوبکر و عمر منافق و دشمن پیامبر بودند و تا آنجا که توانستند دینش را خراب کردند، خارجی همین سخن و ادعا را در مورد علی هم می‌تواند بگوید و سخنش را چنین توجیه می‌کند و می‌گوید: علی نسبت به پسرعمویش حسادت می‌ورزید ـ و دشمنی و حسادت در خاندان بیشتر است ـ بنابراین می‌خواست دین او را فاسد کند و وقتی در دوران حیات پیامبر و در زمان خلفای ثلاثه به این کار موفق نشد، برای کشتن خلیفه سوم تلاش کرد و آتش فتنه را روشن کرد تا اینکه توانست اصحاب و یاران محمد را به قتل برساند و این کار را به خاطر آن کرد که نسبت به پیامبر کینه می‌ورزید و او پشت پرده با منافقانی که او را خدا و پیامبر قرار دادند هماهنگ بود و برخلاف آنچه در دل داشت اظهار می‌کرد؛ چون دین او تقیه است. بنابراین باطنی‌ها از پیروان او هستند و راز او نزد آنهاست و مذهب باطنی را از او نقل می‌کنند.<br /> <br /> اگر شيعيان بخواهند ایمان و عدالت علی را با نص قرآن ثابت کنند به آنها گفته می‌شود: قرآن عام است و همان طور که شامل علی می‌شود شامل دیگران نیز می‌شود و هر آیه که شما می‌گویید به او اختصاص دارد می‌توان گفت که به کسی دیگر همانند او یا بزرگتر از او، چون ابوبکر و عمر، اختصاص دارد و می‌توان بدون دلیل ادعا کرد و ادعای فضیلت شیخین راحت‌تر است. اگر بگویند با نقل و روایت ایمان و عدالت علی ثابت است، گفته می‌شود که اخبار و روایت بیشتری در مورد ایمان و عدالت ابوبکر و عمر و اصحاب آمده است و اگر ادعای تواتر کنند، تواتر در مورد آنها صحیح‌تر است و اگر به آنچه اصحاب نقل کرده‌اند استناد می‌کنند، پس اصحاب برای ابوبکر و عمر فضايل بیشتری روایت کرده‌اند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> هیچ کدام از دلائل ایمان و عدالت امیرالمؤمنین(ع) بر ایمان و عدالت ابوبکر و عمر دلالت نمی‌کند؛ چراکه اسلام و هجرت و جهاد امیرالمؤمنین(ع) به تواتر ثابت است و هر دو فرقه شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند و هیچ کدام از دو فرقه حتی خبر واحد معتبری که بیان کننده فسق، ظلم یا نفاق علی بن ابی‌طالب(ع) باشد نقل نکرده‌اند و به آن معتقد نیستند. (نعوذ بالله من ذلک)<br /> <br /> ولی در مورد خلفا قضیه کاملاً برعکس است. ایمان و جهاد و خدمات و فضائل آنان تنها روایاتی است که اهل سنت آن را نقل کرده‌اند. درحالی‌که در احادیث اهل سنت روایات بسیاری وجود دارد که حاکی از عدم ایمان خلفا و مخالفت آنان با دستورات رسول خدا(ص) است که بعضی از آن در پاسخ پرسش‌های گذشته ذکر شد و بعضی دیگر در پاسخ پرسش‌های آینده خواهد آمد. شیعه در فضیلت آنان هیچ روایتی نقل نکرده و هر روایتی در مورد آنان نقل کرده در مذمّت آنان است. در نتیجه احادیث شیعه و سنی در نقل مطالبی که حاکی از عدم ایمان آنها و مخالفت با رسول خدا(ص) است متّفق و متواتر است؛ چراکه محال است دو فرقه‌ای که با عقائد هم مخالف هستند با هم بر جعل حدیث در این باره توطئه کرده باشند. بنابراین انسان به حدیث متّفق بین این دو فرقه یقین پیدا می‌کند، به خلاف فضائل خلفا که آن را تنها اهل سنت نقل کرده‌اند و به آن متواتر نمی‌گویند؛ چراکه احتمال دارد راویان حدیث اهل سنت برای بهره بردن از حکومت خلفا با هم بر جعل فضیلت به نفع خلفا توطئه کرده باشند.<br /> <br /> همچنین این طور نیست که هرکس به ظاهر مسلمان باشد و نماز بخواند و روزه بگیرد و با کفار بجنگد مؤمن باشد؛ چراکه عبد الله بن أبیّ نیز میان مسلمانان بود و نماز می‌خواند و روزه می‌گرفت و دیگر دستورات اسلام را انجام می‌داد، ولی شیعه و سنی بر نفاق او اتفاق نظر دارند.<br /> <br /> از طرفي رسول خدا(ص) میزان تشخیص ایمان و نفاق را حبّ و بغض علی بن ابی‌طالب(ع) قرار داده است. مسلم نیشابوری نقل کرده است:<br /> <br /> علی بن ابی‌طالب فرمود: قسم به کسی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، این عهد پیامبر امّی(ص) به من است که مرا دوست ندارد مگر مؤمن و بغض مرا کسی ندارد مگر منافق.&lt;ref&gt;«حدّثنا أبو بكر ابن أبي شيبة، حدّثنا وكيع وأبو معاوية عن الأعمش، ح وحدّثنا يحيي بن يحيي واللفظ له، أخبرنا أبو معاوية عن الأعمش، عن عدى بن ثابت، عن زرّ قال: قال علي: والّذي فلق الحبّة وبرأ النّسمة أنّه لعهد النّبيّ الأميّ صلّى اللّه عليه وسلّم إلى أن لا يحبّني إلّا مؤمن ولا يبغضني إلّا منافق». ''صحيح مسلم''، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را با الفاظی مختلف نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۸۴ و ۹۵ و ۱۲۸؛ محمّد بن يزيد القزويني، ''سنن ابن ماجه''، ج۱، ص۴۲؛ التّرمذي، ''سنن''، ج۵، ص۳۰۶؛ ''سنن النّسائي''، ج۸، ص۱۱۵ و ۱۱۶ و ۱۱۷؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۴۷ و ۱۳۷ و ۵۳۴ و ۵۳۵؛ ''خصائص امير المؤمنين''، ص۱۰۴ و ۱۰۵؛ ''مسند أبي‌يعلي''، ج۱، ص۲۵۰ و ۲۵۱ و ۳۴۷؛ ابن ابي‌شيبه کوفي، ''المصنّف''، ج۷، ص۴۹۴؛ ابن ابي‌عاصم، ''السنّة''، ص۵۸۴؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۱۵، ص۳۷۷؛ حاکم نيشابوري، ''معرفة علوم الحديث''، ص۱۸۰؛ ''علل الدار قطني''، ج۳، ص۲۰۳؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۹۶ و ۹۷؛ الخطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۲، ص۲۵۱؛ طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۲، ص۳۳۷ و ج۵، ص۸۷؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳۸، ص۳۴۹ و ج۴۲، ص۶۰ و ۲۷۰ ـ ۲۸۱، و ص۳۰۱ و ج۵۱، ص۱۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین حتی خلفا را نیز باید با همین میزان، که رسول خدا(ص) مشخّص کرده‌اند، سنجید؛ ولی کدام‌یک از افعال و سخن آنان بر محبّتشان نسبت به علی بن ابی‌طالب(ع) دلالت دارد؟!<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: اگر بگویند ابوبکر و عمر دشمن خدا بوده‌اند و دین خدا را تغییر داده‌اند ما نیز همین را در مورد علی بن ابی‌طالب(ع) می‌گوییم و بعد چنین بیان کرده که علی بن ابی‌طالب(ع) نیز دشمن رسول خدا(ص) بود و کینه ایشان را داشت ولی وقتی در زمان ایشان و ابوبکر و عمر نتوانست کاری بکند بالأخره در زمان عثمان، او را کشت و دیگر سخنانی که حتی خوارج نیز به آن معتقد نیستند ...<br /> <br /> در پاسخ می‌گوییم: این چنین نیست که شیعه واقعیّت‌هایی که در طول تاریخ اتفاق افتاده را طبق هوا و هوس خود تحلیل کند؛ به طوری که نتیجه این تحلیل ایمان امیرالمؤمنین(ع) و نفاق دشمنان ایشان باشد تا مخالفان شیعه نیز در قبال این عمل شیعه طبق اعتقاد و هوا و هوس خود داستانی بسازند که نتیجه آن نعوذ بالله نفاق امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و ایمان دشمنان ایشان باشد؛ بلکه شیعه برای اثبات اعتقادات صحیح تنها به احادیث متواتری که هر دو فرقه شیعه و سنی نقل کرده‌اند و معارضی برای آن نیست استناد می‌کند که آن را توضیح دادیم.<br /> <br /> اما این سخن که امیرالمؤمنین(ع) نیز با منافقانی که او را خدا و پیامبر می‌دانستند پشت پرده هماهنگ بود، کاملاً باطل است؛ چراکه شیعه با استناد به سخنان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) بیان می‌کند که ایشان کسانی که او را خدا یا پیامبر می‌دانستند کافر می‌دانست؛ براي مثال کلینی(رض) نقل کرده است:<br /> <br /> حضرت اباعبدالله امام صادق فرمود: گروهی نزد امیرالمؤمنین(ع) آمدند و گفتند: «سلام بر شما ای پروردگار ما». حضرت آنها را توبه داد، ولی توبه نکردند. پس برای آنها چاهی کند و در آن آتش روشن کرد و چاه دیگری در کنار چاه اوّل کند و بین این دو چاه راهی قرار داد [تا با هم مرتبط شوند]. وقتی آنها توبه نکردند، حضرت آنها را درون چاه انداخت و در چاه دیگر آتش روشن کرد تا آنها [از دود آتش خفه شدند و] مردند.&lt;ref&gt;«محمّد بن يحيي، عن أحمد بن محمّد، عن ابن أبي عمير، عن هشام بن سالم، عن أبي عبدالله قال:أتي قوم أمير المؤمنين''(ع)'' فقالوا: السّلام عليك يا ربّنا! فاستتابهم فلم يتوبوا، فحفر لهم حفيرة و أوقد فيها ناراً، و حفر حفيرة أخري إلي جانبها و أفضي ما بينهما، فلمّا لم يتوبوا ألقاهم في الحفيرة و أوقد في الحفيرة الأخرى ناراً حتي ماتوا». کليني، ''الکافي''، ج۷، ص۲۵۹ و ۲۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه گفت دین علی بن ابی‌طالب(ع) تقیه بوده است، ما نیز معتقدیم که ایشان به حکم قرآن تقیّه می‌کرد و حدّاقل در دو آیه از قرآن جواز تقیّه آمده است؛&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۲۷ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; اما تقیّه غیر از نفاق است و خداوند هیچ‌گاه به نفاق امر نمی‌کند. تقیّه به این معناست که انسان در دل ایمان خالص به خدا و رسولش داشته باشد ولی برای حفظ جان و مال و ناموس خود یا برادران دینی‌اش تظاهر به قبول مذهب و اعتقاد دشمن کند. ولی نفاق کاملاً در مقابل تقیّه است؛ چراکه نفاق به این معناست که انسان در دل ایمان به خدا و رسولش نداشته باشد ولی در ظاهر تظاهر به ایمان کند و از آنجا که جواز تقیّه در قرآن کریم آمده، بنابراین انکار آن انکار قرآن است.<br /> <br /> اما اینکه گفت اگر ایمان و عدالت علی بن ابی‌طالب(ع) را با نص قرآن ثابت کنید که قرآن عام است و ما می‌گوییم همان آیات شامل ابوبکر و عمر می‌شود، در پاسخ می‌گوییم: درست است که آیات قرآن عام است و هرکس می‌تواند به آن استناد کند، ولی خداوند متعال رسول خدا(ص) را مفسّر قرآن قرار داده که مسلمانان برای فهم آیات قرآن و منظور خداوند باید به سخنان رسول خدا(ص) و تفسیری که ایشان ارائه می‌دهد رجوع کنند؛ همان‌طور که در مقدّمه کتاب ذکر کردیم، در روایات متواتری نقل شده است که آیات تطهیر، مباهله، مودّت، اولی‌الأمر و دیگر آیاتی که در پاسخ پرسش‌های گذشته از منابع اهل سنت ذکر کردیم در شأن امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) نازل شده است نه در شأن خلفا.<br /> <br /> == ۷۸. برتري امام حسن و امام حسين‌(ع) بر صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۷۸ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند علی از همه مردم به امامت سزاوارتر بوده است؛ چون از همه اصحاب برتر بوده و دارای فضائل بیشتری بوده است. می‌گوییم: قبول داریم شما فضایل مشخص برای علی مانند پیشگام بودن در پذیرفتن اسلام و جهاد همراه پیامبر و دانش فراوان و زهد را یافته‌اید، آیا می‌توانید چنین فضایلی برای حسن و حسین(ع) در مقابل سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمان بن عوف و عبدالله بن عمر و دیگر مهاجرین و انصار ارائه دهید؟!<br /> <br /> کسی نمی‌تواند ادّعا کند که در این زمینه‌ها حسن و حسین(ع) از دیگر اصحاب برتر بوده‌اند. پس چیزی جز اینکه شيعيان ادعا کنند که نصوص قرآن و حدیث آنها را برتر قرار داده است باقی نمی‌ماند؛ اما باید گفت هرکس می‌تواند چنین ادعایی بکند؛ مثلاً اموی‌ها هم می‌توانند به دروغ بگویند که نص قرآنی معاویه را تأیید می‌کند؛ زیرا خداوند می‌فرماید: ('''وَ مَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْـرِف فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كاَنَ مَنصُورًا''')؛&lt;ref&gt;إسراء: ۳۳.&lt;/ref&gt; «&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; آن كس كه مظلوم كشته شده، براى ولي‌اش سلطه &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; حق قصاص&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; قرار داديم. اما در قتل اسراف نكند، چرا كه او مورد حمايت است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> ازاین‌رو اموی‌ها خواهند گفت: مظلوم عثمان بن عفان است و خداوند معاویه را به خاطر گرفتن خون عثمان ادا می‌کرد!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مسلّماً امام حسن مجتبی و حسین بن علی(ع)از افراد مذکور برتر بوده‌‌اند و بلکه مقایسه بین آنها ظلم به حسنین(ع)است.<br /> <br /> در جمیع روایات متواتری که از رسول خدا(ص) در فضیلت و برتری و ولایت امیرالمؤمنین(ع) در کتب شیعه و سنی نقل شده، حسنین(ع) نیز شرکت دارند؛ مثل نزول آیه تطهیر و آیه مباهله در شأن آنها که خداوند آنها را معصوم از گناه و اشتباه معرّفی کرده است. که نزول این آیات را در شأن آنها در مقدّمه کتاب از منابع اهل سنت ذکر کردیم.<br /> <br /> همچنین در حدیث متواتری که شیعه و سنی از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند پیامبر آن دو را سیّد و سرور جوانان اهل بهشت معرّفی کرد.&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۸ مصادر و منابع اين حديث از کتب اهل سنّت اشاره شد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین فضائل و مناقبی که پیامبر برای اهل بیت خود ذکر کرده شامل حسنین(ع) نیز می‌شود؛ چراکه آنها از اهل بیت رسول خدا(ص) هستند؛ مثل حدیث ثقلین، حدیث سفینه، نزول آیه اولی‌الأمر، نزول آیه ولایت، نزول آیه مودّت و دیگر احادیث و آیات که به طور متواتر نقل شده است.<br /> <br /> همچنین از حسنین(ع) معجزات متواتر نقل شده که دلیل بر امامت آنهاست.&lt;ref&gt;ر.ک: بحراني، ''مدينة المعاجز؛'' حر عاملي، اثباة الهداة بالنّصوص و المعجزات.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ولی اشخاص مذکور، که پرسشگر آنها را با حسنین(ع) مقایسه کرد، شیعه هیچ فضیلتی برای آنان ذکر نکرده و هر چه در کتب شیعه در مورد آنان وارد شده مذمّت و طعن است. تنها اهل سنت در کتب خود درباره آنان فضائلی ذکر کرده‌اند که متواتر نیست؛ چراکه بسیاری از این روایات از اشخاصی همچون ابوهریره و انس بن مالک و کعب الأحبار نقل شده که متهم به توطئه نمودن با همدیگر برای دروغ‌گویی به نفع دشمنان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) هستند. همچنین این فضائل را تنها اهل سنت نقل کرده‌اند درحالی‌که در کتب آنها روایاتی در مذمّت و بدیِ آنها نیز وارد شده که با این فضائل مقابله می‌کند. در واقع هر دو فرقه شیعه و سنی در نقل روایاتی که در مذمّت و طعن آنهاست اتفاق دارند؛ ولی روایات فضائل آنها را تنها اهل سنت نقل کرده‌اند. حال آنکه فضائل و مناقب حسنین(ع) را هر دو فرقه شیعه و سنی نقل کرده‌اند و متواتر است و در هیچ حدیث معتبری در منابع شیعه و سنی ظلم، فسق يا بدی برای آنها نقل نشده که با فضائل آنها در تعارض باشد.<br /> <br /> به علاوه عبدالله بن عمر نه شجاع بود و نه مهارت و فضیلتی داشت؛ به حدّی که وقتی از عمر بن الخطاب درخواست شد که فرزندش عبدالله را جانشین خود کند، گفت: «چطور کسی را جانشین خود کنم که بلد نیست زنش را طلاق دهد»؟! ابن سعد نقل کرده است:<br /> <br /> عمر گفت: چه کسی را جانشین کنم؟ ای کاش ابوعبیده بن الجراح زنده بود! مردی به او گفت: «ای امیر مؤمنان! چرا عبدالله بن عمر را جانشین نمی‌کنی»؟! عمر گفت: «خدا تو را بکشد، به خدا قسم نمی‌خواهم با خدا چنین کنم که شخصی را جانشین و خلیفه کنم که نمی‌تواند زنش را طلاق دهد».&lt;ref&gt;«قال أخبرنا وكيع بن الجرّاح، عن الأعمش، عن إبراهيم قال: قال عمر: من أستخلف؟ لو كان أبو عبيدة بن الجرّاح، فقال له رجل: يا أمير المؤمنين فأين أنت من عبدالله بن عمر؟ فقال: قاتلك اللّه، واللّه ما أردت اللّه بهذا أستخلف رجلا ليس يحسن يطلّق امرأته!». ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و تاریخ‌نگاران اهل سنت نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱۰، ص۴۲۱ و ج۱۱، ص۷۰؛ الطّبري، ''تاريخ الطّبري''، ج۳، ص۲۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امّا فضیلت سعد بن ابی‌وقّاص و عبدالرحمان بن عوف این است که می‌خواستند در تبوک به همراه چند نفر دیگر پیامبر را از درّه پایین بیندازند و ترور کنند.&lt;ref&gt;اين مطلب را از منابع اهل سنّت در پاسخ مقدّمه کتاب ذکر کرديم.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیعه اگر معتقد است آیه‌ای از قرآن در شأن اهل بیت رسول خدا(ص) نازل شده یا فضیلتی برای آنان ذکر می‌کند با استناد به سخن متواتر مفسر قرآن، یعنی رسول خدا(ص) است. بنابراين کسی نمی‌تواند به دروغ آیه قرآن را به معاویه تفسیر کند و بگوید که او انتقام خون عثمان را گرفت؛ چنین کاری تفسیر کردن قرآن به رأی و نظر خویش است و جایز نیست.<br /> <br /> == ۷۹. حضور امام علي(ع) در شوراي شش نفره ==<br /> <br /> == پرسش ۷۹ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند ابوبکر و عمر خلافت را از علی غصب کردند و علیه او توطئه نمودند تا او را از رسیدن به خلافت باز دارند و...، می‌گوییم اگر آنچه شما می‌گویید درست است پس چرا عمر علی را جزو افراد شورا قرار داد؟ اگر او را از شورا بیرون می‌کرد، چنان که سعید بن زید را بیرون کرد یا کسی دیگر غیر از او را تعیین می‌کرد، هیچ کس اعتراض نمی‌کرد؟!<br /> <br /> پس آنها او را در جایگاهش قرار دادند و نه در مورد او غلو کردند و نه کوتاهی ورزیدند و آنان شایسته‌ترین و برترین را مقدم کردند و علی را با کسانی که در سطح او بودند برابر کردند و بعد از کشته شدن عثمان مهاجرین و انصار بلافاصله با او بیعت کردند؛ و آیا کسی گفته است که یکی از مهاجرین و انصار به خاطر بیعت گذشته‌اش با ابوبکر و عثمان از علی معذرت‌خواهی کرده است؟! آیا کسی از آنها گفت که از اینکه نص امامت او را انکار کرده توبه می‌کند؟! یا کسی از آنها گفت که هم‌اینک نصّی را که در مورد علی وارد شده و من آن را فراموش کرده بودم به یاد آورده‌ام؟! همه اینها آنچه را گفتیم تایید می‌کند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> هدف عمر بن الخطاب از تشکیل شورا برای تعیین خلیفه این بود که بین مسلمانان چنین تظاهر کند که با انصاف است و برای تعیین جانشین تصمیم بزرگان اصحاب رسول خدا(ص) را ملاک قرار داده و خودخواهی نکرده است، ولی شورا را طوری تشکیل داد که نتیجه آن خلیفه نشدن امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) گردد؛ چراکه وقتی قرار است شورایی تشکیل گردد که در مورد موضوعی رأی‌گیری و کسی را انتخاب کنند باید تعداد اعضای آن شورا فرد باشند نه زوج که وقتی رأی‌گیری می‌کنند طبق رأی و نظر اکثریت عمل شود؛ ولی عمر بن الخطاب تعداد این شورا را شش نفر قرار داد و اعلام کرد که اگر سه نفر به شخصی رأی دادند و سه نفر دیگر به شخص دیگری رأی دادند آن کس خلیفه است که عبدالرحمان بن عوف به او رأی داده است.<br /> <br /> ابن سعد نقل کرده است: «عمر گفت: اگر رأی آنها به صورت سه به سه مساوی شد، از آن گروهی تبعیت کنید که عبدالرحمان بن عوف در آن است و سخن آن گروه را بشنوید و از آن اطاعت کنید».&lt;ref&gt;«قال: أخبرنا محمّد بن عمر قال: أخبرنا هشام بن سعد و عبدالله بن زيد بن أسلم، عن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن عمر قال: وإن اجتمع رأي ثلاثة وثلاثة فاتّبعوا صنف عبد الرّحمن بن عوف واسمعوا وأطيعوا». ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و بزرگان اهل سنت نیز این حدیث را نقل کرده‌اند. &lt;ref&gt;بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۵۰۵؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳۹، ص۱۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احمد بن یحیی بلاذری این سخن عمر بن الخطاب را چنین نقل کرده است:<br /> <br /> عمر گفت: بعضی می‌گویند بیعت با ابوبکر امری شتاب‌زده و بدون فکر بود که البته خداوند شرّش را حفظ نمود و بیعت با عمر نیز بدون مشورت بود. پس امر خلافت بعد از من به شوراست. اگر رأی چهار نفر متّفق شد، آن دو نفر باید از چهار نفر پيروي کنند و اگر آرا به صورت سه به سه مساوی شد از رأی عبدالرحمان تبعیت کنید و سخنش را بشنوید و از آن اطاعت کنید و اگر عبدالرحمان با یک دست با دست دیگرش بیعت کرد از او تبعیت کنید.&lt;ref&gt;... أنّ عمر رضي اللّه تعالي عنه قال: إنّ رجالا يقولون إنّ بيعة أبي بكر كانت فلتة وقي اللّه شرّها، وإنّ بيعة عمر كانت عن غير مشورة، والأمر بعدي شوري... . (''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۵۰۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امر عمر به بیعت کردن با کسی که عبدالرحمان بن عوف به او رأی داده است با اسانید و الفاظ مختلفی در منابع اهل سنت وارد شده که به نمونه‌ای دیگر اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> سلیمان بن احمد طبرانی روایت کرده است:<br /> <br /> عمر در مورد شش نفر اصحاب شورا گفت: «آنها کسانی هستند که رسول خدا(ص) از دنیا رفت درحالی‌که از آنها راضی بود». عمر گفت: «با کسی بیعت کنید که عبدالرحمان بن عوف با او بیعت کند. وقتی با کسی که عبدالرحمان با او بیعت کرد بیعت کردید پس هرکس قبول نکرد گردنش را بزنید».&lt;ref&gt;أنّ عمر قال للستّة: هم الّذين خرج رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلم من الدّنيا وهو عنهم راض، قال: بايعوا لمن بايع له عبد الرّحمن بن عوف، فإذا بايعتم لمن بايع له عبدالرّحمن، فمن أبي فاضربوا عنقه». طبراني، المعجم الأوسط، ج۸ ص۹۵؛ ر.ک: ابن عساکر، تاريخ مدينة دمشق، &lt;sym&gt;ج&lt;/sym&gt;۳۵، ص۲۸۹ و ج۳۹، ص۱۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عمر بن الخطاب چنان برنامه‌ریزی کرد که علی بن ابی‌طالب(ع) به خلافت نرسد؛ چراکه عبدالرحمان بن عوف مسلّما به علی بن ابی‌طالب رأی نمی‌داد.<br /> <br /> احمد بن یحیی بلاذری نقل کرده است:<br /> <br /> علی بن ابی‌طالب به عمویش عبّاس از این گفتار عمر شکایت کرد که گفت: «با گروهی باشید که عبدالرحمان بن عوف میان آن است». علی بن ابی‌طالب گفت: «به خدا قسم امر خلافت از بین ما رفت». عبّاس گفت: «چگونه چنین می‌گویی ای فرزند برادرم»؟ گفت: «چراکه سعد بن ابی‌وقاص با پسرعمویش مخالفت نمی‌کند و عبدالرحمان داماد عثمان است؛ پس هیچ‌کدام با دیگری مخالفت نمی‌کند و اگر هم زبیر و طلحه با من باشند فایده‌ای از آن نمی‌برم؛ چراکه عبدالرحمان بن عوف در بین سه نفر دیگر است». ابن الکلبی گفت: «عبدالرحمان بن عوف همسر امّ کلثوم بنت عقبة بن أبی‌معیط است و مادر امّ کلثوم أروی بنت کریز است و أروی مادر عثمان است؛ به همین خاطر علی بن ابی‌طالب گفت که عبدالرحمان داماد عثمان است».&lt;ref&gt;أنّ عليّا شكا إلي عمّه العبّاس ما سمع من قول عمر: «كونوا مع الّذين فيهم عبدالرّحمن بن عوف » وقال: واللّه لقد ذهب الأمر منّا، فقال العبّاس: وكيف قلت ذلك يا ابن أخي؟ ... بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۵۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنجا که عمر بن الخطاب می‌دانست شورایی که تشکیل داده به علی بن ابی‌طالب(ع) رأی نخواهند داد و او خلیفه نخواهد شد، به همین دلیل دستور داد که هرکس با رأی شورا مخالفت کرد گردنش را بزنید که در این صورت امیرالمؤمنین علی ابن ابی‌طالب(ع) یا باید رأی شورا مبنی بر خلافت عثمان را مي‌پذيرفت یا کشته می‌شد.<br /> <br /> امر عمر به کشتن کسی که با رأی شورا مخالفت کند در احادیث گذشته بیان شد؛ ولی دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز این مطلب را نقل کرده‌اند که برای تقویت مطلب روایت ابن سعد را ذکر می‌کنیم:<br /> <br /> عمر بن الخطاب وقتی مجروح شد گفت: «صهیب سه روز برای شما نماز بخواند و امام جماعت باشد و شما در مورد امر خویش مشورت کنید و امر تعیین خلیفه به دست این شش نفر است. پس هرکس با شما مخالفت کرد گردنش را بزنید».&lt;ref&gt;... أنّ عمر حين طعن قال: ليصل لكم صهيب ثلاثا وتشاوروا في أمركم، والامر إلي هؤلاء السّتّة فمن بعل أمركم فاضربوا عنقه، يعني من خالفكم». ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۶۱؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۵۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکته قابل توجّه این است که عمر بن الخطاب امر تعیین خلیفه را به کسانی سپرد که رسول خدا(ص) وقتی از دنیا رفت از آنها راضی بود. در واقع هرکس این سخن او را بخواند جواب این سؤال را خواهد گرفت که چرا تعداد افراد شورا را زوج قرار داد نه فرد تا خلیفه با رأی اکثریّت تعیین شود؛ چون تنها کسانی که رسول خدا(ص) وقتی از دنیا رفت از آنها راضی بود همین شش نفر هستند و عمر بن الخطاب از میان جمیع اصحاب رسول خدا(ص) مانند ابوذر و عمار و مقداد و دیگران، شخص دیگری را پیدا نکرده است که پیامبر وقتی از دنیا رفت از او راضی بوده باشد؛ همان اصحابی که اهل سنت جمیع آنها را عادل و باتقوا و خداترس و زاهد می‌دانند. در نتیجه این جواب عمر بن الخطاب نیز نمی‌تواند جواب صحیحی به سؤال مذکور باشد و حتی با عقائد اهل سنت نیز جور درنمی‌آید.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: عمر بن الخطاب علی بن ابی‌طالب را با کسانی که هم‌سطح او بودند برابر کرد، چنین سخنی باطل است. آیا طلحه و زبیر و عثمان و عبدالرحمان ابن عوف و سعد بن ابی‌وقّاص هم‌سطح نفس رسول خدا(ص) هستند؟ آیا خداوند امیرالمؤمنین(ع) را در آیه مباهله نفس رسول‌ خدا(ص) معرّفی نکرد؟ آیا رسول خدا به آنها فرمود که شما برای من مثل هارون هستید برای موسی؟ آیا رسول خدا آنها را با خود زیر کسا برد و آیه تطهیر نازل شد؟ آیا خداوند وجوب مودّت آنها را در آیه مودّت نازل کرد؟ آیا رسول خدا(ص) فرمود مَثَل آنها مَثَل کشتی نوح است که هر که در آن سوار شود نجات می‌یابد و هر که سوار نشود غرق می‌شود یا فرمود مثل اهل بیت من این چنین است؟ آیا در غدیر خم آنها را جانشين خود کرد یا امیرالمؤمنین را؟&lt;ref&gt;تمامي اين مطالب از منابع و مصادر اهل سنّت در مقدمّه کتاب ذکر شد به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; آیا آنها جای پیامبر خوابیدند تا ایشان سالم به مدینه برسد یا امیرالمؤمنین؟&lt;ref&gt;پرسشگر در پرسش ۲۶ اعتراف کرد که امير المؤمنين''(ع)'' در جاي پيامبر(ص) خوابيده تا ايشان به سلامت به مکه هجرت کنند، ولي به اين فضيلت حضرت اشکال نمود که ما جواب آن را داديم، به پاسخ پرسش ۲۶ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; آیا وقتی کبوتر سرخ شده برای رسول خدا آوردند و فرمود خداوندا بهترین خلقت را نزد من بفرست تا این غذا را با من بخورد آنها نزد حضرت آمدند یا امیرالمؤمنین؟&lt;ref&gt;مصادر و منابع اين حديث از کتب اهل سنّت در پاسخ پرسش ۱۸ ذکر شد.&lt;/ref&gt; آیا در جنگ خیبر پرچم را به دست آنها داد و آنها پیروز برگشتند یا امیرالمؤمنین؟&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۱۸ از مصادر و منابع اهل سنّت ذکر کرديم که پيامبر در جنگ خيبر ابتدا پرچم را به دست ابوبکر و بعد به دست عمر داد و آن دو يکي پس از ديگري شکست خوردند و فرار کردند و بعد با ذکر فضيلت و منقبت امير المؤمنين''(ع)'' پرچم را به دست ايشان داد و براي ايشان دعا کرد و حضرت فاتحانه برگشت.&lt;/ref&gt; آیا نشانه نفاق منافقان را بغض آنها قرار داد یا بغض امیرالمؤمنین؟&lt;ref&gt;منابع و مصادر اين حديث را از کتب اهل سنّت در پاسخ پرسش ۷۷ ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; آیا آنها در کعبه به دنیا آمدند یا امیرالمؤمنین؟ آیا آنها در دامان رسول خدا بزرگ شدند یا امیرالمؤمنین؟ آیا آنها بر هیچ بتی سجده نکردند یا امیرالمؤمنین؟&lt;ref&gt;چون امير المؤمنين''(ع)'' هيچ زماني بر هيچ بتي سجده نکرده است، به همين دليل علماي اهل سنّت وقتي در کتب خود نام حضرت را مي‌برند، بعد از نام ايشان مي‌نويسند: «کرّم اللّه وجهه» يعني خداوند صورت ايشان را تکريم کند (که به هيچ بتي سجده نکرد).&lt;/ref&gt; آیا آنها در فتح مکه بر دوش رسول خدا رفتند و بت‌های کعبه را پایین ریختند یا امیرالمؤمنین؟<br /> <br /> یکی از اهداف عمر بن الخطاب از تشکیل شورا و قرار دادن امیرالمؤمنین(ع) در آن این بود که از شأن حضرت بکاهد و ایشان را هم‌سطح افرادی نظیر طلحه و زبیر و سعد ابن ابی‌وقاص و عبدالرحمان بن عوف و عثمان بن عفان قرار دهد تا هر کدام از آنها احساس کنند در برتری مثل امیرالمؤمنین(ع) هستند و مثل ایشان لیاقت خلافت دارند و همین باعث شد که طلحه و زبیر طالب حکومت و امارت شوند و به خاطر به دست آوردن آن علیه حضرت شورش کنند و شورش آنها در واقع از کار عمر بن الخطاب نشئت گرفت؛ حتی باعث شد که فرزندان آنها مثل عبدالله بن زبیر و عمر بن سعد نیز خود را در ردیف فرزندان امیرالمؤمنین(ع) ببینند و ادعای خلافت و امارت کنند.<br /> <br /> اما اینکه گفت هیچ یک از مهاجرین و انصار بعد از بیعت با امیرالمؤمنین به خاطر بیعتشان با ابوبکر و عمر و عثمان از امیرالمؤمنین عذرخواهی نکردند، چنین سخنی غلط است؛ چراکه طبق اعتقاد شیعه بعضی از آنها مثل زید بن ارقم از امیرالمؤمنین(ع) عذرخواهی و اظهار پشیمانی کردند. شیخ مفید نقل کرده است:<br /> <br /> زید بن ارقم گفت: علی بن ابی‌طالب مردم را در مسجد قسم داد و فرمود: شما را به خدا قسم اگر کسی از پیامبر(ص) شنیده که فرمود: «هرکس من مولای اویم علی مولای اوست، خدایا دوستدار او را دوست بدار و دشمن او را دشمن بدار» شهادت دهد، پس دوازده نفر از اهل بدر، شش نفر از سمت راست و شش نفر از سمت چپ به این مطلب شهادت دادند. من هم از جمله کسانی بودم که این سخن را شنیده بودم ولی آن را کتمان کردم و به همین دلیل خداوند بینایی مرا گرفت. پس زید بن ارقم به خاطر شهادتی که کتمان کرده بود اظهار پشیمانی می‌کرد و استغفار می‌نمود.&lt;ref&gt;... قال زيد بن‏ أرقم:‏ و كنت أنا فيمن سمع ذلك فكتمته فذهب اللّه ببصري و كان يتندم علي ما فاته من الشهادة و يستغفر». (شيخ مفيد، ''الإرشاد''، ج۱، ص۳۵۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حتی اگر فرض کنیم که هیچ‌یک از صحابه‌ از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) عذرخواهی نکردند باز این دلیل بر عدم جانشینی ایشان نیست. آیا اگر افرادی مرتکب گناهی بزرگ شوند و هیچ وقت از گناه خود توبه نکنند، از این فعل آنها به این نتیجه می‌رسیم که فعل آنها اصلاً گناه نبوده است؟ یا اینکه حکم به عدم ایمان آنها مي‌کنيم؟<br /> <br /> == ۸۰. جريان بيعت انصار با ابوبکر ==<br /> <br /> == پرسش ۸۰ ==<br /> <br /> انصار با ابوبکر مخالفت کردند و به بیعت با سعد بن عباده فرا خواندند. علی در خانه‌اش نشست نه با آنها بود و نه با اینها و سپس انصار همه با ابوبکر بیعت کردند که بیعت آنها به دلیل یکی از اسباب ذیل بود:<br /> <br /> # به زور از آنها بیعت گرفته شد.<br /> # برایشان مشخص شد که ابوبکر به خلافت حق‌دارتر است. بنابراین به بیعت با او تن در دادند.<br /> # یا اینکه بدون هدف این کار را کردند و توجیه چهارمی برای کارشان وجود ندارد.<br /> <br /> اگر شيعيان بگویند که به زور از انصار بیعت گرفته شده است، این دروغ است؛ چون برای بیعت گرفتن هیچ جنگ و درگیری و تهدیدی صورت نگرفت و کسی اسلحه نکشید و امکان ندارد که انصار ترسانده شده باشند؛ چون آنها بیش از دو هزار قهرمان اسب‌سوار بودند و شجاعت بی‌نظیری داشتند. آنها هشت سال پی‌درپی با همه عرب‌ها جنگیدند و در معرض مرگ قرار گرفته بودند و اینکه به جنگ با قیصر روم در موته برخاسته بودند؛ بنابراین امکان ندارد که آنها از ابوبکر و دو نفر که همراش بودند بترسند؛ ابوبکری که آنجا نه قبیله زیادی دارد و نه ثروت فراوانی تا انصار مجبور شوند با اینکه او برحق نیست با او بیعت کنند! بلکه انصار بدون هراس و شک و تردید و بدون درنگ با او بیعت کردند.<br /> <br /> همچنین اگر آنها می‌دانستند که حق با ابوبکر نیست هرگز پسرعمویشان را رها نمی‌کردند و با مردی که نه قبیله بزرگی آنجا داشت و نه ثروت و مال فراوانی و نه کاخ و نگهباني، بیعت کنند؛ چون آنها نه ترسی داشتند که مجبور به بیعت شوند و نه چشم طمع به مال و مقامی دوخته بودند. بنابراین اتفاق چنان تعداد بزرگی بر بیعت کردن با ابوبکر، با آنکه می‌دانستند که او برحق نیست و حق به انصار تعلق دارد، محال و غیر ممکن است.<br /> <br /> پس تنها دلیل بیعت آنها با ابوبکر این بود که آنها دلیل درستی از پیامبرشان(ص) داشتند که نشانگر آن بود که خلافت حق ابوبکر است. وقتی ثابت شد که خلافت به انصار تعلق نمی‌گیرد پس چه چیزی آنها را بر آن داشت تا همه‌شان نص و تصریح پیامبر را بر خلافت علی انکار کنند؟! محال است که همه به اتفاق کسی را یاری کنند که بر آنها ستم کرده و حقّشان را غصب کرده است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در پاسخ پرسش ۷۵ حدیثی از صحیح بخاری ذکر کردیم که بیان می‌کرد پس از رسول خدا(ص) انصار در سقیفه بنی‌ساعده جمع شدند تا سعد بن عباده را خلیفه کنند. ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب و ابوعبیده جراح نیز با آنها بر سر تعیین خلیفه بحث کردند که باعث شد بعضی از انصار بگویند از ما امیری باشد و از شما نیز امیری که ابوبکر و عمر چنین سخنی را نپذيرفتند. نکته قابل توجّه در حدیث مذکور این است که پس از آن همه اصرارِ انصار در اینکه خلیفه میان آنها باقی بماند و خلیفه از مهاجرین نباشد یا اینکه از هر دو طرف یک امیر انتخاب شود، بعد از آن همه اختلاف به ناگهان انصار با ابوبکر بیعت می‌کنند و اختلاف برچیده می‌شود. این مسئله به وضوح نشان می‌دهد که راویان حدیث اهل سنت این واقعه را تحریف کرده و علت بیعت کردن انصار با ابوبکر را حذف کرده‌اند.<br /> <br /> امّا از آنجا که حقیقت همیشه پابرجا خواهد ماند، علت اصلی بیعت انصار با ابوبکر در برخی از منابع مهمّ اهل سنت ذکر شده است؛ محمّد بن جریر طبری جریان خلیفه شدن ابوبکر در سقیفه بنی‌ساعده را این چنین روایت کرده است:<br /> <br /> عبدالله بن عبدالرحمان ابن ابی‌عمرة الانصاری گفت: وقتی پیامبر(ص) از دنیا رفت، انصار در سقیفه بنی‌ساعده جمع شدند و گفتند: «پس از محمّد(ص) سعد بن عباده را مسئول این امر خواهیم کرد» و سعد بن عباده را درحالی‌که مریض بود خارج کردند [و به سقیفه آوردند]. وقتی همگی جمع شدند، سعد بن عباده به فرزندش یا یکی از پسرعموهایش گفت: «من به خاطر بیماری‌ام نمی‌توانم صدایم را به تمام مردم برسانم؛ پس سخن مرا بشنو و به گوش آنها برسان». پس سخنرانی می‌کرد و آن شخص سخنش را حفظ مي‌کرد و صدایش را بلند می‌کرد تا اصحابش بشنوند.<br /> <br /> سعد بن عباده بعد از آنکه حمد و ثنای خداوند را به جا آورد گفت: ای گروه انصار برای شما سبقت در دین و فضیلت در اسلام است که برای هیچ قبیله‌ای در عرب نیست. محمّد(ص) بیش از ده سال میان قومش صبر کرد و آنها را به عبادت خداوند رحمان و کنار گذاشتن بت‌ها دعوت می‌کرد؛ ولی از قومش غیر از افراد اندکی&lt;br /&gt;<br /> هیچ کس به او ایمان نیاورد و آنها نیز نمی‌توانستند که مانع آسیب رسیدن به&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) شوند و دینش را عزّت دهند و نمی‌توانستند سختی‌هايی که بر آنها وارد می‌شود را از خود دفع کنند تا اینکه وقتی خداوند برتری و فضیلت شما را خواست کرامت را به سوی شما آورد و به نعمتش شما را مخصوص گردانید. پس ایمان به خدا و رسولش را روزیِ شما کرد و مانع شدن از آسیب دیدن پیامبر و اصحابش و عزّت دادن به دینش و جهاد با دشمنانش را روزیِ شما نمود. پس آن کسانی که بر دشمن خدا شدید بودند از میان شما بودند و آن کسانی که نسبت به دشمن خدا [و جهاد با آنها] سنگینی می‌کردند [و نمی‌جنگیدند] از غیر شما بودند تا اینکه عرب خواسته یا به اجبار برای امر خداوند پابرجا شد و دشمنان دور را با ذلّت و خواری قصاص کرد تا اینکه خداوند عزّ وجلّ برای پیامبرش به وسیله شما زمین را از لوث کفار پاک کرد. عرب به وسیله شمشیرهای شما به او ایمان آوردند و خداوند پیامبرش را از دنیا برد درحالی‌که او از شما راضی بود و شما چشم روشنیِ ایشان بودید. پس این امر را برای خود بردارید نه دیگران.<br /> <br /> پس جمیع انصار در جواب او گفتند: نظر درستی دادی و سخن صحیحی گفتی و از نظر تو تجاوز نمی‌کنیم و تو را صاحب این امر قرار می‌دهیم؛ چراکه تو میان ما قانع کننده و برای مؤمنان صالح مورد رضایت هستی. سپس انصار با هم صحبت کردند و گفتند: اگر مهاجرین، که از قریش هستند، قبول نکردند و گفتند: ما مهاجرین و اوّلین اصحاب رسول خدا و قبیله و خاندان و اولیای پیامبر هستیم، پس چرا با ما بر سر صاحب این امر بعد از پیامبر نزاع می‌کنید؟! پس گروهی از انصار گفتند: در این صورت ما می‌گوییم: پس از شما امیری باشد و از ما نیز امیری و ما بدون قبول کردن این امر هرگز راضی نخواهیم شد. سعد بن عباده وقتی این سخن را شنید گفت: این اوّلین سستی [از طرف انصار] است.<br /> <br /> خبر گفت‌وگوی انصار به عمر بن الخطاب رسید. پس به سمت منزل پیامبر(ص) آمد و به دنبال ابوبکر فرستاد، درحالی‌که ابوبکر در خانه بود و علی بن ابی‌طالب(ع) مشغول تجهیز رسول خدا(ص) [برای دفن نمودن ایشان] بود. عمر به دنبال ابوبکر فرستاد که نزد من بیا. ابوبکر در پاسخ گفت: «من مشغول هستم [و کار دارم]». عمر برایش فرستاد که امری اتفاق افتاده که به ناچار باید حضور داشته باشی. پس ابوبکر نزد عمر رفت. عمر گفت: آیا نمی‌دانی که انصار در سقیفه بنی‌ساعده جمع شده‌اند و می‌خواهند سعد بن عباده را صاحب این امر کنند؟! و بهترین سخنی که یکی از آنها گفته این بوده که از ما امیری باشد و از قریش نیز امیری. پس ابوبکر و عمر به سرعت به سمت انصار رفتند. [در راه] با ابوعبیده جراح ملاقات کردند و هر سه با همدیگر [به سمت سقیفه] رفتند. پس عاصم بن عدی و عویم بن ساعده با آنها ملاقات کردند و به آنها گفتند: برگردید که آنچه شما می‌خواهید نمی‌شود. گفتند: چنین نمی‌کنیم. پس به سقیفه آمدند درحالی‌که انصار اجتماع کرده بودند. عمر بن الخطاب گفت: نزد انصار آمدیم درحالی‌که سخنی آماده کرده بودم که میان آنها بیان کنم؛ وقتی به آنها رسیدم خواستم بلند شوم که سخنم را شروع کنم که ابوبکر به من گفت: «صبر کن تا من سخن بگویم و بعد تو هر چه خواستی بگو». پس ابوبکر سخن گفت. عمر گفت: سخنی نبود که می‌خواستم بگویم مگر اینکه ابوبکر آن را گفت یا بیش از آن گفت.<br /> <br /> عبدالله بن عبدالرحمان (راوی این حدیث) گفت: ابوبکر شروع به سخنرانی کرد. پس حمد و ثنای خداوند را به جا آورد و گفت: خداوند محمّد را به عنوان رسولش برای مخلوقات و شاهد بر امّتش مبعوث کرد تا خداوند را بپرستند و او را یگانه بدانند؛ درحالی‌که آنها در مقابل خداوند خدایان مختلفی را می‌پرستیدند و گمان می‌کردند که این خدایان شفیع آنها نزد خداوند خواهند بود و به آنها نفع خواهند رساند. درحالی‌که این خدایان از سنگ و چوبِ تراشیده شده بودند. سپس این آیه را قرائت کرد: (در مقابل خداوند چیزهایی را می‌پرستند که نه ضرری به آنها می‌رسانند و نه نفعی و می‌گویند اینها نزد خدا شفیعان ما هستند) و گفتند: (ما آنها را نمی‌پرستیم مگر برای اینکه ما را به خدا نزدیک کنند). بر عرب سنگین آمد که دین پدرانشان را رها کنند، ولی خداوند مهاجرین اوّلین را از میان قوم پیامبر مخصوص گردانید به تصدیق و ایمان آوردن به پیامبر و مواسات با ایشان و صبر کردن همراه پیامبر بر شدّت اذیت قومشان نسبت به آنها و تکذیب شدن آنها توسّط قومشان. درحالی‌که جمیع مردم با آنها مخالف بودند و از آنها روی برگردانده بودند؛ ولی به خاطر کمیِ عددشان و روی‌گردانی مردم از آنها و اجماع قومشان بر علیهشان وحشت نکردند. پس آنها اولین کسانی هستند که خدا را روی زمین عبادت کردند و به خدا و رسول ایمان آوردند و آنها خانواده و قبیله پیامبر و سزاوارترین مردم به صاحب این امر شدن بعد از پیامبر هستند و کسی غیر از ظالم با آنها در این مورد نزاع نخواهد کرد و شما ای گروه انصار کسانی هستید که فضیلت شما در دین و سابقه بزرگ شما در اسلام انکار نخواهد شد. خداوند به شما به عنوان انصار و یاوران دین و رسولش رضایت داد و هجرتش را به سوی شما قرار داد و اکثر همسران پیامبر و اصحابش از میان شماست. پس نزد ما بعد از اوّلین مهاجرین هیچ کس در جایگاه شما نیست. پس ما امیر خواهیم بود و شما وزیر؛ بدون مشورت شما کاری نخواهیم کرد و بدون نظرخواهی از شما اموری را قضاوت نخواهیم کرد.<br /> <br /> پس حباب بن منذر بن جموح بلند شد و گفت: ای گروه انصار، امر خلافتتان را حفظ کنید که مردم در زیر سایه شما هستند و هیچ کس جرئت نمی‌کند با شما مخالفت کند و مردم تنها از رأی و نظر شما تبعیت می‌کنند. شما اهل عزّت و ثروت هستید و تعدادتان زیاد و نیرومند و دارای تجربه و قوّت و دلاوری هستید و مردم به شما نگاه می‌کنند که چه می‌کنید. پس اختلاف نکنید که نظرتان فاسد می‌شود و امرتان نقض می‌گردد و اگر اینها قبول نکردند مگر آنچه شنیدید، پس از ما امیری باشد و از آنها نیز امیری. عمر گفت: «هرگز دو شمشیر در یک غلاف نمی‌رود. به خدا قسم عرب رضایت نمی‌دهد که شما امیرشان شوید درحالی‌که پیامبر آنها از دیگران است، ولی عرب امتناع نمی‌کند که کسی از گروهی امرشان را به دست گیرد که نبوّت در آنها بوده و یکی از آن گروه امورشان را به دست گیرد و به این وسیله ما بر اعرابی که ابا دارند خلافت در میان ما باشد حجت ظاهر و دلیلی آشکار داریم. کسی با ما در سلطنت محمّد و امارتش نزاع نمی‌کند درحالی‌که ما خانواده و قبیله او هستم؛ مگر آن کس که به باطل راهنمایی می‌کند یا تمایل به گناه دارد یا در هلاکت افتاده است!<br /> <br /> حباب بن منذر بلند شد و گفت: «ای گروه انصار، نظرتان را حفظ کنید و سخن این شخص و اصحابش را گوش ندهید که نصیب شما از این امر از بین خواهد رفت. پس اگر از دادن درخواست شما ابا دارند آنها را از این شهر بیرون کنید و این امور را علیه آنها به دست گیرید. به خدا قسم شما از آنها نسبت به این امر سزاوارترید؛ چون کسانی که به این دین ایمان نمی‌آوردند به وسیله شمشیر شما به این دین ایمان آوردند. من صاحب‌نظری هستم که در مثل این موارد بسیار نظرهاي راه‌گشاه داده‌ام و در کثرت تجربه و علم به احوالات مختلف مانند درخت نخلِ پربار هستم؛ به خدا قسم اگر بخواهید کار را به جنگ خواهیم سپرد. عمر گفت: «در این صورت خداوند تو را می‌کشد». او گفت: «بلکه خداوند تو را می‌کشد». ابوعبیده جراح گفت: «ای گروه انصار شما اوّلین کسی بودید که یاری کردید؛ پس اوّلین کسانی نباشید که تبدیل کردند و تغییر دادند».<br /> <br /> بشیر بن سعد، پدر نعمان بن بشیر، بلند شد و گفت: «ای گروه انصار، به خدا قسم اگر چه ما دارای فضیلت در جهاد با مشرکان و سابقه در این دین هستیم، ولی ما از این کارها تنها رضایت پروردگار و اطاعت کردن از پیامبر و تلاش برای خودمان را می‌خواستیم. پس نباید به این وسیله بر مردم گردنکشی کنیم و نباید به این وسیله آبروی دنیا را بخواهیم. خداوند است که به این وسیله بر ما منّت نهاده است! آگاه باشید که محمّد(ص) از قریش است و قوم او نسبت به او سزاوارتر هستند و اولویّت دارند و خداوند هرگز به من نشان ندهد که در این امر با آنها نزاع می‌کنم، از خدا بترسید و با آنها مخالفت و نزاع نکنید». ابوبکر گفت: «این عمر است و این ابوعبیده جرّاح است؛ با هرکدام می‌خواهید بیعت کنید». عمر و ابوعبیده گفتند: «نه به خدا قسم ما این امر در برابر تو قبول نمی‌کنیم؛ چراکه تو از میان مهاجرین از همه برتری و دومین نفری هستی که در غار همراه پیامبر بودی و جانشین رسول خدا در خواندن نماز بودی و نماز برترین عمل در دین مسلمانان است؛ پس چه کس می‌تواند بر تو مقدّم شود یا در برابر تو این امر را به عهده گیرد؟! دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنیم». پس وقتی عمر و ابوعبیده رفتند تا با ابوبکر بیعت کنند بشیر بن سعد از آن دو سبقت گرفت و با ابوبکر بیعت کرد! حباب بن منذر بر سر او فریاد زد که ای بشیر ابن سعد، بدنافرمانی کردی! چه چیز باعث شد چنین کنی؟! آیا بر امارت پسرعمویت (سعد بن عباده) حسادت بردی؟! بشیر بن سعد گفت: «نه به خدا قسم ولی دوست ندارم در مورد حقّی که خداوند برای آنها قرار داده با آنها نزاع کنم. وقتی قبیله اوس آنچه بشیر بن سعد انجام داد و آنچه قریش به آن دعوت می‌کرد و امیر کردن سعد بن عباده که قبیله خزرج خواستار آن بود را دیدند، بعضی از آنها به بعضی دیگر که اسید ابن حضیر نیز در میانشان بود ‑ و او یکی از بزرگان و نقبای قبیله اوس بود ‑ گفتند: «به خدا قسم اگر این امر را قبیله خزرج در مقابل شما یک بار صاحب شود برای همیشه فضیلتی برای آنها در برابر شما خواهد بود و هرگز برای شما در حکومت همراه خودشان نصیب و بهره‌ای قرار نمی‌دهند؛ پس بلند شوید و با ابوبکر بیعت کنید». پس بلند شدند و با ابوبکر بیعت کردند. پس امر سعد بن عباده و قبیله خزرج که بر آن اجماع کرده بودند شکسته شد.&lt;ref&gt;«حدّثنا هشام بن محمّد، عن أبي مخنف قال: حدّثني عبدالله بن عبد الرّحمن ابن أبي عمرة الأنصاري: أنّ النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم لمّا قبض، اجتمعت الأنصار في سقيفة بنى ساعدة فقالوا: نولّي هذا الامر بعد محمّد''(ع)'' سعد بن عبادة وأخرجوا سعدا إليهم وهو مريض، فلما اجتمعوا قال لابنه أو بعض بنى‌عمّه: إنّى لا أقدر لشكواي أن أسمع القوم كلّهم كلامي، ... (''تاريخ الطّبري''، ج۲، ص۴۵۵ ـ ۴۵۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این واقعه را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن قتيبة دينوري، ''الإمامة و السّياسة''، ج۱، ص۱۲ ـ ۱۷؛ ابن ابي‌الحديد معتزلي، ''شرح نهج البلاغة''، ج۶، ص۵ ـ ۱۰، به نقل از: کتاب السقيفة و فدک لأبي بكر أحمد بن عبدالعزيز الجوهري.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین طبری و ابن قتیبه دینوری و احمد بن عبدالعزیز جوهری پس از نقل واقعه مذکور در کتب خود ذکر کرده‌اند که سعد بن عباده با ابوبکر بن ابی‌قحافه و بعد از او با عمر بن الخطاب بیعت نکرد تا اینکه در زمان حکومت عمر از دنیا رفت. بیعت نکردن او به حدی بر ابوبکر و عمر سخت آمده بود که تصمیم به قتل او گرفتند. ولي بشیر بن سعد چنین مشورت داد که اگر او را بکشند با اولاد و خانواده و قبیله‌اش نیز درگیر خواهند شد. و به همین دلیل از کشتن سعد بن عباده منصرف شدند.<br /> <br /> از مطالب گذشته مشخص می‌شود که بزرگان قبیله اوس تنها به خاطر خلیفه نشدن سعد بن عباده، که از قبیله خزرج بود، با ابوبکر بیعت کردند و باعث شدند اجماع انصار بر خلیفه شدن سعد بن عباده شکسته شود.<br /> <br /> بنابراین آنچه در روایات اهل سنت ذکر شده بود که وقتی عمر گفت: «چه کس جرأت دارد بر یار غار و کسی که رسول خدا(ص) او را برای خواندن نماز قرار داده مقدّم شود، در پاسخ گفتند: «به خدا پناه می‌بریم که بر ابوبکر مقدم شوید»، این قسمت جعلی است و انصار چنین سخنی نگفتند و به این دلیل با ابوبکر بیعت نکردند. همچنین درباره اين قسمت حديث که آمده بود وقتی حباب بن منذر به بشیر بن سعد گفت:&lt;br /&gt;<br /> «آیا به خاطر حسادت بر سعد بن عباده با ابوبکر بیعت کردی»؟ بشیر در پاسخ گفت: «به خدا قسم چنین نیست و من خلافت را حق مهاجرین می‌دانم؛ چون خانواده و&lt;br /&gt;<br /> قبیله و عشیره پیامبرند و پیامبر از آنان بوده. بنابراین خلافت حق آنان است». می‌گوییم: اگر چنین است آیا علی بن ابی‌طالب(ع) همان‌طور که خود ایشان احتجاج نموده از&lt;br /&gt;<br /> نظر قرابت به رسول خدا(ص) نزدیک‌تر نبود؟ آیا ایشان برادر و به تصریح خداوند در&lt;br /&gt;<br /> آیه مباهله نفس رسول خدا(ص) نبود؟ آیا ایشان جزء اهل بیت پیامبر نبود که خداوند&lt;br /&gt;<br /> او را در آیه تطهیر از رجس و پلیدی پاک کرده است؟&lt;ref&gt;نزول آيه مباهله و آيه تطهير در حقّ اميرالمؤمنين''(ع)'' و خانواده ايشان(ع)در مقدّمه کتاب از منابع اهل سنّت ذکر شد.&lt;/ref&gt; آیا انصار به خاطر اینکه&lt;br /&gt;<br /> خلیفه باید از قریش و قبیله پیامبر باشد باید با کسی بیعت کنند که در جنگ‌ها&lt;br /&gt;<br /> فرار می‌کرد&lt;ref&gt;فرار ابوبکر و عمر در جنگ خيبر را در پاسخ پرسش هجدهم از منابع اهل سنّت ذکر کرديم.&lt;/ref&gt; و علی بن ابی‌طالب(ع) را، که در جمیع جنگ‌ها همراه پیامبر فداکاری می‌کرد و در هیچ جنگی فرار نکرد و خودِ رسول خدا به وصایت و خلافت و ولایت ایشان تصریح کرده بودند را رها کنند و سپس ما نیز از این تصمیم آنها، که خلاف نص رسول خدا(ص) است، پیروی کنیم؟!<br /> <br /> اما اینکه گفت: '''«امیرالمؤمنین'''(ع) '''در خانه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اش نشسته بود و نه با آنها بود و نه با اینها»'''، در این مورد می‌گوییم: امیرالمؤمنین(ع) در آن زمان مشغول غسل و کفن و دفن رسول خدا(ص) بودند و جایز نبود که ایشان مانند سایر صحابه جنازه رسول خدا(ص) را رها کنند و به دنبال نزاع بر سر خلافت بروند؛ امّا پس از دفن رسول خدا(ص) و خواندن نماز بر ایشان اعتراض خود را آشکار کردند و با ابوبکر بیعت نکردند و حق خویش و نص رسول خدا(ص) در غدیر خم را به یاد همه آوردند، ولی به خاطر نداشتن یار کافی شمشیر نکشیدند که در پاسخ پرسش دوم ذکر شد. همچنین در پاسخ پرسش سیزدهم نیز اعتراض امیرالمؤمنین(ع) و اصحاب خاصّشان نسبت به تصدي خلافت از سوي ابوبکر و به شهادت رسیدن مالک بن نویره به خاطر آن را ذکر کردیم.<br /> <br /> امّا اینکه پرسشگر گفت: '''«چه چیزی انصار را بر آن داشت تا همه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;شان نص و تصريح پیامبر را بر خلافت علی انکار کنند»'''، در پاسخ پرسش سیزدهم توضیح دادیم که این چنین نبود که جمیع اصحاب صاحب نظر بوده باشند و در مورد کاری که انجام می‌دهند فکر کنند و از روی دلیل انجام دهند. بلکه بيشتر اعراب از رؤسای قبايل خویش پيروي می‌کردند و آنان را صاحب نظر و عاقل می‌دانستند که در پاسخ پرسش سیزدهم با ذکر حدیثی از صحیح بخاری این مطلب را بیان کردیم. سپس با ذکر احادیثی از منابع اهل سنت ذکر کردیم که بزرگان اصحاب و رؤسای قبايل چند دسته بودند: آنان که مثل حمزه و جعفر ابن ابی‌طالب و سعد بن معاذ و ... مؤمنان حقیقی بودند بيشترشان در زمان رسول خدا(ص) در جنگ‌های مختلف برای حفظ اسلام و گسترش آن به شهادت رسیده بودند و کسانی که باقی مانده بودند یا حبّ حکومت و ریاست داشتند یا نسبت به امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) بغض و کینه داشتند و به خاطر فضائل ایشان نسبت به ایشان حسد می‌ورزیدند و نمی‌خواستند ایشان خلیفه پیامبر شود یا مانند ابوسفیان تنها ظاهراً مسلمان شده بودند و در دل ایمانی به خدا و پیامبر نداشتند و می‌دانستند که خلیفه شدن علی بن ابی‌طالب(ع) یعنی همان ادامه راه رسول خدا(ص) و محروم شدن آنان از تمام ثروت‌های حرام و گناهانی که در جاهلیّت به آن عادت کرده بودند. بعضی نیز از شدّت تکبّر و خود بزرگ‌بینی قبول نمی‌کردند که جوانی در سن ۳۳ سالگی بر آنها حکم‌فرمایی کند.<br /> <br /> == ۸۱. امامت منصبي الهی ==<br /> <br /> == پرسش ۸۱ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند که ابوبکر و عمر در کنار زدن علی از خلافت موفق شدند؛ از آنها می‌پرسیم خوب وقتی آنها علی را کنار زدند خلافت چه دستاوردهایی برای خودشان داشت؟! چرا ابوبکر یکی از پسرانش را جانشین خود نکرد؛ چنان که طبق گفته شیعیان علی فرزندش حسن را جانشین خود کرد و چرا عمر یکی از فرزندانش را جانشین خود نکرد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اينکه مي‌گويد امیرالمؤمنین(ع) فرزندش امام حسن(ع) را جانشین خود کرد، در پاسخ می‌گوییم: آیا حضرت آدم فرزندش را جانشین خود نکرد؟ آیا حضرت ابراهیم حضرت اسماعیل(ع)را جانشین خود نکرد؟ آیا حضرت یعقوب حضرت یوسف(ع)را جانشین خود نکرد؟ بلکه امر نبوت و امامت به دست خداست و خداوند به پیامبرانش دستور می‌دهد که باید چه کسی را جانشین خود قرار دهند. پس انبیا به دستور خدا فرزندانشان را جانشین خود قرار می‌دادند و ائمه(ع) نیز به دستور خداوند فرزندانشان را جانشین خود قرار دادند. این صریح فرمایش خداوند است که می‌فرماید:<br /> <br /> (إنَّ الله اصطَفَی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبراهِیمَ وَ آلَ عِمرانَ عَلَی العالَمِینَ * ذُرّیّةً بَعضُها مِن بَعضٍ وَ الله سَمِیعٌ عَلِیمٌ)<br /> <br /> خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید * فرزندانی که بعضی از آنها از نسل بعضی دیگرند و خداوند شنوا و داناست.&lt;ref&gt;آل عمران: ۳۳ و ۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس این سنت خداوند بوده که فرزندان پاک انبيا را جانشین آنها قرار می‌داد.<br /> <br /> شيعيان روایات بسیاری از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند که ایشان به‌طور صريح دوازده امامی که جانشینان ایشان هستند را معرفی می‌کند تا مردم گمراه نشوند. علمای شیعه در این مورد کتاب‌های مستقلی نوشته‌اند؛ مانند کتاب '''''کفاية الأثر فی النّص علی الأئمة الإثنی عشر''''' تألیف '''علی بن محمّد خزاز رازی'''.<br /> <br /> == ۸۲. شجره ملعونه در قرآن ==<br /> <br /> == پرسش ۸۲ ==<br /> <br /> مادر محمد بن عبدالله بن عمرو بن عثمان بن عفان، فاطمه بنت حسین بن علی ابن ابی‌طالب است؛ پس مادربزرگ محمد، فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و پدر بزرگش عثمان است! از شیعه می‌پرسیم آیا از نظر شما درست است که فاطمه نوه‌ای ملعون داشته باشد؟! چون بنی‌امیه که محمد از آنهاست از دیدگاه شیعه ملعون هستند و منظور از شجره ملعونه در قرآن بنی‌امیه است!&lt;ref&gt;الکافي، ج۵، ص۷؛ کتاب سليم بن قيس، ص۳۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> وقتی فرزند یک پیامبر مثل فرزند حضرت نوح می‌تواند ملعون باشد، نوه حضرت زهرا می‌تواند ملعون باشد. ملاک در خوب بودن یا بد بودن شخصي این نیست که با یکی از پیامبران رابطه سببی یا نسبی داشته باشد، بلکه ملاک تبعیت او از پیامبر و امام زمانش است. حضرت ابراهیم فرمود: ('''فَمَن تَبِعَنِي فَإنَّهُ مِنِّي''')؛ «هر کس از من پیروی کند، از من است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;ابراهيم: ۳۶.&lt;/ref&gt; خداوند به حضرت نوح درباره فرزندش فرمود: ('''إنَّهُ لَیسَ مِن أهلِکَ إنَّهُ عَمَلٌ غَیرُ صَالِحٍ''')؛ «او از اهل تو نیست&lt;sym&gt;!&lt;/sym&gt; او عملی غیر صالح است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;هود: ۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیعه معتقد است که بنی‌امیّه ملعون هستند و خداوند متعال و رسول خدا(ص) آنها را لعن کرده‌اند. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآَنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا)&lt;ref&gt;إسراء: ۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و آن زمان که به تو گفتيم: پروردگارت بر مردم احاطه دارد و خوابی که به تو نشان داديم و درختی که در قرآن لعن شده را چيزى جز آزمايش مردم قرار ندادیم و ما مردم را مى‌ترسانيم، ولى چیزی جز طغیان و سرکشی بزرگ به آنها اضافه نمی‌شود.<br /> <br /> منظور از درختی که در قرآن لعن شده بنی‌امیّه هستند و هر دو فرقه شیعه و سنی در این باره حدیث نقل کرده‌اند. ابن ابی‌حاتم رازی روایت کرده است:<br /> <br /> یعلی بن مرّه گفت: رسول خدا(ص) فرمود: بنی‌امیّه بر روی منبرهای روی زمین به من نشان داده شدند و به زودی حکومت بر شما را به عهده خواهند گرفت و آنها را اربابان بدی خواهید یافت. و رسول خدا(ص) به این دلیل ناراحت شد. پس خداوند این آیه را نازل فرمود؛ ('''وَما جَعَلْنَا الرُّؤيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ''')؛ «و خوابی که به تو نشان دادیم را تنها فتنه و آزمایشی برای مردم قرار دادیم».<br /> <br /> سعید بن مسیّب گفت: رسول خدا(ص) بنی‌امیّه را روی منبرها دید و از آن ناراحت شد. پس خداوند به او وحی نمود: این تنها دنیاست که به آنها داده شده، پس چشم پیامبر روشن شد و این همان فرمایش خداوند است: «و خوابی که به تو نشان دادیم را تنها فتنه‌ای برای مردم قرار دادیم» یعنی بلا و آزمایش برای مردم قرار دادیم».&lt;ref&gt;«عن يعلي بن مرّة قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم: رأيت بني أمية علي منابر الأرض وسيتملّكونكم فتجدونهم أرباب سوء، واغتمّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم لذلك، فأنزل اللّه: ('''وَ مَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ''') ... ابن ابي‌حاتم، تفسير، ج۷، ص۲۳۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز نزول آیه مذکور را در مورد بنی‌امیّه روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;''طبري، تاريخ الطبري''، ج۸، ص۱۸۵؛ خطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۴، ص۱۱۳.&lt;/ref&gt; اما اگر یکی از بنی‌امیه هدایت شد و به جانشین برحق رسول خدا(ص)، یعنی امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) ایمان آورد، دیگر لعن شامل او نمی‌شود؛ چراکه طبق فرمایش حضرت ابراهیم(ع) که فرمود: (هرکس از من پیروی کند، از من است) و طبق فرمایش خداوند به حضرت نوح(ع) که فرمود: (او (فرزندت) از تو نیست، او عملی غیر صالح است) ملاک تبعیت کردن است. بنابراین اگر کسی از ائمه معصومین(ع) پيروي کرد دیگر از بنی‌امیه نیست و اگر از بنی‌امیه تبعیت کرد دیگر از اهل بیت نیست.<br /> <br /> == ۸۳. عدم تعارض عصمت با تقيه ==<br /> <br /> == پرسش ۸۳ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که ائمه معصومند و از طرفی می‌گویند آنها تقیه می‌کنند و این دو چیز با هم تناقض دارد. پس وقتی شما صحت آنچه را امامانتان می‌گویند و انجام می‌دهند نمی‌دانید، معصوم بودنشان چه فایده‌ای دارد؟!<br /> <br /> شما می‌گویید پاداش و اجر تقیه به اندازه پاداش نماز است؛ طوری که کسی که تقیه نمی‌کند مانند کسی است که نماز نمی‌خواند.&lt;ref&gt;مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۷۵، ص۴۲۱؛ ''مستدرک الوسائل''، ج۱۲، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt; و می‌گویند که '''«نه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دهم دین تقیه است»'''.&lt;ref&gt;''اصول الکافي''، ج۲، ص۲۱۷؛ بحار الانوار، ج۷۵، ص۴۲۳.&lt;/ref&gt; تردیدی نیست که ائمه شما به این نه‌دهم عمل کرده‌اند و این با عصمت خیالی آنها تضاد دارد!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> تقیه با عصمت ائمه(ع) هیچ تضادّی ندارد؛ زيرا تقیه یعنی انسان در زمانی که جان، مال یا ناموس خودش یا دیگر مؤمنان در خطر است برای حفظ آنها ایمان خود را مخفی کند تا دشمنان تصور کنند آن شخص هم‌عقیده آنهاست؛ مثل همان کاری که عمّار یاسر انجام داد و خداوند در تأیید عملش آیه نازل کرد و به مسلمانان دستور داد که هنگام ضرر از دشمن تقیه کنند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۲ مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احساس ضرر دیدن از جانب دشمن حالتی عارض شدنی است که برخی مواقع برای انسان پیش می‌آید و از جانب دشمن بر جان، مال یا ناموسش می‌ترسد؛ نه اینکه انسان دائماً حتی وقتی با اصحاب خود سخن می‌گوید یا دشمن حضور ندارد احتمال دهد که به خاطر سخنانش از دشمن ضرر ببیند. بنابراین اصل در سخنانی که از ائمه(ع) به ما می‌رسد عدم تقیه است و تقیه تنها حالتی است که بعضی مواقع هنگام احساس ترس و ضرر عارض می‌شود که تشخیص آن بسیار راحت است.<br /> <br /> در آن احادیثی که مخالفان یا دشمنان ائمه(ع) از ایشان نقل کرده‌‌اند یا میان جمعیتی از مردم از ائمه صادر شده یا موافق عقائد مخالفان ائمّه(ع) است احتمال تقیه وجود دارد؛ ولی در آن احادیثی که به اصحاب خود فرموده‌اند احتمال تقیه وجود ندارد؛ مثلاً در روایات بسیاری از ائمّه(ع) نقل شده که مروان را لعن کرده و از او برائت جسته‌اند&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش ۱۴۵ ذکر خواهد شد.&lt;/ref&gt;و در یک روایت وارد شده که امام حسن و امام حسین(ع) پشت سر مروان نماز خوانده‌اند. در اینجا معنا ندارد که روایات دسته اول، که لعن مروان را در بر دارد، تقیه‌ای باشند؛ چون خوب بودن مروان جزء عقائد مخالفان ائمه(ع) است و لعن مروان تنها باعث ضرر رسیدن به ائمه از طرف مخالفان آنها می‌شود. ولی با این حال می‌بینیم که مروان را لعن کرده‌اند. بنابراین احتمال ندارد که این روایات تقیه‌ای باشد؛ به خلاف روایتی که بیان می‌کند حسنین(ع) پشت سر مروان نماز خوانده‌اند که احتمال دارد حسنین(ع)به خاطر حفظ خود و پیروانشان از شرّ مروان، که در زمان عثمان قدرت به دست او بود، پشت سر او نماز خوانده باشند.<br /> <br /> == ۸۴. جايز نبودن طعنه بر قائلان به تحريف قرآن ==<br /> <br /> == پرسش ۸۴ ==<br /> <br /> شيعيان وقتی از حدیث ثقلین بر امامت ائمه خود استدلال می‌کنند دچار تناقض می‌شوند؛ چون آنها هرکس که ثقل اصغر (أهل البيت) را عیب‌جویی کند و به آن طعنه بزند کافر مي‌دانند، اما هرکس به ثقل اکبر، که قرآن است، طعنه بزند می‌گویند او مجتهد بود و اشتباه کرده است و او را کافر نمی‌شمارند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> سخن مذکور تهمت به شیعه است. شیعه می‌گوید تکفیر مسلمانان دلیل می‌خواهد. تنها کسی کافر است که خداوند یا رسول خدا(ص) یا یکی از اوصیای ایشان، که امامان معصوم(ع) هستند، به کفر او تصریح کرده باشند.<br /> <br /> شیعه با استناد به سخنان رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) معتقد است هرکس که قرآن را کلام خداوند و معجزه رسول خدا(ص) نداند مسلمان نیست. پس نگویید شیعه کسانی که به ثقل اکبر طعنه می‌زنند را کافر نمی‌داند؛ ولی اگر منظور این است که بعضی از علمای شیعه قائل به تحریف قرآنِ موجود شده‌اند و شیعیان آنان را تکفیر نمی‌کنند، چنین سخنی درست است. ولی کسانی که قائل به تحریف قرآنِ موجود شده‌اند طعنی به قرآن وارد نکرده‌اند که شيعيان آنها را کافر بداند؛ چراکه قول به تحریف قرآن به دو صورت است:<br /> <br /> '''صورت اول:''' کسی قائل باشد که به این قرآن اضافه شده است، یعنی آیات یا کلماتی در قرآن کنونی وجود دارد که سخن غیر خداوند است و به قرآن اضافه شده است، هیچ کس از علمای شیعه و سنی چنین سخنی نگفته‌اند و جمیع مسلمانان معتقدند هر چه در این قرآن وجود دارد سخن خداوند است.<br /> <br /> '''صورت دوم:''' اینکه از قرآن کنونی کم شده باشد، چه یک حرف و چه یک کلمه و چه یک جمله، بعضی از علمای شیعه مانند محدّث نوری; چنین اعتقادی داشته‌اند، ولی آنها نیز طعنی به قرآن وارد نکرده‌اند که ما آنها را کافر بدانیم؛ زيرا آنان معتقدند همین قرآن موجود کلام خدا و حجت است و اگر کلماتی از آن کم شده به محتوای آن ضرری نزده و مضمون کلام همان است که بر رسول خدا(ص) نازل شده و همین قرآن را معجزه رسول خدا(ص) می‌دانند؛ چراکه می‌گویند تنها بعضی کلمات از بعضی از آیات حذف شده است. بنابراین سایر آیات بر اعجاز خود باقی است و دلیل بر نبوّت رسول خداست و هیچ سخنی از خداوند یا رسول خدا(ص) یا امامان معصوم وجود ندارد که شخصی که چنین اعتقادی در مورد قرآن داشته باشد را کافر شمرده باشند که ما حکم به کفر او بکنیم. اگر شما چنین کسی را کافر بدانید، باید بسیاری از صحابه، مانند أبيّ ابن کعب و دیگران و همچنین محدثان خود، مثل احمد بن حنبل، ابن ماجه، حاکم نیشابوری، بیهقی، هیثمی، نسائی، ابن حبّان، طبرانی و دیگران را کافر بدانید؛ زيرا این محدثان از أبيّ بن کعب و دیگر صحابه نقل کرده‌اند که آیاتی در قرآن بوده و بعداً از قرآن حذف شده است؛ به حدّی که سوره احزاب به اندازه سوره بقره بوده است!&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۵۵ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; در نتیجه یا باید اعتراف کنید که شیعیان به قرآن طعنه نمی‌زنند یا اگر قبول نکردید ناچارید اعتراف کنید که اهل سنت و علما و محدثان آنها نیز به قرآن طعنه می‌زنند.<br /> <br /> == ۸۵. معناي ارتداد صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۸۵ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند که همه اصحاب، به جز تعداد اندکی که از هفت نفر بیشتر نیستند، مرتد شده‌اند. سؤال اینجاست که بقیه اهل بیت مانند فرزندان جعفر و فرزندان علی... و غیره کجا هستند! آیا آنها هم مرتد شدند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> يادآوري این نکته ضروری است که احادیث بسیاری از ائمّه(ع) نقل شده که فرموده‌اند: «هرکس به وحدانیّت خداوند و نبوّت رسول خدا(ص) شهات دهد مسلمان است»؛ یعنی جمیع احکام اسلام مثل طهارت بر او جاری می‌شود. ولی شرط قبولی اعمال و وارد شدن به بهشت ایمان به ولایت امیرالمؤمنین(ع) و ائمّه(ع) است. پس مشخص می‌شود وقتی ائمّه(ع) حکم به کفر و ارتداد کسانی می‌کنند که از ولایت امیرالمؤمنین(ع) منحرف شده‌اند، مراد کافر محشور شدن در آخرت است نه کافر بودن در این دنیا؛ به طوری که احکام اسلام مثل طهارت بر آنها جاری نگردد.<br /> <br /> حال در پاسخ پرسش مذکور می‌گوییم: همان‌طور که در سؤال نیز گفته شد شیعه معتقد است که اصحاب رسول خدا(ص) همه از ولایت امیرالمؤمنین مرتد شدند مگر حدود هفت نفر؛ ولی این چنین نیست که شیعه هرکس که حتی یک مرتبه رسول خدا(ص) را دیده باشد صحابی ایشان بنامد. در هیچ یک از روایات شیعه به کسانی که در سن طفولیت رسول خدا(ص) را درک کردند یا در طول زندگی تنها یک بار موفّق شدند رسول خدا(ص) را زیارت کنند صحابی رسول خدا(ص) گفته نشده و این قولی است که تنها بعضی از علمای اهل سنت گفته‌اند. بلکه در نظر شیعه صحابی رسول خدا(ص) به کسی گفته می‌شود که همراه پیامبر بوده باشد و در کارها پیامبر را یاری کرده باشد و پیامبر بعضی از کارها را به عهده او گذاشته باشد که بعضی از آنها نيز منافق بودند و به خاطر ترس از اسلام یا رسیدن به قدرت و حکومت پیامبر را همراهی می‌کردند؛ مانند عبدالله بن أبیّ که به اتفاق مسلمانان منافق بود. بعضی از آنها نيز مؤمن بودند و در جنگ‌ها همراه رسول خدا(ص) جنگيدند و به شهادت رسیدند؛ مانند شهدای بدر و أحد.<br /> <br /> با توجّه به این نکته فرزندان حضرت جعفر طیّار در زمان رسول خدا(ص) کودک بودند و جزء اصحاب ایشان به حساب نمی‌آمدند؛ چراکه طبق شهادت مورّخانِ اهل سنت، وقتی حضرت جعفر بن ابی‌طالب به همراه همسرش أسماي بنت عمیس به حبشه هجرت کرد،‌ فرزندانش محمّد و عون و عبدالله در آنجا به دنیا آمدند.&lt;ref&gt;ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۲۷، ص۲۵۰؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۵، ص۳۹۵؛ ذهبي، ''سير أعلام النّبلاء''، ج۱، ص۲۱۶ و ج۳، ص۴۵۷؛ ابن حجر، ''تهذيب التّهذيب''، ج۵، ص۱۴۹؛ البغدادي، ''المحبر''، ص۱۰۷؛ صفدي، ''الوافي بالوفيات''، ج۹، ص۳۳ و ۳۴؛ مزّي، ''تهذيب الکمال''، ج۵، ص۵۱ و ج۱۴، ص۳۶۸ و ۳۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه شیعه به فرزندان امیرالمؤمنین(ع)، که از حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; به دنیا آمده‌اند، اصحاب رسول خدا(ص) نمی‌گوید و در هیچ روایتی امامان شیعه(ع) به آنها اصحاب رسول خدا(ص) نگفته‌اند؛ بلکه از آنها با عنوان اهل بیت رسول خدا(ص) تعبیر می‌شود، مثل اینکه هیچ کس به همسران رسول خدا(ص) اصحاب رسول خدا(ص) نمی‌گوید و همیشه از آنها به همسران رسول خدا(ص) تعبیر می‌شود. بنابراین وقتی می‌گوییم اصحاب رسول خدا(ص) به غیر از هفت نفر همگی از ولایت امیرالمؤمنین(ع) برگشتند و مرتد شدند، اصلا شامل فرزندان امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان جعفر طیّار(ع) نمی‌شود.<br /> <br /> از طرفي ملاک نزد شیعه ایمان و اعتقاد داشتن به ولایت امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصوم ایشان(ع) است؛ حال اگر کسی از اولاد اهل بیت(ع) چنین ایمان و اعتقادی نداشت حکم او همان حکم فرزند حضرت نوح(ع) خواهد بود که وقتی از پدرش تبعیت نکرد خداوند به کلّی او را نفی کرد.<br /> <br /> == ۸۶. همنامي امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; با پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۸۶ ==<br /> <br /> در حدیث مهدی آمده است:<br /> <br /> لو لم يبقَ من الدنيا إلاَّ يوم لطوَّل الله ذلك اليوم حتى يبعث فيه رجلاً من أهل بيتي يواطئ اسمه اسمي واسم أبيه اسم أبي.<br /> <br /> اگر از دنیا فقط یک روز باقی بماند خداوند آن روز را طولانی می‌کند تا آنکه در آن روز مردی از اهل بیت من بر می‌خیزد که اسم او اسم من است و اسم پدرش اسم پدر من است.&lt;ref&gt;''ابوداود''، ج۴، ص۱۰۶؛ آلباني در صحيح الجامع اين حديث را صحيح دانسته است. (۵۱۸۰) و شيعه به اين روايت احتجاج مي‌كنند ... چنانچه خواهد آمد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مشخص است که اسم پیامبر(ص) محمد بن عبدالله است و شيعيان می‌گویند اسم مهدی محمد بن الحسن است! این اشکال بزرگی است! یکی از علمای شیعه برای رفع این اشکال جواب عجیب و خنده‌داری گفته است! او می‌گوید: «پیامبر خدا(ص) دو نوه به نام‌های ابومحمد الحسن و ابوعبدالله الحسین داشت و از آنجا که حجت یعنی امام منتظر از فرزندان حسین است و کنیه حسین اباعبدالله بود، بنابراین پیامبر او را محمد بن عبدالله نامید و گویا او را به کنیه حسین منسوب کرد تا اسم پدرش با اسم پدر پیامبر مطابق باشد و به جای جدّ کلمه پدر را قرار داد.&lt;ref&gt;کشف الغمة في معرفة الائمة الأربلي، ج۳، ص۲۲۸؛ أمالي الطوسي، ص۳۶۲؛ إثبات الهداة، ج۳، ص۵۹۴ و ۵۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در مصادر حدیثی شیعه هیچ روایتی وارد نشده که پیامبر(ص) فرموده باشد: اسم پدرش اسم پدر من است و این حدیث تنها در مصادر حدیثی اهل سنت وارد شده که شیعه آن را قبول ندارد. بنابراین نمی‌توانند به وسیله آن علیه شیعه احتجاج کنند.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت علمای شیعه به این روایت احتجاج می‌کنند، علمای شیعه برای اثبات این عقیده که شخصی از اولاد رسول خدا(ص) خواهد آمد و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد به این روایت و امثال آن، که از کتب شما نقل شده، احتجاج می‌کنند؛ نه برای اینکه بیان کنند حضرت فرزند چه کسی است.<br /> <br /> به علاوه این روایت حتی با روایاتی که در کتب حدیثی اهل سنت در مورد حضرت مهدی(ع) نقل شده در تعارض است؛ چراکه در مصادر حدیثی اهل سنت روایات بسیاری وارد شده که رسول خدا(ص) تنها می‌فرماید: «حضرت مهدی هم‌نام من است» و در این احادیث ذکر نشده که نام پدرش هم‌نام پدر من است. احمد بن حنبل چنین روایت کرده است: «پیامبر(ص) فرمود: قیامت برپا نمی‌شود تا اینکه مردی از اهل بیت من خواهد آمد که نامش مثل نام من است».&lt;ref&gt;«حدّثنا عبداللّه، حدّثني أبي، ثنا سفيان بن عيينة، ثنا عاصم، عن ذر، عن عبد اللّه، عن النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم: لا تقوم السّاعة حتّي يلي رجل من أهل بيتي يواطئ اسمه اسمى». ''مسند أحمد بن حنبل''، ج۱، ص۳۷۶ و ۳۷۷ و ۴۳۰ و ۴۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را روایت کرده‌اند؛&lt;ref&gt;ترمذي، ''سنن التّرمذي''، ج۳، ص۳۴۳؛ ابن حبّان، ''صحيح ابن حبّان''، ج۱۳، ص۲۸۴؛ طبراني، المعجم الأوسط، ج۷، ص۵۴ و ج۸، ص۱۷۸؛ طبراني، ''المعجم الصّغير''، ج۲، ص۱۴۸؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱۰، ص۱۳۱؛ جرجاني، ''الکامل''، ج۲، ص۸۷ و ج۳، ص۴۲۸ و ج۵، ص۱۴۷؛ خطيب البغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۵، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt; به همین خاطر بعضی علمای شیعه برای این تعارض که در روایات اهل سنت وجود دارد دست به چنین توجیهی زده‌اند. اگر کسی از علمای شیعه این روایت را در کتابش آورده باشد، مثل اربلی در ''کشف الغمّه''، آن را از کتاب‌های اهل سنت نقل کرده است؛ همان‌طور که خود اربلی صریحاً گفته است: '''«ابوداود و ترمذی در صحیحشان این حدیث را نقل کرده‌اند»'''.&lt;ref&gt;اربلي، ''کشف الغمّة في معرفة الأئمّة''، ج۲، ص۴۳۸.&lt;/ref&gt; شیخ طوسی نیز، که این حدیث را در ''کتاب الغيبة'' نقل کرده،&lt;ref&gt;شيخ الطوسي، ''الغيبة''، ص۱۸۱.&lt;/ref&gt; از طریق اهل سنت نقل کرده و راویان حدیثش از بزرگان اهل سنت هستند.<br /> <br /> == ۸۷. حيات و غيبت امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۸۷ ==<br /> <br /> تناقضاتی درباره حیات مهدی منتظر شیعیان:<br /> <br /> # مادر مهدی کیست؟<br /> <br /> آیا مادر او کنیزی است که اسمش نرگس است یا کنیزی است به نام صقیل یا کنیزی است به نام ملیکه یا کنیزی است که اسمش خمط است یا کنیزی است با نام حکیمه و یا کنیزی است به نام ریحانه یا اسمش سوسن است یا اینکه مادرش کنیز نیست و زنی آزاد به نام مریم است؟!<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;مهدی چه زمانی به دنیا آمده است؟&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> آیا هشت ماه بعد از وفات پدرش به دنیا آمد. یا اینکه قبل از وفات پدرش در سال (۲۵۲ق) به دنیا آمد. یا اینکه در سال (۲۵۵ق) متولد شد یا اینکه در سال (۲۵۶ق) دیده به جهان گشود یا اینکه در سال (۲۵۷ق) به دنیا آمد یا اینکه در سال (۲۵۸ق) متولد شد. آیا در هشتم ذی‌العقده متولد شده است. یا در هشتم شعبان به دنیا آمده است یا اینکه پانزدهم شعبان میلاد اوست یا اینکه در پانزدهم رمضان متولد شده است؟!<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;چگونه در شکم مادر بود؟ آیا در شکم مادرش بود مانند ديگر زنان یا در پهلوی مادرش؟!&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;چگونه مادرش او را به دنیا آورد؟ آیا از رحم و راه طبیعی چون دیگر انسان‌ها متولد شد یا اینکه از ران مادرش بیرون آمد؟!&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;چگونه پرورش یافت و بزرگ شد؟ از ابوالحسن روایت کرده‌اند که گفت: «ما اوصیا در یک روز چنان رشد می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کنیم که دیگر مردم در یک هفته به آن اندازه رشد مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کنند!»&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> از ابی‌الحسن روایت است که گفت(ع) «هر کودکی از ما وقتی یک ماه بر او بگذرد چنان می‌نماید که گویا یک سال بر او گذشته است!»<br /> <br /> از ابوالحسن روایت است که گفت: «ما امامان در یک روز چنان رشد می‌کنیم که دیگران در یک سال رشد می‌کنند».&lt;ref&gt;ر.ک: الطوسي، ''الغيبة''، ص ۱۵۹-۱۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۶&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;مهدی کجا اقامت می‌کند؟&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> گفته‌اند در طیبه. سپس گفته‌اند نه بلکه او در کوه رضوی در منطقه روحاء به سر می‌برد. سپس گفته‌اند او در ذی‌طوی در مکه مقیم است. سپس گفته‌اند او در سامرا است و چنان در این مورد سخنان مختلفی است که یکی از آنها می‌گوید:<br /> <br /> ليت شعري أين استقرت بك النوى &lt;sym&gt;...&lt;/sym&gt; بل أي أرض تقلك أو ثرى، أبرضوى أم بغيرها أم بذي طوى&lt;sym&gt;...&lt;/sym&gt; أم في اليمن بوادي شمروخ أم في الجزيرة الخضراء.<br /> <br /> ای کاش می‌دانستم کجا هستی... در کدام زمینی یا در کدام آسمان هستی؛ آیا در رضوی هستی یا در ذی‌طوی يا در جایی دیگر... یا در یمن در دره شمروخ یا در جزیرۀ سبز.&lt;ref&gt;''بحار الانوار''، ص۱۰۲ و ۱۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۷&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;آیا مهدی وقتی باز می‌گردد پیر است یا جوان؟&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> از مفضل روایت است که گفت: «از صادق پرسیدم: ای سرورم او در حالت پیری می‌آید یا وقتی ظهور می‌کند جوان است؟ صادق گفت: « سبحان الله! چه کسی می‌داند! او به هر صورتی که بخواهد ظهور می‌کند».&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ج۷، ص۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی دیگر آمده است: «او به صورت جوانی ۳۲ ساله ظهور خواهد کرد».&lt;ref&gt;''تاريخ ما بعد الظهور''، ص۳۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی دیگر آمده است: '''«''' او به صورت مردی ۵۱ ساله ظهور می‌کند».&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ص۳۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی دیگر آمده است: '''«''' او به صورت جوانی سی ساله ظهور خواهد کرد».&lt;ref&gt;''الغيبه''، الطوسي، ص۴۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۸&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;مدت فرمانروايی او چقدر است؟&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> محمد الصدر می‌گوید: در این مورد روایات زیادی آمده است، ولی مفهوم همه تا حد زیادی متناقض و متضاد است و به خاطر این بسیاری از مؤلفان دچار حیرت و سردرگمی شده‌اند.&lt;ref&gt;تاريخ ما بعد الظهور، ص ۴۳۳.&lt;/ref&gt; گفته‌اند: «قائم ما نوزده سال فرمانروايی خواهد کرد». در روایتی دیگر آمده است: «او هفت سال فرمانروایی می‌کند ولی خداوند چنان شب و روز را برای او طولانی مي‌کند که یک سال او به اندازه ده سال است. بنابراین سال‌های فرمانروايی او هفتاد سال از سال‌های شماست».&lt;ref&gt;''حواله گذشته''، ص۴۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی دیگر آمده است که قائم آل محمد ۳۰۹ سال فرمانروايی خواهد کرد؛ چنان که اهل کهف ۳۰۹ سال در غار ماندند.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۹&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;مدت غیبت او چقدر است؟&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> از علی بن ابی‌طالب روایت کرده‌اند که گفت: «مهدی در غیبت به سر می‌برد و باعث حیرت مردم می‌شود. بنابراین گروهی از مردم در مورد غیبت او گمراه می‌شوند و گروهی هدایت می‌شوند، وقتی از او پرسیدند که زمان حیرت چقدر است؟ گفت: «شش روز یا شش ماه یا شش سال است».&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۳۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از ابی‌عبدالله روایت است که گفت: «از کشته شدن نفس‌ زكیه تا ظهور امام قائم فقط پانزده شب طول می‌کشد»؛ یعنی در سال «۱۴۰» هجری مهدی ظهور می‌کند!<br /> <br /> محمد الصّدر در مورد این روایت می‌گوید: «روایت قابل اعتمادی است که مفید در ارشاد از ثعلبة بن میمون از شعیب حداد از صالح بن میتم الجمال روایت کرده است و همه این راویان مردانی بزرگ و مورد اعتماد هستند»'''.'''&lt;ref&gt;تاريخ ما بعد الظهور، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وقتی مهدی در تاریخ، که روایت گذشته تعیین می‌کند، ظهور نکرد، روایاتی دیگر از او ذکر کردند که گفت: «ای ثابت! خداوند ظهور مهدی را در سال هفتاد قرار داده بود؛ وقتی حسین کشته شد خداوند بر اهل زمین خشمگین شد و ظهور او را تا سال ۱۴۰ به تأخیر انداخت. بنابراین ما به شما گفتیم که او در سال ۱۴۰ قمري ظهور خواهد کرد و شما هم این خبر را پخش و شایعه کردید و پرده از راز برداشتید و بعد از آن خداوند وقت ظهور او را برای ما تعیین نکرد».&lt;ref&gt;کليني، ''اصول الکافي''، ج۱، ص۳۶۸؛ النعماني، ''الغيبة''، ص۱۹۷؛ الطوسي، ''الغيبة''، ص۲۶۳؛ ''بحار الانوار''، ج۵۲، ص۱۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس روایتی دیگر هست که همه روایت‌های گذشته را تکذیب مي‌کند و آن اینکه از ابی‌عبدالله جعفر الصادق روایت شده است که گفت: '''«'''آنان که وقت ظهور مهدی را تعیین کرده‌اند دروغ گفته‌اند. ما اهل بیت وقتی برای ظهور او مشخص نمی‌کنیم»&lt;ref&gt;''اصول الکافي''، ج۱، ص۳۶۸؛ ''الغيبة''، ص۱۹۸.&lt;/ref&gt; و «ما نه مدّت گذشته غیبت او را تعیین می‌کنیم و نه مدت غیبت او را در آینده تعیین می‌کنیم».&lt;ref&gt;الطوسي، ''الغيبة''، ص۲۶۲؛ ''بحار الانوار''، ج۵۲، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پاسخ سؤال اوّل در مورد نام مادر امام زمان:<br /> <br /> شیعه معتقد است امام زمان(ع) فرزند امام حسن عسکری(ع) است و در زمان حیات پدرش دیده به جهان گشوده و دوازدهمین امام و جانشین رسول خدا(ص) است و اطاعتش واجب است؛ حال اینکه در نام مادر ایشان یا سال تولّدشان اختلاف شده باشد، چه ضرری به این اعتقاد وارد می‌کند؟ تناقض وقتی است که شیعه در مورد یک مطلب دو اعتقاد داشته باشد که این دو اعتقاد همدیگر را نقض کنند، نه هنگامی که در کتب شیعه در مورد اصل یک مطلب روایات متواتر نقل شده باشد و تنها در جزئیّات این مطلب روایات متفاوتی نقل شده باشد.<br /> <br /> به بیان دیگر اینکه مادر حضرت مهدی(ع) همسر امام عسکری(ع) بوده و حضرت مهدی را به دنیا آورده به صورت متواتر در کتب حدیثی شیعه نقل شده است؛ ولی در اینکه اسم ایشان چه بوده روایات مختلفی نقل شده است؛ حال آیا به این دلیل که روایات در تعیین نام ایشان تعارض دارد می‌شود روایات متواتری که اصل وجود ایشان را ثابت می‌کند را رد کرد؟ انسان عاقل روایت متواتر، که اصل وجود ایشان را ثابت می‌کند، مي‌پذيرد و در تعیین اسم ایشان به روایات صحیح رجوع می‌کند و روایات ضعیف را کنار می‌زند.<br /> <br /> در اینکه نام ابوبکر چه بوده نیز روایات متعارض و متناقض زیادی در کتب اهل سنت وارد شده است. بعضی روایات آنها بیان می‌کند که نام او عتیق، و بعضی دیگر بیان می‌کند که نامش عبدالله بود. علمای اهل سنت بین این روایات این چنین جمع کرده‌اند که ابوبکر قبل از اسلام نامش عتیق بود، ولی وقتی مسلمان شد پیامبر نام او را به عبدالله تغییر داد؛ درحالی‌که چنین جمعی نیز با روایات دیگر در تعارض است؛ چون ابن سعد روایت کرده است: «از عایشه سؤال شد: چرا ابوبکر عتیق نامیده شده؟ گفت: چون رسول خدا(ص) به او نگاه کرد و فرمود: این شخص عتیق خداوند (آزاده شده خداوند) از آتش جهنم است».&lt;ref&gt;... عن عائشة: أنّها سئلت: لمّ سمّي أبوبكر عتيقا؟ فقالت: «نظر إليه رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم فقال: هذا عتيق اللّه من النّار». (ابن سعد، الطبقات الکبري، ج۳، ص۱۶۹ و ۱۷۰). اين حديث را طبري نيز در کتاب تاريخ خود ج۲، ص۶۱۵ نقل کرده است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این روایت عایشه به صراحت بیان می‌کند که رسول خدا(ص) ابوبکر را عتیق نامیده است؛ حال آنکه در روایت دیگر، که طبرانی از عایشه نقل کرده، چنین آمده است که نام ابوبکر عبدالله است و عتیق اسمی بوده که پدرش ابوقحافه برای او انتخاب کرده است. طبرانی چنین روایت کرده است:<br /> <br /> عبدالرّحمن بن قاسم از پدرش نقل کرد که گفت: «از عایشه پرسیدم نام ابوبکر چه بود»؟ گفت: «عبدالله». گفتم: «مردم می‌گویند نامش عتیق بوده»! عایشه گفت: «ابوقحافه سه پسر داشت که یکی را عتیق و دیگری را معیتق و سومی را معتق نامید».&lt;ref&gt;سألت عائشة رضي الله تعالي عنها عن اسم أبي‌بكر فقالت: عبداللّه، فقلت: إنّهم يقولون عتيق! فقالت: «إنّ أبا قحافة كان له ثلاثة، فسمّى واحدا عتيقا ومعيتقا ومعتقا». (طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱، ص۵۳؛ ر.ک: ابن‌عساکر، تاريخ مدينة دمشق، ج۳۰، ص۷ و ۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن عساکر نیز روایتی نقل کرده است که نشان می‌دهد عتیق نامی بوده که مادر ابوبکر برای او انتخاب کرده است نه رسول خدا(ص):<br /> <br /> موسی بن طلحه گفت: «از پدرم طلحة بن عبیدالله سؤال کردم و به او گفتم ای پدر، به چه علت ابوبکر عتیق نامیده شد»؟ گفت: «مادرش فرزندی برایش زنده نمی‌ماند. پس وقتی ابوبکر را به دنیا آورد او را نزد خانه کعبه برد و گفت: خداوندا این فرزند، عتیقِ تو (آزاده شده تو) از مرگ است؛ او را به من ببخش».&lt;ref&gt;سألت أبي طلحة بن عبيد اللّه قلت له: يا أبت لأيّ شئ سمّي أبو بكر عتيقا؟ قال: كانت أمّه لا يعيش لها ولد، فلمّا ولدته استقبلت به البيت وقالت: «اللّهم إنّ هذا عتيقك من الموت فهبه لي». (''تاريخ مدينة دمشق''، ج۳۰، ص۲۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در حالی که یکی از علمای آنها به نام المحبّ الطّبری درباره نام ابوبکر گفته است:<br /> <br /> اسم ابوبکر عبدالله بود و گفته شده: نامش عبد الکعبه بود و هنگامی که اسلام آورد پیامبر(ص) او را عبدالله نامید. این مطلب را اکثریّت نسب‌شناسان گفته‌اند و بیشتر محدثان گفته‌اند نامش عتیق بوده و در این مطلب اختلاف کرده‌اند. بعضی گفته‌اند: عتیق لقبی است که در اسلام لقب ابوبکر گردیده و این اوّلین لقبی است که در اسلام شناخته شد. این مطلب را محمّد بن حمدویه نیشابوری گفته است. ابن اسحاق و عدّه‌ای گفته‌اند: بلکه عتیق نامی است که پدر ابوبکر برای او انتخاب کرده و این مطلب را از عایشه روایت می‌کنند.&lt;ref&gt;«وكان اسمه عبداللّه، وقيل: عبد الكعبة، فلمّا أسلم سمّاه النّبي صلّي اللّه عليه وسلم عبد اللّه، قاله جمهور أهل النّسب، وأكثر المحدّثين ذكر اسمه عتيقاً واختلفوا في ذلك (محبّ الطّبري، ''الرّياض النّضرة في مناقب العشرة''، ج۱، ص۷۷)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه معلوم نشد که نام ابوبکر قبل از اسلام عتیق بوده یا اینکه پیامبر بعداً او را عتیق نامید یا اینکه نامش عبدالکعبه بوده و پیامبر بعداً عتیق نامیده یا اینکه نامش عتیق یا عبدالکعبه بوده و پیامبر بعداً او را عبدالله نامیده یا اینکه پیامبر نام او را تغییر نداده و قبلاً پدرش ابوقحافه یا مادرش نام او را عتیق گذاشته‌اند و بعداً نامش را به عبدالله تغییر داده است؛ همان‌طور که دخترش عایشه چنین گفت و تغییر نام عتیق به عبدالله را به پیامبر نسبت نداد.<br /> <br /> نتیجه آنکه با وجود چنین اختلافی بر سر اسم ابوبکر آیا کسی می‌تواند بگوید: به خاطر تناقضات و تعارضات اهل سنت در مورد اسم ابوبکر مشخص می‌شود که شخصی به نام ابوبکر وجود نداشته است؟!<br /> <br /> در مورد روز ولادت رسول خدا(ص) نیز اختلاف شده است. بيشتر علمای شیعه ولادت ایشان را هفدهم ربیع الأول ذکر کرده‌اند؛&lt;ref&gt;طبرسي، ''إعلام الوري بأعلام الهدي''، ص۵؛ شيخ طوسي، ''مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد''، ج۲، ص۸۲۰؛ قطب راوندي، ''الخرائج و الجرائح''، ج۲، ص۷۶۰؛ فتّال نيشابوري، ''روضة الواعظين و بصيرة المتّعظين''، ج۲، ص۳۵۱.&lt;/ref&gt; درحالی‌که بيشتر علمای اهل سنت ولادت ایشان را دوازدهم ربیع الأول دانسته‌اند.&lt;ref&gt;حاکم نيشابوري، مستدرک الصحيحين، ج۲، ص۶۰۳؛ بيهقي، شعب الإيمان، ج۲، ص۱۳۵؛ ابن حبّان، ''مشاهير علماء الأمصار''، ص۲۱؛ ابن عساکر، تاريخ مدينة دمشق ج۳، ص۷۰.&lt;/ref&gt; پس آیا مسیحیان می‌توانند بگویند به خاطر اختلاف مسلمانان در تعیین روز ولادت رسول خدا(ص) مشخّص می‌شود که شخصی به نام محمّد بن عبدالله وجود نداشته است؟<br /> <br /> پاسخ سؤال دوم در مورد اختلافات وارده در زمان به دنیا آمدن حضرت مهدی(ع) نیز مانند پاسخ سؤال قبلی است؛ همان‌طور که بیان کردیم در زمان ولادت رسول خدا(ع) نیز بین مسلمانان اختلاف است و این دلیل بر عدم وجود ایشان نمی‌شود؛ زيرا وجود ایشان با اخبار متواتر ثابت شده و اختلاف در روز ولادت ایشان، به خاطر گذشت چهارده قرن، طبیعی است.<br /> <br /> امّا پاسخ سؤال سوم که گفت حضرت در شکم مادرش بود یا در پهلوی مادرش و همچنین پاسخ سؤال چهارم که گفت حضرت چگونه به دنیا آمد، از رحم مادرش یا از ران مادرش، پيش‌تر در پاسخ پرسش سی و نهم بیان کردیم؛ به آن رجوع کنید.<br /> <br /> در پاسخ سؤال پنجم که گفت چگونه پرورش یافت و بزرگ شد و در این مورد روایاتی از کتب شیعه نقل کرد، می‌گوییم: در مورد رسول خدا(ص) و حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و دوازده امام معصوم(ع) در بعضی احادیث وارد شده که رشد آنها بیشتر از بقیه مردم بوده و در طول یک هفته به اندازه یک ماه و در طول یک ماه به اندازه یک سال رشد می‌کرده‌اند؛ البته اشکالی به این مطلب وارد نیست؛ چراکه این سخن از امامان معصوم(ع) وارد شده و چون عصمت ائمّه نزد شیعه ثابت است پس سخن آنان نیز صحیح است. مخالفان شیعه ابتدا باید در مورد عصمت ائمه بحث کنند نه اینکه به بعضی سخنان آنان اشکال بگیرند؛ چون اگر عصمت آنان ثابت شد سخنشان نیز صحیح است.<br /> <br /> امّا سؤال ششم که گفت: حضرت کجا اقامت می‌کند و به خیال خود روایات متناقض از کتب شیعه نقل کرد، پاسخش این است که حضرت در مکان خاصّی اقامت نمی‌کند و به هر کجا که بخواهد قدم می‌گذارد و هیچ کدام از علمای شیعه نگفته‌اند که حضرت در یکی از این مکان‌هایی که پرسشگر ذکر نمود اقامت می‌کند. عبارتی هم که پرسشگر نقل کرد در دعای ندبه وارد شده که قسمت آخر یعنی «'''ام بوادی الیمن بوادی شمروخ أم في الجزيرة الخضراء'''» در آن وجود ندارد. عبارت دعای ندبه در صدد بیان این مطلب نیست که حضرت کجا اقامت می‌کند؛ بلکه در حال مناجات است و قصد دارد احساس دلتنگی نسبت به حضرت را بیان کند که دوست دارد بداند حضرت کجاست که او نیز به حضرت بپیوندد؛ به همین دلیل می‌گوید: ای کاش می‌دانستم کجایی! آیا در رضوی یا ذی‌طوی هستی؟<br /> <br /> امّا سؤال هفتم و هشتم و نهم که گفت: امام زمان وقتی ظهور می‌کند پیر است یا جوان و مدّت فرمانروایی و مدّت غیبت حضرت چقدر است، پاسخش همان است که در پاسخ سؤال اوّل و دوم از این پرسش بیان کردیم که در مورد نام مادر حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; و زمان ولادت ایشان بود. در واقع اصل وجود حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; و اینکه ایشان فرزند امام حسن عسکری(ع) است با روایات متواتر ثابت شده و اختلاف روایات در مورد اینکه ایشان هنگام ظهور به هیئت انسان سی ساله یا پنجاه ساله یا غیره ظهور می‌کند و مدّت فرمانروایی و غیبت ایشان چقدر است، اصل وجود ایشان را زیر سؤال نمی‌برد؛ همان‌طور که اختلاف در مورد تاریخ ولادت رسول خدا و نام ابوبکر بن ابی‌قحافه اصل وجود داشتن رسول اکرم(ص) يا ابوبکر را زیر سؤال نمی‌برد؛ بلکه انسان عاقل در موضوعات جزئی، که روایات متواتر وجود ندارد، به روایات صحیح ایمان می‌آورد و روایات ضعیف را کنار می‌گذارد.<br /> <br /> == ۸۸. جواز تقيه در قرآن و روايات ==<br /> <br /> == پرسش ۸۸ ==<br /> <br /> شيعيان از علی روایت می‌کنند که او درحالی‌که غمگین بود نزد یارانش آمد &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; گفت(ع) «چگونه رفتار می‌کنید وقتی در زمانه‌ای به‌سر برید که حدود در آن اجرا نمی‌شود و مال مردم بناحق خورده می‌شود و با دوستان خدا دشمنی می‌شود و با دشمنان خدا دوستی می‌شود؟ گفتند ای امیرالمؤمنین! اگر آن زمان را دریافتيم چه کنیم؟ گفت: همانند یاران عیسی باشید که با ارّه‌ها ارّه شدند و به دار آویخته شدند. مردن در عبادت خداوند بهتر از زندگی با گناه و نافرمانی است».&lt;ref&gt;''نهج السعادة''، ج۲، ص۶۳۹.&lt;/ref&gt;سؤال این است که چگونه این فرمان امام علی با تقیه شیعیان جور در می‌آید؟&lt;sym&gt;!&lt;/sym&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> تقیه و جواز آن حدّاقل در دو آیه از قرآن بیان شده&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۲۷ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; و همچنین در مورد آن روایات متواتر از رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) وارد شده است.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۸۳ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; اگر روایتي خلاف آن را بیان کند، خلاف قرآن و روايات متواتر ائمه معصومین(ع) است. بنابراین آن را کنار می‌گذاریم و به آن عمل نمی‌کنیم؛ چون توان مقابله با نص صریح قرآن و روایات متواتر را ندارد؛ روایتی که پرسشگر ذکر کرد نیز در منابع حدیثی معتبر شیعه وارد نشده است.<br /> <br /> == ۸۹. چرايي هجرت ابوبکر با پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۸۹ ==<br /> <br /> چه چیز ابوبکر را مجبور کرده بود تا در سفر هجرت همراه پیامبر(ص) باشد؟! اگر چنان که شيعيان می‌گویند او منافق بود پس چرا از پیش قومش، که کافر بودند، فرار می‌کند و حال آنکه کافران در مکه صاحب قدرت و فرمانروايی بودند. اگر او به خاطر منفعت دنیوی اقدام به هجرت کرده بود پس بگويید زمانی که پیامبر تنها و آواره بود همراهی او چه منفعتی داشت؟! به اضافه اینکه کافران در صدد کشتن پیامبر بودند و ممكن بود كه او هم كشته شود، و كافران او را تصديق نكنند كه او هم مانند آنها كافر است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> طبق نظر شيعه و احاديثي که شيعه روايت کرده ايمان آوردن ابوبکر و همچنين&lt;br /&gt;<br /> عمر و همراهي نمودن پيامبر به اين دليل بوده که آن دو با عالمان يهود در ارتباط&lt;br /&gt;<br /> بودند و از آنان شنيده بودند که پيامبر پيروز خواهد شد و حکومت عظيمي بر پا&lt;br /&gt;<br /> خواهد کرد، حال ابتدا حديث شيعه در اين زمينه را بيان مي‌کنيم و سپس به&lt;br /&gt;<br /> ذکر احاديث اهل سنت مي‌پردازيم که ارتباط ابوبکر و عمر با يهوديان را تأييد مي‌کند&lt;br /&gt;<br /> و بيان مي‌کند که آنها مسائل خود را از يهود مي‌پرسيدند و از اخبار آينده از آنان سؤال مي‌کردند.<br /> <br /> سعد بن عبدالله أشعری قمی با یکی از علمای اهل سنت مناظره کرد. عالم سنی از او پرسیده بود که ابوبکر و عمر از روی اطاعت اسلام آوردند یا از روی اکراه و اجبار؟ سعد بن عبدالله در جواب درماند؛ چراکه اگر می‌گفت از روی اطاعت اسلام آوردند علیه اعتقاد خویش صحبت کرده بود و اگر می‌گفت از روی اجبار و اکراه اسلام آوردند خلاف واقعیّت بود؛ چون وقتی ابوبکر و عمر اسلام آوردند، اسلام قدرتی نداشت که آنها مجبور به اسلام آوردن شده باشند. سعد بن عبدالله برای به دست آوردن جواب این سؤال به سامرّا نزد حضرت امام حسن عسکری(ع) رفت و در آنجا با فرزند ایشان، حضرت حجّة بن الحسن(ع)، دیدار کرد و سؤال خود را از ایشان پرسید. شیخ صدوق این حدیث را در کتاب کمال الدّین نقل کرده و از آنجا که این حدیث بسیار طولانی است تنها پاسخ حضرت مهدی(ع) به سؤال مذکور را ذکر می‌کنیم:<br /> <br /> ... چرا به او نگفتی که آن دو به خاطر طمع اسلام آوردند! چون آن دو با یهودیان نشست و برخاست داشتند و از یهودیان در مورد آن اخباری که آنها در تورات و در سایر کتب گذشته می‌یافتند، خبر می‌گرفتند؛ همان کتاب‌هايي که فتنه‌های زمان‌های مختلف، از جمله داستان حضرت محمد(ص) و عاقبت امر ایشان، را بیان می‌کرد. یهودیان می‌گفتند: «محمّد بر عرب مسلّط خواهد شد، همان‌طور که بختنصر بر بنی‌اسرائیل مسلّط شد و او به ناچار بر عرب پیروز خواهد شد؛ همان‌طور که بختنصر بر بنی‌اسرائیل پیروز شد. ولی محمد در ادّعایش که می‌گوید پیامبر است دروغگوست. ابوبکر و عمر نزد پیامبر آمدند و ایشان را بر شهادت به اینکه خدایی جز الله نیست کمک کردند، به طمع اینکه هر زمان امر پیامبر پایدار و مستقرّ شد. هرکدام از طرف پیامبر حکومت شهری را به دست گیرند. ولی وقتی از خواسته خود ناامید شدند، به چهره خود نقاب زدند و با گروهی از منافقان که مثل خودشان بودند، بر گردنه کوه بالا رفتند تا پیامبر را بکشند؛ ولی خداوند مکر آنها را دفع کرد و آنها را با غیظشان ردّ نمود و خیری ندیدند؛ مثل طلحه و زبیر که نزد علی بن ابی‌طالب(ع) آمدند به طمع اینکه هرکدام از طرف ایشان حاکم و والی شهری شوند. ولی وقتی از این خواسته خود ناامید شدند، بیعت خود را با ایشان شکستند و بر ایشان خروج کردند. خداوند نیز هر یک از آن دو را مثل دیگر بیعت شکننان، که شبیه آن دو بودند، نابود کرد.&lt;ref&gt;.… لِمَ لَم تقل له بل أسلما طمعاً! و ذلك بأنّهما كانا يجالسان اليهود و يستخبرانهم عما كانوا يجدون في التوراة و في سائر الكتب المتقدمة الناطقة بالملاحم من حال إلي حال من قصة محمد(ص) و من عواقب أمره... (شيخ صدوق، ''کمال الدّين و تمام النّعمة''، ج۲، ص۴۶۳).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکته قابل توجّه آن است که در مورد رابطه داشتن آن دو با یهودیان و اینکه آن دو دینِ خود را از کاهنان یهودی و راهبان مسیحی می‌گرفتند روایاتی در کتب اهل سنت وارد شده است. واحدی نیشابوری روایت کرده است:<br /> <br /> این گفتار خداوند: تا اینکه وقتی به رشد کامل خود و به چهل سالگی رسید&lt;ref&gt;احقاف: ۱۵.&lt;/ref&gt; تا آخر آیه، ابن عباس در روایتی که عطا از او نقل کرده گفت: این آیه در مورد ابوبکر نازل شده است؛ چراکه ابوبکر در سنّ هجده سالگی همراه رسول خدا، که بیست ساله بود، در سفر تجاری که به شام می‌رفتند همراه بود. پس در جایی توقف کردند که در آن درخت سدری بود. رسول خدا(ص) زیر سایه آن درخت نشست و ابوبکر نیز نزد راهبی که آنجا بود رفت تا در مورد دین از او سؤال کند. راهب به ابوبکر گفت: «آن شخصی که زیر سایه درخت سدر نشسته کیست؟ ابوبکر گفت: او محمّد بن عبدالله بن عبدالمطّلب است». راهب گفت: «او به خدا پیامبر است. بعد از عیسی بن مریم هیچ کس زیر سایه آن درخت ننشسته مگر محمّد پیامبر خدا. پس در قلب ابوبکر یقین و تصدیق واقع شد ...».&lt;ref&gt;قوله تعالي: ('''حَتَّى إذَا بَلَغَ أشُدَّهُ وَبَلَغَ أربَعِينَ سَنَةً''') الآية. قال ابن عبّاس في رواية عطاء: أنزلت في أبي‌بكر الصّدّيق، وذلك أنّه صحب رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم وهو ابن ثمان عشرة سنة... (واحدي نيسابوري، ''أسباب نزول الآيات''، ص۲۵۴ و ۲۵۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را در کتب خود نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;محبّ الطّبري، ''الرّياض النضرة في مناقب العشرة''، ج۱، ص۸۷؛ ابن الجوزي، ''زاد المسير في علم التفسير''، ج۷، ص۱۳۶ و ۱۳۷؛ قرطبي، ''تفسير القرطبي''، ج۱۶، ص۱۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این حدیث به خوبی بیان می‌کند که ابوبکر با اینکه در هیچ حدیثی وارد نشده که پيش از اسلام مسیحی بوده باشد با این حال چگونه به راهبان مسیحی ایمان داشته و دینِ خود را از آنها می‌پرسیده است؛ این عبارت به طوری وخیم است که بعضی از عالمان اهل سنت در نقل این حدیث به جای عبارت(ع) «ابوبکر نزد راهبی که آنجا بود رفت تا در مورد دین از او سؤال کند» چنین نقل کرده‌اند که: «نزد آن راهب رفت تا در مورد چیزی از او سؤال کند».<br /> <br /> همچنین در روایات اهل سنت حدیث دیگری وارد شده که اشاره به این مطلب دارد که راهبی به ابوبکر خبر می‌دهد که او بهره‌ای از خلافتِ پیامبر موعود خواهد برد! در حدیث آمده است:<br /> <br /> ابوبکر وقتی در زمان جاهلیّت تاجر بود، علت مسلمان شدنش این بود که در شام روزی خواب دید که خورشید و ماه از آسمان بر دامنش افتادند و سپس آنها را با دستش گرفت و به سینه چسباند و عبای خود را روی آنها کشید. از خواب بیدار شد و نزد راهبی رفت تا در مورد خوابش از او سؤال کند. نزد راهب حاضر شد و از خوابش پرسید و از راهب خواست که خوابش را تعبیر کند. راهب گفت: «تو از کجا هستی»؟ ابوبکر گفت: «از مکّه». راهب گفت: «از کدام قبیله»؟ گفت: «از بنی‌تیم». راهب گفت: «شغلت چیست»؟ گفت: «تجارت». راهب به ابوبکر گفت: «در زمان تو مردی خروج می‌کند که به او محمد امین گویند؛ او از قبیله بنی‌هاشم است و پیامبر آخرالزّمان است و تو از او تبعیت می‌کنی و داخل دینش می‌شوی و بعد از او وزیر و جانشینش می‌شوی و من صفت او را در تورات و زبور یافته‌ام».&lt;ref&gt;إنّ أبابکر لمّا کان تاجرا في زمن الجاهليّة کان سبب إسلامه أنّه رأي يوما في منامه و هو بالشّام أنّ الشّمس و القمر نزلا في حجره، ثمّ أخذهما بيده و ضمّهما إلي صدره و أسبل عليهما ردائه... . (إبراهيم العبيدي المالکي، ''عمدة التّحقيق في بشائر آل الصديق''، ص۲۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این حدیث به صراحت بیان می‌کند که ابوبکر با راهبان مسیحی در رابطه بود و تعبیر خواب و مسائل خود را از آنان می‌پرسید و راهب به او خبر داد که تو وزیر و خلیفه بعد از حضرت محمّد(ص) خواهی شد.<br /> <br /> همچنین در کتاب‌هاي اهل سنت احادیثی وجود دارد که نشان می‌دهد عمر بن الخطاب با یهودیان در ارتباط بود و با آنها رابطه خوبی داشت و دین خود را از آنها فرا می‌گرفت و علاقه زیادی به خواندن تورات و نسخه‌برداری از آن داشت که به نمونه‌ای از این روایات اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> احمد بن حنبل روایت کرده است:<br /> <br /> جابر بن عبدالله گفت: عمر بن الخطاب کتابی که از یکی از اهل کتاب گرفته بود را نزد پیامبر(ص) آورد. پیامبر(ص) آن را خواند و خشمگین شد و فرمود: «ای پسر خطّاب آیا در دین خود سرگردان شدی؟ قسم به کسی که جانم به دست اوست من دین را برای شما به صورت سفید و پاک آورده‌ام (که تحریف نشده و غلط در آن نیست). از اهل کتاب سؤالی نپرسید که شاید حقیقت را به شما خبر دهند و شما آن را تکذیب کنید و شاید به باطل پاسخ شما را بدهند و آن را تصدیق کنید. قسم به کسی که جانم در دست اوست اگر موسی(ع) نیز زنده بود چاره‌ای نداشت مگر اینکه از من تبعیت کند».&lt;ref&gt;«حدّثنا عبداللّه، حدّثني أبي، حدّثنا سريج بن النّعمان قال: حدّثنا هشيم، أنا مجالد، عن الشّعبي، عن جابر بن عبد اللّه: أنّ عمر بن الخطّاب أتي النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم بكتاب أصابه من بعض أهل الكتب، فقرأه النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم فغضب فقال: أمتهوّكون فيها يا ابن الخطّاب؟ والّذي نفسي بيده لقد جئتكم بها بيضاء نقية لا تسألوهم عن شئ فيخبروكم بحقّ فتكذبوا به أو بباطل فتصدقوا به، والذي نفسي بيده لو أنّ موسي صلّي اللّه عليه وسلّم كان حيّا ما وسعه إلّا أن يتّبعني». (أحمد بن حنبل، ''مسند،'' ج۳، ص۳۸۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را با الفاظ مختلف و به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;بيهقي، ''شعب الإيمان''، ج۴، ص۳۰۷؛ ابن ابي‌شيبة الکوفي، ''المصنّف''، ج۶، ص۲۲۸؛ ابن عبدالبرّ، ''جامع بيان العلم و فضله''، ج۲، ص۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لکن ابن ابی‌شیبه کوفي این حدیث را چنین نقل کرده که عمر بن الخطاب کتابی که از اهل کتاب گرفته بود را نزد پیامبر(ص) آورد و گفت:&lt;ref&gt;«يا رسول اللّه إنّي أصبت &lt;u&gt;كتابا حسنا&lt;/u&gt; من بعض أهل الكتاب». (ابن ابي‌شيبة الکوفي، ''المصنّف''، ج۶، ص۲۲۸).&lt;/ref&gt; «ای رسول خدا من کتاب خوبی از یکی از اهل کتاب گرفته‌ام» و پیامبر خشمگین شد و در پاسخ او همان سخنی را فرمود که در حدیث احمد بن حنبل آمده بود.<br /> <br /> سندی که ابن ابی‌شیبه کوفی برای این حدیث ذکر کرده همان سند احمد بن حنبل است که این مسئله نشان می‌دهد احمد بن حنبل یا مشایخ او، که حدیث را از آنان گرفته است، چگونه در این حدیث دست برده و عبارت '''«کتاب خوبی»''' را حذف کرده‌اند تا شدّت علاقه عمر بن الخطاب به کتب یهودیان را کتمان کنند.<br /> <br /> ابن عبدالبر نیز حدیث مذکور را از طریق مشایخ خود به نقل از هشام از مجالد از شعبی از جابر بن عبدالله نقل کرده است که در حدیث او نیز عبارت '''«کتاب خوبی»''' آمده است.&lt;ref&gt;ابن عبدالبرّ، ''جامع بيان العلم و فضله''، ج۲، ص۴۲.&lt;/ref&gt; سیوطی نیز چنین روایت کرده است:<br /> <br /> ابن الضریس از حسن نقل کرده است که گفت: «عمر بن الخطاب گفت: ای رسول خدا، اهل کتاب احادیثی برای ما نقل می‌کنند که دل‌های ما را فرا گرفته به حدّی که می‌خواهیم این احادیث را بنویسیم»! پیامبر فرمود: «ای پسر خطاب آیا شما نیز سرگردان شدید همان‌طور که یهود و نصارا سرگردان شدند؟ قسم به کسی که جان محمّد به دست اوست، من دین را برای شما به صورت سفید و پاک آورده‌ام و به من سخنان جامع عطا شده و حدیث برای من مختصر شده است».&lt;ref&gt;«وأخرج ابن الضّريس عن الحسن: أنّ عمر بن الخطّاب قال: يا رسول اللّه إنّ أهل الكتاب يحدّثونّا بأحاديث قد أخذت بقلوبنا وقد هممنا أن نكتبها! فقال: يا ابن الخطّاب أمتهوّكون أنتم كما تهوّكت اليهود والنّصاري؟ أما والّذي نفس محمّد بيده لقد جئتكم بها بيضاء نقية ولكنّي أعطيت جوامع الكلم واختصر لي الحديث اختصارا». (جلال الدين سيوطي، ''الدر المنثور في التفسير بالمأثور''، ج۵، ص۱۴۸ و ۱۴۹).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این حدیث مانند احادیث قبلی به وضوح نشان می‌دهد که عمر بن الخطاب چگونه با یهودیان در ارتباط بوده و عشق به تورات و کتب یهودیان قلب او را فرا گرفته، به حدّی که می‌خواهد احادیث آنان را بنویسد که با خشم پیامبر روبه رو می‌شود.<br /> <br /> شدّت علاقه عمر به یهودیان و خدمت او به آنان به جایی منتهی شد که اوّلین کسانی که عمر را فاروق (جدا کننده حق از باطل) نامیدند یهودیان بودند؛ درحالی‌که پیامبر هیچ‌گاه چنین لقبی برای عمر بن الخطاب به کار نبرد:<br /> <br /> ابن سعد در این باره روایت کرده است:<br /> <br /> ابن شهاب گفت: «به ما خبر رسیده که اهل کتاب اوّلین کسانی بودند که به عمر فاروق گفتند و مسلمانان نیز این لقب را از گفتار اهل کتاب یاد گرفتند و به ما خبر نرسیده که رسول خدا(ص) چنین لقبی به عمر داده باشد...».&lt;ref&gt;... قال بن شهاب: بلغنا أنّ أهل الكتاب كانوا أوّل من قال لعمر: الفاروق، وكان المسلمون يأثرون ذلك من قولهم، ولم يبلغنا أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم ذكر من ذلك شيئاً ... . (ابن سعد، ''الطّبقات الکبري''، ج۳، ص۲۷۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن شبّة النّميري، ''تاريخ المدينة''، ج۲، ص۶۶۲؛ ''تاريخ الطبري''، ج۳، ص۲۶۷؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱۰، ص۲۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه براي هر مسلمان با انصافي اين احتمال به وجود خواهد آمد که شايد ايمان آوردن آن دو و همراهي کردن پيامبر به خاطر اهداف باطني بود، که به وسيله شنيدن اخبار يهود و مسيح در دل آنها ايجاد شده است.<br /> <br /> == ۹۰. ويژگي‌هاي صحابه در قرآن ==<br /> <br /> == پرسش ۹۰ ==<br /> <br /> خداوند در چندین جا در قرآن کریم اصحاب را ستوده است؛ او تعالی می‌فرماید:<br /> <br /> &lt;sym&gt;ـ&lt;/sym&gt; (وَ رَحْمَتىِ وَسِعَتْ كلَّ‏ شىءٍ فَسَأكْتُبُهُ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَوةَ وَ الَّذِينَ&lt;br /&gt;<br /> هُم بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبيَّ الْأُمِّىَّ الَّذِى يجَدُونَهُ مَكْتُوبًا&lt;br /&gt;<br /> عِندَهُمْ فىِ التَّوْرَاةِ وَ الْانجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنهآهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلَالَ الَّتىِ كاَنَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ ءَامَنُواْ بِهِ وَ عَزَّرُوه وَ نَصَـرُوه وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئكَ هُمُ الْمُفْلِحُون‏).&lt;ref&gt;أعراف: ۱۵۶ و ۱۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و رحمتم همه چيز را فراگرفته و آن را براى آنها كه تقوا پيشه كنند و زكات را بپردازند و آنها كه به آيات ما ايمان مى‏آورند، مقرر خواهم داشت! همان‌ها كه از فرستاده [خدا]، پيامبر امى، پيروى مى‏كنند؛ پيامبرى كه صفاتش را در تورات و انجيلى كه نزدشان است مى‏يابند؛ آنها را به معروف دستور مى‏دهد و از منكر باز مي‌دارد؛ اشياي پاكيزه را براى آنها حلال مى‏شمرد و ناپاكي‌ها را تحريم مى‌كند و بارهاى سنگين و زنجيرهايى را كه بر آنها بود، [از دوش و گردنشان] بر مى‏دارد. پس كسانى كه به او ايمان آوردند و حمايت و ياري‌اش كردند و از نورى كه با او نازل شده پيروى نمودند، آنان رستگارانند‌.<br /> <br /> ـ (الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لله وَ الرَّسُولِ مِن بَعْدِ مَا أَصَابهَمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنهْمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَ قَالُواْ حَسْبُنَا الله وَ نِعْمَ الْوَكِيل).&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۷۲ و ۱۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آنها که دعوت خدا و پیامبر(ص) را پس از آن همه جراحاتی که به ایشان رسید اجابت کردند؛ [و هنوز زخم‌های میدان احد التیام نیافته بود که به سوی میدان حمراء الاسد حرکت نمودند]. برای کسانی از آنها که نیکی کردند و تقوا پیش گرفتند پاداش بزرگی است؛ اینها کسانی بودند که [بعضی از] مردم به آنان گفتند: مردم (لشکر دشمن) برای [حمله به] شما اجتماع کرده‌اند؛ از آنها بترسید! اما این سخن بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا ما را کافی است و او بهترین حامی ماست.<br /> <br /> ـ (وَ إِن يُرِيدُواْ أَن يخَدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ الله هُوَ الَّذِى أَيَّدَكَ بِنَصْرِه وَ بِالْمُؤْمِنِينَ &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; وَ أَلَّفَ بَينَ قُلُوبهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فىِ الْأَرْضِ جَمِيعًا مَّا أَلَّفْتَ بَين قُلُوبِهِمْ وَ لَكِنَّ الله أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيم).&lt;ref&gt;انفال: ۶۲ و ۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ (يا أيُّهَا النَّبي حَسْبُكَ الله وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِين).&lt;ref&gt;انفال: ۶۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ای پیامبر، خداوند برای حمایت و مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند، کافی است.‌<br /> <br /> ـ (كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِالله).&lt;ref&gt;آل عمران: ۱۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ (مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ الله وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلىَ الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهمْ تَراهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ الله وَ رِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فىِ التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فىِ الانجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأه فَآزَرَه فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى‏ عَلىَ‏ سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ الله الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنهُم مَغْفِرَةً وَ أَجْرًا عَظِيماً).&lt;ref&gt;فتح: ۲۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> محمد(ص) فرستاده خداست و كسانى كه با او هستند در برابر كفار سرسخت و شديد، و ميان خود مهربانند؛ پيوسته آنها را در حال ركوع و سجود مى‏بينى درحالى‌كه همواره فضل خدا و رضاى او را مى‏طلبند [تا آنان را به بهشت وارد کند]؛ نشانه [اطاعت] آنها [از خداوند] در صورتشان از اثر سجده [و عبادت] نمايان است (مراد اين‌ است‌ كه‌ اثر عبادت‌ و صلاح‌ و اخلاص‌ برای ‌خداوند متعال‌، بر چهره‌ مؤمن‌ آشكار مي‌شود) اين توصيف آنان در تورات و توصيف آنان در انجيل است؛ همانند زراعتى كه جوانه‏هاى خود را خارج ساخته، سپس به تقويت آن پرداخته تا محكم شده و بر پاى خود ايستاده است و به‌قدرى نمو و رشد كرده كه زارعان را به شگفتى وامى‏دارد؛ اين براى آن است كه كافران را به خشم آورد (يعني حق‌ تعالی‌ مسلمانان‌ را بسيار نيرومند می‌گرداند تا مايه‌ خشم‌ و غيظ كافران‌ گردند، ولى) كسانى از آنها را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته‏ انجام داده‏اند، خداوند وعده آمرزش و اجر عظيمى [كه بهشت است] داده است.‌<br /> <br /> البته‌ اين‌ مثل‌ شامل‌ صحابه‌ رسول‌ الله(ص) و همه‌ كسانی‌ از افواج ‌ايمان‌ و لشكريان‌ اسلام‌ در گذار عصرها و نسل‌ها مي‌شود كه‌ نقش‌ قدمشان‌ را دنبال،‌ و بر راه‌ و روش‌ ايشان‌ رهرو باشند.<br /> <br /> آیات زیاد دیگری هست که خداوند در آن اصحاب را می‌ستاید و شیعیان می‌گویند اصحاب در دوران حیات پیامبر(ص) مؤمن بوده‌اند، اما بعد از وفات او مرتد شده‌‌اند، عجیب است! چگونه همه اصحاب بعد از وفات پیامبر(ص) به اتفاق مرتد شدند؟! چرا آنها باید از دین برگردند و مرتد شوند؟! مگر آنکه شما شیعیان بگویید که آنها با خلیفه کردن ابوبکر مرتد شدند؛ پس ما به شما می‌گوییم: چرا اصحاب به اتفاق همه با ابوبکر بیعت کردند؟ آیا از ابوبکر می‌ترسیدند؟ آیا ابوبکر دارای قدرت بود و از آنها به زور بیعت گرفت؟ ابوبکر از قبیله بنی‌تیم قریش بود که افراد این قبیله از افراد دیگر قبیله‌های قریش کمتر بودند و از میان قبایل قریش بنی‌هاشم و بنی‌عبدالدار و بنی‌مخزوم افرادشان بیشتر و مهم‌تر بودند. پس وقتی ابوبکر توانایی نداشت که به زور از اصحاب بیعت بگیرد، چرا اصحاب به خاطر ابوبکر جهاد و ایمان و یاری کردن و پیشگام بودنشان در اسلام را فدا می‌کنند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> هیچ یک از آیاتی که پرسشگر در سؤال بيان کرد بر خوب بودن جمیع اصحاب رسول خدا(ص) دلالت ندارد و خداوند متعال تمام اصحاب رسول خدا(ص) را در قرآن نستوده است.<br /> <br /> پاسخ آیه اوّل:<br /> <br /> در این آیه خداوند آن عدّه از اصحاب را ستوده است که از پیامبر(ص) تبعیّت کنند و سپس در آخر آیه نیز بر این مطلب تأکید کرده، می‌فرماید: «'''کسانی که به او ایمان آوردند و حمایت و یاری‌اش کردند و از نوری که با او نازل شده پیروی کردند رستگارند'''». بنابراین این آیه شامل تمام اصحاب رسول خدا(ص) نمی‌شود در آیه آمده آن‌هایی که از نوری که همراه پیامبر نازل شده تبعیت کردند؛ اگر منظور از این نور قرآن باشد، آن عدّه از اصحاب که از قرآن تبعیت نکردند را شامل نمی‌شود و اگر منظور از نوری که همراه پیامبر نازل شده، همان‌طور که در احادیث شیعه وارد شده، امیرالمؤمنین(ع) باشد،&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۱۹۴؛ العيّاشي، ''تفسير''، ج۲، ص۳۱؛ القمّي، ''تفسير''، ج۱، ص۲۴۲.&lt;/ref&gt; هرکس از امیرالمؤمنین(ع) تبعیّت نکند رستگار نیست.<br /> <br /> به علاوه قرآن دارای عام و خاص و مطلق و مقیّد و محکم و متشابه است. گاه خداوند حکمی عام در آیه‌ای نازل می‌کند ولی در آیه‌ای دیگر آن را تخصیص می‌زند. بنابراين برای حکم کردن به اینکه خداوند تمام اصحاب رسول خدا(ص) را مدح کرده باید آیات دیگر قرآن را نیز ديد. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ مِمَّن حَولَکُم مِنَ الأعرابِ مُنافِقُونَ وَ مِن أهلِ المَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَينِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى‏ عَذابٍ عَظيمٍ)<br /> <br /> بعضی از اعرابی که پیرامون شما هستند منافقند و همچنین بعضی از اهل مدینه سخت به نفاق پای‌بندند تو آنها را نمی‌شناسی، ولی ما آنها را می‌شناسیم؛ به زودی آنها را دو بار عذاب خواهیم کرد و سپس به عذابی بزرگ بازگردانده می‌شوند.&lt;ref&gt;توبه: ۱۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراين روشن می‌شود خداوند در آیاتی که اصحاب را ستوده تنها مؤمنان آنها مراد بوده است نه اینکه جمیع آنان را ستوده باشد و این پاسخِ دیگر آیاتی که به آن استدلال کرده نیز هست.<br /> <br /> پاسخ آیه دوم:<br /> <br /> خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: «کسانی که بعد از آنکه مجروح شدند فرمان خدا و رسول را اجابت کردند برای کسانی از آنها که نیکی کردند و تقوا پیشه نمودند پاداش بزرگی است»، در این آیه تصریح شده که تنها کسانی از اصحاب اجر دارند که نیکوکاری نمودند و تقوا پیشه کردند. بنابراین آیه شامل اصحابی که تقوا نداشتند و از خداوند نترسیدند و با دستورات رسول خدا(ص) مخالفت کردند نمی‌شود.<br /> <br /> پاسخ آیه سوم:<br /> <br /> خداوند متعال در این آیه به هیچ وجه نفرموده که جمیع اصحاب رسول خدا(ص) نیکوکار هستند، بلکه فرموده: «'''ای پیامبر، خداوند تو را با یاری خودش و مؤمنان یاری نمود».''' شیعه نیز معتقد است که خداوند به وسیله مؤمنان پیامبر را یاری کرده ولی آیا می‌توان گفت خداوند رسول خدا(ص) را با کسانی یاری کرد که با فرامین ایشان مخالفت می‌کردند و در جنگ فرار می‌کردند؟!<br /> <br /> پاسخ آیه چهارم:<br /> <br /> پاسخ این آیه نیز کاملاً مانند آیه قبلی است؛ چراکه خداوند در این آیه می‌فرماید: «'''آن مؤمنانی که از پیامبر تبعیت کردند»''' و طبق بیانی که در پاسخ آیات قبل گذشت جمیع اصحاب مؤمن نبودند که شامل این آیه شوند.<br /> <br /> پاسخ آیه پنجم:<br /> <br /> خداوند متعال می‌فرماید: «شما بهترین امت بودید که برای مردم ظاهر شد؛ امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خداوند ایمان دارید».‌<br /> <br /> این آیه دلالت ندارد که جمیع اصحاب رسول خدا(ص) خوب بودند؛ چون خداوند در همین آیه صفات بهترین امت را بیان می‌کند که آنها امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و به خدا ایمان دارند؛ درحالی‌که برخی از صحابه به تصريح آيه قرآن، منافق بودند و با فرامین رسول خدا(ص) مخالف بودند.<br /> <br /> پاسخ آیه ششم:<br /> <br /> خداوند در این آیه برای یاران پیامبر نشانه‌ها و صفاتی بیان کرده، از جمله: «نسبت به کفار شدید و سخت‌گیر و نسبت به مؤمنان مهربان و دلسوز هستند، دائم در حال رکوع و سجده برای خداوند هستند، به دنبال فضیلت و رضوان خداوند می‌باشند، در صورت آنها اثر سجده وجود دارد». بنابراین آیه تنها شامل آن اصحاب رسول خدا(ص) می‌شود که نشانه‌های مذکور را داشته باشند.<br /> <br /> در کتب اهل سنت احادیث بسیاری وارد شده که نشان می‌دهد عمر بن الخطاب در برخورد با مسلمانان نه تنها مهربان و رحیم نبود، بلکه به شدّت تندخو بود و با شلّاق آنها را مجروح مي‌کرد!<br /> <br /> ابن ابی‌شیبه کوفی و بلاذری روایت کرده‌اند:<br /> <br /> زبید بن حارث گفت: هنگامی که ابابکر محتضر شد به دنبال عمر فرستاد تا او را جانشین خود کند. مردم گفتند: خشن و بداخلاق و تندخویی را بر ما خلیفه می‌کنی! درحالی‌که اگر امر ما را به دست گیرد خشن‌تر و تندخوتر خواهد بود! پس هنگامی که پروردگارت را ملاقات کردی به او چه می‌گویی درحالی‌که عمر را خلیفه ما کردي؟! ابوبکر گفت: آیا مرا از پروردگارم می‌ترسانید؟! می‌گویم: خداوندا بهترین مخلوقت را بر آنها خلیفه کردم.&lt;ref&gt;«حدّثنا وكيع وابن إدريس عن إسماعيل بن أبي خالد عن زبيد بن الحارث: أنّ أبا بكر حين حضره الموت أرسل إلي عمر يستخلفه، فقال النّاس: تستخلف علينا فظّا غليظا ولو قد ولينا كان أفظّ وأغلظ!...». (ابن ابي‌شيبة کوفي، ''المصنّف''، ج۸، ص۵۷۴؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱۰، ص۲۹۴).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن سعد و طبری روایت کرده‌اند:<br /> <br /> راشد بن سعد گفت: برای عمر بن الخطاب مالی آورده شد، پس شروع کرد آن را بین مردم تقسیم کند. مردم نزد او ازدحام کردند سعد بن ابی‌وقّاص آمد و مردم را کنار زد تا به عمر رسید. پس عمر با تازیانه به او زد و گفت: «تو جلو آمدی و از سلطان خداوند روی زمین نترسیدی. پس دوست داشتم به تو بفهمانم که سلطان خدا از تو نمی‌ترسد».&lt;ref&gt;أنّ عمر بن الخطاب أتي بمال فجعل يقسّمه بين النّاس، فازدحموا عليه فأقبل سعد بن أبي وقّاص يزاحم النّاس حتي خلص إليه، (ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۳، ص۲۸۷؛ ''تاريخ الطبري''، ج۳، ص۲۸۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین چگونه می‌توان عمر بن الخطاب را مصداق آیه قرآن دانست که می‌فرماید: «نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان هستند»؟! در کدام آیه قرآن یا حدیثی بیان شده که سزای کسی که در صف جلو بزند تازیانه است؟!<br /> <br /> همچنین در سیره ابوبکر بن ابی‌قحافه وارد شده که فرمان به قتل بعضی از مسلمانان داد، تنها به خاطر اینکه آنها معتقد بودند ابوبکر بن ابی‌قحافة جانشین رسول خدا(ص) نیست و رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب(ع) را جانشین خود کرده است.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۳ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> عثمان بن عفّان نيز یکی از بهترین اصحاب رسول خدا(ص)، یعنی ابوذر غفاری، را به ربذه تبعید کرد تا همان جا از گرسنگی و تشنگی بمیرد؛&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۷۰ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; حال آیا می‌توانیم در مورد اين دو هم بگوییم که نسبت به مسلمانان مهربان و رحیم بوده‌اند؟!<br /> <br /> خداوند متعال در آخر آیه صریحاً می‌فرماید: «خداوند به کسانی از آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند وعده مغفرت و آمرزش و پاداشی بزرگ داده است». بنابراین وعده مغفرت و آمرزش و پاداش بزرگ تنها مخصوص آن عدّه از اصحاب است که حقیقتاً به پیامبر ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند. پس آیه اصحاب منافقي که با فرامین رسول خدا(ص) مخالفت می‌کردند، به ایشان توهین می‌کردند و از جنگ‌ها فرار مي‌کردند را شامل نمی‌شود.<br /> <br /> اما علت رویگردانی اصحاب از امیرالمؤمنین(ع) و بیعت آنها با دیگری را در پاسخ پرسش ۱۳ بیان کردیم.<br /> <br /> == ۹۱. ارتداد از ولايت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۹۱ ==<br /> <br /> اگر چنان که شما می‌گویید اصحاب بعد از وفات پیامبر(ص) همه مرتد شدند، پس چگونه با مرتدان از قبیل اصحاب مسیلمه و یاران طليحة بن خویلد و پیروان اسود عنسی و سجاح و دیگر پیکار کردند و آنها را به اسلام باز گرداندند؟! آیا اصحاب وقتی طبق ادعای شما مرتد شده بودند نباید آنها را یاری می‌کردند یا حداقل آنها را به حال خود وا می‌گذاشتند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در پاسخ پرسش‌های گذشته نیز بیان کردیم که مراد شیعه از ارتداد اصحابْ کفر آنها به اسلام نیست، بلکه مراد ارتداد از ولایت امیرالمؤمنین(ع) است. بنابراين منافاتي با جنگيدن آنها با مرتدين از اسلام ندارد.<br /> <br /> == ۹۲. بهترين امت هر پيامبر ==<br /> <br /> == پرسش ۹۲ ==<br /> <br /> سنت‌های تکوینی و تشریعی شهادت می‌دهند که پیروان هر پیامبری بهترین افراد آن امت‌اند؛ اگر از پیروان هر دینی پرسیده شود که بهترین افراد امت و ملت شما چه کسانی هستند خواهند گفت: یاران پیامبران.<br /> <br /> اگر از پیروان تورات پرسیده شود که بهترین افراد امت شما چه کسانی هستند خواهند گفت یاران موسی(ع) و اگر از پیروان انجیل پرسیده شود که بهترین افراد امت شما چه کسانی هستند می‌گویند: یاران عیسی(ع) و همچنین اصحاب سایر پیامبران از دیگر پیروانشان بهتر و برترند؛ چون یاران پیامبران در دوران وحی می‌زیستند و پیامبری و پیامبران را بهتر می‌شناختند.<br /> <br /> پس چرا یاران و اصحاب پیامبر ما(ص) را شما شیعیان کافر می‌دانید و حال آنکه رسالت پیامبر رسالتی جاودانی و فراگیر است. او شریعت ساده و کامل را به ارمغان آورده است و پیامبران و کتاب‌های آسمانی گذشته به آمدن او مژده داده‌اند. باز می‌پرسیم چگونه اصحاب او را، که ایشان(ص) را یاری کردند و به او ایمان آوردند، کافر مي‌دانيد؟! پس شما چه چیزی برای رسالت محمدی گذاشته‌اید؟<br /> <br /> وقتی شما می‌گويید نزدیک‌ترین یاران پیامبر(ص) مرتد شده‌اند چه ارزشی برای این شریعت الهی قایل هستید؟! زیرا اگر چنان باشد که شما می‌گویید، مسلمانانی که بعد از اصحاب آمده‌اند نيز کافر خواهند بود؛ چون شما می‌گويید آنان‌که به خاطر خدا و پیامبرش از جان و مال خود گذشتند، با پدران و برادرانشان جنگیدند، بعد از وفات پیامبر(ص) شهرها و آبادی‌ها را با شمشير فتح کردند و علم و قرآن را به همه جا رساندند، مرتد شده‌اند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> هیچ یک از سنت‌های تکوینی یا تشریعی الهی بیانگر این نیست که بهترین افراد یک امت اصحاب پیامبر آن امت هستند؛ بلکه از سنت‌های قطعی الهی این است که خداوند ملاک برتری را ترس از خدا، یعنی تقوا، قرار داده و فرموده: ('''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;إنَّ أکرَمَکُم عِندَ الله أتقاکُم''')؛ «گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست»'''.'''&lt;ref&gt;حجرات: ۱۳.&lt;/ref&gt; بنابراین هرکس پرهیزکار و با تقوا باشد بهتر و برتر است، اگر چه هزار سال بعد از پیامبر(ص) آمده باشد و اگر کسی پرهیزکار و با تقوا نباشد و فاسق و فاسد باشد بدتر و پست‌تر از دیگران است، اگر چه جزء اصحاب رسول خدا(ص) باشد.<br /> <br /> به شهادت قرآن اصحاب حضرت موسی(ع) از وصیّ ایشان حضرت هارون(ع) تبعیّت نکردند و با پیروی از سامری گوساله‌پرست شدند.&lt;ref&gt;بقره: ۵۴.&lt;/ref&gt; بنابراین نه تنها قرآن بهترین امت هر پیامبری را اصحاب آن پیامبر معرّفی نکرده است، بلکه صریحاً در مذمّت اصحاب پیامبران سخن گفته و به کفر بسیاری از آنان شهادت داده است.<br /> <br /> به علاوه مسلمان حقیقی به دنبال سخن پیروان تورات و انجیل نیست، بلکه به دنبال سخن خداوند است و خداوند برای تشخیص حق از باطل به انسان عقل عطا کرده و عقل هر عاقلی حکم می‌کند که هرکس اعتقادش نسبت به خداوند و رسول خدا(ص) درست باشد و از فرامین آنها اطاعت کند انسان خوبی است، اگر چه هزاران سال بعد از زمان بعثت رسول خدا(ص) به دنیا آمده باشد و هرکس اعتقادش نسبت به خداوند و رسول او صحیح نباشد یا از فرامین آنها اطاعت نکند منحرف است، اگر چه در زمان رسول خدا(ص) وجود داشته باشد و محضر ایشان را درک کرده باشد.<br /> <br /> همچنین به شهادت قرآن، تورات و انجیل، که امروزه یهودیان و مسیحیان از آن تبعیت می‌کنند، تحریف شده است، حال سؤال این است که چه کسانی دین آنها و تورات و انجیل را تحریف کردند؟ آیا کسانی که هیچ ارتباطي با حضرت موسی و عیسی(ع) نداشتند دست به تغییر تورات و انجیل زدند؟! اگر چنین بود آیا مردم از آنها تبعیت می‌نمودند؟ مسلّماً جواب منفی است. مشخّص است که تحریف و تغییر ادیان گذشته و کتب آسمانی آنها توسّط اصحاب و یاران آن پیامبران صورت گرفته که مردم به خاطر گمان خوب نسبت به آنان از آنها تبعیت کرده و گمراه شده‌اند و مؤیّد این سخن شهادت قرآن است که می‌فرماید قوم حضرت موسی(ع) به خاطر تبعیت از سامری، که از اصحاب حضرت موسی(ع) بود، منحرف شدند و وصیّ حضرت موسی یعنی حضرت هارون(ع) را کنار زدند و سخن ایشان را رها کردند.<br /> <br /> بنابراین چنین نیست که هرکس در دوران وحی می‌زیسته از همه بهتر باشد؛ بلکه به شهادت قرآن برخي از کسانی که در زمان رسول خدا(ص) بودند و ایشان را می‌شناختند منافق بودند که در پاسخ پرسش ۹۰ ذکر کردیم.<br /> <br /> به علاوه شیعه نیز معتقد است که رسالت پیامبر(ص) همگانی و فراگیر است و شریعتی کامل را به ارمغان آورده، ولی این مسئله با منافق بودن برخي از اصحاب رسول خدا(ص) منافات ندارد. رسول خدا(ص) از طرف خداوند دین و شریعت جدید آورد تا مردم را هدایت کند و از طرف خداوند امیرالمؤمنین(ع) را جانشین خود معرّفی کرد تا ادامه دهنده راه ایشان باشد. ولی بعضی از اصحاب پس از پیامبر با فرمان ایشان مخالفت کردند و مردم نیز به خاطر تبعیت کورکورانه از بزرگانشان از آنان تبعیت کردند و جانشین برحق رسول خدا(ص) را کنار گذاشتند. حال آیا می‌توان گفت که این اعتقاد مخالف با آیات قرآن است؟! آیا مخالف با آن آیه از قرآن است که بیان می‌کند اصحاب پیامبران پیشین نیز از دستور پیامبرشان سرپیچی کردند و وصیّ و جانشین ایشان را کنار گذاشتند؟!<br /> <br /> امّا در پاسخ به این سخن پرسشگر که گفت: چگونه اصحاب پیامبر(ص) که ایشان را یاری کردند و به او ایمان آوردند را کافر مي‌دانيد می‌گوییم: شیعه به هیچ وجه آن اصحاب پیامبر، که ایشان را یاری کردند و به ایشان ایمان آوردند مثل: سلمان و اباذر و مقداد و عمّار و حذيفة بن یمان و جابر بن عبدالله انصاری و ابوأیّوب انصاری و دیگران، را کافر نمی‌داند.<br /> <br /> در پاسخ به این سخن که با کافر دانستن تمامی اصحاب، دیگر چه چیز برای رسالت محمدّی باقی گذاشتید می‌گوییم: همان‌طور که از پاسخ پرسش‌های گذشته مشخّص شد شیعه اصحاب را کافر نمی‌داند، بلکه برخی از آنها را منافق می‌داند و منافق بودن آنها ربطی به رسالت محمّدی ندارد؛ همان‌طور که کافر شدن اصحاب حضرت موسی(ع) رسالت ایشان را از بین نبرد.<br /> <br /> امّا اینکه شیعه منافقان از اصحاب رسول خدا(ص) را شناسایی کرده و آنها را لعن می‌کند، این همان ارزش قائل شدن برای شریعت الهی است؛ چراکه خداوند متعال در قرآن به مؤمنان دستور داده با دشمنان خدا و رسول دشمن باشند؛ حتی اگر پدر یا فرزند یا برادر آنها باشند. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (لا تَجِدُ قَوماً یُؤمِنُونَ بِالله وَ الیَومِ الآخِرِ یُوادُّونَ مَن حادَّ الله وَ رَسُولَهُ وَ لَو کانُوا آبائَهُم أو أبنائَهُم أو إخوانَهُم أو عَشِیرَتَهُم أولئِکَ کَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإیمانَ وَ أیَّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ وَ یُدخِلُهُم جَنّاتٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأنهارُ خالِدِینَ فِیها رَضِيَ الله عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ أولئِکَ حِزبُ الله ألَا إنَّ حِزبَ الله هُمُ المُفلِحُونَ)&lt;ref&gt;مجادله: ۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هیچ قومی که ایمان به خدا و روز قیامت دارند را نمی‌یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند؛ هرچند آن دشمنان، پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندان آنها باشند. خداوند ایمان را در صفحه دل‌های چنین افرادی نوشته و آنها را به روحی از طرف خودش تقویت کرده و آنها را در باغ‌هایی از بهشت وارد می‌کند که نهرها از زیر درختانش جاری است و برای همیشه جاودانه در آن می‌مانند. خداوند از آنان خوشنود است و آنها هم از خداوند خوشنودند. آنها حزب خداوند هستند و آگاه باشید که حزب خداوند رستگار هستند.<br /> <br /> در پاسخ به این سخن که: '''«وقتی شما اصحابی که به خاطر خدا و پیامبرش از جان و مال خود گذشتند و... را کافر می'''&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;'''دانید بنابراین باید بقیه مسلمانان که بعداً آمدند مرتد باشند»''' می‌گوییم: همان‌طور که پيش‌تر نیز بیان کردیم تنها آن اصحاب رسول خدا(ص) که با فرامین ایشان مخالفت کردند را منافق می‌داند؛ نه اصحابی که در راه اسلام و یاری رسول خدا(ص) از جان و مال خود گذشتند.<br /> <br /> == ۹۳. تقيّه رسول خدا‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۹۳ ==<br /> <br /> می‌بینیم که پیامبر(ص) با اینکه در شرایط بسیار سختی قرار می‌گیرد با اين حال تقیه نمی‌کند. اما شيعيان ادعا می‌کنند که نه‌دهم دین تقیه است و می‌گویند که ائمه تا حدود زیادی از تقیه استفاده کرده‌اند؛ سؤال این است که چرا آنها از جدّ خود پیامبر(ص) پیروی نکردند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> چنین نیست که رسول خدا(ص) تقیّه نکرده باشد و چنین سخنی باطل است؛ چراکه رسول خدا(ص) حدود سه سال دعوتش را به اسلام علنی نکرد و این همان تقیه است. از طرفي خداوند متعال حکم جواز تقیه را صریحاً در قرآن بیان کرده که آیات آن و شأن نزولش را از کتب اهل سنت در پاسخ پرسش ۲۷ ذکر کردیم. پس آیا رسول خدا(ص) بر خلاف قرآن عمل کرده است؟!<br /> <br /> همچنین ائمه(ع) فرموده‌اند حدیث ما حدیث رسول خداست؛ محمّد بن یعقوب کلینی روایت کرده است:<br /> <br /> سخن من سخن پدرم است و سخن پدرم سخن جدّم است و سخن جدّم سخن حسین است و سخن حسین سخن حسن است و سخن حسن سخن امیرالمؤمنین(ع) است و سخن امیرالمؤمنین سخن رسول خدا(ص) است و سخن رسول خدا گفتار خداوند عزّوجلّ است.&lt;ref&gt;سمعنا أباعبداللّه''(ع)'' يقول: حديثي‏ حديث‏ أبي‏ و حديث أبي حديث جدّي و حديث جدّي حديث الحسين ⭠⭢و حديث الحسين حديث الحسن و حديث الحسن حديث أميرالمؤمنين''(ع)'' و حديث أميرالمؤمنين حديث رسول اللّه(ص) و حديث رسول اللّه قول اللّه عزّ و جلّ. (کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۵۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان شیعه نیز این حدیث را نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;شيخ مفيد، ''ارشاد''، ج۲، ص۱۸۶ و ۱۸۷؛ قطب الدّين راوندي، ''الخرائج و الجرائح''، ج۲، ص۸۹۵؛ فتّال نيشابوري، ''روضة الواعظين''، ج۱، ص۲۱۱؛ طبرسي، ''إعلام الوري بأعلام الهدي''، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین سخنان اهل بیت(ع) از نزد خودشان نیست، بلکه آموزه‌های رسول خداست. در نتیجه هنگامی که ائمه(ع) بیان می‌کنند که تقیه جزء دین است و هرکس تقیه نکند دین ندارد، یعنی رسول خدا(ص) چنین فرموده است.<br /> <br /> == ۹۴. پيروي نکردن شيعيان از امام علي(ع) در تکفير نکردن مخالفان ==<br /> <br /> == پرسش ۹۴ ==<br /> <br /> علی را می‌بینیم که مخالفان خود را کافر قرار نمی‌دهد، حتی او خوارج را که با او جنگیدند و او را کافر شمردند، کافر نمی‌داند. پس چرا شیعیان از او پیروی نمی‌کنند و چرا بهترین یاران محمد(ص) و بلکه همسران او را کافر قرار می‌دهند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> بر خلاف نظر پرسشگر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) مخالفانش را خوارج و مارقین نامید و فرمود رسول خدا(ص) به من دستور داده که با مارقین بجنگم&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۹ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; و مارقین یعنی کسانی که از دین خارج شده‌اند. همچنین طبق احادیث شیعه امیرالمؤمنین(ع) در مورد جنگ با طلحه و زبیر و معاویه این آیه را قرائت کرد: ('''قاتِلُوا أئِمَّةَ الکُفرِ''')؛ «امامان کفر را بکشید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;توبه: ۱۲. بعضي از مصادري که بيان مي‌کند که امير المؤمنين''(ع)'' اين آيه را بر طلحه و زبير و يا معاويه تطبيق کرده است و آنها را امامان کفر ناميده است: قمي، ''تفسير''، ج۱، ص۲۸۳؛ حميري، ''قرب الإسناد''، ص۹۶ و ۹۷؛ عياشي، ''تفسير''، ج۲، ص۷۸؛ ''تفسير فرات الکوفي''، ص۱۶۳؛ شيخ مفيد، ''امالي''، ص۷۳؛ بشارة المصطفي، ''لشيعة المرتضي''، ج۲، ص۱۴۲ و ۲۶۷؛ ابن شهر آشوب، ⭠⭢ ''مناقب''، ج۳، ص۱۴۷ و ۱۶۴ و ۱۸۰؛ شريف الرّضي، ''خصائص الأئمّة''، ص۷۶؛ قاضي نعمان مغربي، ''دعائم الإسلام''، ج۱، ص۳۸۹ و ۳۹۰؛ حسين بن عبد الوهّاب، ''عيون المعجزات''، ص۴۹ و ۵۰؛ شيخ مفيد، ''الإفصاح في الإمامة''، ص۱۲۵؛ ابو الصّلاح حلبي، ''تقريب المعارف''، ص۳۷۸؛ شيخ طوسي، ''امالي''، ص۱۳۱؛ ابن بطريق، ''عمدة عيون صحاح الأخبار''، ص۳۲۹؛ ''عوالي اللّئالي''، ج۲، ص۱۰۲ و ۱۰۳.&lt;/ref&gt; و آنها را امامان کفر نامید.<br /> <br /> از طرفي در پاسخ پرسش‌های گذشته بیان کردیم که شیعه بهترین یاران&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) مثل امیرالمؤمنین و حمزه و جعفر طیّار و سلمان و ابوذر و مقداد و حذيفة بن یمان و جابر بن عبدالله انصاری و دیگران را کافر نمی‌داند؛ بلکه معتقد است بهشت مشتاق آنهاست.<br /> <br /> امّا خداوند متعال در مورد همسران رسول خدا(ص) فرموده است: ('''یَا نِساءَ النَّبيِّ لَستُنَّ کَأحَدٍ مِنَ النِّساءِ إن اتَّقَیتُنَّ''')؛ «ای همسران پیامبر شما مثل هیچ یک از زنان نیستید؛ البته اگر از خدا بترسید و تقوا داشته باشید».&lt;ref&gt;احزاب: ۳۲.&lt;/ref&gt; بنابراین به شهادت خداوند متعال در قرآن، تنها آن همسران پیامبر دارای فضیلت هستند که خداترس و باتقوا باشند.<br /> <br /> == ۹۵. ديدگاه شيعه درباره اجماع ==<br /> <br /> == پرسش ۹۵ ==<br /> <br /> اجماع از دیدگاه شیعیان حجت نیست و فقط زمانی می‌تواند حجت باشد که معصوم وجود داشته باشد،&lt;ref&gt;ر.ک: ابن مطهر الحلي، ''تهذيب الوصول''، ص ۷۰؛ حسين معتوق، ''المرجعية الدينية العليا''، ص۱۶.&lt;/ref&gt; باید گفت که سخنشان بي‌معناست؛ ‌زیرا طبق گفته آنها وقتی معصوم باشد نیازی به اجماع نیست.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پرسشگر دیدگاه شیعه در مورد اجماع را از کتاب ''تهذیب الوصول'' علامه حلی نقل کرده است. درحالي‌که علامه حلی مي‌گويد:‌<br /> <br /> اجماع عبارت است از اتفاق نمودن تصمیم گیرندگان از امت محمّد(ص) بر امری از امور، و آن حجت است؛ امّا علت حجّیّت اجماع نزد ما ظاهر است؛ چراکه معصوم سرور امت محمّد(ص) است. پس وقتی فرض شود که تصمیم گیرندگان امت اجماع و اتفاق نموده‌اند، امام(ع) نیز داخل در آنهاست؛ در نتیجه اجماع حجت خواهد بود.&lt;ref&gt;«و هو عبارة عن اتّفاق أهل الحلّ و العقد من أمّة محمّد(ص) علي أمر من الامور، و هو حجة. أمّا عندنا فظاهر، لأنّ المعصوم سيد أمّة محمد''(ع)'' فإذا فرض اتّفاقهم دخل الإمام''(ع)'' فيهم، فيكون حجة». علّامه حلي، ''تهذيب الوصول إلي علم الأصول''، ص۲۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علّامه حلّی بیان کرده است که اگر فرض کنیم تصمیم گیرندگان امت بر مسئله‌ای اجماع کرده‌اند، امام معصوم نیز داخل در اجماع آنهاست؛ زيرا امام معصوم نیز یکی از بزرگان و تصمیم گیرندگان امت است. در نتیجه به خاطر وجود معصوم در اجماع، اجماع حجت خواهد بود.<br /> <br /> بیان علّامه حلی کاملاً صحیح است؛ چراکه امت اسلام یا تصمیم گیرندگان امت از خطا و اشتباه و هوای نفس در امان نیستند که تصمیمات آنها بر سائر امت حجت باشد؛ مگر اینکه میان آنها فرد معصومی باشد که رأی او با رأی آنان موافق باشد و در واقع مهر تأیید بر نظر آنها زند.<br /> <br /> == ۹۶. شيعه زيديه ==<br /> <br /> == پرسش ۹۶ ==<br /> <br /> شیعیان، زیدیه را کافر قرار می‌دهند با اینکه زیدیه دوستداران اهل بیت هستند. پس می‌فهمیم که معیار نزد شیعه دشمنی با اصحاب است، نه دوستی با اهل بیت.&lt;ref&gt;ر.ک: الشيخ علي العماري، ''رسالة تکفير الشيعة لعموم المسلمين''، كه تفاصيل زيادي آورده است.&lt;/ref&gt; بنابراین هر کسی که با اصحاب دشمن نباشد شیعه او را کافر می‌شمارد، هر چند او اهل بیت را دوست داشته باشد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> هیچ‌یک از علمای شیعه حکم به کفر شیعیان زیدی‌مذهب نکرده‌ است و چنین سخنی افترای به شیعیان دوازده‌امامی است. اما چون فرقه زیدیه از ائمه دوازده‌گانه(ع) پيروي نمی‌کنند و غیر از چهار امام اوّل سایر ائمه را جانشینان رسول خدا(ص) و حجت خدا بر زمین نمی‌دانند، به همین دلیل گمراه هستند. در نتیجه ملاک نزد شیعه، امام و حجت خدا دانستن کسانی است که رسول خدا(ص) آنها را جانشینان خود معرّفی کرده و انکار یکی از آنها یا اضافه کردن شخصی دیگر به آنها مساوی با انکار تمامی آنهاست؛ همان‌طور که خود ائمه فرموده‌اند.&lt;ref&gt;شيخ الصدوق، کمال الدّين و تمام النّعمة، ج۲، ص۴۰۹؛ فضل بن حسن طبرسي، ''إعلام الوري بأعلام الهدي''، ص۴۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۹۷. اعتقاد به مهدويت بر اساس اخبار متواتر ==<br /> <br /> == پرسش ۹۷ ==<br /> <br /> شیعه در بسیاری از مسائل اجتماع امت را به‌دلیل عدم وجود قول معصوم رد می‌کنند. سپس آنها را می‌بینیم که قول زنی به نام حکیمه ـ که خداوند به او و حالش آگاه‌تر است ـ را در مسئله مهدی منتظر می‌پذیرند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در مورد مسائل مهم اعتقادی مثل وجود حضرت مهدی(ع) و اینکه ایشان فرزند امام حسن عسکری(ع) است شیعه حتی به یک روایت صحیح نیز عمل نمی‌کند، بلکه اعتقاد خود را طبق روایات متواتر بنا می‌کند. بنابراین شیعه برای اثبات این عقیده تنها به روایت حضرت حکیمه‌&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; استناد نمی‌کند، بلکه این روایت همراه با سایر احادیث متواتر هستند و این عقیده را ثابت می‌کنند. به علاوه حضرت حکیمه نیز دختر امام هادی(ع) و عمّه&lt;br /&gt;<br /> امام حسن عسکری(ع) است که يکي از زنان باتقواي روزگار خود بود.<br /> <br /> شايان ذکر است که مقایسه کردن اجماع و خبر یک شخص و قرار دادن این دو در مقابل هم کاملاً اشتباه است؛ زيرا اجماع حدسی و اجتهادی است، به خلاف خبر دادن یک شخص که خبرش حسّی است؛ به این معنا که علما و فقها یا بزرگان امت طبق نظر و اجتهاد خودشان به نتیجه‌ای می‌رسند. حال اگر همگی بر یک نظر اتفاق نمودند به اتفاق آنها اجماع گفته می‌شود، ولی دلیلی وجود ندارد که اتفاق آنها صحیح باشد؛ بلکه ممکن است تمام آنها بر امر باطلی اجماع کرده باشند؛ مثل اجماع امت حضرت موسی بر گوساله‌پرستی و پیروی از سامری. به خلاف روایت و حدیث یک شخص که حسّی است؛ به این بیان که شخص واقعه‌ای را مشاهده کرده و مشاهدات خود را روایت می‌کند. حال اگر ثقه و راستگو باشد برای هر عاقلی اطمینان حاصل می‌شود که او مطابق با واقع و آنچه مشاهده کرده سخن گفته است، ولی اگر دروغگو باشد سخنش نزد هر عاقلی مردود است.<br /> <br /> گویا پرسشگر گمان کرده که اجماع همان خبر متواتر است، درحالی‌که این چنین نیست و همان‌طور که توضیح دادیم اجماع حدسی و اجتهادی است که ممکن است خلاف حقیقت باشد؛ ولی خبر متواتر، خبر دادن عدّه زیادی از یک اتفاق یا حادثه است که خودشان آن حادثه را مشاهده کرده‌اند که اگر تعداد آنها زیاد باشد، به حدّی که توطئه کردن آنها با هم بر دروغ‌گویی محال باشد، در این صورت خبرشان برای هر عاقلی یقین‌آور است.<br /> <br /> == ۹۸. دلالت حديث منزلت بر ولايت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۹۸ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند علی بعد از وفات پیامبر مستحق خلافت بوده است؛ به این دلیل که پیامبر فرمود: '''«تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی»'''. اما می‌بینیم که هارون جانشین موسی نشد و قبل از او وفات يافت و جانشین موسی یوشع بن نون بود.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه برای اثبات خلافت امیرالمؤمنین(ع) تنها به حدیث منزلت، که در پرسش ذکر شد و حدیثی متواتر است، استدلال نمی‌کند؛ بلکه به احادیث متواتر دیگری مثل حدیث غدیر و حدیث سفینه و دیگر احادیث و آیات قرآن هم استدلال می‌کند که مصادر و منابع برخی از این احادیث و شأن نزول این آیات در مقدّمه کتاب گذشت.<br /> <br /> اما در دلالت حدیث منزلت بر خلافت امیرالمؤمنین(ع) نيز اشکالي نیست؛ چراکه پیامبر هنگام رفتن به غزوه تبوک ایشان را جانشین خود در مدینه قرار داد و در مورد ایشان فرمود: «جایگاه تو نسبت به من همان جایگاه حضرت هارون نسبت به موسی است؛ غیر از اینکه پس از من پیامبری نیست» و این حدیث به صراحت بیان می‌کند که امیرالمؤمنین جانشین پیامبر است؛ همان‌طور که حضرت هارون جانشین حضرت موسی بود و سپس برای اینکه گفته نشود منظور پیامبر تنها جانشینی در همان زمان است که پیامبر برای رفتن به غزوه تبوک می‌رفت، برای دفع این شبهه پیامبر فرمود: '''«غیر از اینکه بعد از من پیامبری نیست»'''. این جمله به صراحت بیان می‌کند که امیرالمؤمنین(ع) پس از پیامبر نیز جایگاه حضرت هارون نسبت به حضرت موسی را دارد غیر از اینکه پیامبر نیست.<br /> <br /> == ۹۹. مخلد نبودن شيعيان در جهنم ==<br /> <br /> == پرسش ۹۹ ==<br /> <br /> شیعیان به پیروان خود جرأت داده‌اند تا مرتکب هرگونه گناه بشوند؛ زیرا به آنها می‌گویند که چون شما علی را دوست دارید هر گناهی مرتکب شوید اشکال ندارد. اما قرآن آنها را تکذیب می‌کند؛ چون قرآن در بیشتر آیات از ارتکاب گناه به هر بهانه‌ای بر حذر می‌دارد و تأکید می‌کند:<br /> <br /> (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَ لَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَن يَعْمَلْ سُوءاً يُجزَ بِهِ وَ لَا يَجِدْ لَهُ مِن دُونِ الله وَلِيّاً وَ لَا نَصِيراً).&lt;ref&gt;نساء: ۱۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [فضيلت و برترى] به آرزوهاى شما و آرزوهاى اهل كتاب نيست؛ هر كس عمل بدى انجام دهد كيفر داده مى‏شود و كسى را جز خدا ولى و ياور خود نخواهد يافت.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> چنین سخنی تهمت و افترا است و هیچ یک از عالمان شیعه چنین نگفته‌اند. آنچه در روایات شیعه وارد شده این است که هرکس ولایت امامان معصوم(ع) را داشته باشد، حتی اگر به جهنم رود و عذاب شود برای همیشه در آنجا نخواهد ماند؛ شیخ صدوق(رض) روایت کرده است:<br /> <br /> حضرت حسین بن علی فرمود: به امیرالمؤمنین(ع) گفته شد: «مرگ را برای ما توصیف کن». فرمود: «نزد انسان آگاهی آمده‌اید؛ مرگ یکی از این سه امر است که بر انسان وارد می‌شود: یا بشارت به نعمت ابدی یا بشارت به عذاب ابدی یا حزن و ترس بر شخص وارد می‌شود و امرش مبهم است و نمی‌داند جزء کدام دسته است. أمّا کسی که ولایت ما را دارد و از دستور ما اطاعت می‌کند همان کسی است که به نعمت ابدی بشارت داده می‌شود و امّا دشمن ما، که با ما مخالف است، همان کسی است که به عذاب ابدی بشارت داده می‌شود و امّا شخصی که امرش مبهم است و نمی‌داند حالش چگونه است آن مؤمنی است [که با ارتکاب گناه] بر خود اسراف نموده و نمی‌داند سرنوشت کارش چه می‌شود. خبرهای مبهم و ترساننده به او می‌رسد. ولی خداوند او را با دشمنان ما برابر نمی‌گرداند و او را به شفاعت ما از آتش جهنم خارج می‌کند. پس عمل کنید و اطاعت نمایید و سستی نکنید و عقوبت و عذاب خداوند عزّ وجلّ را کوچک نشمارید که بعضی از کسانی که [به خاطر ارتکاب گناه] بر خود اسراف کرده‌اند شفاعت ما به آنها نمی‌رسد مگر بعد از آنکه سیصد هزار سال عذاب شوند.&lt;ref&gt;قيل لأمير المؤمنين''(ع)'': صف لنا الموت. فقال: علي الخبير سقطتم، هو أحد ثلاثة أمور يرد عليه: إمّا بشارة بنعيم الأبد، وإمّا بشارة بعذاب الأبد، وإمّا تحزين وتهويل وأمره مبهم ... (شّيخ الصّدوق(رض)، ''معاني الأخبار''، ص۲۸۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با بیان سیصد هزار سال عذاب، چطور به شیعیان جرأت داده شده که به اعتقاد خود فریفته شوند و مرتکب هر گناهی بشوند!<br /> <br /> == ۱۰۰. بدا از ديدگاه شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۰ ==<br /> <br /> بدا یکی از عقاید شیعیان است و از طرفی ادعا می‌کنند که امامان غیب می‌دانند؟! آیا امامان از خداوند بزرگ‌ترند؟! هر بهانه‌اي هم که براي تأويل اين عقيده ـ كه به خدا نسبت جهل و نادانی می‌دهند ـ بياورند، اخبار وارده از ايشان مخالف تأويلاتشان است.&lt;ref&gt;ر.ک: « الشيخ القفاري، ''أصول مذهب الشيعة الإمامية''، ج۲، ص۱۱۳۱-۱۱۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این چنین نیست که هر حدیثی در کتب شیعه جزو اعتقاد شیعه باشد. مخالفان شیعه اگر حدیثی در کتب شيعيان دیدند نمی‌توانند آن را به شیعه نسبت دهند مگر اینکه علمای طراز اوّل شیعه آن را پذيرفته باشند؛ چون روایاتی که از اهل بیت(ع) در کتب حدیثی نقل شده به بررسی سندی و دلالی نیاز دارد و شیعه اعتقادات خود را بر اساس هر حدیثی بنا نمی‌کند؛ بلکه مبنای اعتقادات شیعه نصوص قرآن و احادیث قطعی است و در روایات از امامان معصوم(ع) وارد شده که فرموده‌اند:<br /> <br /> سخنی که به ما نسبت داده شده و مخالف با قرآن است را قبول نکنید؛ زيرا ما اگر سخن بگوییم موافق قرآن و سنت سخن می‌گوییم. ما از خدا و پیامبر حدیث نقل می‌کنیم و نمی‌گوییم فلانی و فلانی چنین گفتند که سخنمان متناقض باشد.&lt;ref&gt;اين حديث در پاسخ پرسش ۴۹ از کتاب رجال کشي نقل شد.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با توجّه به این نکته برای فهم اعتقاد شیعه در مورد بداء باید به تعریف عالمان بزرگ شیعه از بداء رجوع کنیم. شیخ صدوق(رض) در مورد بداء چنین فرموده است:<br /> <br /> محمّد بن علی مؤلف این کتاب، که خداوند او را بر اطاعتش یاری کند، گوید: بداء آن چنان که جاهلان گمان می‌کنند از روی پشیمانی نیست؛ خداوند بلندمرتبه‌تر از چنین سخنی است. ولی بر ما واجب است که اقرار کنیم خداوند عزّ وجلّ بداء دارد؛ به این معنا که می‌تواند به یکی از مخلوقاتش ابتداء کند و او را قبل از هر چیزی خلق کند و سپس او را معدوم و نابود کند و خلقت دیگری را شروع کند یا به چیزی دستور دهد و سپس از مثل آن نهی کند یا از چیزی نهی کند و سپس به مثل آن دستور دهد و این مانند نسخ ادیان و شرایع و تغییر جهت قبله و عدّه زنی است که شوهرش از دنیا رفته و خداوند در هیچ زمانی بندگانش را به چیزی امر نمی‌کند مگر آنکه می‌داند صلاح آنها در آن وقت همان است که چنین دستوری به آنها بدهد و می‌داند صلاح آنها در زمان دیگر این است که آنها را از مثل آن دستوری که به آنها داده بود نهی کند. پس وقتی آن زمان فرا رسد آنها را به چیزی امر می‌کند که صلاحشان در آن باشد. پس هرکس اقرار کند که خداوند می‌تواند هر کار که بخواهد انجام دهد و هر چه را بخواهد نابود کند و به جای آن هر چه بخواهد خلق کند و هر چه بخواهد مقدّم کند و هر چه را بخواهد مؤخّر کند و هر طور که بخواهد به هر چه بخواهد دستور دهد، چنین کسی به بداء اقرار کرده و خداوند به چیزی برتر از این اقرار تعظیم نشده است؛ اقرار به اینکه خلقت و امرِ [همه چیز] و تقدیم و تأخیر و اثباتِ آنچه نبوده و محوِ آنچه بوده به دست اوست.<br /> <br /> بداء ردّ بر یهود است که می‌گفتند: خداوند از امر [اداره آسمان‌ها و زمین] فارغ شده، پس ما گفتیم: خداوند هر روز در یک شأن است؛ زنده می‌کند و می‌میراند و رزق می‌دهد و هر کار که بخواهد انجام می‌دهد. بداء انجام کاری از پشیمانی نیست، بلکه ظهور امری است. عرب می‌گوید: «&lt;u&gt;بدا&lt;/u&gt; لی شخص فی طریقی»؛ « شخصی در راه من ظاهر شد». خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: (از طرف خداوند برای آنها چیزی آشکار شد که حسابش را نمی‌کردند)&lt;ref&gt;زمر: ۴۷.&lt;/ref&gt; یعنی برای آنها ظاهر شد، وقتی از طرف بنده‌ای صله رحمی برای خداوند ظاهر شود در مدّت عمر او می‌افزاید و هرگاه از طرف بنده‌ای قطع رحمی برای خداوند ظاهر شود از عمرش کم می‌کند، و هرگاه از طرف بنده‌ای ارتکاب زنا برای خداوند ظاهر شود از روزی و عمر او می‌کاهد و هرگاه از طرف بنده‌ای پرهیز از زنا برای خداوند ظاهر شود در روزی و عمر او می‌افزاید ... .&lt;ref&gt;قال محمد بن علي مؤلّف هذا الكتاب أعانه الله علي طاعته: ليس البداء كما يظنّه جهّال النّاس بأنه بداء ندامة تعالي اللّه عن ذلك، و لكن يجب علينا أن نقرّ للّه عزّ و جلّ بأنّ له البداء ... (شّيخ الصّدوق(رض)، کتاب التّوحيد، ص۳۳۵ و ۳۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما مخالفان شیعه گمان می‌کنند که مراد از بدا این است که خداوند حکمی را بیان فرموده ولی نسبت به عواقب آن جهل داشته و سپس بعد از آنکه متوجّه عواقب آن می‌شود مسئله برایش روشن مي‌َشود و از حکم خود برمی‌گردد. شیعه از چنین اعتقادی برائت می‌جوید و معتقد است هرکس چنین اعتقادی داشته باشد کافر است. شیخ صدوق(رض) در این مورد می‌فرماید:<br /> <br /> ... نزد ما هرکس معتقد باشد که خداوند عزّ وجّل امروز چیزی برایش آشکار&lt;br /&gt;<br /> می‌شود که دیروز آن را نمی‌دانسته کافر است و برائت از او واجب است؛&lt;br /&gt;<br /> همان‌طور که از حضرت امام صادق(ع) چنین روایت شده .… أبی‌بصیر و سماعه&lt;br /&gt;<br /> از حضرت امام صادق(ع) نقل کرده‌اند که فرمود: «هرکس معتقد باشد که امروز&lt;br /&gt;<br /> برای خداوند در مورد چیزی بداء حاصل می‌شود که دیروز آن را نمی‌دانسته، از او برائت بجویید».&lt;ref&gt;«... و عندنا من زعم أنّ اللّه عزّ و جلّ يبدو له اليوم في شي‏ء لم يعلمه أمس فهو كافر و البراءة منه واجبة كما روي عن الصّادق''(ع)'' ... (شيخ صدوق(رض)، ''کمال الدّين و تمام النّعمة''، ج۱، ص۶۹ و ۷۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کلینی(رض) روایات معتبری در باب بداء ذکر نموده که به چند نمونه‌ اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> ـ عبدالله بن سنان گوید امام صادق(ع) فرمود: «برای خداوند در هیچ مسئله‌ای بدا حاصل نشد مگر اینکه در علم خداوند بود و آن را می‌دانست قبل از آنکه برایش بدا حاصل شود».&lt;ref&gt;... عن أبي‌عبداللّه''(ع)'' قال: «ما بدا لله في شئ إلا كان في علمه قبل أن يبدو له». (کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۱۴۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ عمرو بن عثمان الجهنی گفت که امام صادق(ع) فرمود: «خداوند از جهل و نادانی برایش بدا حاصل نشده است».&lt;ref&gt;... عن أبي‌عبد‌اللّه''(ع)'' قال: «إنّ اللّه لم يبد له من جهل». کليني(رض)، (''الکافي''، ج۱، ص۱۴۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ منصور بن حازم گفت: از حضرت امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا امروز چیزی وجود دارد که دیروز در علم خداوند نبوده باشد»؟ فرمود: «نه، کسی که چنین چیزی بگوید خداوند او را رسوا کند». گفتم: «آیا هر آنچه بوده و خواهد بود در علم خداوند نیست»؟ فرمود: «چرا هست، پيش از آنکه مخلوقات را خلق کند».&lt;ref&gt;... عن منصور بن حازم قال: سألت أباعبداللّه''(ع)'' هل يكون اليوم شئ لم يكن في علم اللّه بالأمس؟ قال: لا، من قال هذا فأخزاه اللّه ... (کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۱۴۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نتیجه آنکه شیعه معتقد نیست خداوند نسبت به بعضی از امور جاهل است و بعداً برایش علم حاصل می‌شود. در روایات شیعه نیز چنین مطلبی نيست که علمای شیعه آن را توجیه کرده باشند. اگر فرضاً مخالفان از ظاهر حدیثی چنین برداشت کرده باشند، شیعه این ظهور را قبول ندارد؛ چراکه مخالف نص قرآن و روایات معتبری است که از ائمّه معصوم(ع) وارد شده است.<br /> <br /> == ۱۰۱. حمايت شيعيان از يهود و نصاري! ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۱ ==<br /> <br /> تاریخ به ما می‌گوید که شیعه همواره یاور دشمنان اسلام، از قبیل یهودیان و نصاری و مشرکان بوده‌اند. آنان با مغول‌ها همکاری کردند و بغداد سقوط کرد، و نصاری را کمک کردند و قدس از دست مسلمانان گرفته شد... آیا یک مسلمان واقعی چنین کاری می‌کند و با آیات قرآنی که از دوستی کردن با یهود و نصاری نهی مي‌کند مخالفت می‌کند؟! آیا علی یا یکی از فرزندانش چنین کاری کرده‌اند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> چنین سخنی تهمت به شیعه است و اگر بر فرض محال بعضی از شیعیان زمانی با یهود و نصاری همدستی کرده باشند این دلیلِ بطلان مذهب تشیع نمی‌شود؛ مثل اینکه بعضی از مسلمانان خلاف حکم قرآن عمل کنند و مرتکب گناه ‌شوند، آیا در این صورت کفار می‌توانند این عمل مسلمانان را دلیل بر بطلان اسلام قرار دهند؟<br /> <br /> == ۱۰۲. مودت شيعيان به امام حسن‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۲ ==<br /> <br /> بسیاری از شیعیان به حسن بن علی توهین می‌کنند و او و فرزندانش را مذمت می‌کنند؛ با اینکه حسن یکی از ائمه آنهاست و از اهل بیت است.&lt;ref&gt;ر.ک: اعيان الشيعة، ج۱، ص۲۶؛ کتاب سليم بن قيس، ص۲۸۸؛ بحار الانوار، ج۲۷، ص۲۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> چنین نیست که شیعه‌ای معتقد باشد معصومین(ع) امامان و جانشینان رسول خدا(ص) هستند و به آنها توهین کند؛ براي مثال اگر کسی خود را پیرو ابوبکر بن ابی‌‌قحافه و عمر بن الخطاب معرّفی کند و بیان کند که آن دو امام من هستند ولی با این حال به آن دو توهین کند، آیا مخالفان شیعه او را جزء اهل سنت می‌دانند؟!<br /> <br /> به علاوه این تنها اشکالی است به بعضی از کسانی که خود را اصحاب ائمه(ع) می‌دانستند ولی به امامان خود معرفت نداشتند؛ امّا این اشکال چگونه بطلان مذهب حق تشیع را ثابت می‌کند؟!<br /> <br /> == ۱۰۳. بي‌ارتباطي فرقه‌گرايي شيعه با حقّانيت تشيع ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۳ ==<br /> <br /> شیعه به فرقه و گروه‌های زیادی تقسیم می‌شوند و به شدت با یکدیگر مخالف هستند و هر فرقه‌ای فرقه دیگر را کافر می‌داند؛ براي مثال شیخ شیعیان احمد الأحسائی فرقه‌ای تأسیس کرد که بعدها به شیخیّه معروف شدند. سپس شاگردش کاظم رشتی آمد و فرقه کشفیه را درست کرد و بعد از او شاگردش محمد کریم‌خان فرقه کریمخانیه را به وجود آورد و خانمی دیگر به نام قرة العین، که شاگرد او بود، فرقه دیگری به وجود آورد که به نام قرتیه معروف شد و میرزا علی شیرازی فرقه بهائی را تأسیس کرد و میرزاحسین علی فرقه بهائی را بنیانگذاری کرد.<br /> <br /> همه این فرقه‌های شیعه در یک عصر و نزدیک با هم پدید آمده‌اند و خداوند راست فرموده آنجا که می‌فرماید: ('''وَ لَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ''')؛&lt;ref&gt;أنعام: ۱۵۳.&lt;/ref&gt; «&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; از راه‏هاى پراكنده &lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; انحرافى&lt;sym&gt;]&lt;/sym&gt; پيروى نكنيد كه شما را از طريق حق دور مى‏سازد&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اگر پیروان یک دین برای خود مذهبی بسازند و از آن تبعیت کنند چنین عملی دلیلِ بطلان اصل آن دین نمی‌شود؛ چه بسا دینی حق باشد ولی بعضی پیروان آن دین به خاطر قدرت‌طلبی و تبعیت از هوا و هوس بعضی از احکام و مسائل اعتقادی و عملی دین حق را تغییر دهند. اگر فرقه‌فرقه شدن شیعه دلیل بر بطلان اصل تشیع باشد، پس کفار نیز می‌توانند فرقه‌فرقه شدن مسلمانان را دلیل بر بطلان اصل اسلام قرار دهند؛ چراکه مسلمانان به دو فرقه شیعه و سنی تقسیم می‌شوند و اهل سنت به چهار مذهب شافعی و مالکی و حنفی و حنبلی. علمای اهل سنت نيز به دسته‌های مختلفی از جمله معتزله و اشاعره و مرجئه و قدریه و غیره تقسیم می‌شوند و شیعه نیز به فرقه‌های مختلفی. آیا کفار می‌توانند تقسیم شدن مسلمانان به فرقه‌های مختلف را دلیل بر بطلان اصل اسلام قرار دهند؟!<br /> <br /> به علاوه این فرموده رسول خداست(ص) که فرمود پس از من امت من به ۷۳ فرقه تقسیم می‌شود که تنها یک فرقه بر حق هستند و پرسشگر در مقدّمه کتابش به این حدیث استناد کرد، پس آیا تصریح رسول خدا(ص) به فرقه‌فرقه شدن اسلام دلیل بر بطلان اصل دین رسول خدا(ص) است یا اینکه انسان باید با پیروی از ادلّه قطعی مذهب حق را تشخیص دهد؟<br /> <br /> از طرفي تمسک کردن به آیه ۱۵۳ سوره انعام، که پرسشگر در پرسش ذکر کرد،‌ کاملاً غلط است؛ چون هرکس بر هر مذهبی که باشد می‌تواند این آیه را بر مذهب خود تطبیق دهد و بگوید: مذهب من همان راه حق است و از بقیه راه‌ها تبعیت نکنید که شما را از راه حق باز می‌دارند.<br /> <br /> == ۱۰۴. رابطه امام علي‌(ع) با عثمان بن عفان ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۴ ==<br /> <br /> وقتی فتنه‌گران شورشی خانه عثمان بن عفان را محاصره کردند علی‌ از او دفاع کرد و فرزندانش (حسن و حسین) و برادرزاده‌اش (عبدالله بن جعفر)&lt;ref&gt;ر.ک: ابن ابي‌الحديد، شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۵۸۱؛ ''تاريخ المسعودي شيعه''، ج۲، ص۳۴۴.&lt;/ref&gt; را فرستاد تا از عثمان دفاع کنند. اما عثمان از عموم خواست تا سلاح بر زمین بگذارند و از خانه‌هایشان بیرون نیایند و این نشانگر آن است که علی و عثمان بر خلاف آنچه شیعه می‌گویند با هم دوست بوده‌اند و میان آنها دشمنی نبوده است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> فتنه‌گران شورشی که عثمان را محاصره کرده و آب را به روی او بسته بودند همان اصحاب رسول‌خدا(ص)، از جمله طلحه و زبیر، و بعضی همسران رسول خدا، بودند&lt;ref&gt;در کتب اهل سنّت احاديثي وارد شده که نشان مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;دهد عايشه مردم را بر عليه عثمان مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;شوراند تا او را بکشند و در مورد عثمان مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;گفت: «اين کفتار پير را بکشيد که خدا او را بکشد». در پاسخ مقدّمه کتاب پرسشگر اين حديث را از منابع اهل سنّت نقل کرديم.&lt;/ref&gt; که اهل سنت آنها را عادل و باتقوا می‌دانند. بنابراین اگر اجماع اصحاب بر خلافتِ کسی دلیل بر خلافت اوست، همچنین اجماعشان بر کشتن کسی نشان دهنده فسق و ظلم آن شخص است.<br /> <br /> از طرفي امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) هرگز از عثمان دفاع نکرد. ابن ابی‌الحدید معتزلی و مسعودی، که پرسشگر این مطلب را از آنها نقل کرده، هر دو از مخالفان شیعه هستند و سید رضی نیز در ''نهج‌البلاغه'' این مطلب را از اهل سنت گرفته است. بلکه آنچه شیعه و سنی از امیرالمؤمنین(ع) در مورد قتل عثمان روایت کرده‌اند و بر نقل آن متّفق هستند این است:<br /> <br /> '''نقل شیعه:'''<br /> <br /> ابوالصّلاح حلبی روایت کرده است(ع) از حضرت علی(ع) روایت شده که فرمود: «هرکس از خون عثمان از من سؤال می‌کند بداند که خداوند عثمان را کشت و من نیز با خدا بودم».&lt;ref&gt;«روي فيه من طرق، عن علي''(ع)'' أنّه قال‏: من كان سائلا عن دم عثمان فإنّ اللّه‏ قتله‏ و أنا معه». (أبي الصّلاح الحلبي، ''تقريب المعارف''، ص۲۹۴).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان شیعه نیز این حدیث را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن بطريق حلّي، عمدة عيون صحاح الأخبار في مناقب إمام الأبرار، ص۳۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''نقل اهل سنت:'''<br /> <br /> ابن ابی‌الحدید معتزلی روایت کرده است:<br /> <br /> ابی‌حمزه ضبعی گفت به ابن عباس گفتم: پدرم به من خبر داد که از علی بن ابی‌طالب شنیده که می‌گفت: «آگاه باشید، هرکس از خون عثمان از من سؤال می‌کند پس بداند که خداوند او را کشت و من با او بودم»! ابن عبّاس گفت: «پدرت راست گفته! آیا می‌دانی منظور سخنش چیست؟ منظورش این است که خداوند عثمان را کشت و من نیز با خدا بودم».&lt;ref&gt;«و قد روي شعبة عن أبي حمزة الضبعي قال:‏ قلت لابن عباس: إنّ أبي أخبرني أنه سمع عليّا يقول: ألا من كان سائلي علي دم عثمان، فإنّ اللّه‏ قتله‏ و أنا معه! فقال: صدق أبوك، هل تدري ما معني قوله؟ إنّما عني: اللّه‏ قتله‏ و أنا مع اللّه‏». (ابن ابي‌الحديد معتزلي سنّي، ''شرح نهج البلاغة''، ج۳، ص۶۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین طبق دیگر احادیثی که اهل سنت از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرده‌اند حضرت خود را از کشتن عثمان بریء کرد و فرمود من نه به کشتن او دستور دادم و نه از کشتنش نهی کردم و نه خوشحال شدم و نه ناراحت!<br /> <br /> ابن شبّة النّمیری و احمد بن یحیی بلاذری روایت کرده‌اند (متن حدیث از کتاب ابن شبّه است):<br /> <br /> ابو خلده گفت: شنیدم علی بن ابی‌طالب(ع) برای مردم خطبه می‌خواند. پس در خطبه‌اش در مورد عثمان صحبت کرد و گفت: «مردم خیال می‌کنند که من عثمان را کشتم، ولی قسم به خدایی که جز او خدایی نیست من او را نکشتم و مردم را بر قتلش تشویق نکردم و از قتلش ناراحت نیز نشدم».&lt;ref&gt;قال: إنّ النّاس يزعمون أنّي قتلت عثمان، فلا والذي لا إله إلا هو ما قتلته، ولا مالأت علي قتله ولا ساءني. (لابن شبّة النّميري، ''تاريخ المدينة،'' ج۴، ص۱۲۶۳؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۵۹۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احمد بن یحیی بلاذری نیز در حدیثی دیگر چنین روایت کرده است:<br /> <br /> عمّار بن یاسر گفت: هنگام کشته شدن عثمان علی بن ابی‌طالب را بر منبر رسول خدا(ص) دیدم درحالی‌که می‌فرمود: «من کشته شدن عثمان را دوست نداشتم، ولی از آن بدم نیز نمی‌آمد؛ به کشتن او دستور ندادم و از آن نهی نیز نکردم».&lt;ref&gt;«وحدّثني محمّد بن سعد، عن الواقدي، عن الحكم بن الصّلت، عن محمّد بن عمّار بن ياسر، عن أبيه قال: رأيت عليّا علي منبر رسول اللّه صلَّي اللّه عليه وسلَّم حين قتل عثمان وهو يقول: ما أحببت قتله ولا كرهته، ولا أمرت به ولا نهيت عنه». ( ''أنساب الأشراف''، ج۵، ص۵۹۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین طبق احادیث شیعه امیرالمؤمنین(ع) بر فراز منبر خطبه‌ای مفصّل خواند و در آن به شدّت بر علیه کسانی که حق ایشان را تصاحب کردند، از جمله عثمان بن عفان، سخنراني کرد که در ''نهج‌البلاغه'' به خطبه شقشقیّه معروف است.&lt;ref&gt;''نهج البلاغة''، خطبه سوّم.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین اساس جنگ معاویه با امیرالمؤمنین(ع) و به راه انداختن جنگ صفین به این دلیل بود که امیرالمؤمنین(ع) قاتلان عثمان را پناه داده بود و آنها را به معاویه تحویل نمی‌داد؛ در غیر این صورت معاویه بهانه‌ای نداشت که مردم شام را علیه امیرالمؤمنین(ع) تجهیز کند.<br /> <br /> == ۱۰۵. مشورت عمر با امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۵ ==<br /> <br /> به اتفاق شیعه و سنی عمر در کارهای&lt;ref&gt;ر.ک: ''نهج البلاغه''، ص ۳۲۵، ۳۴۰ تحقيق صبحي الصالح.&lt;/ref&gt; زیادی با علی مشورت می‌کرد. اگر چنان که شما ادّعا می‌کنید عمر ظالم می‌بود با اهل حق مشورت نمی‌کرد؛ چون ظالم به دنبال حق نمی‌رود!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> طبق سخن پرسشگر هیچ حاکم ظالمی در جهان وجود ندارد؛ زيرا حاکمان ظالم همواره براي جلب نظر مردم نزد کسانی مي‌روند که مورد تأیید مردم هستند. همچنین گاهي برای جلوگیری از شورش به مردم خدمت، و با عالمان مشورت مي‌کنند. امیرالمؤمنین علي(ع) گاه در حکومت مخالفانش بحران‌هايي را حل می‌کرد تا مردم بفهمند آن‌که به حق هدایت می‌کند سزاوارتر به حکومت است تا آنکه هنوز خود هدایت نشده است. کلینی روایت کرده است:<br /> <br /> امام صادق(ع) فرمود: «امیرالمؤمنین، که درود خداوند بر او باد، قضاوتی کرد&lt;br /&gt;<br /> که احدی پيش از ایشان چنین قضاوتی نکرده بود و آن اوّلین قضاوت ایشان بعد از رسول خدا(ص) بود و آن قضاوت این بود که وقتی رسول خدا(ص) از دنیا رفت و حکومت به دست ابوبکر افتاد، مردی که شراب خورده بود را نزد او آوردند. ابوبکر به او گفت: «آیا شراب خوردی»؟ آن مرد گفت: «بله». ابوبکر گفت: «چرا شراب خوردی و حال آنکه خوردن شراب حرام است»؟ گفت: «من وقتی مسلمان شدم میان قومی بودم که شراب می‌خوردند و آن را حلال می‌دانستند و اگر می‌دانستم که حرام است از آن دوری می‌کردم». حضرت امام صادق(ع) فرمود: «ابوبکر به عمر نگاه کرد و گفت ای اباحفص در مورد این مرد چه می‌گویی»؟ عمر گفت: «مشکلی است که ابوالحسن حل کننده آن است». ابوبکر گفت: «ای غلام علی را نزد ما بخوان». عمر گفت: «بلکه ما باید نزد قاضی به منزلش برویم»! نزد امیرالمؤمنین(ع) آمدند درحالی‌که سلمان فارسی نیز همراه ایشان بود. داستان آن مرد را برای حضرت گفتند و آن مرد نیز مسئله‌اش را برای حضرت بیان کرد. علی بن ابی‌طالب(ع) به ابوبکر گفت: «شخصی را با او بفرست که او را در مجالس مهاجرین و انصار بچرخاند تا هرکس آیه تحریم شراب را برای او خوانده شهادت دهد و اگر کسی شهادت نداد چیزی بر این شخص نیست (گناهی مرتکب نشده است)». ابوبکر دستور حضرت را در مورد آن مرد انجام داد. هیچ کس علیه آن مرد شهادت نداد. ابوبکر نیز او را رها کرد. سلمان به علی بن ابی‌طالب(ع) گفت: «آنها را ارشاد و راهنمایی نمودی»! امیرالمؤمنین(ع) فرمود: من تنها خواستم این آیه را در مورد خودم و آنها تأکید کنم؛ ('''أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ‏''')&lt;ref&gt;يونس: ۳۵.&lt;/ref&gt;؛ «آیا کسی که به حق هدایت می‌کند سزاوارتر است که تبعیت شود یا کسی که هدایت نمی‌کند مگر آنکه ابتدا هدایت شود؟ شما را چه شده چگونه حکم می‌کنید؟».&lt;ref&gt;...عن أبي‌عبد‌اللّه''(ع)'' قال: لقد قضي أمير المؤمنين صلوات اللّه عليه بقضية ما قضى بها أحد كان قبله وكانت أوّل قضية قضى بها بعد رسول اللّه(ص) وذلك أنّه ‏لمّا قبض رسول اللّه(ص) (کليني، ''الکافي''، ج۷، ص۲۴۹؛ شريف الرّضي، ''خصائص الأئمّة(ع)''، ص۸۱ و ۸۲؛ قطب الدّين راوندي، ''فقه القرآن''، ج۲، ص۳۷۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۰۶. تصدي فرمانداري از سوي اصحاب امام علي(ع) در زمان خلافت عمر ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۶ ==<br /> <br /> به اتفاق همه ثابت است که سلمان فارسی در زمان خلافت عمر &lt;ref&gt;''الذهبي''، سير اعلام النبلاء، ج۱، ص۵۴۷.&lt;/ref&gt; فرماندار مدائن بود، و عمار بن یاسر&lt;ref&gt;''منبع سابق''، ج۱، ص۴۲۲.&lt;/ref&gt; فرماندار کوفه. شيعيان می‌گویند این دو نفر از یاران و شیعیان علی بوده‌اند. پس اگر از دیدگاه آنها عمر مرتد و ستمگری می‌بود که علیه علی شوریده بود، آنها در زمان او پُست فرمانداری را قبول نمی‌کردند؛ چون آنها هرگز ستمگران و مرتدان را یاری نمی‌کردند؛ زیرا خداوند متعال می‌فرماید: ('''وَ لَا تَرْكَنُواْ إِلىَ الَّذِينَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ النَّار''')؛&lt;ref&gt;هود: ۱۱۳.&lt;/ref&gt; «&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; بر ظالمان تكيه نکنيد كه موجب مى‏شود آتش شما را فرا گيرد&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> گاه مؤمنان از طرف سلطاني که او را قبول ندارند منصبي را به دست می‌گیرند تا بتوانند با استفاده از موقعیّت خود به داد مظلومان برسند و از ظلم بکاهند؛ مثلاً در زمان هارون الرّشید علی بن یقطین، که از شیعیان امام کاظم(ع) بود، وزیر هارون الرّشید شد و با استفاده از قدرت خود به فریاد شیعیان ‌رسید. همچنین گاهي سلطان به بعضی مؤمنان دستور می‌دهد که باید منصبی را بپذيرند. اين باعث می‌شود که مؤمنان از عواقب رد دستور او بترسند و برای حفظ جان و مال و ناموسشان درخواست او را بپذيرند و این همان تقیّه‌ای است که خداوند جواز آن را در قرآن نازل کرده است.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۲ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; در نتیجه فرمانداری سلمان و عمّار دلیل بر این نمی‌شود که حکومت عمر را مشروع می‌دانستند.<br /> <br /> == ۱۰۷. اختلاف علماي شيعه و ارتباط با امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۷ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند که امامانشان معصوم هستند و مهدی آنها موجود است و بعضی از علمای مذهبشان با مهدی در ارتباط هستند و گفته‌اند که سي نفر با مهدی ارتباط دارند. سؤال این است که با وجود ارتباط با مهدی چگونه شيعيان در مذهب خود دچار اختلاف شده‌اند؛ اختلافی که تقریباً در هیچ فرقه و گروهی یافت نمی‌شود و می‌توان گفت که هر مجتهد و مرجع تقلید، مذهبی مخصوص دارد؟! با اینکه آنها ادعا می‌کنند که مهدی وجود دارد و او حجتی برای مردم است! پس چرا آنها با وجود امام و قائم خود و با اینکه با او ارتباط دارند بیش از همه دچار اختلاف و چنددستگی شده‌اند؟! از طرفی شما می‌گويید که مجلسی حدیثی روایت کرده است که امام غایب دیده نمی‌شود و هرکس ادعا کند که او مهدی را دیده است دروغ گفته است و از طرفی در کتاب‌های‌تان می‌خوانیم که علمای شما بارها مهدی را دیده‌اند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; فرزند امام حسن عسکری(ع) و امامی حیّ و حاضر است و در پس پرده غیبت به سر می‌برد تا زمانی که خداوند به ایشان دستور دهد و با ظهور خود جهان را از کفر و شرک و ظلم پاک کند و پر از عدل و داد نمايد. اما شیعه به هیچ وجه معتقد نیست که علما یا سي نفر از آنها با حضرت در ارتباط هستند. آنچه علمای شیعه در کتاب‌هاي خود ذکر کرده‌اند تنها ملاقات بعضی از شیعیان و عالمان آنها با حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; است که حضرت در هنگام اضطرار به فریاد آنان رسیده یا با نشان دادن خود به بعضی از مردم حتی اهل سنت بیماری آنان را شفا داده است؛ به طوری که به هدایت آنان به مذهب حق تشیع منجر شده تا حجت بر مخالفان تمام گردد و شکّ از دل مؤمنان بیرون رود؛ نه اینکه بعضی از علمای شیعه دائماً با حضرت در ارتباط باشند و بتوانند مسائل دین را از ایشان یاد بگیرند و مسائل مورد اختلاف را به حضرت عرضه کنند.<br /> <br /> به علاوه علمای شیعه تنها در فروع دین و احکام اختلاف دارند که ناشی از فهم مختلف آنان از احادیث ائمه معصومین(ع) یا دیگر ادلّه است، اما علمای اهل سنت نه تنها در مسائل فروع دین با هم اختلاف دارند، به طوری که به چهار مذهب مختلف مالکی، حنبلی، حنفی و شافعی تقسیم شده‌اند، بلکه در برخي اعتقادات ديني، مثل جبر و اختیار، نیز به دو فرقه معتزله و اشاعره تقسیم می‌شوند و همدیگر را تکفیر می‌کنند.<br /> <br /> اما حدیثی که بیان می‌کند هرکس در زمان غیبت ادّعا کند که حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; را مشاهده کرده دروغگو و افترا زننده است، ابتدا باید متن آن را به طور کامل ذکر کنیم تا معنای حدیث مشخّص شود؛ شیخ صدوق(رض) نقل کرده است:<br /> <br /> ابومحمّد حسن بن احمد المکتب برای ما حدیث نقل کرد و گفت: در سالی که علی بن محمّد سمری&lt;sym&gt;۱&lt;/sym&gt; از دنیا رفت من در بغداد بودم. پس چند روز پيش از وفاتش نزد او حاضر شدم، ایشان توقیعی [از طرف حضرت صاحب الزّمان] به مردم عرضه کرد که متن آن چنین بود: «به نام خداوند دلسوزِ مهربان، ای علی بن محمّد سمری، خداوند اجر برادرانت در مورد تو را زیاد گرداند؛ چراکه تا شش روز دیگر از دنیا خواهی رفت. پس کار خود را جمع کن و به هیچ کس وصیّت نکن که پس از وفاتت جانشین تو باشد؛ چراکه غیبت دوم واقع شده است و ظهور اتفاق نخواهد افتاد مگر بعد از اذن خداوند عزّ وجلّ، و آن بعد از طولانی شدن آرزوها و سخت شدن دل‌ها و پر شدن زمین از ظلم و ستم خواهد بود و به زودی بعضی از شیعیان من ادعای مشاهده کنند، آگاه باشید که هرکس پيش از خروج سفیانی و صیحه آسمانی ادعای مشاهده کرد دروغگو و افترا زننده است و هیچ نیرو و قوّتی نیست مگر به اراده خداوند بلندمرتبه و بزرگ». راوی گوید: از این توقیع نسخه‌برداری کردیم و از نزد علی بن محمد سمری خارج شدیم. وقتی روز ششم فرا رسید، درحالی‌که به خود می‌پیچید، نزد او برگشتیم. به او گفته شد: «جانشین شما کیست»؟ گفت: «برای خداوند امری است که آن را به سرانجام رساند» و از دنیا رفت. خداوند از او راضی باشد! این آخرین سخنی بود که از او شنیده شد.&lt;ref&gt;«حدثنا أبومحمد الحسن بن أحمد المكتب، قال: كنت بمدينة السلام في السّنة الّتي توفّي فيها الشّيخ عليّ بن محمّد السّمري قدّس اللّه روحه، فحضرته قبل وفاته بأيّام، فأخرج إلي النّاس توقيعا نسخته: بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‏، يا عليّ بن محمّد السّمري أعظم الله أجر إخوانك فيك... (شيخ الصّدوق&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ''کمال الدّين و تمام النّعمة''، ج۲، ص۵۱۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ائمه معصومین(ع) در روایات بسیاری بیان کرده‌اند که از نشانه‌های ظهور حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; خروج شخصی به نام سفیانی، است که از ظالمان بنی‌امیه است و نيز شنیده شدن صیحه‌ای آسماني است. در نتیجه با توجه به اینکه در حدیث مذکور بحث بر سر '''ظهور''' حضرت است ـ چراکه فرمود: «غیبت دوم واقع شده و دیگر ظهور اتفاق نخواهد افتاد مگر به اذن خداوند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;، و همچنین خروج سفیانی و شنیده شدن صیحه‌ای از آسمان نیز از نشانه‌های '''ظهور''' ایشان است ـ احتمال قابل اعتنایی وجود دارد که مراد حضرت از '''«هرکس ادعای مشاهده کند»''' این باشد که هرکس پيش از خروج سفیانی و شنیده شدن صیحه‌ای از آسمان ادعا کند که مشاهده کرده که من ظهور کرده‌ام دروغ‌گوست؛ چراکه قرائن موجود در متن حدیث نشان‌دهنده این است که بحث حضرت در مورد دیدن ظهور ایشان است نه دیدن خود ایشان. در هر صورت وقتی کلمه '''«مشاهده»''' که در متن حدیث آمده مجمل است و احتمال دارد مراد مشاهده ظهور یا مشاهده خود آن حضرت باشد، پس دیگر نمی‌توان به استناد به این حدیث چنین بیان کرد که هرکس ادّعا کند امام زمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; را مشاهده کرده دروغگو و افترا زننده است.<br /> <br /> حتی اگر بپذيريم که معنای حدیث مذکور همان است که پرسشگر در پرسش خود ذکر کرده باز نمی‌توانیم به این حدیث استناد کنیم؛ چون ملاقات عدّه بسیاری از شیعیان و علمای آنان با حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; به صورت متواتر در کتب شیعه نقل شده است. بنابراين چون حدیث مذکور خبر واحد است نمی‌تواند در برابر خبر متواتر بایستد.<br /> <br /> == ۱۰۸. تقيه در افعال امامان‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۸ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که درست نیست که دنیا از وجود کسی خالی باشد که حجت الهی را اقامه مي‌کند و همواره قائم به حجت در دنیا هست؛ یعنی همیشه امام هست؛ از طرفی می‌گویند که تقیه نه‌دهم دین است و امام، که حجت را اقامه می‌کند؛ باید تقیه کند؛ چون او پرهیزگارترین فرد است و قطعاً نه‌دهم دین را ترک نخواهد کرد. پس چگونه به‌وسیله او حجت بر خلق خدا اقامه می‌گردد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است که اگر حجت خدا برای یک لحظه روی زمین نباشد زمین اهلش را فرو می‌برد و خداوند همیشه حجت خودش را برای بندگان می‌فرستد تا هیچ کس نزد خداوند عذری نداشته باشد: ('''لِیَهلَكَ مَن هَلَكَ عن بَیِّنَةٍ &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; یَحیَی مَن حَیَّ عَن بَیِّنَةٍ''')؛ «تا آنها كه هلاک [و گمراه] مى‏شوند، از روى اتمام حجت باشد و آنها كه زنده مى‏شوند [و هدايت مى‏يابند] نیز از روى دليل روشن باشد»..&lt;ref&gt;انفال: ۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین ائمه به تقیه عمل می‌کردند و فرموده‌اند نُه‌دهم دین در تقیه است، اما تقیه این نیست که حجت خدا از ترس، معارف و مسائل دین را برای مردم بیان نکند؛ بلکه تقیه این است که انسان در زمانی که جان، مال یا ناموس خودش یا دیگر مؤمنان در خطر است برای حفظ آنها ایمان خود را مخفی کند و تا دشمنان ضرری به او نرسانند؛ مثل کاری که عمّار یاسر انجام داد و خداوند در تأیید عملش آیه نازل کرد و به مسلمانان دستور داد که هنگام ضرر از دشمن تقیه کنند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۲ مراجعه کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احساس ضرر دیدن از جانب دشمن حالتی عارض شدنی است که برخی&lt;br /&gt;<br /> مواقع برای انسان پیش می‌آید و از جانب دشمن بر جان، یا مال یا ناموسش می‌ترسد؛ نه اینکه انسان دائماً احتمال ضرر دهد. در نتیجه امامان معصوم(ع) در بیشتر&lt;br /&gt;<br /> اوقات خود، که تنها اصحابشان در محضر آنها حضور داشتند و خبری از دشمن نبود، معارف و مسائل دین را برای آنها بیان می‌کردند و اصحابشان نیز این معارف را&lt;br /&gt;<br /> به دیگران می‌رساندند و به این صورت حجت خداوند بر مردم اقامه می‌گردید؛&lt;br /&gt;<br /> به همین دلیل است که جمیع معارف و مسائل دینی، از جمله مسائل اعتقادی و اخلاقی و احکام از ائمه معصومین(ع) به ما رسیده، به طوری که تنها یک کتاب حدیثی شیعه به نام '''«الکافی»''' حدوداً دارای ۱۵۴۰۰ حدیث از ائمه(ع) در جمیع مسائل اصول و فروع دین است.<br /> <br /> == ۱۰۹. ضرورت شناخت و ايمان به امامان معصوم‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۰۹ ==<br /> <br /> شيعيان می‌گویند که شناخت ائمه شرطی برای صحت ایمان شخص است. آنها در مورد کسانی که پیش از کامل شدن دوازده امام مرده‌اند چه می‌گویند؟! اگر امام پيش از کامل شدن دوازده امام مرده است درباره او چه می‌گویند؟ بعضی از ائمه شما نمی‌دانستند که امام بعد از آنها چه کسی است! پس چگونه شما شناخت ائمه را شرطی برای صحت ایمان قرار داده‌اید؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است هرکس باید امام زمان خود و امامان پيش از او را بشناسد&lt;br /&gt;<br /> و به امامت و ولایت آنها ایمان داشته باشد و شرط ایمان و قبولی اعمال اعتقاد&lt;br /&gt;<br /> به امامت و ولایت آنهاست. در نتیجه از آنجا که در زمان آخرین امام از جانشینان رسول خدا(ص)، یعنی حضرت حجّة بن الحسن(ع) هستیم، بر همه لازم است&lt;br /&gt;<br /> که حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; و جمیع یازده امام(ع) پيش از ایشان را بشناسند&lt;br /&gt;<br /> و به امامت و ولایت آنها ایمان داشته باشند؛ اما کسانی که در زمان امامان پیشین بوده‌اند بر آنها لازم بوده که معرفت به امام زمان خود و امامان پيش از او داشته باشند و اگر&lt;br /&gt;<br /> در آن زمان مرده‌اند و زمان امام بعدی را درک نکرده‌اند و خبری از امامت امام بعدی&lt;br /&gt;<br /> به آنها نرسیده بوده، در این صورت معذور هستند و گناهی بر آنان نیست. ولي بر&lt;br /&gt;<br /> آنان نیز لازم بوده که معتقد باشند جانشینان رسول خدا دوازده نفرند که نه نفر آنان از نسل حسین بن علی(ع) هستند؛ چراکه این مطلب در روایات متواتر از رسول خدا(ص) نقل شده است؛ مگر اینکه کسی از این مطلب آگاهی نداشته باشد و خبرش به او نرسیده باشد.<br /> <br /> ضمناً این چنین نیست که ائمه معصومین(ع) امام و جانشین پس از خود را نشناسند، بلکه تمام امامان جانشین پس از خود را از طرف خداوند معرفی کرده‌اند و همان‌طور که در پاسخ پرسش‌های گذشته بیان کردیم یکی از روش‌های تشخیص جانشینان رسول خدا(ص) تصریح امام قبلی است.<br /> <br /> علمای شیعه تصریحات ایشان را که در روایات بسیاری وارد شده در کتب خود ذکر کرده‌اند؛ براي مثال برای مشاهده این تصریحات می‌توانید به کتاب ''إثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات'' تألیف «شیخ حرّ عاملی» رجوع کنید.<br /> <br /> == ۱۱۰. توصيه رسول خدا‌(ص) در‌باره اهل بيت‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۰ ==<br /> <br /> صاحب نهج‌البلاغه روایت می‌کند که وقتی به علی خبر رسید که انصار ادعا کرده‌اند خلیفه &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; امام باید از آنها تعیین شود گفت(ع) «چرا علیه آنها دلیل نیاوردید که پیامبر(ص) وصیت کرده که با نیکوکارشان نیکویی شود و از بدکار آنها گذشت شود؟ گفتند: این چه دلیلی علیه آنها می‌تواند باشد؟ گفت: اگر امامت به آنها تعلّق می‌داشت پیامبر در مورد آنها سفارش نمی‌کرد».&lt;ref&gt;نهج البلاغة، خطبه ۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به شیعه باید گفت که همچنین پیامبر(ص) درباره اهل بیت خود سفارش کرده که با آنها به نیکی رفتار کنید و فرموده است: '''«أذكّركم الله في أهل بيتي»'''؛ «شما را درباره اهل بیتم سفارش می‌کنم». پس اگر امامت حق ویژه‌ آنها بود و دیگران در آن بهره‌ای نداشتند پیامبر(ص) در مورد آنها وصیّت و سفارش نمی‌کرد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> سفارش رسول خدا(ص) در مورد اهل بیتش با سفارش ایشان در مورد انصار با هم متفاوت است. رسول خدا(ص) در مورد انصار نفرمود که آنها جانشین من هستند یا خلیفه و جانشین من از آنهاست و سپس در موردشان وصیّت کرد که مراقب آنها باشید و به آنها نیکی کنید؛ به خلاف اهل بیت(ع) که در مورد آنها صریحاً در غدیر فرمود امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) خلیفه من است و سپس سفارش آنها را به مردم&lt;br /&gt;<br /> کرد. در نتیجه وقتی رسول خدا(ص) می‌فرماید به نیکوکاران انصار نیکی کنید و گناهکارانشان را ببخشید، به این معناست که خلافت در میان انصار نیست؛ چون اگر خلافت از آنها بود، آنها باید به دیگران نیکی می‌کردند و گناه دیگران را می‌بخشیدند. اما وقتی رسول خدا(ص) ابتدا به خلافت اهل بیتش تصریح کرده و سپس به مردم دستور می‌دهد که مراقب اهل بیتشان باشند و به آنها ظلم نکنند، نشان می‌دهد که ایشان از غصب شدن جانشینی اهل بیت و ظلم شدن به آنها از سوي اصحاب مطّلع است؛ به همین خاطر سفارش اهل بیت خود را به مردم می‌کند.<br /> <br /> == ۱۱۱. واگذاري پست‌هاي فرماندهي به صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۱ ==<br /> <br /> اگر به شما گفته شود که رهبری مؤمن و صالح حاکم مردمانی است که بعضی منافق‌اند و بعضی مؤمن‌اند و این مرد به لطف و عنایت الهی منافقان را از طرز سخنشان می‌شناسد، اما با وجود آن این مرد از افراد شایسته و صالح دوری مي‌کند و منافقان را انتخاب کرده و پست‌های مهم و فرماندهی را به آنان داده و در دوران حیات خود آنها را رئیس و سرور مردم قرار داده است، بلکه خودش را با آنها نزدیک کرده و با دختر بعضی‌ها ازدواج کرده و بعضی داماد او هستند و او درحالی‌که از آنها خوشنود و راضی بوده از جهان چشم فرو بسته است، نظر شما درباره این مرد چیست؟! شیعه در مورد پیامبر(ص) چنین عقیده و باوری دارند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است رسول خدا(ص) به هیچ وجه افراد مؤمن را کنار نزد و همیشه اصحاب مؤمن خود، مانند امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و سلمان و ابوذر و مقداد و امثال آنها را به خود نزدیک می‌کرد و همواره آنها را مي‌ستود و خداوند در شأن آنها آیه نازل می‌کرد.&lt;ref&gt;براي آشنا شدن با نمونه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اي از سخنان رسول خدا(ص) در مدح و ستايش امير المؤمنين''(ع)'' و اهل بيت و آياتي که در مدح آنها نازل شده، مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;توانيد به مقدّمه کتاب رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; رسول خدا(ص) اسامة بن زید را، که جوانی هفده ساله بود، فرمانده لشکر کرد و عمر بن الخطاب و دیگران را، که از نظر اهل سنت جزء بزرگان اصحاب بوده‌اند، تحت فرمان اسامه قرار داد. واقدی روایت کرده است:<br /> <br /> عروه گفت: پیامبر(ص) به اسامة بن زید دستور داد که صبح هنگام بر اهل أبنی ‌حمله کند و آنها را بسوزاند. سپس رسول خدا(ص) به اسامه فرمود: «با نام خدا حرکت کن. اسامه همراه با پرچم بسته شده خارج شد و پرچم را به بریدة بن الحصیب الاسلمی تحویل داد. بریده پرچم را به خانه اسامه آورد. رسول خدا(ص) به اسامه دستور داد و اسامه لشکر را کنار رودخانه فرود آورد و خیمه لشکر را در ناحیه‌ای که امروزه به آن سقایت سلیمان می‌گویند بنا کرد. مردم با جدّیّت برای خارج شدن همراه با لشکر می‌رفتند. پس هرکس از کارش فارغ شده بود به لشکر می‌پیوست و هرکس از کارش فارغ نشده بود آزاد بود و هیچ کس از اوّلین مهاجرین باقی نماندند مگر اینکه در این جنگ شرکت کردند؛ از جمله عمر بن الخطاب و ابوعبیده جراح و سعد بن ابی‌وقّاص و أبوالأعور سعيد بن زيد بن عمرو بن نفيل در میان عده‌ای از مهاجرین، و انصار تعدادی بودند [از جمله]: قتادة بن النّعمان وسلمة بن أسلم بن حريش. پس عدّه‌ای از مهاجرین چنین گفتند: ‑ و کسی که شدیدتر از همه این سخن را می‌گفت عیّاش ابن ابی‌ربیعه بود ‑ چرا پیامبر این جوان را بر اوّلین مهاجرین امیر نموده است و سخن در این باره بسیار شد... .&lt;ref&gt;...أنّ النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم أمره أن يغيّر علي أبني صباحاً وأن يحرق. قالوا: ثمّ قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم لأسامة: امض علي اسم اللّه... (''مغازي الواقدي''، ج۲، ص۱۱۱۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز در کتاب‌هاي خود امیر شدن اسامه به دستور&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) بر عمر بن الخطاب را ذکر کرده‌اند&lt;ref&gt;ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۲، ص۵۷؛ ج۸، ص۶۲ ـ ۶۵.&lt;/ref&gt; و حتی طبق نقل بعضی از آنان پیامبر ابوبکر را نیز تحت فرمان اسامه قرار داد. &lt;ref&gt;ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۲، ص۱۸۹ و ۱۹۰؛ ابن سعد، ''غزوات الرسول و سراياه''، ص۱۸۹ و ۱۹۰؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱، ص۳۸۴؛ ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۱۰، ص۱۳۹؛ ''تاريخ اليعقوبي''، ج۲، ص۱۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واقدی در ادامه این نقل بیان می‌کند که عمر بن الخطاب این اعتراض مهاجرین را رد می‌کند و سخن آنان را به گوش پیامبر می‌رساند. پیامبر خشمگین می‌شوند و بر فراز منبر می‌روند و با تعریف از اسامه و پدرش پاسخ آنان را می‌دهند. درحالی‌که در نقل دیگر عالمان اهل سنت، مثل ابن سعد، چنین وارد نشده که عمر بن الخطاب اعتراض مهاجرین به امیر شدن اسامه را رد کرده باشد.<br /> <br /> اگر چه قسمت آخر حدیثِ واقدی نزد شیعه پذيرفته نیست و معتقدیم از طریق مخالفان شیعه به حدیث اضافه شده، ولي آنچه مورد قبول شیعه و محلّ استدلال ماست تصریح حدیث به این نکته است که رسول خدا(ص) اسامة بن زید، که جوان بود و طبق نقل تاریخ در آن زمان هفده ساله بود، را فرمانده و امیر بر ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب و دیگر مهاجران کرد.<br /> <br /> همچنین هنگامی که رسول خدا(ص) ابوبکر و عمر را فرمانده نمود و آنها را برای فتح خیبر فرستاد پس از مدّتی حکمت این تصمیم ایشان روشن می‌شد؛ چراکه آن دو شکست خورده و با ملامت نمودن یارانشان بازگشتند. در پاسخ پرسش هجده، منابع این مطلب را از مصادر اهل سنت ذکر کردیم.<br /> <br /> از طرفي رسول خدا(ص) هرگز مأموریت‌های مهم را به آنها واگذار نکرد. تنها مأموریت مهمّی که ایشان به ابوبکر سپرد این بود که آیات برائت را به او سپرد تا&lt;br /&gt;<br /> به مکه برود و برای مشرکان قرائت کند، ولی هنگامی که ابوبکر به میانه راه رسید، رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب(ع) را فرستاد تا آیات برائت را از ابوبکر بستاند و خود برای قرائت آیات به مکه برود. احمد بن حنبل در اين باره روایت کرده است:<br /> <br /> زید بن یثیع گفت: پیامبر(ص) ابوبکر را به همراه برائت‌نامه‌ای برای اهل مکه فرستاد: بعد از امسال هیچ مشرکی حج به جا نمی‌آورد و دور خانه کعبه عریان و برهنه طواف نمی‌کند و غیر از انسان مسلمان کسی به بهشت داخل نمی‌شود. هرکس بین او و رسول خدا(ص) مدّت و مهلتی است، مهلتش تا همان زمان است و خداوند و رسولش از مشرکان بریء هستند. ابوبکر سه روز با این نامه در حرکت بود که پیامبر(ص) به علی فرمود: «به ابوبکر ملحق شو و او را نزد من بازگردان و خودت نامه را به مشرکان ابلاغ کن. علی بن ابی‌طالب نیز چنین کرد. پس وقتی ابوبکر نزد پیامبر(ص) برگشت گفت: «ای رسول خدا آیا در مورد من امری حادث شده»؟! پیامبر فرمود: «در مورد تو امری حادث نشده، ولی به من دستور داده شده که خبر را کسی نمی‌رساند مگر من یا مردی از من».&lt;ref&gt;...أنّ النّبي صلّى اللّه عليه وسلّم بعثه ببراءة لأهل مكة: لا يحجّ بعد العام مشرك ولا يطوف بالبيت عريان ولا يدخل الجنة الا نفس مسلمة... (احمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۳)؛ احمد بن حنبل در کتاب مسند خود احاديث ديگري نيز در مورد اين مطلب نقل کرده است: ج۱، ص۱۵۱؛ ج۳، ص۲۱۲ و ۲۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز این واقعه را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;ترمذي، ''سنن التّرمذي''، ج۴، ص۳۳۹؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۱۲۸ و ۱۲۹؛ نسائي، ''خصائص أمير المؤمنين''''(ع)''، ص۹۱؛ ابو‌يعلي، ''مسند ابي‌يعلي الموصلي''، ج۵، ص۴۱۲ و ۴۱۳؛ ابن ابي‌شيبة الکوفي، المصنّف، ج۷، ص۵۰۶؛ ابن حبّان، ''الثقات''، ج۹، ص۲۸ و ۲۹؛ جرجاني، ''الکامل''، ج۳، ص۴۶۱؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۳۴۴ و ۳۴۵؛ حاکم الحسکاني، شواهد التنزيل، ج۱، ص۳۰۵ ـ ۳۱۰؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۱، ص۳۸۳؛ خوارزمي، ''مناقب''، ص۱۶۵؛ ابن مردويه اصفهاني، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۲۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه ازدواج رسول خدا(ص) با دختر ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب نیز دلیل بر ایمان همسران ایشان و پدران آنها نیست در پاسخ پرسش ششم به طور مفصّل این مطلب را بیان کردیم. همچنين چنین سخنی درست نیست که رسول خدا(ص) از ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب و عثمان بن عفان بسیار راضی بود و از دنیا رفت. پرسشگر هیچ دلیلی برای اين ادعا بیان نکرده است. درحالی‌که نارضایتی رسول خدا(ص) از آنان را از احادیث بسیاری در پاسخ به پرسش‌های این کتاب نقل کردیم.<br /> <br /> == ۱۱۲. هلاکت اسلام و کفر ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۲ ==<br /> <br /> الحر العاملی، عالم شیعه، در تفسیر ('''وَ لَا تُمْسِكُواْ بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ''')؛&lt;ref&gt;ممتحنه: ۱۰.&lt;/ref&gt; «با زنان کافر ازدواج نکنید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt; می‌گوید: «هر کس زن کافری داشت، اسلام را به او عرضه کند، اگر اسلام را پذیرفت زن اوست و اگرنه او از آن زن بیزار است. و خداوند از نگاه داشتن آن زن نهی کرده است».&lt;ref&gt;''وسائل الشيعة''، ج۲۰، ص۵۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس اگر ام‌المؤمنین عایشه چنان که شیعه می‌گویند کافر و مرتد می‌بود، پیامبر باید طبق دستور کتاب خدا او را طلاق می‌داد؛ مگر آنکه بگوییم که پیامبر(ص) نمی‌دانست او منافق است و مرتد می‌شود و شيعيان فقط این را دانسته و به آن پی برده‌اند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است هرکس در دنیا به یگانگی خداوند و نبوّت و رسالت حضرت محمّد(ص) شهادت داد مسلمان است و احکام اسلام از جمله طهارت و جواز نکاح بر او جاری می‌شود؛ حتی اگر در دل و قلبش به یگانگی خداوند و نبوّت پیامبر معتقد نباشد. امّا مسلمان و مؤمن محشور شدن در آخرت تنها منوط به ایمان حقیقی و قلبی به خداوند و پیامبر و عمل کردن به فرامین آنها و اعتقاد به دوازده جانشین رسول خدا(ص) و برائت از دشمنان آنهاست. با توجّه به این نکته گاه علمای شیعه آنکه حقیقتاً در دل خود ایمان نیاورده و اعتقاد صحیحی ندارد را کافر می‌نامند؛ چراکه در آخرت اهل جهنم است؛ اگر چه در دنیا شهادتین بر زبان جاری کند و احکام اسلام، از جمله جواز نکاح، بر او جاری شود.<br /> <br /> == ۱۱۳. تبيين صحيح حديث منزلت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۳ ==<br /> <br /> فرقه خطّابیه از شیعه بر این باورند که پس از امام جعفر الصادق پسرش اسماعیل امام است. علمای شیعه در رد عقیده آنها گفته‌اند که اسماعیل پيش از اباعبدالله(ع) وفات کرد و مرده نمی‌تواند جانشین زنده باشد. به شیعه گفته می‌شود که شما برای اثبات ولایت علی از حدیث: «تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی» استدلال می‌کنید و معلوم است که هارون پيش از موسی وفات یافت و طبق اقرار خودتان مرده نمی‌تواند جانشین زنده باشد!&lt;ref&gt;کمال الدين وتمام النعمة، ص ۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پیامبر هنگام رفتن به غزوه تبوک امیرالمؤمنین(ع) را در مدینه جانشین خود کرد و در مورد ایشان فرمود: «جایگاه تو نسبت به من همان «جایگاه هارون نسبت به موسی است؛ غیر از اینکه پس از من پیامبری نیست».&lt;ref&gt;در مقدّمه کتاب منابع حديث منزلت را از مصادر اهل سنّت ذکر کرديم.&lt;/ref&gt; درست است که هارون در زمان حیات حضرت موسی(ع) از دنیا رفت و دیگر وجود نداشت که جانشین حضرت موسی(ع) باشد، ولی امیرالمؤمنین(ع) پس از پیامبر(ص) زنده بود و می‌توانست جانشین پیامبر باشد و پیامبر در حدیث منزلت قیدی آورده که نشان می‌دهد امیرالمؤمنین(ع) حتی پس از پیامبر(ص) نیز جایگاه حضرت هارون را دارد و جانشین ایشان است، ولی پیامبر نیست و آن قید این است که فرمود: '''«غیر از اینکه پس از من پیامبری نیست»'''. این جمله به صراحت بیان می‌کند که پیامبر(ص) امیرالمؤمنین(ع) را نه تنها هنگام رفتن به غزوه تبوک جانشین خویش کرد؛‌ بلکه بعد از پیامبر نیز امیرالمؤمنین(ع) را جانشین خود قرار داده و تنها مقام نبوّت را از ایشان استثناء کرد. بنابراین قیاس اسماعیل با امیرالمؤمنین(ع) کاملاً اشتباه است؛ چراکه اسماعیل پس از امام صادق(ع) زنده نبود که جانشین امام صادق(ع) شود، ولی امیرالمؤمنین(ع) پس از پیامبر(ص) زنده بود و می‌توانست جانشین پیامبر(ص) باشد و پیامبر با صراحت در حدیث منزلت و حدیث غدیر و دیگر احادیث جانشینی ایشان را بیان کرده بود.<br /> <br /> شايان ذکر است فرقه خطّابیه چنین اعتقادی ندارند و اين باور مربوط به فرقه اسماعیلیه است.<br /> <br /> == ۱۱۴. دلالت حديث «اثنا عشر خليفه» بر امامت امامان معصوم‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۴ ==<br /> <br /> شیعیان برای اثبات امامت امامان دوازده‌گانه‌شان به این حدیث استدلال می‌کنند که پیامبر(ص) فرمود: «دوازده خلیفه خواهند بود که همه از قریش هستند. در روایتی دیگر آمده است «دوازده امیر خواهند بود». در روایتی دیگر آمده است: '''«لا يزال أمر النّاس ماضياً ما ولّيهم اثنا عشر رجلاً&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «کار مردم ادامه خواهد یافت تا آنکه دوازده نفر بر آنان فرمانروایی می‌کنند».&lt;ref&gt;البخاري ومسلم.&lt;/ref&gt; اینک به شیعه باید گفت که همه روایات حدیث به صراحت می‌گویند که این دوازده نفر امیر و خلیفه و فرمانروای مردم خواهند بود و معلوم است که از ائمه شیعه فقط علی و فرزندش حسن به خلافت رسیده‌اند؛ پس حدیث چیزی دیگر می‌گوید و شیعیان چیزی دیگر می‌گویند! این روایت‌ها این خلیفه‌ها را نام نبرده‌اند و حتی اسم یکی در این روایت‌ها ذکر نشده است...!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است در روایات متواتر، که شیعه و سنی آن را نقل کرده‌اند، چنین آمده که رسول خدا(ص) تعداد جانشینان خود را دوازده نفر بیان کرده‌اند؛ مثلاً در احادیثی که اهل سنت از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند چنین عباراتی آمده است:<br /> <br /> «حتی یمضي من أمّتي إثناعشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «یکون علیکم إثناعشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «لا یزال الإسلام عزیزا إلی إثنی‌عشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «یکون بعدي إثناعشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «إنّ هذا الأمر لا ینقضي حتی یمضي فیهم إثناعشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «لا یزال هذا الدّین عزیزا منیعا إلی إثنی‌عشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «لا یزال هذا الدّین عزیزا إلی إثنی‌عشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;»، «حتی یقوم إثنی‌عشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;» و «إنّ الإسلام لا یزال عزیزا إلی إثنی‌عشر &lt;u&gt;خليفة&lt;/u&gt;».&lt;ref&gt;اين عبارات در احاديث بسياري از کتب اهل سنّت وارد شده که به نمونه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اي از آن اشاره مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;شود: ''صحيح مسلم''، ج۶، ص۳ و ۴؛ ''مسند أحمد بن حنبل''، ج۵، ص۸۷ ـ ۹۳؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک''، ج۳، ص۶۱۷ و ۶۱۸؛ ''سنن أبي‌داود''، ج۲، ص۳۰۹؛ أبي‌داود الطّيالسي، ''مسند''، ص۱۰۵ و ۱۸۰؛ ابن الجعد، ''مسند''، ص۳۹۰؛ أبي‌يعلي، ''مسند''، ج۱۳، ص۴۵۷؛ ''صحيح'' ''ابن حبّان''، ج۱۵، ص۴۳؛ ابن ابي‌عاصم، ''السّنة''، ص۵۱۸؛ للضّحاک، ''الآحاد و المثاني''، ج۳، ص۱۲۶ و ۱۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جمیع این عبارات دلالت دارد بر اينکه رسول خدا(ص) جانشینان خود را دوازده نفر معرّفی کرده است و اگر روایات شیعه نیز به آن اضافه گردد فراتر از تواتر خواهد بود. در این روایات وارد نشده که حکومت به دست آنها خواهد بود و از لفظ خلیفه چنین چیزی برداشت نمی‌شود؛ چراکه خلیفه به معنای جانشین است.<br /> <br /> اما روایاتی که در آن به جای خلیفه لفظ '''«امیر»''' یا '''«ولی»''' آمده، همان‌طور که پرسشگر در پرسش خود ذکر کرد، به هیچ وجه معنای فرمانروایی و حکومت نمی‌دهد و به این معنا نیست که این دوازده نفر بر مردم حکومت و فرمانروایی خواهند کرد؛ چون می‌تواند به این معنا باشد که این دوازده نفر از طرف خداوند امیر و ولیّ و سرپرست مردم هستند. چه مردم حکومت را به آنها بسپارند یا نسپارند.<br /> <br /> به بیان دیگر اینکه رسول خدا(ص) آن دوازده نفر را امیر یا ولیّ مردم خواند به یکی از این دو دلیل است: یا به خاطر این است که آن دوازده نفر از طرف خداوند امیر و ولیّ مردم هستند که در این صورت حتی اگر مردم به آنها پشت کنند و حکومت را به آنها نسپارند، آنها باز از طرف خداوند امیر و ولیّ مردم هستند و پشت کردن مردم به آنها مقامی که خداوند به آنها داده را از بین نمی‌برد یا به این دلیل است که مردم به حکومت آنها رضایت خواهند داد و به این صورت حکومت و فرمانروایی را به دست می‌گیرند و به همین خاطر رسول خدا(ص) آنها را امیر و ولیّ مردم نامیده است. با وجود این دو احتمال در معنای حدیث چطور می‌توانیم مانند پرسشگر به طور قطعی بگوییم: امامان شیعه از مصادیق این سخن رسول خدا(ص) نیستند؛ چون حکومت به هیچ‌کدام از آنها نرسیده است؟<br /> <br /> در نتیجه وقتی معنای این روایات مشخص نشد باید به روایات دیگر، که به طور صریح مراد آن مشخص است،‌ رجوع کنیم تا معنای این روایات روشن شود. در روایات دیگر، همان‌طور که ذکر کردیم، رسول خدا(ص) جانشینان خود را دوازده نفر معرّفی کرده و در آن بحث بر سر کسانی که بر مردم حکومت و فرمانروایی می‌کنند نیست.<br /> <br /> همچنین در مورد ادامه اشکال پرسشگر می‌گوییم: شیعه تنها برای اثبات اینکه جانشینان رسول خدا(ص) دوازده نفر هستند به روایات مذکور استناد می‌کند، اما روش تشخیص امامان دوازده‌گانه به حکم عقل یکی از سه روش زیر است:<br /> <br /> # رسول خدا(ص) به اسم و نسب جانشینان دوازده‌گانه خویش تصریح کرده باشد.<br /> # آن که ادعای جانشینی رسول خدا(ص) دارد، برای اثبات ادعای خود معجزه بیاورد.<br /> # کسی که به دو روش قبلی امامت و جانشینی او ثابت شده امام بعدی را معرّفی کند.<br /> <br /> امامت امامان دوازده‌گانه شیعه به هر سه روش ثابت است. رسول خدا(ص) در روایات بسیار آن دوازده نفر را جانشین خود معرفی نموده و هر کدام از آنها برای اثبات امامت خود معجزه نشان داده‌ است. همچنين هر امامی امام پس از خود را معرّفی کرده است. برای مشاهده تصریحات رسول خدا(ص) به امامت آنها و معجزات امامان دوازده‌گانه و تصریح هر امام بر امام بعد از خود می‌توانید به کتاب '''''إثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات''''' تألیف '''«شیخ حرّ عاملی»''' رجوع کنید.<br /> <br /> اما دیدگاهي که اهل سنت در موضوع خلافت برای خود برگزیده‌اند کاملاً مخالف با احادیثی است که بیان می‌کند جانشینان رسول خدا(ص) دوازده ‌نفر هستند؛ چراکه اگر آنها بخواهند خلفاي بنی‌امیّه یا بنی‌العباس را جانشینان رسول خدا(ص) بدانند با عدد دوازده جور در نمی‌آید.<br /> <br /> == ۱۱۵. ارتداد صحابه پس از رسول خدا‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۵ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که پس از وفات پیامبر(ص) همه اصحاب مرتد شده‌اند به جز چند نفری که بر اسلام باقی مانده‌اند. به آنها می‌گوییم که مرتد به علت شبهه یا شهوتی مرتد می‌شود و معلوم است که شبهات در صدر اسلام قوی‌تر بودند. پس کسانی که در دوران ضعف اسلام ایمانشان چون کوه‌ها بود چگونه پس از پیروزی و ظهور نشانه‌های اسلام و گسترش اسلام ضعیف خواهد شد؟!<br /> <br /> اما درباره شهوت‌ها و امیال باید گفت: آنان که اموال و خانه و دیارشان را به خاطر خدا و پیامبرش به میل خود ترک کردند، چگونه می‌توان گفت که آنها به خاطر دوست‌داشتنی‌ها و شهوت‌هایی که خودشان آن را ترک کرده بودند مرتد شدند؟! بايد دانست كه مرتد شدن اصحاب نزد شيعه از مهم‌ترين اركان ايمان، كه امامت است، به شمار می‌آيد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در پاسخ پرسش‌های گذشته بیان کردیم که مراد شیعه از مرتد شدن اصحاب بعد از رسول خدا(ص) ارتداد آنها از ولایت امیرالمؤمنین(ع) است. در پاسخ پرسش سیزدهم به طور مفصّل علت ارتداد آنها از ولایت حضرت(ع) را بیان کردیم؛ به آن رجوع کنید.<br /> <br /> به علاوه شیعه معتقد نیست کسانی که در دوران ضعف اسلام ایمانشان مثل کوه بود، مانند سلمان و ابوذر و مقداد، پس از رسول خدا(ص) مرتد شدند؛ بلکه شیعه معتقد است کسانی که در زمان حیات رسول خدا(ص) منافق بودند و در دل به ایشان ایمان نداشتند، پس از شهادت رسول خدا(ص) نفاق خود را علنی کردند.<br /> <br /> همچنین قوی بودن ایمان اصحاب در زمان حیات رسول خدا(ص) و تلاششان در راه قوّت اسلام و هجرت آنها دلیل نمی‌شود که همیشه بر راه راست باقی بمانند و هیچ‌گاه منحرف نشوند؛ چراکه به شهادت قرآن، اصحاب حضرت موسی(ع)، که سختی‌های بسیاری در راه پیروی از ایشان کشیدند و شکنجه‌های فرعون را تحمل کردند، به محض اینکه خداوند آنها را با فتنه سامری امتحان نمود، اکثر آنها گوساله‌پرست شدند؛ به طوری که جانشین حضرت موسی(ع)، یعنی حضرت هارون(ع)، را تنها گذاشتند و نزدیک بود ایشان را به قتل برسانند. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى‏ إِلى‏ قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُوني‏ مِنْ بَعْدي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخيهِ يَجُرُّه إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوني‏ وَ كادُوا يَقْتُلُونَني‏ فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْني‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمين)&lt;ref&gt;أعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و چون موسى خشمناك و اندوهگين به سوى قوم خود بازگشت، گفت: پس&lt;br /&gt;<br /> از من چه بد جانشينى براى من بوديد! آيا بر فرمان پروردگارتان پيشى گرفتيد؟&lt;br /&gt;<br /> و الواح را افكند و سر برادرش را گرفت و او را به طرف خود می‌كشيد. [هارون] گفت: اى فرزند مادرم، اين قوم مرا ضعیف و ناتوان يافتند و نزدیک بود مرا بكشند. پس کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا در شمار گروه ستمكاران&lt;br /&gt;<br /> قرار نده.<br /> <br /> در احاديث متواتر چنین وارد شده که پیامبر در مورد امت اسلام فرمود: «شما نیز همان روش گذشتگان، یعنی یهود و نصارا، را دنبال خواهید کرد؛ به حدّی که اگر آنها درون خانه سوسماری رفته باشند شما نیز خواهید رفت». بخاری روایت کرده است:<br /> <br /> ابی‌سعید گفت پیامبر(ص) فرمود: از سنت کسانی که پيش از شما بودند وجب به وجب و ذراع به ذراع تبعیت خواهید کرد، به حدّی که اگر به خانه سوسماری رفته باشند شما نیز خواهید رفت. گفتیم: ای رسول خدا آیا مراد شما یهود و نصارا است؟ فرمود: پس چه کسی؟!».&lt;ref&gt;«حدّثنا سعيد بن أبي مريم، حدّثنا أبو غسّان قال: حدّثني زيد بن أسلم، عن عطاء بن يسار، عن أبي سعيد: أنّ النّبي صلّي اللّه عليه وسلّم قال: لتتبعنّ سنن من قبلكم شبرا بشبر وذراعا بذراع حتّي لو سلكوا حجر ضب لسلكتموه قلنا: يا رسول اللّه اليهود والنصاري؟ قال: فمن؟!». (بخاري، ''صحيح بخاري''، ج۴، ص۱۴۴؛ ج۸، ص۱۵۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۸، ص۵۷؛ احمد بن حنبل، ''مسند''، ج۲، ص۳۲۵ و ۳۲۷ و ۳۶۷ و ۵۱۱؛ ج۳، ص۸۴ و ۸۹ و ۹۴؛ ج۵، ص۲۱۸ و ۳۴۰؛ ترمذي، ''سنن الترمذي''، ج۳، ص۳۲۱ و ۳۲۲، حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۴، ص۴۵۵؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۱۱، ص۳۶۹؛ ابن ابي‌شيبة الکوفي، ''المصنّف''، ج۸، ص۶۳۴؛ أبي‌داود الطيالسي، ''مسند''، ص۱۹۱؛ الحميدي، ''مسند''، ج۲، ص۳۷۵؛ ابن ابي‌عاصم، السّنّة، ص۳۶ و ۳۷؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۳، ص۲۴۴ و ۲۴۵؛ ج۶، ص۱۸۶؛ واقدي، ''المغازي''، ج۲، ص۸۹۰ و ۸۹۱.&lt;/ref&gt; در نتیجه همان‌طور که اصحاب حضرت موسی و عیسی(ع) دین خود را تغییر دادند، اصحاب پیامبر ما نیز همان کار را انجام دادند و از روش یهود و نصاری پیروی کردند.<br /> <br /> == ۱۱۶. عدالت صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۶ ==<br /> <br /> شیعیان معتقدند که اصحاب درستکار و عادل نیستند؛ اما در کتاب‌های شیعه روایاتی را می‌بینیم که بر عدالت اصحاب دلالت می‌کنند! از آن جمله روایت کرده‌اند که پيامبر در حجة الوداع گفت''': «نضّر الله عبداً سمع مقالتي فوعاها، ثم بلغها إلى من لم يسمعها''' ...'''&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «خداوند تر و تازه کند بنده‌ای را که سخن را شنید و آن را حفظ کرد و سپس به کسى که آن را نشنیده رساند...».&lt;ref&gt;''الخصال''، ص ۱۴۹-۱۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگر اصحاب عادل و درستکار نبودند چگونه پیامبر به آنها اعتماد می‌کند تا هر یک از آنها سخن او را به کسانی که آن را نشنیده‌اند برساند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه هیچ‌گاه به طور کلّی در مورد اصحاب حکم نمی‌کند، بلکه معتقد است باید زندگانی یکایک آنها بررسی شود تا مؤمن از منافق جدا گردد.<br /> <br /> اما حدیثی که پرسشگر به آن استدلال کرد، به هیچ وجه دلالت ندارد که&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) به جمیع اصحاب خود اعتماد کرده است. در این حدیث رسول خدا(ص) برای مردم سخنرانی نموده و سپس برای کسانی که سخن ایشان را به دیگران برساند دعا کرده است و این یعنی دعای رسول خدا(ص) شامل کسانی که سخن ایشان را به دیگران نرسانند نمی‌شود. در هیچ خبری هم ذکر نشده که جمیع افرادی که در آن مجلس حضور داشتند خبر رسول خدا(ص) را به دیگران رسانده باشند.<br /> <br /> همچنین رسول خدا(ص) در این حدیث برای کسانی که سخن ایشان را به سایر مردم برسانند دعای خاصّی نکرد که دلالت داشته باشد آنها اهل بهشت هستند یا عاقبت به خیر خواهند شد و مؤمن از دنیا خواهند رفت.<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ پرسش نود ذکر کردیم، خداوند متعال در قرآن تصریح کرده که میان اصحاب رسول خدا(ص) منافق وجود داشت. با توجّه به این نکته آیا طبق حدیثی که پرسشگر ذکر کرد می‌توان گفت رسول خدا(ص) به منافقان نیز اعتماد کرده است؟! چون آنها نیز جزء اصحاب ایشان بوده‌اند؟! مسلّما هر سخن خوبی که رسول خدا(ص) در مورد اصحابش بیان کند، شامل اصحاب منافق نمی‌شود؛ نفاق اصحاب را باید با بررسي اعمال آنها در زمان حیات رسول خدا(ص) و پس از شهادت ایشان، از قبيل فرار از جنگ، تصمیم به ترور رسول خدا(ص)، دشنام دادن به پیامبر(ص) و توهین به ایشان، ضرب و شتم دختر ایشان شناخت که در پاسخ به پرسش‌های مختلف، منابع آن از کتب اهل سنت ذکر شد.<br /> <br /> == ۱۱۷. ازدواج پيامبر(ص) با دختران خلفا ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۷ ==<br /> <br /> به یکی از شیعیان گفته شد: آیا پیامبر(ص) ما را به آن دستور نداده که همسر شایسته‌ای انتخاب کنیم و با افراد خوب فامیل شویم و از آنها زن بگیریم و به آنها زن بدهیم؟ گفت: بله؛ شکی نیست! به او گفتند: آیا تو برای خودت می‌پسندی که داماد کسی بشوی که حرامزاده است؟! گفت: پناه به خدا! به او گفته شد: شما به دروغ ادّعا می‌کنید که عمر بن الخطاب پسر زنی زناکار به نام صهاک&lt;ref&gt;البحراني، ''الکشکول''، ج۳، ص۲۱۲؛ ''کتاب لقد شيعني الحسين''، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt; است!..&lt;ref&gt;اين قسمت ازپرسش به خاطر به کار بردن الفاظ شنيع و رکيک حذف شد در صورت تمايل مي‌توانيد به کتاب اصلي نويسنده رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; و شما ادعا می‌کنید که حفصه، دختر عمر، مانند پدرش منافق و پلید بود؛ بلکه کافر بود. آیا به نظر شما پیامبر داماد کسی می‌شود که حرامزاده است؟! آیا برای خودش همسری فاسد و منافق را می‌پسندد؟! سوگند به خدا که شما به پیامبر و اصحاب تهمت می‌زنید و چیزهایی برای آنها می‌پسندید که برای خودتان نمی‌پسندید!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> درباره نسب عمر بن الخطاب تحقيقاتي صورت گرفته و گزارشاتي در منابع اهل سنت وجود دارد که خواننده محترم را به برخي از اين آثار ارجاع مي‌دهيم.<br /> <br /> أبومنذر هشام بن محمّد بن السّائب الکلبي، ''مثالب العرب و العجم''، باب تسمية من تديّن بسفاح الجاهليّة، ح۶۷، ص۹۵؛ أبي‌يعلي الموصلي، ''مسند''، ج۶، ص۳۶۰ و ۳۶۱؛ محمّد بن جرير الطّبري، ''جامع البيان عن تفسير آي القرآن''، ج۷، ص۱۱۰؛ ابن أبي‌حاتم الرّازي، ''تفسير القرآن العظيم''، ج۴، ص۱۲۱۹؛ مجمع الزّوائد هيثمي، ج۷، ص۱۸۸؛ ''تاريخ المدينة لابن شبة النّميري''، ج۳، ص۷۹۶ و ۷۹۷؛ أبوعثمان عمرو بن بحر الجاحظ، ''البيان و التّبيين''، ص۳۵۲؛ أبوعبيد القاسم بن سلام الهروي، ''غريب الحديث''، ج۴، ص۱۶۱ و ۱۶۲؛ ابن ابي‌الحديد معتزلي، ''شرح نهج البلاغة''، ج۱۲، ص۳۹؛ ابن اثير، ''النّهاية في غريب الحديث و الأثر''، ج۳، ص۳۳۸؛ ج۴، ص۲۹۰؛ زمخشري، ''الفائق في غريب الحديث''، ج۱، ص۱۷؛ ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۵، ص۳؛ ج۷، ص۶۳؛ ج۱۰، ص۲۱۷؛ ج۱۴، ص۴۴؛، زبيدي، ''تاج العروس''، ج۱۳، ص۲۸۹؛ ج۱۹، ص۱۶۶.<br /> <br /> بنابراين اگر برخي از علما با استناد به احادیثی که در کتاب‌هاي اهل سنت نقل شده نسب عمر بن الخطاب را ناصحیح دانسته‌اند، کساني که اين موضوع را قبول ندارند باید به جای دشنام دادن به علماي شيعه، پاسخگوی روایات خود باشند.<br /> <br /> == ۱۱۸. مقصود از ارتداد صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۸ ==<br /> <br /> وقتی منافقان و مرتدان چنان در میان اصحاب زیاد بودند که شیعه ادعا می‌کنند، پس چگونه اسلام گسترش یافت و چگونه فارس و روم سقوط کردند و بیت المقدس فتح شد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ به شبهات قبل چندین بار متذکّر شدیم مراد شیعه از ارتداد اصحاب ارتداد آنها از اسلام نیست؛ بلکه مراد ارتداد آنها از ولایت امیرالمؤمنین(ع) است. بنابراین اکثر اصحاب شهادت به یگانگی خداوند و نبوّت رسول خدا(ص) می‌دادند و اسلام را قبول داشتند، ولی از جانشین رسول خدا(ص) رویگردان شدند و منحرف گشتند و همان اسلامی که به آن معتقد بودند را نیز گسترش دادند.<br /> <br /> == ۱۱۹. ديدگاه کاشف الغطا در‌باره بيعت امام علي(ع) با ابوبکر و عمر ==<br /> <br /> == پرسش ۱۱۹ ==<br /> <br /> عالم بزرگ شیعه محمد آل کاشف الغطاء در مورد علی می‌گوید: «وقتی علی دید که دو خلیفه قبل از او ـ یعنی ابوبکر و عمر ـ نهایت تلاش خود را در پخش و گسترش کلمه توحید و مجهز کردن لشکرها و گسترش دادن دامنه فتوحات مبذول داشتند و خودکامگی ننمودند، با آنها بیعت کرد و راه صلح در پیش گرفت».&lt;ref&gt;أصل الشيعة وأصولها، ص۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس آنها کلمه توحید را گسترش دادند و لشکرها را در راه خدا مجهز نمودند و طبق اعتراف یکی از علمای بزرگ شیعه فتوحات زیادی به دست آنها انجام یافت؛ پس چرا شیعیان آن دو را متهم می‌کنند که سران کفر و نفاق و ارتداد بوده‌اند؟ این چه تناقضی است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> عقیده شیعه را تنها آیات صریح و محکم قرآن و روایات ائمه معصومین(ع)، که صدور آن از معصومین قطعی باشد، تشکیل می‌دهد؛ این چنین نیست که هر عالمی عقیده‌ای خلاف سخنان معصومین عرضه کرد، عقیده شیعه باشد. در مورد سخن کاشف الغطاء نیز مسئله همین است. سخن ایشان مخالف روایات صحیحی است که از ائمّه معصومین(ع) به ما رسیده و هیچ روایتی در تأیید سخن او وجود ندارد.<br /> <br /> به علاوه همان‌طور که در پاسخ پرسش‌های گذشته بیان کردیم فتوحات و کشورگشایی دلیل بر ایمان کسی نمی‌شود؛ چراکه پادشاهان و سلاطین ظالم و تشنگان قدرت نیز برای گسترده نمودن محدوده سلطنت خود کشورگشایی می‌کنند و فتوحات بسیاری به ارمغان می‌آورند و این دلالت بر ایمان آنها ندارد.<br /> <br /> به علاوه وقتی منصبی که سلطان به ناحق تصاحب نموده، مشروعيت ندارد پس هر تصمیم‌گیری و کشورگشاییِ او نیز مشروع نخواهد بود و عذاب خداوند را به دنبال دارد.<br /> <br /> == ۱۲۰. استناد شيعه به حديث ارتداد براي عادل نبودن همه صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۰ ==<br /> <br /> شیعیان برای اثبات اینکه اصحاب بعد از پیامبر(ص) مرتد شده‌اند از این حدیث استدلال می‌کنند که پیامبر فرمود: '''«يرد عل&lt;sym&gt;ى&lt;/sym&gt; رجال أعرفهم ويعرفونني، فيذادون عن الحوض، فأقول(ع) أصحابي، أصحابي&lt;sym&gt;!&lt;/sym&gt; فيقال(ع) إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «مردانی بر من وارد می‌شوند که آنها را می‌شناسم و آنان مرا می‌شناسند و آنها از حوض من بازداشته می‌شوند و آن‌گاه من می‌گویم: اصحاب من، اصحاب من هستند! گفته می‌شود تو نمی‌دانی که چه چیزهایی بعد از تو پدید آورده‌اند».&lt;ref&gt;البخاري.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به شیعه‌ها باید گفت: این حدیث عام است و کسی را به طور خاص نام نبرده است. عمار بن یاسر و مقداد بن اسود و ابوذر و سلمان فارسی و کسان دیگری که از دیدگاه شیعه مرتد نشده‌اند در این حدیث استثنا نشده‌اند. حتي خود علی بن ابی‌طالب هم مستثنا نشده است! پس چگونه شما حدیث را مختص بعضی قرار می‌دهید و بعضی را می‌گویید که حدیث به آنها تعلق ندارد؟! هر کسی که با فردی از اصحاب کینه و دشمنی داشته باشد می‌تواند ادعا کند که این حدیث در مورد همان فردی است که او نسبت به وی کینه دارد!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مخالفان شیعه معتقدند جمیع اصحاب رسول خدا(ص) خوب و عادل بوده‌اند.&lt;br /&gt;<br /> شیعه برای اثبات بطلان عقیده آنان و برای اثبات این مطلب که بعضی از اصحاب رسول خدا(ص) منافق بوده‌اند به حدیث مذکور استناد می‌کند، نه برای اثبات اینکه جمیع اصحاب رسول خدا(ص) پس از ایشان مرتد شده‌اند! پس وقتی از این حدیث مشخص شد که بعضی از اصحاب پیامبر منافق بوده‌اند و این چنین نبوده که جمیع آنها عادل و باتقوا باشند. در این صورت بر شخص مؤمن واجب می‌شود که زندگی اصحاب را بررسی کند تا بفهمد در زندگی کدام‌یک از آنها نشانه‌های نفاق وجود دارد؛ نشانه‌هایی مثل بغض علی بن ابی‌طالب(ع)، تغییر احکامی که رسول خدا(ص) از طرف خداوند برای مردم بیان کرد و امثال این امور که بر نفاق صاحب آن دلالت دارد.<br /> <br /> == ۱۲۱. جعلي بودن خطبه مالک اشتر ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۱ ==<br /> <br /> مالک اشتر یکی از یاران بزرگ علی، که شیعیان او را بزرگ و گرامی می‌دارند، می‌گوید'''(ع)'''<br /> <br /> أيها الناس، إن الله تبارك وتعالى بعث فيكم رسوله محمداً(ص) بشيراً ونذيراً، وأنزل عليه الكتاب فيه الحلال والحرام والفرائض والسنن، ثم قبضه إليه وقد أدى ما كان عليه، ثم استخلف على الناس أبا بكر فسار بسيرته واستن بسنته، واستخلف أبو بكر عمر فاستن بمثل تلك السنّة. &lt;ref&gt;مالک بن الأشتر ـ ''خطبه وآراؤه''، ص۸۹؛ ابن عثم، ''الفتوح''، ص۳۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ای مردم خداوند تبارک و تعالی در میان شما محمد(ص) را به عنوان مژده‌دهنده و بیم‌دهنده مبعوث کرد و کتاب [قرآن] را بر او نازل فرمود که در آن حلال و حرام و فرائض و سنت‌ها بیان شده‌اند. سپس بعد از آنکه پیامبر وظیفه‌اش را انجام داد خداوند او را به سوی خویش برد و ابوبکر خلیفه پیامبر شد و او به شیوه پیامبر رفتار کرد و پس از ابوبکر عمر به خلافت رسید و او نیز به شیوه ابوبکر عمر کرد.<br /> <br /> مالک اشتر ابوبکر و عمر را می‌ستاید اما با وجود این شیعیان در برابر این ستایش چشم‌هایشان را می‌بندند و در مجالس و حسینیه‌های خود، که از طعنه زدن به ابوبکر و عمر خالی نیست، از آن یادی نمی‌کنند! پس چرا؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> سخنی که پرسشگر از مالک اشتر نقل کرد در هیچ یک از منابع حدیثی و غیر حدیثی شیعه ذکر نشده و تنها بعضی از علمای اهل سنت این سخن را در کتاب‌هاي خود نقل کرده‌اند. بنابراین این حدیث مورد قبول شیعه نیست.<br /> <br /> به علاوه مضمون سخن مذکور، که به مالک اشتر نسبت داده شده، با عقیده اهل سنت نیز مخالف است؛ چون در عبارت آمده بود(ع) '''«&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; استخلف علی النّاس ابابکر&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''، یعنی: «رسول خدا(ص) ابوبکر را خلیفه و جانشین خود بر مردم کرد» و این مخالف با عقیده اهل سنت است؛ چراکه اهل سنت معتقدند رسول خدا(ص) هیچ کس را خلیفه و جانشین خود نکرد و ابوبکر بن ابی‌قحافه جانشین پیامبر است چون جمیع اصحاب بر خلافت او اجماع نمودند. ولی پرسشگر برای فریفتن جوانان شیعه عبارت را چنین ترجمه کرد: «ابوبکر خلیفه پیامبر شد». همچنین در عبارت آمده بود: '''«&lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; استخلف ابوبکر عمر&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' یعنی: «ابوبکر عمر را خلیفه و جانشین خود کرد»، ولی پرسشگر ترجمه نمود: «و بعد از ابوبکر عمر به خلافت رسید» تا با ترجمه عبارت قبلی منطبق شود و این فریبکاری نشانه‌ خوبی برای جوانان شیعه خواهد شد تا بفهمند که پرسشگر و امثال او با انصاف در مورد دینِ خود تحقیق نمي‌کنند و تنها قصد فریفتن مردم را دارند.<br /> <br /> == ۱۲۲. چگونگي بيعت امام علي(ع) با خلفا ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۲ ==<br /> <br /> ابن حزم از شيعيان می‌پرسد که علی پس از شش ماه با ابوبکر بیعت کرد؛ یا تأخیر او در بیعت کار درستی بوده است که در این صورت پس بیعت کردن او نادرست بوده است و اگر بیعت کردن او کار درستی بوده است پس او به خاطر تأخیر در انجام دادن آن اشتباه کرده است!&lt;ref&gt;''الفصل في الملل والأهواء والنحل''، ج۴، ص۲۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ابن حزم اندلسی اعتقاد خود و اهل سنت را امری مسلّم جلوه داده و سپس طبق آن به شیعه اشکال کرده است؛ کاملاً مانند پرسشگر که در بسیاری از پرسش‌های این کتاب چنین کاری انجام داده است.<br /> <br /> شیعه معتقد است امیرالمؤمنین(ع) به اختیار خود با ابوبکر بن ابی‌قحافه بیعت نکرد، بلکه پس از اینکه ایشان را به مرگ تهديد کردند سخن حضرت هارون را به زبان آورد که فرمود: ('''قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كادُوا يَقْتُلُونَنِي''')؛ «ای پسر مادرم این قوم مرا ضعیف یافتند و نزدیک بود مرا بکشند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''.'''&lt;ref&gt;أعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt; سپس برای بیعت کردن حتی دست خود را نیز باز نکرد و ابوبکر بن ابی‌قحافه به همین راضی شد که دستش را به عنوان بیعت به دست مشت شده امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) بزند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۲ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۲۳. عصمت حضرت فاطمه‌&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۳ ==<br /> <br /> چرا شیعیان به عصمت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; اعتقاد دارند، ولی دو خواهر ایشان، رقیه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و&lt;br /&gt;<br /> ام کلثوم&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt;، را معصوم نمی‌دانند؛ درحالی‌که این دو هم مثل فاطمه از دختران&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) هستند؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه به خاطر اینکه حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; فرزند رسول خداست به عصمت ایشان معتقد نیست، بلکه شیعه تنها پیرو نصوص قرآن و فرامين قطعی رسول خدا(ص) و ائمه معصومین(ع) است. ازاين‌رو چون رسول خدا(ص) و ائمه(ع) به عصمت ایشان تصریح کرده‌اند و آیه تطهیر در حق ایشان نازل شده است، به عصمت حضرت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; معتقديم. ولی در مورد دو دختر دیگر رسول خدا(ص) سخني از طرف رسول خدا یا امامان معصوم وارد نشده که بر عصمت آن دو دلالت کند. بنابراین اگر چه شیعه به آن دو دختر رسول خدا(ص) نیز احترام می‌گذارد، ولی قائل به عصمت آنها نیست؛ چون دلیلی بر عصمتشان وجود ندارد و آیه تطهیر نیز در شأن آنها نازل نشده است.<br /> <br /> == ۱۲۴. رفتار متفاوت امام علي(ع) با خلفا و اصحاب جمل و صفين ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۴ ==<br /> <br /> وقتی به شیعه‌ها گفته می‌شود چرا علی در مورد خلافت پس از وفات پیامبر(ص) به کشمکش نپرداخت و حال آنکه طبق ادعای شیعیان، طبق نص الهی، خلافت حق او بوده است، می‌گویند چون پیامبر(ص) او را وصیت کرده بود که پس از او فتنه‌ای ایجاد نکند و شمشیر نکشد! به آنها گفته می‌شود: پس چرا بر اهل جمل و صفین شمشیر کشید و در این جنگ‌ها هزاران مسلمان کشته شده است؟! قبل از همه باید بر کدام ظالم شمشیر کشید؟! ظالم اول یا چهارم یا دهم یا...؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> کشمکش کردن و اعتراض کردن با شمشیر کشیدن و جنگیدن متفاوت است، ولی پرسشگر این دو را با هم خلط کرده است.<br /> <br /> شیعه معتقد است امیرالمؤمنین(ع) با خلفا نجنگید و علیه آنها شمشیر نکشید؛ چراکه رسول خدا(ص) به ایشان دستور داده بود که صبر کند،&lt;ref&gt;علّت اين دستور رسول خدا(ص) به اميرالمؤمنين''(ع)'' را در پاسخ پرسش ۲ بيان کرديم.&lt;/ref&gt; نه اینکه با آنان کشمکش نکند. البته شیعه چنین مطلبی را قبول ندارد؛ بلکه حضرت با آنها کشمکش کرد و حقانیت خود و بطلان آنها را برای مردم باز گفت. با ابوبکر بن ابی‌قحافه بیعت نکرد تا اینکه ایشان را تهدید به مرگ کردند. همچنین در پاسخ پرسش سیزدهم ذکر کردیم که دوازده نفر از یاران امیرالمؤمنین(ع) در محضر ایشان به ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب نسبت به تصدي خلافت اعتراض کردند.<br /> <br /> همچنین علت جنگیدن حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) با اهل جمل و صفّین و نهروان و شمشیر کشیدن بر آنها دستور رسول خدا(ص) به ایشان بود که در پاسخ پرسش نوزدهم مصادر و منابع آن را ذکر کردیم.<br /> <br /> علّت اینکه رسول خدا(ص) به حضرت دستور داد با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگد این است که شرايط در آن زمان تغییر کرده بود. در آن زمان امیرالمؤمنین(ع) به حکومت رسیده بود و سربازان در اختیار ایشان بودند. در نتیجه حضرت با جمیع کسانی که علیه ایشان شمشیر کشیدند جنگید و حکم خداوند را بر آنها جاری نمود. مانند رسول خدا(ص) که یک زمان به خاطر مصالحی با کفار صلح کرد و در زمان دیگر با آنها جنگید، امیرالمؤمنین(ع) نیز در یک زمان علیه مخالفان خود شمشیر نکشید و در زمان دیگر با آنها جنگید.<br /> <br /> == ۱۲۵. معناي خاتميّت و تداوم امامت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۵ ==<br /> <br /> شیعیان بین پیامبران &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; ائمه فرق زیادی قائل نیستند. شیخ آنها مجلسی درباره ائمه می‌گوید(ع) «ما دلیلی برای متصف نبودن ائمه به نبوت نمی‌بینیم جز آنکه خاتم الانبیاء رعایت شود و نبوت و امامت فرقی ندارند».&lt;ref&gt;مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۲۶، ص۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سؤال این است وقتی که وظیفه‌ها و خصوصیت‌هایی که ویژه پیامبران هستند از قبیل عصمت و رساندن از سوی خدا و معجزات و غیره با وفات خاتم الانبیاء محمد(ص) متوقف نشده‌اند و پایان نیافته‌اند و بعد از او در دوازده نفر دیگر این خصوصیّت‌ها متجلّی گشته‌اند پس اهمیت عقیده ختم نّبوت چیست؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اهمیّت خاتمیّت این است که شریعت جدیدی از طرف خداوند فرستاده نمی‌شود و حرام رسول خدا(ص) تا روز قیامت حرام است و حلال ایشان تا روز قیامت حلال است. ائمه معصومین(ع) بیان کنندگان شریعت جدّشان رسول خدا(ص) هستند و مردم را از ضلالت و گمراهی باز می‌دارند و راه هدایت را به آنها نشان می‌دهند. به این صورت ادامه دهنده راه پیامبران می‌باشند و خداوند متعال به وسیله آنها حجت خود را بر بندگانش تمام می‌کند.<br /> <br /> == ۱۲۶. تفسيرصحيح حديث منزلت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۶ ==<br /> <br /> شيعيان معتقدند از ادله وجوب خلافت علی پس از رسول الله(ص) این است که ایشان علی را در غزوه تبوک جانشین خود در مدینه کرد، و به او فرمود: «مقام تو نسبت به من مانند مقام هارون نسبت به موسی است». اگر تصور آنان درست باشد، قاعدتاً باید پیامبر(ص) در دیگر غزواتی که علی مشارکت نداشته است ایشان را جانشین خود کند؛ درحالی‌که می‌بینیم عثمان بن عفان و عبدالله بن أم مکتوم نیز جانشین آن حضرت شده‌اند؛ چرا شیعه این دو را خلیفه نمی‌دانند؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه نمی‌گوید به این خاطر که رسول خدا(ص) در غزوه تبوک امیرالمؤمنین(ع) &lt;br /&gt;<br /> را جانشین خود قرار داد ایشان خلیفه رسول خداست. بلکه شیعه معتقد است چون رسول خدا(ص) در مورد امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «جایگاه تو نسبت به من مثل جایگاه هارون است نسبت به موسی غیر از اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود» پس حضرت امیرالمؤمنین(ع) خلیفه رسول خداست؛ چراکه هارون خلیفه و جانشین حضرت موسی(ع) بود، ولی رسول خدا(ص) در مورد عثمان و ابن امّ مکتوم و دیگران چنین سخنی نفرمود.<br /> <br /> == ۱۲۷. قاعده لطف و غيبت امام زمان‌ ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۷ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که وجوب تعیین امام به قاعده لطف الهی&lt;ref&gt;يعنی امامت نزد شيعه مانند نبوت است كه لطفی از طرف پروردگار است و بايد در هر زمانی امامی هدايتگر كه جانشين پيامبر است باشد و از وظايف او راهنمايي و هدايت بشريت و تدبير امور و مصلحت ايشان است ... تا آخر. (ر.ک: ''الإمامة والنص''، ص۲۹۰).&lt;/ref&gt; برمی‌گردد و عجیب این است که امام دوازدهم آنها در کودکی پنهان شده و تا به امروز بیرون نیامده است! پس، از امام شدن او چه لطفی به مسلمانان رسیده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> امامت مثل نبوّت لطفی است از طرف خداوند. خداوند به بندگانش لطف می‌کند و برای هدایت آنها امامان، که اهل بیت رسول خدا(ص) هستند را می‌فرستد تا مردم را هدایت کنند؛ حال اگر یکایک ائمه(ع) جمیع احکام دین را بیان کردند و راه حق و حقیقت را به انسان‌ها نشان دادند و باطل را برای همه مشخّص نمودند و حجت را بر همه تمام کردند، در این صورت اگر خداوند آخرین آنها را به خاطر مصحلتی مخفی کند خلاف لطف نیست؛ چراکه راه حق و باطل مشخّص شده و حجت بر بندگان تمام گشته و همه چیز را امامان قبلی روشن کرده‌‌اند. بلکه غائب شدن امام دوازدهم(ع) نیز لطفی از طرف خداوند است؛ چراکه خداوند می‌خواهد به وسیله ایشان عدالت را در تمامی زمین بگستراند و ظلم را از بین ببرد و برای حفظ جانش و دیگر مصالح او را مخفی نموده است.<br /> <br /> == ۱۲۸. اثبات امامت به‌وسيله معجزه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۸ ==<br /> <br /> شیعه مدّعی است که ارسال انبیا و نصب ائمه بنا بر قاعده «لطف» است. ولی می‌بینیم که خداوند متعال انبیا را به‌وسیله معجزه یاری کرده است و مخالفان آنها را به هلاکت رسانده است. سؤال این است: دلایل شما در مورد تأیید ائمه از سوي خداوند و غضب او بر مخالفان ائمه چیست؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اگر مراد پرسشگر این است که انبیا معجزه داشتند و به همین دلیل همیشه بر مخالفان خود پیروز می‌شدند، چنین سخنی صحیح نیست؛ چراکه بسیاری از پیامبران در راه تبلیغ خداوند و توحید و هدایت مردم شهيد شدند و دشمنان آنها هلاک نشدند؛ مثل حضرت یحیی(ع) که ایشان را سر بریدند. ولی اگر مراد پرسشگر این است که انبیا(ع) با ارائه معجزه نبوّت خود را ثابت می‌کردند و خداوند به این وسیله حجت خود را بر مخالفان آنها تمام مي‌کرد و هرکس پس از اتمام حجت ایمان نمی‌آورد را به آتش دوزخ می‌فرستاد، این سخن صحیح است و شیعه نیز در مورد امامان معصوم(ع) همین اعتقاد را دارد. ائمّه(ع) برای اثبات امامت خود معجزه ارائه کرده‌اند که عالم شیعه سیدهاشم بحرانی این معجزات را در کتاب '''''مدينة المعاجز''''' جمع‌آوری کرده تا بر مخالفان حجت تمام شود. با مشاهده معجزاتی که در این کتاب برای هر یک از ائمّه(ع) به اسانید و طرق مختلف نقل کرده تواتر آن مشخّص خواهد شد. همچنین امامت به وسیله تصریح رسول خدا(ص) به نام جانشینان خود ثابت می‌شود و چنانچه امامی که امامتش با معجزه و تصریح رسول خدا ثابت شده، به امامت امام بعدی تصریح کند، امامت او نیز ثابت می‌گردد.<br /> <br /> برای مشاهده تصریحات رسول خدا(ص) به نام ائمه و تصریحات هر امام به نام امام بعدی و همچنین معجزات آنان می‌توانید به کتاب '''''اثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات''''' تألیف '''«شیخ حرّ عاملی»''' مراجعه کنید.<br /> <br /> == ۱۲۹. عصمت امامان(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۲۹ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که ائمه‌شان معصومند؛&lt;ref&gt;مقصود از عصمت اين است كه امام از تمامي گناهان كبيره و صغيره معصوم است. و هيچ‌گاه در فتوا دادن و در جواب آن گمراه نمي‌شود و به خطا نمي‌رود و فراموش نمي‌كند و به چيزي از امور دنيا غافل نمي‌شود؛ چنان‌كه در كتاب ميزان الحكمة، ج۱، ص۱۷۴ آمده است، (ر.ک: ''عقائد الإمامية''، ص۵۱؛ بحار الأنوار، ج۲۵، ص۳۵۰-۳۵۱).&lt;/ref&gt; اما به اتفاق همه کارهایی از ائمه سر زده که با عصمت ايشان منافی و متضاد است؛ براي مثال:<br /> <br /> الف) حسن بن علی با پدرش علی در اینکه به جنگ کسانی برود که می‌خواهند انتقام خون عثمان را بگیرند مخالف بود؛ تردیدی نیست که یکی درست می‌گفته و یکی بر خطا بوده است و هر دو نزد شیعه امام معصومند!<br /> <br /> ب) حسین بن علی در قضیه صلح با معاویه با برادرش حسن مخالف بود؛ تردیدی نیست که یکی کارش درست بوده و دیگرى بر اشتباه بوده است و از دیدگاه شیعه هر دو امام معصومند!<br /> <br /> ج) بعضی از کتاب‌های شیعه از علی روایت کرده‌اند که گفت: از گفتن حق به من یا ارائه مشورت عادلانه ابا نورزید، زیرا من از خطا و اشتباه ایمن نیستم.&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۸، ص۲۵۶؛ مجلسي، ''بحار الانوار،'' ج۲۷، ص۲۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است جمیع ائمه(ع) معصوم هستند، ولی اموری که در تضاد با عصمت آنها در سؤال ذکر شد، آن طور که پرسشگر ادّعا کرد مورد اتفاق همه نیست.<br /> <br /> اما در مورد این مطلب که امام حسن(ع) با جنگیدن با خون‌خواهان عثمان مخالف بود و در این مورد با پدرش امیرالمؤمنین(ع) مخالفت می‌کرد، چنین مطلبی دروغ است و شیعه آن را قبول ندارد. بلکه علمای اهل سنت این مطلب را در کتاب‌هاي خود ذکر کرده‌اند. تمام روایات شیعه بر این مطلب متّفق هستند که امام حسن(ع) به هیچ وجه با پدرش در مورد جنگیدن با طالبین خون عثمان مخالف نبود؛ بلکه در لشکر پدرش همراه با پدر بزرگوارش علیه دشمنان می‌جنگید و آنها را به هلاکت می‌رساند؛ زيرا می‌دانست به فرموده رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب(ع) همیشه همراه حق و قرآن است.<br /> <br /> امّا در مورد این مطلب که حضرت اباعبدالله‌الحسین(ع) در قضیه صلح با معاویه با برادرش امام حسن مجتبی(ع) مخالف بود: این مطلب نیز مانند قبلی دروغ است و تنها اهل سنت آن را نقل کرده‌اند و در هیچ یک از روایات شیعه یافت نمی‌شود.<br /> <br /> امّا در مورد سخنی که از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرد که حضرت فرمود: «به من مشورت دهید که من نیز از خطا و اشتباه در امان نیستم»، پرسشگر تنها قسمتی از اين روايت را نقل کرد و متن حدیث را به طور کامل نقل نکرد که مراد حضرت مشخص شود. حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمود:<br /> <br /> از گفتن حق یا ارائه مشورت عادلانه به من ابا نورزید که من در نفس خودم بالاتر از آن نیستم که خطا نکنم و خطا و اشتباه را از کار خودم در امان نمی‌بینم؛ مگر اینکه خداوند آنچه بیش از من مالک آن است را در مورد نفس من کفایت کند.&lt;ref&gt;«... فلا تكفّوا عنّي مقالة بحقّ أو مشورة بعدل فإنّي لست في نفسي بفوق ما أن أخطئ و لا آمن ذلك من فعلي‏ إلّا أن‏ يكفي‏ اللّه‏ من‏ نفسي‏ ما هو أملك به منّي‏». (کليني، ''الکافي''، ج۸، ص۲۵۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امیرالمؤمنین(ع) در این حدیث بیان می‌کند که به عنوان اینکه یک انسان است ممکن است خطا کند؛ مگر اینکه خداوند نفس ایشان را کفایت کند. اما ادله دیگر و فرمایش‌هاي قطعی رسول خدا(ص) بیان می‌کند که خداوند همیشه نفس امیرالمؤمنین(ع) را کفایت می‌کند و حضرت را از خطا و اشتباه در امان می‌دارد؛ مانند نزول آیه تطهیر در حق ایشان که خداوند ایشان را از هر پلیدی و بدی پاک کرد؛ دقیقا مانند سخن حضرت یوسف(ع) که خداوند در قرآن از ایشان نقل کرده است؛ حضرت یوسف با اینکه پیامبر خدا و معصوم بود فرمود:<br /> <br /> (وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسي‏ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحيم)<br /> <br /> و من نفس خویش را تبرئه نمی‌کنم که نفس قطعاً به بدی امر می‌کند؛ مگر کسی که خداوند رحم کند که پروردگار من آمرزنده مهربان است.&lt;ref&gt;يوسف: ۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نتیجه آنکه روایت مذکور نه تنها عصمت ایشان را نفی نمی‌کند بلکه بیانگر عصمت ایشان است.<br /> <br /> == ۱۳۰. کمک گرفتن از کفار در مقابله با شورشيان ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۰ ==<br /> <br /> در این زمان وقتی علمای اهل سنت سرزمین حرمین فتوا دادند که کمک گرفتن از کافران در مقابل بعثی‌های مرتد در حال ضرورت جایز است، شیعیان کار علمای اهل سنت را تقبیح کردند و به آنها بد و بیراه گفتند. اما عالم معروف آنها ابن مطهر حلی در کتابش '''''منتهی الطّلب فی تحقیق المذهب''''' &lt;ref&gt;ج۲، ص۹۸۵.&lt;/ref&gt; نقل می‌کند که شیعیان، به جز طوسی، همه بر این اجماع کرده‌اند که کمک گرفتن از ذمّی‌ها برای جنگیدن با شورشیان جایز است! پس این تناقض یعنی چه؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> علامه حلی فتوا داده که کمک گرفتن از کافران ذمّی&lt;ref&gt;کافراني که در کشور اسلامي و تحت سلطه اسلام زندگي مي‌کنند و به مسلمانان جزيه مي‌دهند.&lt;/ref&gt; برای جنگیدن با شورشیان اشکال ندارد، نه کافران حربی.&lt;ref&gt;کافراني که خارج از کشور اسلامي در کشور کفر زندگي مي‌کنند.&lt;/ref&gt; درحالی‌که علمای اهل سنت کمک گرفتن از کافران حربی را در مقابل بعثی‌ها جایز دانستند. بنابراین فتوای علامه حلی بر خلاف فتوای علمای اهل سنت است و موافقتی با فتوای آنان ندارد.<br /> <br /> به علاوه بر فرض که سخن پرسشگر درست باشد، چنین سخنی تنها اشکال به فتوای بعضی علمای شیعه است و دلیل بر بطلان مذهب حق تشیع نمی‌شود.<br /> <br /> == ۱۳۱. نفي امامت زيد بن علي و امامت امام زمان ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۱ ==<br /> <br /> یکی از قواعد شیعه این است که هر کسی از اهل بیت ادعای امامت کند و چیزهای خارق‌العاده‌ای که نشانگر صدق و راستی او هستند ارائه دهد، امامت او ثابت می‌شود؛ اما با آنکه زید بن علی ادعای امامت کرد شیعیان امامت او را نپذیرفتند و در مقابل امامت را برای مهدی غایب، که خود ادعای امامت نکرده و آن را اظهار ننموده چون طبق عقیده آنها در کودکی غایب و پنهان شده است، ثابت کردند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> زید بن علی ادعای امامت نکرد و هیچ سخنی از او نقل نشده که در آن چنین ادّعایی کرده باشد. او تنها قیام کرد که ظلم را از بین ببرد و سپس حکومت را به اهل بیت واگذار کند.<br /> <br /> به علاوه زید بن علی معجزه و امری خارق‌العاده ارائه نکرد که شیعیان امامتش را قبول کنند و هیچ روایت و حدیثی از او به ما نرسیده که نشان دهد برای اثبات امامتش امری خارق‌العاده نشان داده باشد.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ادّعای امامت نکرد، چراکه در کودکی از دنیا رفت: چنین سخنی صحیح نیست. در احادیث بسیاری وارد شده که پدر ایشان امام حسن عسکری(ع) امام زمان را در سن طفولیّت به اصحاب خود نشان داد و فرمود ایشان وصی و جانشین من است و امام زمان(ع) نیز برای اثبات امامتش در سن طفولیّت اخباری غیبی برای اصحاب بیان کرد که احادیث آن در کتب علمای شیعه موجود است؛ براي مثال می‌توانید به کتاب '''''کمال الدین و تمام النعمة''''' شیخ صدوق(رض) مراجعه کنید. همچنین امام زمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; در زمان غیبت صغری نوّابی برای خود مشخص کرد که اوامر و نواهی ایشان را به شیعیان برسانند. بنابراین این سخن صحیح نیست که ایشان ادعای امامت نکرده است.<br /> <br /> == ۱۳۲. دلايل امامت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۲ ==<br /> <br /> وقتی این آیه نازل شد که: ('''إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّواْ الْأَمَانَاتِ إِلىَ أَهْلِهَا''')؛&lt;ref&gt;نساء: ۵۸.&lt;/ref&gt; «خداوند به شما فرمان مى‏دهد كه امانت‌ها را به صاحبانش بدهيد&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;، پیامبر بنی‌شیبه را فراخواند و کلید کعبه را به آنها داد و گفت'''(ع)'''<br /> <br /> خذوها يا بني&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;طلحة خالدة مخلدة فيكم إلى يوم القيامة، لا ينزعها منكم إلا ظالم.<br /> <br /> ای بنی‌طلحه آن را بگیرید برای همیشه تا روز قیامت به دست شما خواهد بود و کسی جز ستمگری آن را از دست شما نخواهد گرفت.&lt;ref&gt;الطبراني در الکبير و در الاوسط. (مجمع الزوائد، ج۳، ص۲۸۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پیامبر(ص) در مورد خادم و سدنه کعبه چنین می‌گوید، پس چرا در مورد خلافت علی، که برای همه مسلمانان مهم بود و مصالح زیادی به آن وابسته است، چنین چیزی نگفت؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> حدیث مذکور را، که پرسشگر در مورد بنی‌شیبه نقل کرد، تنها بعضی علمای اهل سنت در کتاب‌هاي خود نقل کرده‌اند و در هیچ کدام از کتب حدیثی شیعه ذکر نشده است. بنابراین پرسشگر چطور علیه شیعه به حدیثی استناد می‌کند که شیعه آن را قبول ندارد؟! بلکه شیعه معتقد است بنی‌شیبه خائن و ظالم هستند و وقتی امام زمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ظهور کند آنها را مجازات خواهد کرد.<br /> <br /> به علاوه پیامبر(ص) در مورد خلافت و امامت و جانشینی حضرت امیرالمؤمنین(ع) بارها و بارها سخنرانی کرد و به این مطلب تصریح نمود؛ مثل حدیث غدیر،&lt;br /&gt;<br /> حدیث منزلت، حدیث سفینه، نزول آیه اولی الأمر، نزول آیه ولایت&lt;ref&gt;مصادر و منابع جميع اين احاديث و آيات از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد.&lt;/ref&gt; و دیگر آیات و روایت که به صورت متواتر در کتاب‌هاي شیعه و سنی در مورد امیرالمؤمنین(ع) وارد شده است.<br /> <br /> == ۱۳۳. جريان سرپيچي از لشکر اسامه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۳ ==<br /> <br /> شیعیان حدیثی ساخته‌اند که در آن آمده است: «لعنت خدا بر کسی باد که در لشکر اسامه شرکت نکرد و از آن باز ماند».&lt;ref&gt;ر.ک: ابن براج، ''المهذب''، ج۱، ص۱۳؛ ابن‌شاذان، ''الإيضاح''، ص۴۵۴؛ ''وصول الأخيار''، ص۶۸.&lt;/ref&gt; آنها با ساختن این حدیث می‌خواهند بر عمر لعنت بفرستند! اما فراموش کرده‌اند که آنها باید دو چیز را ثابت کنند:<br /> <br /> الف) یکی اینکه علی از شرکت در لشکر اسامه باز نمانده است و اگر باز نمانده و شرکت کرده پس او به امامت ابوبکر اعتراف کرده است؛ چون او راضی شد که سرباز فرماندهی باشد که ابوبکر او را تعیین کرده است!<br /> <br /> ب) یا اینکه بگویند علی در لشکر اسامه شرکت نکرده است، پس علی مشمول دروغی می‌شود که ساخته‌اند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> طبق احادیث شیعه و سنی رسول خدا(ص) در زمان حیات خویش اسامه هفده ساله را امیر لشکر و عمر بن الخطاب و دیگر اصحاب را، که از نظر سن و جایگاه اجتماعی بالاتر بودند، جزء سربازان او قرار داد که در پاسخ پرسش ۱۱۱ حدیث آن را از منابع اهل سنت ذکر کردیم.<br /> <br /> امّا در احادیث شیعه چنین وارد شده که رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین(ع) و فضل بن عبّاس را نزد خود نگه داشت تا از ایشان مراقبت کنند؛ چراکه ایشان در حال احتضار بود و دیگران مانند ابوبکر و عمر را سربازان لشکر اسامه قرار داد و فرمود: «خداوند لعنت کند کسی را که از لشکر اسامه تخلّف کند».&lt;ref&gt;ديلمي، ''ارشاد القلوب''، ج۲، ص۳۳۹ و ۳۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در هیچ‌یک از احادیث اهل سنت نیز وارد نشده که رسول خدا(ص) حضرت امیرالمؤمنین(ع) را نیز تحت فرمان اسامه قرار داده باشد؛ درحالی‌که در مورد عمر بن الخطاب صریحاً این مطلب وارد شده است.<br /> <br /> با توجّه به این مطلب مشخّص شد که ابوبکر اسامه را به عنوان فرمانده مشخّص نکرده بود و در زمان پیامبر اصلا چنین اختیاری نداشت؛ بلکه رسول خدا(ص) شخصاً اسامه را فرمانده لشکر قرار داد. در نتیجه اگر حضرت امیرالمؤمنین(ع) با لشکر اسامه همراه می‌شد، اعتراف به امامت ابوبکر نبود.<br /> <br /> == ۱۳۴. قرآن امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۴ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند نسخه‌ای از قرآن پیش علی بود که به همان صورت که قرآن نازل شده ترتیب داده شده است! از آنها می‌پرسیم که علی پس از عثمان به خلافت رسید، پس چرا او این قرآن کامل و دست‌نخورده را بیرون نیاورد؟!&lt;ref&gt;شما بايد يکي از دو چيز را بپذيريد: الف) يا اينکه اين قرآن وجودي نداشته و شما بر علي دروغ مي‌بنديد. ب) يا اينکه قبول کنيد که علي حق را کتمان کرد و مسلمين را در طول مدت خلافت خود فريب داده است و علي از چنين چيزي پاک و مبراست.&lt;/ref&gt; و قرآن حال حاضر همان قرآنى است از مرويات علی و به همان صورت که قرآن نازل شده ترتیب داده نشده است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است قرآنی که امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) جمع‌آوری کرد نه تنها به ترتیب نزول بود، بلکه حضرت تمام شأن نزول آیات، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و عام و خاص قرآن را مشخص کرده بود و بیان کرده بود که هر آیه در مورد چه کسی نازل شده است.<br /> <br /> شیعه معتقد است وقتی امیرالمؤمنین(ع) مکر مردم و بی‌وفایی آنها را دید، ملازم خانه‌اش شد و شروع به جمع‌آوری قرآن کرد. پس از خانه خارج نشد تا اینکه تمامی قرآن را جمع‌آوری کرد و قرآن را طبق نزول آن و ناسخ و منسوخش نوشت. ابوبکر بن ابی‌قحافه نزد او فرستاد که خارج شو و بیعت کن. حضرت به ابوبکر پیغام فرستاد که من مشغول هستم و قسم خورده‌ام که عبا روی دوش خود نیندازم مگر برای نماز تا اینکه تمامی قرآن را جمع‌آوری کنم. پس قرآن را در پارچه‌ای جمع‌آوری کرد و آن را مهر نمود و نزد مردم آمد درحالی‌که آنها با ابوبکر در مسجد رسول خدا(ص) جمع&lt;br /&gt;<br /> شده بودند. حضرت با بلندترین صدا فریاد زد و فرمود: «ای مردم من از زمانی که رسول خدا(ص) از دنیا رفت مشغول غسل ایشان و سپس جمع‌آوری قرآن بودم تا اینکه تمامی قرآن را در این پارچه جمع‌آوری کردم. خداوند هیچ آیه‌ای از قرآن بر پیامبرش نازل نکرده مگر آنکه تمامی آن را در این پارچه جمع کرده‌ام و هیچ آیه‌ای از قرآن نیست مگر آنکه رسول خدا(ص) آن را برای من خواند و تأویلش را به من یاد داد». مردم گفتند: «ما نیازی به آن نداریم و مثل آن نزد ما هست».&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه چرا حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) وقتی به حکومت رسید دوباره آن قرآن را به مردم عرضه نکرد؟ حضرت در حدیثی پاسخ این مطلب را داده است؛ امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) فرمود:<br /> <br /> پیشوایان قبل از من کارهای بزرگی انجام دادند و در انجام دادن آن عمداً با&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) مخالفت کردند و من اگر مردم را به ترک این کارها مجبور می‌کردم و این امور را به همان طوری باز می‌گرداندم که در زمان رسول خدا(ص) بود، در این صورت لشکر من پراکنده می‌شد؛ به حدّی که در لشکرم تنها من باقی می‌ماندم و عدّه کمی از شیعیانم که فضیلت و امامت مرا از کتاب خدا و سنت پیامبرش ‑ نه از غیر این دو ‑ شناخته‌اند. اگر در مورد مقام ابراهیم(ع) دستوری صادر می‌کردم و آن را به همان جایی که رسول خدا(ص) گذاشته بود برمی‌گرداندم و فدک را به ورثه حضرت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; برمی‌گرداندم و صاع و مد رسول خدا(ص) را به همان شکلی که بود تغییر می‌دادم و زمین‌هایی که پیامبر(ص) تعیین کرده بود را به اهلش می‌دادم و خانه جعفر بن ابی‌طالب را به ورثه‌اش می‌دادم و آن را از مسجد جدا می‌کردم و قضاوت‌های ظالمانه امامان پيش از خود را برمی‌گرداندم و آن زمین‌های خیبر که تقسیم شده&lt;br /&gt;<br /> بود را بازمی‌ستاندم و دفتر عطاها و هدیه‌ها را از بین می‌بردم و همان‌طور که&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) عطا می‌فرمود عطا می‌کردم و اموال را ثروت بین اغنیا قرار نمی‌دادم و فرزندان بنی‌تغلب را اسیر می‌کردم و به مردم دستور می‌دادم که در ماه رمضان به غیر از نماز واجب را به جماعت نخوانند، در این صورت عده‌ای از لشکریانم، که همراه من می‌جنگند، فریاد سر می‌دادند که ای اهل اسلام، و گفتند: سنت عمر تغییر داده شده و تو ما را از خواندن نماز مستحبّی به جماعت در ماه رمضان نهی می‌کنی؛ به حدّی که ترسیدم در گوشه‌ای از لشکرم قیام کنند... .&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه وقتی امیرالمؤمنین(ع) می‌دانست که اگر قرآنش را به مردم عرضه کند باز آن را قبول نخواهند کرد، پس دیگر آن قرآن را ظاهر نکرد و آن را به اهل بیت خود سپرد تا معارف آن را برای شیعیان خود بیان کنند و حقیقت باقی بماند.<br /> <br /> خلاصه آنکه قرآن علی بن ابی‌طالب(ع) طبق روایات زیاد و معتبر وجود داشته و حضرت نیز آن را برای مردم آشکار کرده و حق را کتمان نکرده و حجت خداوند را بر مردم تمام نموده است.<br /> <br /> == ۱۳۵. مقصود از اهل بيت از ديدگاه شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۵ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که اهل بیت و خاندان پیامبر(ص) را دوست می‌دارند، اما کارهایی می‌کنند که با این ادعا منافی و متضاد است؛ زیرا آنها نسب بعضی از خاندان و اهل بیت را انکار کرده‌اند؛ چنان که دختران پیامبر رقیه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و ام کلثوم&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; را از اهل بیت نمی‌دانند! عباس، عموی پیامبر، و فرزندانش را از اهل بیت بیرون کرده‌اند. همچنین زبیر&lt;br /&gt;<br /> پسر صفيه عمّه پیامبر(ص) را از عترت و خاندان پیامبر نمی‌دانند. آنها بسیاری از&lt;br /&gt;<br /> فرزندان فاطمه را دوست نمی‌دارند و با آنها دشمنی مي‌کنند؛ بلکه به آنها فحش و&lt;br /&gt;<br /> ناسزا می‌گویند؛ مانند زيد بن علی و فرزندش یحیی و ابراهیم و جعفر فرزندان موسای کاظم و برادر امام حسن عسکری جعفر بن علی. شيعيان معتقدند که حسن بن حسن «مثنی» و پسرش عبدالله «المحض» و فرزندش محمد (النفس الزکیه) مرتد شده‌اند! همچنین در مورد ابراهیم بن عبدالله و زکریا بن محمد باقر و محمد بن عبدالله بن حسین بن حسن و محمد بن قاسم بن حسین و یحیی بن عمر و... چنین عقیده‌ای دارند. پس کجاست ادعای محبت آل بیت؟! سخن یکی از شیعیان گواهی بر این مطلب است که می‌گوید: '''«سایر فرزندان حسن بن علی کارهای زشتی می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کردند که نمی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;توان کارهایشان را تقیه قرار داد»'''.&lt;ref&gt;''تنقيح المقال''، ج۳، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مراد شیعه از اهل بیت رسول خدا(ص) تنها امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه زهرا و حضرت امام حسن مجتبی و حضرت اباعبدالله الحسین و نُه فرزند ایشان(ع) هستند که عصمت آنها با روایات متواتر و ادلّه قطعی ثابت شده است؛ امّا دیگران که با رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) رابطه نسبی دارند، اگر اعتقاد و عمل آنها صحیح باشد شیعه آنها را تکریم می‌کند و به آنها احترام می‌گزارد و اگر اعتقاد آنها نسبت به رسول خدا(ص) و جانشینان ایشان صحیح نباشد شیعه برای آنها احترامی قائل نیست؛ حتی اگر از فرزندان امامان معصوم باشند؛ چراکه مَثَل آنها مَثَل فرزند حضرت نوح(ع) خواهد بود.<br /> <br /> اما در مورد حضرت امّ کلثوم و رقیّه دختران رسول خدا(ص)، بر خلاف ادعای پرسشگر، شیعه آنها را مؤمن و بزرگوار می‌داند و همیشه از آنها به خوبی یاد کرده است. اگر بعضی محقّقان شیعه گفته‌اند رقیّه و امّ کلثوم دختران خود رسول خدا(ص) نبوده‌اند، بلکه ربیبه‌های ایشان بوده‌اند، سخن آنان به خاطر دشمنی با این دو بانوی بزرگوار نیست؛ بلکه تحقیقی تاریخی است که با بررسی تاریخ به چنین نتیجه‌ای رسیده‌اند. البته ما نظریه آنان را صحیح نمی‌دانیم؛ چراکه در احادیث بسیاری از ائمه معصومین(ع) وارد شده که این دو بانوی بزرگوار را دختران رسول خدا(ص) معرّفی کرده‌اند.<br /> <br /> نتیجه آنکه ملاک نزد شیعه اعتقاد به وحدانیّت خدا و رسالت حضرت محمّد(ص) و امامت دوازده جانشین رسول خدا و برائت از دشمنان آنان است. هرکس چنین اعتقادی نداشت، حتی اگر از نسل رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) نیز باشد، گمراه است و مانند فرزند حضرت نوح(ع) خواهد بود که به خاطر عدم تبعیت از پیامبر زمانش، خداوند او را از خاندان نوح نفی کرد و فرمود: ('''إنَّه لَیسَ مِن أهلِكَ''')؛ «او از اهل تو نیست&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;ref&gt;هود: ۴۶.&lt;/ref&gt; از طرفي هرکس اعتقادش صحیح بود و از دستورات خداوند پيروي کرد از جمله هدایت شدگان است؛ اگر چه بدترین اصل و نسب را داشته باشد؛ چراکه حضرت ابراهیم(ع) فرمود: ('''فَمَن تَبِعَنِي فَإنَّهُ مِنِّي''')؛ «هرکس از من تبعیت کند از من است&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.&lt;ref&gt;ابراهيم: ۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما درباره زید بن علی چنین نیست که شیعه به او دشنام ‌دهد، بلکه روایاتی در مدح زید بن علی وارد شده است؛ براي مثال می‌توانید به کتاب ''عیون أخبار الرّضا''''(ع)'' تألیف شیخ صدوق، '''«باب ما جاء عن الرّضا'''(ع) '''فی زید بن علی»'''،&lt;ref&gt;شيخ صدوق(رض)'''،''' ''عيون أخبار الرضا''''(ع)''، ج،۱ ص۲۴۸ ـ ۲۵۳.&lt;/ref&gt; رجوع کنید. شیخ صدوق در این باب هفت حدیث در مدح زید بن علی نقل کرده است.<br /> <br /> == ۱۳۶. اهل بيت(ع) و حديث ارتداد ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۶ ==<br /> <br /> بزرگ‌تر و خطرناک‌تر از آن این است که شیعیان همه اهل بیت را، که در قرن اول بوده‌اند، کافر مي‌دانند؛ زیرا در روایت‌ها و منابع مورد اعتمادشان آمده است که پس از پیامبر(ص) همه مردم مرتد شدند، به جز سه نفر: سلمان و ابوذر و مقداد. بعضی نيز می‌گویند فقط هفت بر اسلام باقی ماندند؛ اما از این هفت نفر هیچ کس از اهل بیت نیست.&lt;ref&gt;ر.ک: کتاب ''سليم بن قيس العامري''، ص۹۲؛''کتاب الروضة الکافي''، ج۸، ص۲۴۵؛ مجلسي فارسي، ''حياة القلوب''، ج۲، ص۶۴۰.&lt;/ref&gt; پس شیعه همه را مرتد و کافر قرار داده‌اند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ به پرسش‌های گذشته چندین بار تکرار کردیم مراد روایات مذکور ارتداد مردم از ولایت اهل بیت رسول خدا(ص) است؛ یعنی موضوع حدیث در مورد اهل بیت(ع) است که مردم از ولایت آنها برگشته‌اند، پس چگونه اهل بیت داخل در این حدیث باشند؟ آیا آنها از ولایت خود برگشته‌اند؟!<br /> <br /> به علاوه اگر مراد شما از اهل بیت هر شخصی باشد که رابطه نسبی با رسول خدا یا امیرالمؤمنین دارد، در این صورت اگر کسی از آنها پس از رسول خدا(ص) فرمان ایشان مبنی بر جانشینی امیرالمؤمنین(ع) را رد کرده باشد گمراه است و مَثَل او مَثَل فرزند حضرت نوح(ع) خواهد بود.<br /> <br /> از طرفي وقتی رسول خدا(ص) و اهل بیت ایشان(ع) حدیثی درباره مردم بیان می‌کنند خودِ آنها را شامل نمی‌شود و این مطلب در سخنان آنها به خوبی بیان شده است. شیخ صدوق(رض) در این باره چنین روایت کرده است:<br /> <br /> شخصی گفت به امام صادق(ع) گفتم: آیا رسول خدا(ص) درباره ابوذر، که خدا او را رحمت کند، نفرمود: «آسمان‏ سايه‏ نيفكنده و زمين حمل نكرده سخنگویی را که راستگوتر از ابوذر باشد»؟ فرمود: «چرا». گفتم: «پس رسول خدا و امیرالمؤمنین و حسن و حسین چه شدند؟ (آیا ابوذر از آنها هم راستگوتر است؟)» به من فرمود: «سال چند ماه است»؟ گفتم: «دوازده ماه». فرمود: «چند ماه حرام است»؟ گفتم: «چهار ماه». فرمود: «آیا ماه رمضان هم جزء ماه‌های حرام است»؟ گفتم: «نه». فرمود: «در ماه رمضان شبی است که از هزار شب افضل و برتر است؛ ما اهل بیتی هستیم که هیچ کس با ما قیاس نمی‌شود».&lt;ref&gt;قلت لأبي عبد اللّه''(ع)'': أليس قال رسول اللّه(ص) في أبي ذر رحمة اللّه عليه: ما أظلّت الخضراء ولا أقلّت الغبراء علي ذي لهجة أصدق من أبي ذر؟ قال: بلي. معاني الأخبار شيخ صدوق(رض)، ص۱۷۹&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۳۷. صلح امام حسن و قيام امام حسين‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۷ ==<br /> <br /> حسن بن علی با اینکه یاوران و لشکریانی داشت و می‌توانست جنگ را ادامه دهد، اما با معاویه صلح کرد و در مقابل برادرش حسین، با اینکه افرادش کم بودند و می‌توانست صلح کند و جنگ را رها کند، علیه یزید قیام کرد. پس یکی از دو برادر کارش درست بوده و دیگری کارش اشتباه بوده است؛ زیرا اگر دست کشیدن حسن و صلح کردن او، با اینکه توانایی جنگیدن را داشت، به جا بوده است، قیام حسین بدون آنکه قدرتی داشته باشد، با اینکه می‌توانست صلح کند اشتباه است و اگر قیام حسین با اینکه توانایی نداشت بحق و به جا بوده است، صلح کردن حسن و دست کشیدن او از جنگ با اینکه قدرت داشت اشتباه بوده است!<br /> <br /> بلکه بعضی از افراد برجسته اهل بیت را به صراحت کافر قرار داده‌اند! مانند عباس عموی پیامبر(ص) که شیعه می‌گویند که این آیه درباره او نازل شده است: ('''وَ مَن كاَنَ فىِ هَذِه أَعْمَى‏ فَهُوَ فىِ الاَخِرَةِ أَعْمَى‏ وَ أَضَلُّ سَبِيلا''')؛&lt;ref&gt;إسراء: ۷۲&lt;/ref&gt; «و هر كه‌ در اين‌ دنيا كور باشد (يعني: كوردل‌ و فاقد بصيرت‌ معنوي‌ باشد، به‌طوري‌ كه‌ توان‌ نگرش‌ در حجت‌ها، آيات‌ و برهان‌های‌ خداوند را نداشته‌ باشد) پس‌ او در آخرت نيز نابينا و گمراه‌تر است».<br /> <br /> پسر عباس، عبدالله بن عباس، که دانشمند امت و مفسّر قرآن بود، را کافر دانسته‌اند؛ در ''الکافی'' جمله‌ای درباره عبدالله بن عباس آمده که به کفر او اشاره می‌کند و می‌گوید که او جاهل و بی‌عقل بود!&lt;ref&gt;''اصول الکافي''، ج۱، ص۲۴۷.&lt;/ref&gt; در رجال الکشی آمده است: '''«اللهم العن ابني فلان وأعم أبصارهما، كما عميت قلوبهما&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;!&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;''' «بار خدایا فرزندان فلانی را لعنت کن و چشم‌هایشان را کور کن؛ چنان که دل‌هایشان را کور کرده‌ای ...».&lt;ref&gt;''رجال الکشي''، ص۵۳؛ الخوئي، ''معجم رجال الحديث''، ص۱۲، ص۸۱.&lt;/ref&gt; شیخ و عالم شیعیان حسن المصطفوی در توضیح این عبارت می‌گوید: «آنها عبدالله بن عباس و عبیدالله بن عباس هستند».&lt;ref&gt;رجال الکشي، ص۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیعیان با دختران پیامبر، غیر از فاطمه، کینه و دشمنی می‌ورزند و چنان از آنها نفرت دارند که بعضی گفته‌اند که اینها دختر پیامبر نیستند.&lt;ref&gt;جعفر النجفي، ''کشف الغطاء''، ص۵؛ محسن الأمين، ''دائرة المعارف الشيعية''، ج۱، ص۲۷.&lt;/ref&gt; پس کجاست محبت اهل بیت که شیعیان ادعای آن را می‌کنند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است امامت و عصمت امام حسن مجتبی و حضرت اباعبدالله الحسین(ع) با نصوص قرآن و سخنان متواتر رسول خدا(ص) ثابت شده است. بنابراین آن دو امام بزرگوار هر کاری انجام دهند به دستور خداوند و صحیح است و مخالفان شیعه برای ردّ این مطلب باید به ادلّه‌ای که شیعه برای امامت و عصمت آن بزرگواران اقامه کرده اشکال کند. در غیر این صورت ذکر این مطلب، که یکی از حسنین(ع) صلح کرده و دیگری به جنگ پرداخته، عصمت آنها را رد نمی‌کند؛ چراکه حجت خداوند هر کاری انجام دهد به دستور خداوند است.<br /> <br /> به علاوه مطلبی که پرسشگر در پرسش بیان کرد مبنی بر اینکه امام حسن مجتبی(ع) یار و یاور داشت ولی صلح کرد و امام حسین(ع) یاری نداشت ولی جنگید، صحیح نیست؛ بلکه طبق نقل معتبر معاویه فرماندهان سپاه امام حسن(ع) را یکی پس از دیگری با پول فراوان خرید و آنها حضرت را تنها گذاشتند و بعضی از یاران حضرت نیز علیه حضرت شوریدند؛ به طوری که به ایشان حمله کردند و پای مبارک ایشان را با خنجر دریدند و وارد خیمه ایشان شدند و سجاده را از زیر پای ایشان کشیدند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; بنابراین حضرت یاران با وفایی نداشت و تنها عده کمی از شیعیان برای حضرت باقی مانده بودند. حضرت نیز به فرمان خداوند، برای حفظ جان آنها، با معاویه صلح کرد. البته حضرت برای صلح نیز شروطی قرار داد؛ از جمله اینکه معاویه حق ندارد برای خودش جانشین تعیین کند. بنابراین حتی اگر صلح حضرت با معاویه به فرمان خداوند نبود، باز هر عاقلی حکم به صحّت کار ایشان مي‌کرد و ایشان با معاویه صلح کرد همان‌طور که رسول خدا(ص) در حدیبیه با کفار صلح کرد.<br /> <br /> درباره سیّدالشّهدا(ع) نیز مطلب آن چنان که پرسشگر ذکر کرد نیست، بلکه ایشان بیعت کردن با یزید را حرام می‌دانست؛ چراکه یزید مردی فاسق و شرابخوار بود که انسان‌های بی‌گناه را می‌کشت و علناً مرتکب فسق و فجور می‌شد. همچنین رسول خدا(ص) فرموده بود: خلافت و حکومت بر آل ابوسفیان حرام است؛ به همین دلیل حسین بن علی(ع) از بیعت کردن با یزید خودداري کرد.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اما این سخن که بعضی از افراد برجسته اهل بیت، مثل عبّاس عموی پیامبر و فرزندش عبدالله بن عبّاس را کافر قرار داده‌اند، همان‌طور که گفتیم آن کسانی که محبت و اطاعت از آنها واجب است دوازده جانشین رسول خدا(ص) هستند که معصومند؛ اما سایر افراد که رابطه نسبی با رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) دارند، اگر اعتقادشان صحیح بود و به امامت جانشینان رسول خدا(ص) معتقد بودند از هدایت شدگان هستند و اگر نه گمراه خواهند بود؛ مثل فرزند حضرت نوح(ع) که با وجود داشتن رابطه نسبی با پیامبر خدا کافر شد و داشتن رابطه نسبی با پیامبر او را نجات نداد.<br /> <br /> اما در مورد حضرت رقیّه و امّ کلثوم، دختران رسول خدا(ص)، در پاسخ پرسش‌های گذشته نیز متذکّر شدیم که بر خلاف ادعای پرسشگر شیعه آنها را مؤمن و بزرگوار می‌داند و همیشه از آنها به خوبی یاد کرده است.<br /> <br /> == ۱۳۸. شرکت نداشتن امام علي(ع) در جنگ با مرتدين ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۸ ==<br /> <br /> در زمان خلافت ابوبکر، علی در جنگ با مرتدین مشارکت کرد و کنیزی از افراد اسیر شده بنی‌حنیفه بهره او شد که بعدها علی از او صاحب فرزندی به نام محمد بن الحنفیه گردید. از این چنین بر می‌آید که از دیدگاه علی خلافت ابوبکر درست بوده است و اگر درست نمی‌بود علی مشارکت با او را در این امر نمی‌پسندید.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) به هیچ وجه در جنگ با مرتدین در زمان حکومت ابوبکر شرکت نکرد و هیچ روایتی در کتاب‌هاي شیعه یافت نمی‌شود که چنین دلالتی داشته باشد. مطلب مذکور نیز تنها در کتاب‌هاي اهل سنت نقل شده است.<br /> <br /> اما اینکه مادر محمد بن حنفیه چگونه همسر امیرالمؤمنین شد، محمّد بن جریر بن رستم طبری شیعی اعتقاد شیعه در این باره را چنین روایت کرده که امیرالمؤمنین(ع) فرمود:<br /> <br /> پیامبر(ص) من و خالد بن ولید را به یمن فرستاد و فرمود: «اگر از هم جدا شدید، هرکدام از شما امیر لشکر خود است. ولی اگر به هم پیوستید، ای علی تو امیر خالد بن ولید هستی. پس بر خانه‌هایی حمله کردیم و از میان آنها خوله بنت جعفر جان الصّفا را اسیر کرديم. و خوله به خاطر زیبایی‌اش جان الصّفا نامیده شده بود؛ من خوله&lt;br /&gt;<br /> را برای خود برداشتم. خالد این مسئله را از من غنیمت شمرد و بریدة اسلمی را نزد رسول خدا(ص) فرستاد تا اینکه من خوله را برای خود برداشته‌ام را به ایشان خبر دهد. پیامبر(ص) به بریده فرمود: «بهره علی بن ابی‌طالب در خمس بیش از آن است که برداشته و او پس از من ولیّ و سرپرست شماست» و این کلام پیامبر را ابوبکر و عمر هم می‌شنیدند.&lt;ref&gt;.… أنّ النّبي(ص) بعثني و خالد بن الوليد إلي اليمن فقال: إذا تفرّقتما فکلّ واحد منکما أمير علي حياله و إذا اجتمعتما فأنت يا علي أمير علي خالد... (طبري، ''المسترشد في إمامة علي بن أبي‌طالب''''(ع)''، ص۴۱۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گرچه مورّخان اهل سنت نیز قضیه خوله مادر محمد بن حنفیه را، آن گونه که پرسشگر بیان کرد، ذکر نکرده‌اند؛ براي مثال: بلاذری دو نقل متفاوت در مورد خوله ذکر کرده است:<br /> <br /> # علی بن محمّد مدائنی گوید: رسول خدا(ص) حضرت علی را به یمن فرستاد&lt;br /&gt;<br /> و ایشان از قبیله بنی‌زبید، که همراه با عمرو بن معدی کرب مرتدّ شده بودند، خوله&lt;br /&gt;<br /> را اسیر کرد و خوله نصیب خودِ ایشان شد و این قضیه در زمان رسول خدا(ص) بود. رسول خدا(ص) به حضرت علی فرمود: «اگر خوله برایت پسری به دنیا آورد نام و کنیه مرا بر او بگذار». خوله هم بعد از اینکه حضرت فاطمه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; از دنیا رفت پسری برای حضرت علی به دنیا آورد و حضرت نام او را محمّد و کنیه‌اش را ابوالقاسم گذاشت».&lt;ref&gt;قال علي بن محمّد المدائني: بعث رسول الله صلّي الله عليه و سلّم عليا إلي اليمن، فأصاب خولة في بني زبيد، و قد ارتدّوا مع عمرو بن معدي کرب... . (بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۲۰۰)&lt;/ref&gt;<br /> # خراش بن إسماعیل العجلی گوید: در اول خلافت ابوبکر بنی‌أسد بن خزیمه بر قبیله بنی‌حنیفه حمله کردند و خوله بنت جعفر را اسیر کردند. او را به مدینه آوردند و به حضرت علی فروختند. خبرش به قبیله خوله رسید، پس آنها هم به مدینه نزد حضرت علی آمدند و خوله را به ایشان معرفی کردند و جایگاه بالای خوله نزد خودشان را به ایشان خبر دادند. حضرت علی هم خوله را آزاد کرد و مهرش را پرداخت و با او ازدواج کرد. خوله هم برای حضرت پسری به نام محمّد به دنیا آورد و قبلاً حضرت علی به رسول خدا(ص) عرض کرده بود: «آیا به من اجازه می‌دهی که اگر پسری برایم به دنیا آمد، نام و کنیه شما را برایش برگزینم»؟ پیامبر فرمود: «بله»؛ به همین خاطر نام ابن الحنفیّه را محمّد و کنیه‌اش را ابوالقاسم گذاشت. بلاذری گوید: «این خبر ثابت‌تر از خبر مدائنی است».&lt;ref&gt;«عن خراش بن إسماعيل العجلي قال: أغارت بنو أسد بن خزيمة علي بني حنيفة، فسبوا خولة بنت جعفر، ثم قدموا بها المدينة في أوّل خلافة أبي بكر، فباعوها من عليّ (بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۲۰۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نتیجه آنکه طبق نقل اوّل، خوله در زمان حیات رسول خدا(ص) تحت سرپرستی امیرالمؤمنین(ع) درآمد، نه در زمان جنگ ابوبکر با مرتدّین و طبق نقل دوم نیز حضرت به عنوان سربازی برای ابوبکر نمی‌جنگید، بلکه وقتی سربازان ابوبکر از جنگ با مرتدّین به مدینه برگشتند، خوله را به امیرالمؤمنین(ع) فروختند. بنابراین آنچه پرسشگر در پرسش ذکر کرد نه موافق نقل شیعه است و نه موافق نقل مورّخان اهل سنت.<br /> <br /> == ۱۳۹. چگونگي حل تعارض در روايات ==<br /> <br /> == پرسش ۱۳۹ ==<br /> <br /> در مسائل متعددی اقوال متناقض و متضادی از جعفر الصادق نقل می‌شود؛ تقریباً هیچ مسئله فقهی نیست مگر آنکه از امام صادق در مورد آن دو قول نقل می‌شود که اغلب با هم متضاد و متناقض‌اند؛ براي مثال چاه آبی که در آن نجاستی بیفتد، یک بار امام صادق گفته است که چاه آب چون دریاست و هیچ چیز آن را پلید و نجس نمی‌کند و بار دیگر گفته است که همه آب چاه باید کشیده شود و بار دیگر گفته است هفت یا شش دلو آب از آن بکشند.<br /> <br /> وقتی از یکی از علمای شیعه پرسیدند که راه بيرون رفتن از این تناقض و تضاد چیست، گفت: «مجتهد میان این اقوال اجتهاد کند و یکی را ترجیح دهد و اقوال دیگر را تقیه بشمارد»! به او گفته شد اگر مجتهد دیگری اجتهاد کرد و قول دیگری غیر از آن قول را ترجیح داد در مورد اقوال دیگر چه بگوید؟ گفت: «همان‌ چیز را بگوید»؛ یعنی بگوید که اقوال دیگر تقیه بوده‌اند! به او گفته شد پس همه مذهب جعفر الصادق از بین رفت؛ چون هر مسئله‌ای که به او نسبت داده می‌شود احتمال آن می‌رود که از روی تقیه آن را گفته باشد؛ چون علامتی نیست که با آن تقیه را از آنچه تقیه نیست تشخیص بدهیم!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در پاسخ پرسش چهل و نهم به طور کامل بیان کردیم که وجود تعارض در روایات شیعه به خاطر متعارض سخن گفتن معصومین(ع) نیست، بلکه به خاطر علّت‌های مختلفی از جمله جعل حدیث راویان، اختلاف نسخه‌هاي خطّی، کم‌حافظه بودن برخی راویان و برداشت اشتباه حدیث از سوي ماست که برای هر کدام از این موارد براي نمونه روایتی ذکر کرديم. همچنین بیان کردیم که وجود تعارض در روایات تنها مختص شیعه نیست و بلکه وجود تعارض روایات اهل سنت به مراتب شدیدتر و بدتر از شیعه است؛ چراکه روایات آنها در مسائل مهمّ اعتقادی نیز تعارض دارد که به نمونه‌ای از آن اشاره کردیم، به آن رجوع کنید.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: علمای شیعه هنگام حلّ تعارض بین احادیث یکی را انتخاب می‌کنند و بقیه را حمل بر تقیه می‌کنند چنین سخنی صحیح نیست. علمای شیعه اعتبار جمیع احادیث نقل شده در مصادر حدیثی را بررسی می‌کنند و احادیث ضعیف را کنار گذاشته و احادیث صحیح را جمع‌آوری می‌کنند و اگر احادیث صحیح نیز با هم تعارض داشتند حدیثی که نقل کننده آن راستگوتر و در نقل حدیث دقیق‌تر و دارای حافظه قوی‌تری بوده است را ترجیح می‌دهند و اگر حدیثی مخالف قرآن بود به آن اعتماد نمی‌کنند؛ چون همان‌طور که در پاسخ پرسش چهل و نهم گذشت امامان معصوم(ع) فرموده‌اند ما خلاف قرآن صحبت نمی‌کنیم و احادیثی که به ما ‌نسبت داده می‌شود و مخالف قرآن است را قبول نکنید. ولی این چنین نیست که هر عالمی هر حديثي قبول ندارد حمل بر تقیّه کند؛ بلکه حمل کردن یک حدیث بر تقیّه دلیل می‌خواهد.<br /> <br /> == ۱۴۰. منابع حديثي شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۰ ==<br /> <br /> كتاب‌های معتمد و موثوق حديث نزد شيعه ''الوسائل'' الحر العاملي (م ۱۱۰۴ق) و ''البحار'' المجلسي (م ۱۱۱۱ق) و ''مستدرك الوسائل'' الطبرسي (م ۱۳۲۰ق) و تمامى اين كتاب‌ها متأخر هستند و اگر اين احاديث را از طريق سند و روايت جمع كرده‌اند پس شخص عاقل چگونه اين احاديث را قبول می‌كند، درحالي‌كه طي يازده تا سيزده، قرن نوشته شده‌اند؟! اگر ادعا شود که این روایات در کتاب‌هاي متقدم وجود داشته‌اند، چرا به این کتاب‌ها اشاره نشده که این روایات از آن کتاب‌ها نقل شده‌‌اند؟<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> مصادر حدیثی تألیف عالمانی چون احمد بن محمّد بن خالد برقی، محمّد بن حسن صفّار، ابن قولویه قمّی، محمّد بن یعقوب کلینی، شیخ صدوق، شیخ طوسی، شیخ مفید و امثال آنهاست که همگی از عالمان قرن ۳ و ۴ و ۵ هستند و در کتاب‌هاي خود احادیث را با اسانید متصل به ائمّه معصومین(ع) نقل کرده‌اند که حتی پرسشگر نیز در پرسش‌های خود گاه از احادیث آنها استفاده کرد و به کتاب‌هاي آنها ارجاع داد.<br /> <br /> امّا کتاب ''بحار الأنوار'' و ''وسائل الشیعه'' و ''مستدرک الوسائل'' از مصادر حدیثی شیعه نیستند، بلکه این کتاب‌ها تنها احادیثی که در مصادر حدیثی شیعه نقل شده را جمع‌آوری کرده و تحت یک باب‌بندی منظّم درآورده‌اند علامه مجلسی در ''بحارالأنوار'' جمیع احادیثی که در مصادر حدیثی نقل شده را آورده و به طور منظّم باب‌بندی کرده و شیخ حرّ عاملی جمیع روایات فقهیِ نقل شده در مصادر حدیثی که بیانگر احکام و تکالیف است را در کتاب ''وسائل الشّیعه'' جمع‌آوری کرده است، و محدّث نوری روایات فقهی که در کتاب ''وسائل الشّیعه'' نقل نشده است را به عنوان تکملة کتاب وسائل جمع‌آوری کرده است.<br /> <br /> امّا اینکه پرسشگر گفت: اگر ''بحارالأنوار'' و ''وسائل الشّیعه'' روایات خود را از کتاب‌هاي متقدّم نقل کرده‌اند پس چرا نام آن کتاب را نبرده‌اند، گویا پرسشگر حتی یک بار نیز به کتاب ''بحارالأنوار'' یا ''وسائل الشّیعه'' رجوع نکرده است. آنها در ابتدای احادیثشان صریحاً نام مصدر حدیثی که از آن حدیث نقل کرده‌اند را ذکر می‌کنند. اما نام آن را به طور مختصر بیان می‌کنند؛ مثلاً علامه مجلسی در ''بحارالأنوار'' ابتدای بعضی از احادیث می‌نویسد: '''«فی العیون و العلل»،''' یعنی این حدیث در کتاب '''''عیون أخبار الرّضا'''''''(ع)'' و در کتاب '''''علل الشّرایع''''' تألیف شیخ صدوق آمده است؛ حتی محدثان اهل سنت نیز از همین روش استفاده می‌کنند؛ مثلاً در اسانید بسیاری از روایات آنها عبارت '''«ثنا»''' آمده است که خلاصه عبارت '''«حدّثنا»''' است.<br /> <br /> == ۱۴۱. وجود اشتراک در روايات فريقين ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۱ ==<br /> <br /> روایات و احادیث زیادی در کتاب‌های شیعه از اهل بیت نقل شده که با روایت‌های اهل سنت مطابق هستند؛ در عقیده و نپذیرفتن بدعت‌ها و دیگر چیزها روایاتی آمده که پیش اهل سنت هستند. اما شیعیان این روایات را به بهانه اینکه از روی تقیه گفته شده‌اند تأویل می‌کنند، چون که با میل و هوای نفس آنها مطابقت ندارد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اگر احادیث قطعی از ائمّه معصومین(ع) در مورد موضوعی در کتاب‌هاي حدیثی شیعه باشد و اهل سنت نیز در مورد آن موضوع احادیثی نقل کرده باشند که موافق احادیث شیعه باشد، علمای شیعه به هیچ وجه به خاطر موافقت احادیث ائمّه(ع) با احادیث اهل سنت این روایات را حمل بر تقیّه نمی‌کنند؛ بلکه موافقت آن با روایات اهل سنت را موجب تقویت آن می‌دانند و به همین دلیل است که دو مذهب شیعه و سنی در بسیاری از مسائل دین با هم اتفاق نظر دارند. اما همان‌طور که در پاسخ پرسش گذشته بیان کردیم، علمای شیعه هیچ‌گاه روایتی را بدون دلیل حمل بر تقیّه نمی‌کنند و برای حمل یک روایت بر تقیّه باید دلیل وجود داشته باشد.<br /> <br /> == ۱۴۲. ستوده شدن صحابي در کلام امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۲ ==<br /> <br /> صاحب ''نهج‌البلاغه''، که یکی از کتاب‌های معتبر شیعیان است، نقل می‌کند که علی، ابوبکر و عمر را ستوده است؛ چنان که از علی نقل می‌کند که درباره ابوبکر گفت: «او پاک درحالی‌که عیب اندک داشت از دنیا رفت، خیر دنیا را به دست آورد و پیش از آن به شرّ آن گرفتار شود از دنیا رفت، اطاعت الهی را به جا آورد و به‌گونه شایسته تقوای الهی را رعایت کرد».&lt;ref&gt;''نهج‌البلاغة''، خطبه ۳۲۸، ص۳۵۰ تحقيق صبحي الصالح.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شیعیان وقتی مشاهده می‌کنند که علی این‌گونه ابوبکر را می‌ستاید حیران و گیج می‌شوند؛ زیرا آنچه علی می‌گويد با عقیده‌ای که شیعیان درباره اصحاب دارند مخالف است؛ چون به عقیده شیعیان در اصحاب باید عیب‌جویی شود. بنابراین سخنان امام علی را بر تقیه حمل می‌کنند و می‌گویند که علی به خاطر به دست آوردن دل کسانی که به صحت خلافت شیخین معتقد بودند چنین گفت؛ یعنی علی می‌خواست یارانش را فریب دهد! پس شيعيان باید بگویند که علی منافق و بزدل بوده است که بر خلاف آنچه در دلش بوده، چیزی دیگر اظهار می‌کرده است؛ در صورتی که علی شجاع بود و سخن حق را می‌گفت.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ابتدا متن حدیثی که پرسشگر به آن استدلال کرد را به طور کامل نقل می‌کنیم تا مشخص شود آیا امیرالمؤمنین(ع) از ابوبکر بن ابی‌قحافه یا عمر بن الخطاب تعریف کرده است یا خیر:<br /> <br /> یکی از سخنان حضرت(ع) که در مورد یکی از اصحابش بیان می‌کند:<br /> <br /> خدا فلانی را پاداش خیر دهد که کجی‌ها را راست نمود و بيمارى‏ها را درمان کرد و سنت را بپاداشت و فتنه‏ها را پشت سر گذاشت، با دامن پاک و عيبى اندک درگذشت؛ به نيكى‏هاى دنيا رسيد و از بدى‏هاى آن رهايى يافت، اطاعت خداوند را ادا کرد و چنان‌كه بايد از خداوند ترسيد. خود رفت و مردم را در راه‌های پراكنده به جا گذاشت كه نه گمراه، هدایت می‌شود و نه هدايت شده به يقين می‌رسد.&lt;ref&gt;«و من كلام له''(ع)'' يريد به بعض أصحابه‏: لله بلاء فلان فلقد قوم‏ الأود و داوي العمد و أقام السنة و خلف الفتنة ذهب نقي الثوب قليل العيب أصاب خيرها و سبق شرها أدي إلي الله طاعته و اتقاه بحقه رحل و تركهم في طرق متشعبة لا يهتدي بها الضال و لا يستيقن المهتدي». ''نهج البلاغة''، خطبه ۲۲۸، ص۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این حدیث صریحاً حضرت می‌فرماید: '''خدا فلانی را''' ... پس پرسشگر چگونه در پرسش خود بیان کرد که این سخن حضرت در مورد ابوبکر بن ابی‌قحافه بوده است؟! از طرفي مصنّف کتاب نهج‌البلاغة در ابتدای خطبه مي‌گويد: '''«یکی از سخنان حضرت که در مورد یکی از اصحابش بیان می‌کند»''' و مشخّص است که ابوبکر جزء اصحاب امیرالمؤمنین(ع) نبوده است. چطور خطبه در مورد ابوبکر باشد؟<br /> <br /> در نتیجه از طریق شیعه هیچ حدیثی که در مدح و منقبت خلفا باشد روایت نشده که علمای شیعه بخواهند آن را حمل بر تقیه کنند.<br /> <br /> == ۱۴۳. عصمت امامان و مسئله سهو ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۳ ==<br /> <br /> شيعيان ادعا می‌کنند که امامانشان معصوم هستند، ولی روایات زیادی دارند که در آن بیان شده که ائمه مانند دیگر انسان‌ها اشتباه می‌کنند و به خطا می‌روند ... و این روایات شیعه را دچار مشکل کرده است؛ چنان که مجلسی، عالم بزرگ شیعه، اعتراف می‌کند که: «مسئله خیلی مشکل است؛ چون اخبار و نشانه‌های زیادی بر این دلالت می‌کند که سهو و فراموشی و خطا از آنها سر می‌زده است ...».&lt;ref&gt;مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۲۵، ص۳۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است که رسول خدا(ص) و دوازده جانشین ایشان(ع) و حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; معصوم هستند؛ یعنی از زمان ولادت تا آخر عمر مرتکب گناه صغیره یا کبیره یا خطا و اشتباهی نمی‌شوند و هیچ روایتی در کتاب‌هاي شیعه وجود ندارد که بر عدم عصمت آنان دلالت داشته باشد. امّا آنچه علّامه مجلسی در مورد آن مي‌گوید که مسئله مشکل است و جای بحث و بررسی دارد این است که آیا معصومین(ع) دچار سهو می‌شوند یا نه؟ آن هم سهوی که از طرف خداوند باشد، نه سهوی که از طرف شیطان باشد. امّا پرسشگر کلام علّامه مجلسی را تحریف کرد و عبارت '''«خطا و فراموشی&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' را نیز در ترجمه اضافه کرد و کلام ایشان را چنین نقل کرد: '''«مسئله خیلی مشکل است؛ چون اخبار و نشانه&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;های زیادی بر این دلالت می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کند که &lt;u&gt;سهو و فراموشی و خطا&lt;/u&gt; از آنها سر می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;زده است ...»،''' درحالی‌که علّامه مجلسی(رض) فرموده است: '''«مسئله خیلی مشکل است، چون اخبار &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; نشانه‌های زیادی بر این دلالت می‌کند که &lt;u&gt;سهو&lt;/u&gt; از آنها سر می‌زده است ...»'''<br /> <br /> حال کلام علّامه مجلسی(رض) را به طور کامل ذکر می‌کنیم تا اشتباه پرسشگر مشخّص شود. زیر آن قسمت از کلام ایشان که پرسشگر به اشتباه ترجمه کرده خط کشیده شده است:<br /> <br /> ابتدا علّامه مجلسی(رض) حدیثی از کتاب تهذیب شیخ طوسی&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt; نقل می‌کند و سپس در مورد آن توضیح می‌دهد: در کتاب ''تهذیب الأحکام'' به سندش از زراره نقل کرده که گفت: از امام باقر(ع) سؤال کردم: «آیا رسول خدا(ص) هیچ‌گاه دو سجده سهو انجام داد»؟ حضرت فرمود: «خیر! هیچ فقیهی دو سجده سهو به جا نمی‌آورد».<br /> <br /> بیان حدیث: در جلد ششم در مورد عصمت ائمه(ع) از سهو و فراموشی صحبت کردیم. خلاصه مطلب آنکه علمای مذهب امامیّه اتفاق نظر دارند بر اینکه پیامبران و ائمه صلوات الله علیهم قبل از نبوّت و امامتشان و بلکه از زمان ولادت تا وقتی خداوند را ملاقات می‌کنند از تمامی گناهان صغیره و کبیره معصومند؛ چه ارتکاب آن از روی عمد باشد و چه از روی خطا و چه از روی فراموشی و کسی با این مطلب مخالفت نکرده مگر شیخ صدوق و استادش ابن الولید قدس الله روحهما. این دو جایز دانسته‌اند که خداوند پیامبران و ائمه را به سهو اندازد. البته در غیر اموری که متعلّق به تبلیغ و بیان احکام باشد، نه آن سهوی که از طرف شیطان است. علمای شیعه فرموده‌اند: خروج شیخ صدوق و استادش از اجماع و مخالفت آن دو با اتفاق تمامی علما ضرری به اجماع و اتفاق تمامی علما نمی‌زند؛ چراکه نسب شیخ صدوق و استادش معلوم است (یعنی مشخّص است که امام معصوم نیستند، به خلاف زمانی که عده‌ای از علما با اجماع مخالفت کنند و معلوم نباشد آنها که مخالفت کرده‌اند چه کسانی هستند. در این صورت دیگر این اجماع حجت نیست؛ چون ممکن است امام معصوم(ع) میان کسانی باشد که با اجماع مخالفت کرده‌اند. ولی در اینجا نسب شیخ صدوق و استادش مشخّص است و معلوم است که آن دو امام معصوم نیستند). اما سهو نمودن پیامبران و ائمه(ع) در غیر مواردی که متعلّق به واجبات و محرّمات است، یعنی اگر مثلاً در امور مباح یا مکروه مرتکب سهو شدند، ظاهر کلام اکثر علمای ما این است که آنها همگی اجماع و اتفاق نظر دارند که چنین سهوی هم از پیامبران و ائمه(ع) صادر نمی‌شود. همچنین برای اثبات این نظر خود استدلال کرده‌اند به اینکه ارتکاب سهو از طرف انبیا و امامان باعث می‌شود که مردم از آنها متنفّر شوند و از آنها دوری کنند و به کارها و فرامین انبیا و امامان اعتنا نکنند و این با لطف خداوند منافات دارد. همچنین استدلال کرده‌اند به آیات قرآن و روایاتی که دلالت دارند پیامبران و ائمه(ع) چیزی نمی‌گویند و کاری نمی‌کنند مگر آنکه وحیی است از طرف خداوند. همچنین عموم آیات و روایاتی که بیان می‌کند تأسّی و اقتدا به انبیا و امامان در جمیع گفتارها و کارهایشان واجب و تبعیت از آنها لازم است هم بر این مطلب دلالت دارد.<br /> <br /> همچنین روایاتی که بیان می‌کند پیامبران و ائمه به وسیله روح القدس تأیید و یاری شده‌اند و روح القدس لهو و لعب انجام نمی‌دهد و مرتکب سهو نمی‌شود، این دسته روایات نیز بر این مطلب دلالت دارد. پيش‌تر از امام رضا(ع) نقل شد که در صفات امام معصوم فرمود: «او معصوم است و توفیق داده شده و استقرار یافته و از خطا و لغرش و اشتباه در امان است. (سپس علامه مجلسی در تأیید اینکه پیامبر و امام معصوم سهو نمی‌کند روایتی از تفسیر نعمانی می‌آورد که در متن عربی آورده شده و سپس می‌فرماید): و دیگر روایات که مضامینش دلالت دارد که پیامبران و امامان از ارتکاب سهو بریء و پاک هستند، حاصل آنکه این مسئله در نهایت اشکال است؛ چون بسیاری از اخبار و آیات قرآن دلالت دارد که از پیامبران و امامان(ع) سهو صادر شده است. درحالی‌که تمامی علما به غیر از عدّه بسیار اندکی اتفاق نموده‌اند که صدور سهو از آنها جایز نیست، که البته بعضی از آیات قرآن و روایات و دلائلی که در علم کلام بیان شده همین نظر اکثر علما را تأیید می‌کند. ما مسئله را به طور مفصّل در جلد ششم توضیح دادیم، اگر می‌خواهی از آن اطّلاع پیدا کنی به آن رجوع کن».&lt;ref&gt;«تهذيب الأحكام محمد بن علي بن محبوب عن أحمد بن محمد عن ابن محبوب عن ابن بكير عن زرارة قال: سألت أبا جعفر''(ع)'' هل سجد رسول الله (ص) سجدتي السهو قطّ؟ فقال: لا، و لا يسجدهما فقيه. بيان: قد مضي القول في المجلّد السّادس في عصمتهم(ع)عن السهو و النّسيان... (مجلسي، ''بحار الأنوار''، ج۲۵، ص۳۵۰ و ۳۵۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین مشخص شد که علّامه مجلسی;در مورد مسئله سهو کردن پیامبران و امامان در مباحات و مکروهات می‌فرماید: مسئله خیلی مشکل است و روایات زیادی در مورد آن وارد شده، نه در مورد عصمت آنها از تمامی گناهان و این چنین نیست که در کتب شیعه احادیثی باشد که بر عدم عصمت رسول خدا(ص) و جانشینان آنان دلالت داشته باشد.<br /> <br /> == ۱۴۴. اثبات تولد امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۴ ==<br /> <br /> امام یازدهم شیعیان، حسن عسکری، وفات یافت بدون آنکه فرزندی داشته باشد. بنابراین برای آنکه پایه‌های مذهب امامی در هم شکسته نشود و از بین نرود، فردی به نام عثمان بن سعید به دورغ گفت که امام عسكری فرزندی داشته است که در چهار سالگی پنهان شده و او جانشین پدرش است . عجیب است! شیعیان می‌گویند که ما سخن کسی جز فرد معصوم را قبول نمی‌کنیم، ولی در مورد مهم‌ترین عقیده‌اشان ادعای مردی را که معصوم نیست قبول می‌کنند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است که انسان باید از معصومین تبعیت کند و نباید اعتقادات خود را بر اساس گفته غیر معصومین، که خطا و اشتباه در آنها راه دارد، بنا کند؛ امّا در اموری مثل اثبات وجود و به دنیا آمدن شخصی حتماً به فرمایش معصوم نیاز نیست؛ بلکه خبر انسان‌های راستگو یا جمعیّت زیادی که توطئه آنها بر دروغگویی عادتاً محال باشد کافی است؛ چراکه خبر دادن از وجود شخصی امری حسّی است که هر فردی می‌تواند با مشاهده به آن شهادت دهد.<br /> <br /> در مورد اینکه حضرت امام حسن عسکری(ع) از خود فرزندی به جا گذاشتند و ایشان را امام بعد از خود معرّفی کردند شیعه تنها به شهادت یک نفر استناد نمی‌کند؛ بلکه افراد بسیاری از اصحاب امام حسن عسکری(ع) به این امر شهادت داده‌اند که&lt;br /&gt;<br /> امام حسن عسکری(ع) فرزندشان را به آنها نشان داده است و ایشان را امام بعد از&lt;br /&gt;<br /> خود معرّفی کرده است. امام زمان نیز در سنّ طفولیّت برای اثبات امامت خود اخبار غیبی و اموری خارق العاده نشان داده است. همچنین رسول خدا(ص) در روایات بسیاری که اصحاب عادل و راستگوی ایشان نقل کرده‌اند دوازدهمین جانشین خود را فرزند حسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب(ع) معرّفی کرده است.&lt;ref&gt;ر.ک: حر عاملي، إثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات، ج۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۴۵. شخصيت مروان در روايات فريقين ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۵ ==<br /> <br /> شیعیان همیشه به مروان بن الحکم حمله می‌کنند و هر زشتی را به او نسبت می‌دهند. سپس بر خلاف این در کتاب‌هایشان روایت می‌کنند که حسن و حسین پشت سر مروان نماز می‌خواندند!&lt;ref&gt;مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۱۰، ص۱۳۹؛ الراوندي، ''النوادر''، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt; عجیب اینجاست که معاویه پسر مروان با رمله دختر علی ازدواج کرد؛ چنان که نسب‌شناسان بیان کرده‌اند.&lt;ref&gt;مصعب الزبيري، ''نسبت قريش''، ص۴۵؛ ابن حزم، ''جمهرة انساب العرب''، ص۸۷.&lt;/ref&gt; همچنین زینب بنت الحسن المثنّی با نوه مروان ولید بن عبدالملک ازدواج کرده بود&lt;ref&gt;نسب قريش، ص۵۲؛ جمهرة انساب العرب، ص۱۰۸.&lt;/ref&gt; و ولید با نفیسه بنت زید بن الحسن بن علی ازدواج کرده بود.&lt;ref&gt;ابن عنبة، عمدة الطالب في انساب آل ابي‌طالب، الشيعي ص۱۱۱؛ ابن سعد، ''طبقات''، ج۵، ص۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> برای فهمیدن نظر رسول خدا(ص) و اهل بیت ایشان(ع) در مورد مروان بن الحکم باید به سخنان و احادیث آنها رجوع کنیم. با رجوع به احادیث مشاهده می‌کنیم که روایات زیادی در کتب شیعه و سنی از رسول خدا(ص) علیه مروان بن الحکم نقل شده است. حاکم نیشابوری ـ روایت کرده است:<br /> <br /> عبدالرحمان بن عوف گفت: «هیچ فرزندی به دنیا نمی‌آمد مگر اینکه نزد پیامبر آورده می‌شد تا برایش دعا کند. پس مروان بن حکم را نزد پیامبر آوردند، پیامبر فرمود: او مارمولک فرزند مارمولک، ملعون فرزند ملعون است». * سند این حدیث صحیح است، ولی بخاری و مسلم آن را روایت نکرده‌اند».&lt;ref&gt;... قال: كان لا يولد لأحد مولود الّا أتى به النّبي(ص) فدعا له، فادخل عليه مروان بن الحكم فقال: هو الوزغ ابن الوزغ الملعون ابن الملعون. هذا حديث صحيح الاسناد ولم يخرجاه. (حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۴، ص۴۷۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز این حدیث را در کتاب‌هاي خود نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;نعيم بن حمّاد المروزي، ''الفتن''، ص۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حاکم نیشابوری نيز چنین روایت کرده است:<br /> <br /> محمّد بن زیاد گفت: وقتی معاویه برای پسرش یزید بیعت گرفت، مروان گفت: «سنت ابوبکر و عمر است». عبدالرحمان بن عوف گفت: «بلکه سنت هرقل و&lt;br /&gt;<br /> قیصر (پادشاهان روم) است». [مروان به عبدالرحمان گفت:] «خداوند در مورد تو چنین نازل کرده: کسی که به پدر و مادرش گفت: اف بر شما، (یعنی خداوند در قرآن تو را با این آیه مذمّت نموده است)». خبر این جدال به عایشه رسید. عایشه گفت: «به خدا قسم مروان دروغ گفته، این آیه در مورد عبدالرحمان نازل نشده، بلکه رسول خدا(ص) پدر مروان را لعن کرد درحالی‌که مروان در صلب پدرش بود؛ پس مروان قسمتی از لعنت خداوند عزّوجلّ است». * این حدیث بر مبنای بخاری و مسلم صحیح است ولی آن را نقل نکرده‌اند.&lt;ref&gt;«حدّثنا علي بن محمد بن عقبة الشيباني، ثنا أحمد بن إبراهيم المروزي الحافظ، ثنا علي بن الحسين الدرهمي، ثنا أمية بن خالد، عن شعبة، عن محمد بن زياد قال: لمّا بايع معاوية لابنه يزيد قال مروان: سنّة أبى بكر وعمر، فقال عبد الرحمن بن أبي بكر: سنة هرقل وقيصر، أنزل الله فيك: ('''وَ الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما''') الآية، قال: فبلغ عائشة، فقالت: كذب واللّه ما هو به، ولكنّ رسول اللّه(ص) لعن أبا مروان ومروان في صلبه، فمروان قصص من لعنة اللّه عزّ وجلّ. &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; هذا حديث صحيح علي شرط الشيخين ولم يخرجاه». حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۴، ص۴۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این تنها نمونه‌ای از روایاتی است که علیه مروان در کتاب‌هاي اهل سنت وجود دارد؛ اما روایاتی که در کتاب‌هاي شیعه علیه او وارد شده بسیار بیشتر است؛ بلکه از مسلمات مذهب تشیع این است که مروان یکی از کسانی بود که جنازه مبارک امام حسن مجتبی(ع) را تیرباران کرد و با این کار مورد لعن خداوند متعال و رسول خدا(ص) و ائمه معصومین(ع) قرار گرفت.<br /> <br /> حال اگر در مقابل این روایات بسیار زیاد، روایتی به رسول خدا(ص) و اهل بیت ایشان(ع) نسبت داده شده بود که آنها از مروان تعریف کردند یا مثلاً پشت سر او نماز خواندند، در این صورت انسان عاقل به استناد یک روایت، که روایات بسیاری با آن در تعارض است، نباید بگوید که رسول خدا(ص) و اهل بیت ایشان(ع) نظر خوبی در مورد مروان داشته‌اند؛ هر عاقلی به خوبی می‌فهمد که وجود روایات بسیار زیاد در مقابل یک روایت، دلیل بر عدم صحّت و صادر نشدن آن روایت است.<br /> <br /> در نتیجه می‌گوییم: وقتی مروان در روایات بسیار مورد لعن و مذمّت رسول خدا(ص) و اهل بیت ایشان(ع) قرار گرفته، اگر روایتی که در مدح مروان وارد شده بر فرض محال صحیح باشد و واقعاً حسنین(ع) پشت سر مروان نماز خوانده باشند، مسلّماً چنین کاری را به خاطر تقیّه انجام داده‌اند؛ چراکه مروان در زمان حکومت عثمان بن عفان از نزدیکان و بزرگان حکومت عثمان بود.<br /> <br /> امّا در مورد ازدواج نمودن فرزندان مروان با فرزندان علی بن ابی‌طالب(ع): چنین&lt;br /&gt;<br /> مطلبی ثابت نیست و در کتاب‌هاي شیعه ذکر نشده است. تنها بعضی علمای اهل سنت در کتاب‌هاي خود ذکر کرده‌اند و چنین مطلبی توان مقابله با روایات بسیاری که شیعه و سنی از&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) و اهل بیت ایشان(ع) در لعن و مذمّت مروان بن الحکم نقل کرده‌اند را ندارد.<br /> <br /> همچنین حتی اگر قبول کنیم که بعضی از اولاد مروان با بعضی از اولاد حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) ازدواج کرده‌اند، این دلیل بر ایمان مروان و اولاد او نمی‌شود؛ چون همان‌طور که در پاسخ پرسش‌های گذشته متذکر شدیم، اگر اهل بیت با زنی ازدواج کنند یا دختر خود را به ازدواج مردی دربیاورند به هیچ وجه دلیل بر خوب بودن یا صحّت اعتقاد آن زن یا آن مرد نیست؛ چراکه رسول خدا نیز با زنانی ازدواج کرد که پس از مدّتی به خاطر سوء رفتار یا ارتداد از اسلام، از پیامبر جدا شدند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۶ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; همچنین حضرت نوح و لوط(ع) نیز با دو زن منافق و خائن ازدواج کردند و حضرت آسیه۳، که یکی از زنان نمونه و با ایمان بود، نیز با بدترین خلق خداوند در زمان خودش، یعنی فرعون لعنه الله، ازدواج کرد. حضرت لوط(ع) نیز برای منع قومش از ارتکاب گناه تصمیم گرفت دخترانش را به ازدواج آنها دربیاورد!<br /> <br /> از طرفي وقتی خداوند در قرآن به ما خبر می‌دهد که فرزند پیامبری (فرزند حضرت نوح(ع) ) به نبوّت پدرش کفر ورزید و گرفتار عذاب الهی شد، پس به طریق اولی همسر پیامبر یا اهل بیت ایشان(ع) نیز می‌تواند به نبوّت یا امامت شوهرش معتقد نباشد؛ چراکه رابطه پسر با پدرش رابطه نسبی و جدانشدنی است، ولی با این حال خداوند به خاطر عدم تبعیت پسر از پدر، فرزند را از پدرش نفی می‌کند؛ درحالی‌که رابطه زن با شوهرش سببی است و به راحتی قابل جدا شدن است.<br /> <br /> == ۱۴۶. نصرت امام زمان از سوي فرشتگان ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۶ ==<br /> <br /> شیعیان &lt;sym&gt;ـ&lt;/sym&gt; در داستان‌های زیادی که در مورد مهدی غایب خود می‌گویند &lt;sym&gt;ـ&lt;/sym&gt; ادعا می‌کنند که وقتی مهدی به دنیا آمد(ع) «پرندگانی از آسمان بر او فرود آمدند که بال‌هایشان را بر سر و صورت و بدن او می‌مالیدند و سپس پرواز می‌کردند! وقتی به پدرش گفته شد که اینها چه هستند خندید و گفت: اینها فرشتگان آسمان هستند که برای تبرک جستن به این نوزاد پایین آمده‌اند، و این فرشتگان وقتی او ظهور کند یاوران او هستند».&lt;ref&gt;روضة الواعظين، ص۲۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سؤال اینجاست وقتی فرشتگان یاوران او هستند پس چرا می‌ترسد و در سرداب پنهان شده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در حدیثی که پرسشگر ذکر کرد صریحاً آمده بود که این فرشتگان وقتی حضرت ظهور کند یاوران او هستند. در نتیجه وقتی خداوند اجازه ظهور به ایشان داد آن فرشتگان برای یاری حضرت در مقابل دشمنان یاوران ایشان خواهند بود؛ ولی در حال حاضر خداوند به حضرت اجازه ظهور نداده است که آن فرشتگان برای یاری ایشان بیایند. از طرفي حضرت در سرداب پنهان نشده و تنها غیبت حضرت از سرداب بوده است و الآن هرجایی که خدا بخواهد حضور دارد.<br /> <br /> == ۱۴۷. شرايط امامت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۷ ==<br /> <br /> شیعیان چند شرطی برای امام گذاشته‌اند: یکی اینکه از همه پسران پدرش بزرگتر باشد، او را کسی جز امام غسل ندهد، زره پیامبر(ص) بر او درست در‌آید، از همه مردم عالم‌تر باشد، جنب نشود و احتلام نگردد و اینکه او غیب بداند... اما این شرایط آنها را در مضیقه قرار می‌دهد؛ زیرا می‌بینیم که بعضی از ائمه از همه برادرانشان بزرگ‌تر نبوده‌اند؛ مانند موسای کاظم و حسن عسكری. بعضی را امامی غسل نداده است؛ مانند علی الرضا که پسرش محمد جواد او را غسل نداد؛ چون در آن وقت امام جواد هشت سال بیشتر سن نداشت. همچنین موسای کاظم را پسرش علی الرضا غسل نداد؛ زیرا در آن وقت آنجا نبود. حسین بن علی را فرزندش زین العابدین غسل نداد؛ چون بر فراش مرض بود و لشکریان ابن زیاد اجازه نمی‌دادند. زره پیامبر با بعضی برابر در نمی‌آید؛ مثل امام جواد که هنگام وفات پدرش هشت‌ساله بود و همچنین پسرش علی بن محمد جواد در حالی پدرش را از دست داد که کوچک بود. و بعضی از ائمه عالم‌ترین فرد نبودند؛ مانند آنان که در کودکی به امامت رسیده‌اند. در بعضی روایات شیعه تصریح شده که جنب می‌شدند؛ و روایت کردند که پیامبر(ص) گفت: '''«برای هیچ کسی جایز نیست که در این مسجد جنب شود، به جز من و علی و فاطمه و حسن و حسین»'''.&lt;ref&gt;عيون أخبار الرضا، ج۲، ص۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما دانستن علم غیب دروغی است که نیازی به ردّ کردن ندارد؛ زيرا خداوند در قرآن آن را رد كرده است و می‌بینیم که برخی از آنان به ادعای شیعه مسموم شده‌اند و وفات کرده‌اند؛ این چه علم غیبی است که از سمی بودن غذا خبر نمی‌دهد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در بعضی روایات شیعه وارد شده که وقتی امام معصومی از دنیا می‌رود جانشین ایشان از میان فرزندان ایشان آن کسی است که پس از فوت پدر از دیگران بزرگ‌تر باشد؛ البته به شرطی که بیماری جسمی نداشته باشد؛ براي مثال کلینی چنین نقل کرده است: «امام صادق(ع) فرمود: امر امامت در بزرگترین فرزند است، به شرطی که بیماری جسمی نداشته باشد».&lt;ref&gt;«محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن أبي يحيي الواسطي عن هشام بن سالم عن أبي عبد الله''(ع)'' قال: إن الأمر في الكبير ما لم‏ تكن‏ فيه‏ عاهة». کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین روایت کرده است:<br /> <br /> هشام بن سالم گوید: پس از وفات حضرت امام صادق(ع) من و مؤمن الطّاق در مدینه بودیم و مردم هم نزد عبدالله بن جعفر (معروف به عبدالله افطح) جمع شده بودند و می‌گفتند او بعد از پدرش صاحب امر امامت است. پس من و مؤمن الطّاق نزد او رفتیم درحالی‌که مردم هم نزد او بودند. علت اعتقاد مردم به امامت او این بود که از امام صادق(ع) نقل کرده بودند که ایشان فرموده: امر امامت در پسر بزرگ تر است به شرطی که مشکل جسمی نداشته باشد. پس نزد عبدالله افطح آمدیم و از او در مورد مسائلی سؤال کردیم که از پدر او سؤال مي‌کرديم. از او در مورد زکات سؤال کردیم که در چه مقدار واجب است؟ گفت: «در دویست درهم، پنج درهم زکات باید داد». گفتیم: «در صد درهم چقدر»؟ گفت: «دو درهم و نیم»! گفتیم: «به خدا مرجئه نیز چنین نمی‌گویند»! عبدالله افطح دستش را به سمت آسمان بلند کرد و گفت: «به خدا نمی‌دانم مرجئه چه می‌گویند»!<br /> <br /> هشام بن سالم گوید: پس من و مؤمن الطّاق از نزد او خارج شدیم، درحالی‌که گمراه بودیم و نمی‌دانستیم به کجا برویم. پس گریه‌کنان و متحیّر در یکی از کوچه‌های مدینه نشستیم و نمی‌دانستیم به کجا و نزد چه شخصی برویم و می‌گفتیم: «به سمت مرجئه یا قدریه یا زیدیه یا معتزله یا خوارج»؟ (به سمت کدام‌یک برویم؟) در همین حال بودیم که ناگهان پیرمردی را دیدم که با دستش به من اشاره می‌کند. ترسیدم که جاسوسی از جاسوسان منصور داونیقی باشد؛ چراکه منصور در مدینه جاسوسانی داشت که منتظر بودند ببینند شیعیان امام صادق(ع) بر امامت چه کسی اتفاق نظر پیدا می‌کنند تا گردنش را بزنند؛ ترسیدم که آن پیرمرد هم از آنها باشد. پس به مؤمن الطّاق گفتم: «از من دور شو که من بر خودم و تو می‌ترسم و او تنها مرا می‌خواهد نه تو را. پس از من دور شو تا هلاک نشوی و بر دستگیری خودت کمک نکرده باشی». پس کمی از من دور شد و من همراه آن پیرمرد رفتم؛ چراکه گمان می‌کردم نمی‌توانم از دستش خلاص شوم. پس به دنبال او رفتم و بر مرگ خود یقین کردم تا اینکه مرا به درِ خانه حضرت اباالحسن موسی بن جعفر(ع) آورد و مرا رها کرد و رفت. ناگهان دیدم خادمی کنار درِ آمد و به من گفت: «خداوند تو را رحمت کند، داخل شو»! داخل خانه شدم، دیدم حضرت اباالحسن موسی بن جعفر(ع) آنجاست. حضرت در همان ابتدا به من فرمود: «نه به سمت مرجئه و نه به سمت قدریه و نه به سمت زیدیه و نه به سمت معتزله و نه به سمت خوارج؛ بلکه به سمت من، به سمت من بیایید...».&lt;ref&gt;محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد بن عيسي عن أبي يحيي الواسطي عن هشام بن سالم قال: كنّا بالمدينة بعد وفاة أبي عبد الله''(ع)'' أنا و صاحب الطاق و الناس مجتمعون علي عبدالله بن جعفر أنه صاحب الأمر بعد أبيه، فدخلنا عليه أنا و صاحب الطاق و الناس عنده ... (کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۳۵۱ و ۳۵۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نتیجه آنکه اگر چه اسماعیل و عبدالله افطح از حضرت موسی بن جعفر(ع) بزرگ‌تر بودند، ولی اسماعیل در زمان حیات حضرت امام صادق(ع) از دنیا رفت و پس از ایشان زنده نبود که بخواهد جانشین پدرش باشد. عبدالله افطح نیز مشکل جسمی داشت و به همین خاطر به او افطح می‌گفتند؛ یعنی سری پهن یا پایی پهن داشت که باعث زشتی خِلقت او بود. به علاوه وقتی مشکل جسمی مانع امامت است به طریق اولی مشکل دینی مانع امامت خواهد بود؛ چون عبدالله افطح نسبت به مسائل دین جاهل و به شهادت تاریخ فاسق بود. پس به هیچ وجه حجت خداوند بر مردم نخواهد بود. به همین دلیل اصحاب امام صادق(ع) قائل به امامت حضرت موسی بن جعفر(ع) شدند؛ چون تنها ایشان صلاحیّت امامت داشت و با ارائه معجزه امامت خود را ثابت کرد.<br /> <br /> همچنین وقتی حضرت امام هادی(ع) از دنیا رفت، امام عسکری(ع)، بزرگ‌ترین فرزند ایشان، پس از فوت پدر بود و برادر امام عسکری(ع)، یعنی حضرت ابوجعفر که معروف به سیدمحمّد است، در زمان حیات امام هادی(ع) از دنیا رفت و بعد از فوت پدرش وجود نداشت که جانشین پدرش باشد.<br /> <br /> شیعه معتقد است امام معصوم را نباید کسی جز امام بعدی غسل دهد و این تنها یکی از احکام شریعت از طرف خداوند است نه نشانه امامت؛ یعنی اگر کسی تعدّی کرد و امام معصوم را غسل داد مرتکب فعل حرامی شده و در روز قیامت عذاب خواهد شد؛ نه اینکه به این وسیله امامت امام بعدی باطل شود و تصدیق این مطلب حدیثی است که شیخ صدوق(رض) نقل کرده است:<br /> <br /> هرثمة بن أعین گوید: شبی نزد مأمون بودم تا اینکه چهار ساعت از شب گذشت و سپس به من اجازه رفتن داد و من رفتم. وقتی نیمی از شب گذشت، کسی درِ خانه را زد. یکی از برده‌های من پاسخش را داد، به او گفت: «به هرثمه بگو سرور خود را اجابت کن». من هم به سرعت بلند شدم و لباس‌هایم را برداشتم و به سرعت نزد سرورم حضرت رضا(ع) رفتم. آن خادم پیش روی من حرکت می‌کرد و من پشت سر او که ناگهان دیدم سرورم(ع) در صحن خانه‌اش نشسته است. به من فرمود: «ای هرثمه»! گفتم: «بله ای مولای من». به من فرمود: «بنشین». نشستم! به من فرمود: «ای هرثمه بشنو و حفظ کن: اکنون زمان رفتن من نزد خداوند متعال و ملحق شدنم به جدّم و پدرانم است ... به زودی مأمون نزد تو خواهد آمد و به تو خواهد گفت: ای هرثمه، آیا معتقد نبودید که امام را کسی به غیر از امامی مانند خودش غسل نمی‌دهد؟ پس چه کس اباالحسن علی بن موسی را غسل خواهد داد، درحالی‌که فرزندش محمّد در سرزمین حجاز در مدینه است و ما در طوس هستیم؟ وقتی این چنین گفت، جوابش را بده و بگو: ما می‌گوییم امام را نباید کسی غسل بدهد مگر امامی مثل خودش؛ حال اگر کسی از حدّ خود تجاوز کرد و امام را غسل داد، امامت امام به خاطر تعدّی و تجاوز غسل دهنده‌اش باطل نمی‌شود و همچنین امامت امام بعدی نیز به خاطر اینکه بر غسل دادن پدرش مغلوب شده باطل نمی‌شود. اگر ابوالحسن علی بن موسی الرضّا(ع) در مدینه رها می‌شد، فرزندش محمّد او را به صورت ظاهر و آشکار غسل می‌داد و او همین الآن هم پدرش را غسل می‌دهد، ولی به صورت مخفی و پنهانی...».&lt;ref&gt;...قال: حدثني هرثمة بن أعين قال: كنت ليلة بين يدي المأمون حتي مضي من الليل أربع ساعات ثم أذن لي في الانصراف، فانصرفت فلما مضي من الليل نصفه قرع قارع الباب فأجابه بعض‏ غلماني عيون أخبار الرّضا''(ع)''، للشّيخ الصّدوق(رض)، ج۲ ص۲۴۵ و ۲۴۶، طبري آملي صغير نيز در کتاب دلائل الإمامه اين حديث را به اين سند نقل کرده است: «رواه أبو الحسن بن عباد، قال: حدثني أبو علي محمد بن مرشد القمي، قال: حدثنا محمد بن منير، قال: حدثني محمد بن خالد الطاطري، قال: حدثني هرثمة بن أعين‏».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نتیجه آنکه غسل داده شدن امام معصوم به دست امام بعدی تنها یک حکم فقهی و تکلیفی است و امامت کسی را اثبات یا باطل نمی‌کند. به علاوه شیعه معتقد است که امامان معصومی که به ظاهر نزد جنازه مبارک پدر خود حاضر نبودند که او را غسل دهند به قدرت خداوند به صورت مخفی در چشم برهم‌زدنی نزد جنازه پدر خود حاضر شدند و او را غسل دادند و این یکی از معجزات آنها و دلیل بر امامت آنهاست و این مطلب در آخر حدیثی که ذکر کردیم بیان شده بود که برای تأکید آن حدیث دیگر نیز ذکر می‌کنیم:<br /> <br /> اباصلت هروی، که خادم حضرت امام رضا(ع) بود، گوید: وقتی مأمون حضرت(ع) را مسموم کرد و حضرت به اتاق خود بازگشت، به ناگاه فرزندش امام جواد(ع)، که در مدینه بود، در اتاق ایشان حاضر شد. به ایشان گفتم: «در‌ها که بسته بود، شما چگونه وارد اتاق شدید»؟ فرمود: «آنکه مرا در یک لحظه از مدینه به اینجا آورده درها را هم برایم باز کرده است». گفتم: «شما که هستید؟» فرمود: «من حجت خدا بر تو محمّد بن علی(ع) هستم». سپس بعد از صحبت و برگرفتن آخرین توشه از پدرش، حضرت&lt;br /&gt;<br /> امام رضا(ع) از دنیا رفت، پس امام جواد(ع) برای غسل دادن امام رضا(ع) به من فرمود:<br /> <br /> بلند شو ای اباصلت و تشت مخصوص غسل دادن و آب را از انبار بیاور. گفتم: «در انبار تشتِ غسل و آب وجود ندارد». به من فرمود: «آنچه به تو امر کردم را برایم بیاور». وارد انبار شدم به ناگاه دیدم تشتِ غسل و آب وجود دارد. آن را برداشتم و لباسم را محکم بستم تا امام رضا را غسل دهم. امام جواد به من فرمود: «از من دور شو ای اباصلت؛ چون همراه من کسی غیر از تو هست که مرا در غسل دادن یاری می‌کند». سپس به من فرمود: «به انبار برو و سبدی که کفن و حنوط امام رضا در آن هست را برایم بیاور». وارد انبار شدم به ناگاه دیدم سبدی وجود دارد که هرگز آن را در آن انبار ندیده بودم. سبد را برای حضرت آوردم. ایشان هم امام رضا را کفن کرد و بر او نماز خواند. سپس به من فرمود: «برایم تابوت را بیاور». گفتم: «نزد نجّار بروم تا تابوت بسازد»؟ فرمود: «بلند شو در انبار تابوت هست». وارد انبار شدم و تابوت را یافتم که هرگز آن را ندیده بودم. آن را خدمت حضرت آوردم، ایشان هم بعد از آنکه بر امام رضا نماز خواند، امام رضا(ع) را بر دست گرفت و داخل تابوت گذاشت و دو قدمِ امام رضا را صاف نمود و دو رکعت نماز خواند که هنوز تمام نشده بود که سقف باز شد و تابوت از سقف رد شد و به آسمان رفت. گفتم: «ای پسر رسول خدا، الآن مأمون نزد ما می‌آید و امام رضا(ع) را از ما می‌خواهد، چه کار کنیم»؟ به من فرمود: «ساکت باش که جنازه ایشان برمی‌گردد. ای اباصلت، هیچ پیامبری نیست که در مشرق بمیرد و وصیّش در مغرب بمیرد، مگر اینکه خداوند بین روح و جسم آن دو جمع می‌کند. سخن حضرت تمام نشده بود که سقف باز شد و تابوت از آسمان فرود آمد. امام جواد(ع) نیز بلند شد و امام رضا(ع) را از تابوت بیرون آورد و ایشان را روی رخت‌خوابش گذاشت؛ به طوری که گویا غسل داده نشده و کفن نگشته است. سپس به من فرمود: «ای اباصلت، بلند شو و در را برای مأمون باز کن. در را باز کردم، به ناگاه دیدم مأمون با غلامانش پشت در ایستاده‌اند. مأمون با گریه و حزن وارد شد، درحالی‌که گریبانش را چاک و به صورتش لطمه زده بود و می‌گفت: «وای، ای آقای من از مصیبتت دردناک شدم». سپس وارد شد و نزد سر امام رضا نشست و گفت: «مشغول غسل و کفن حضرت شوید...».&lt;ref&gt;... قم يا أبا الصّلت، ايتني بالمغتسل و الماء من الخزانة، فقلت: ما في الخزانة مغتسل و لا ماء، و قال لي: ايته إلى ما آمرك به، ... . شّيخ الصّدوق، ''عيون أخبار الرّضا''''(ع)''، ج۲، ص۲۴۳ و ۲۴۴؛ شيخ صدوق&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ''امالي''، ص۶۶۲ ـ ۶۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مورد سیدالشهداء(ع) نیز معتقدیم فرزند ایشان حضرت زین‌العابدین(ع) به قدرت خداوند در پلک چشم برهم زدنی نزد جنازه ایشان حاضر شد و ایشان را با پیراهن شهادت همراه با اصحابشان به خاک سپرد و در مورد حضرت موسی بن جعفر(ع) نیز معتقدیم فرزند ایشان حضرت امام رضا(ع) به طور غیبی و پنهانی نزد جنازه مبارک ایشان حاضر شد و ایشان را غسل داد و بر جنازه مبارکشان نماز خواند و در تصدیق این مطلب براي نمونه به يک روایت اشاره می‌کنیم:<br /> <br /> کلینی چنین نقل کرده است:<br /> <br /> راوی گوید: به حضرت امام رضا(ع) عرض کردم: «آنها (واقفیّه) برای ما دلیل می‌آورند و می‌گویند امام را تنها امام غسل می‌دهد»؟ حضرت فرمود: «آنها چه می‌دانند چه کسی موسی بن جعفر را غسل داد؟ به آنها چه گفتی»؟ راوی گوید به حضرت عرض کردم: «قربانت شوم به آنها گفتم اگر مولای من بگوید که زیر عرش پروردگار ایشان را غسل داده راست می‌گوید و اگر بگوید زیر زمین ایشان را غسل داده راست می‌گوید». حضرت فرمود: «این چنین نگو». گفتم: «پس چه بگویم»؟ فرمود: «به آنها بگو من او را غسل دادم». گفتم: «به آنها بگویم شما او را غسل دادید»؟ حضرت فرمود: «بله».&lt;ref&gt;... إنهم يحاجّونا يقولون: إنّ الإمام لا يغسّله إلا الإمام؟ قال: فقال: ما يدريهم من غسّله؟ فما قلت لهم؟ قال: فقلت: جعلت فداك قلت لهم: إن قال‏ مولاي إنّه غسّله تحت عرش ربي فقد صدق و إن قال غسّله في تخوم الأرض فقد صدق، قال: لا هكذا، قال: فقلت: فما أقول لهم؟ قال: قل لهم: إنّي غسّلته، فقلت: أقول لهم: إنّك غسّلته؟ فقال نعم». کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۳۸۴ و ۳۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امّا در مورد اینکه شیعه گوید امام معصوم کسی است که زره رسول خدا(ص) برتن او راست آید، شیعه چون معتقد است امامت به وسیله معجزه ثابت می‌شود، به همین دلیل است که ائمّه(ع) چنین نشانه‌ای برای امام معصوم قرار داده‌اند؛ چون هرکس که با هر سن و سالی زره رسول خدا(ص) بر تنش راست آید به این وسیله معجزه نشان داده و امامتش ثابت خواهد شد؛ به همین دلیل زره پیامبر(ص) به تن امام جواد(ع) راست می‌آمد، با اینکه حضرت در سن کم به امامت رسیدند.<br /> <br /> در نظر شیعه امامت با معجزه ثابت می‌شود و این نشانه‌ها به خاطر اعجازشان نشانه امامت قرار داده شده‌اند. پس مخالفان نمی‌توانند بگویند بعضی از ائمّه(ع) به خاطر سن و سال کم، مسلّماً این زره به تن آنها راست نمی‌آمده و امامتشان باطل می‌شود؛ چراکه شیعه گوید چون آنها با وجود سن و سال کم، زره رسول خدا(ص) به تن آنها راست می‌آمده پس حتماً امام معصوم و جانشین رسول خدا(ص) هستند؛ چراکه این نشانه یک معجزه است.<br /> <br /> اما در مورد نشانه بعدی، شیعه به هیچ وجه معتقد نیست که امام معصوم جنب نمی‌شود، بلکه شیعه معتقد است امام معصوم محتلم نمی‌شود. جنابت در بیداری حالت طبیعی هر انسانی برای تولید نسل است؛ ولی احتلام در خواب و از طرف شیطان است و از آنجا که شیطان سلطنتی بر حجت خداوند ندارد و خداوند پیامبران و حجت‌های خود را از شرّ شیطان محفوظ نگه داشته، به همین دلیل امام معصوم هیچگاه در خواب محتلم نمی‌شود و تصدیق آن روایتی است که شیخ صدوق(رض) نقل کرده است:<br /> <br /> حضرت علی بن موسی الرّضا(ع) فرمود:<br /> <br /> امام نشانه‌هایی دارد: «او داناترین و عالم‌ترین در قضاوت، و باتقواترین و صبورترین و شجاع‌ترین و بخشنده‌ترین و عابدترین انسان در میان مردم است. او ختنه شده به دنیا می‌آید و پاک و پاکیزه است و همان‌طور که از پیش رو می‌بیند از پشت سرش نیز می‌بیند و سایه ندارد و وقتی از شکم مادرش به زمین می‌آید با دو کف دستش روی زمین واقع می‌شود و صدایش را به گفتن شهادتین بلند می‌کند و محتلم نمی‌شود...».&lt;ref&gt;«روي أحمد بن محمد بن سعيد الكوفي قال حدثنا علي بن الحسن بن فضال عن أبيه عن أبي الحسن علي بن موسي الرضا''(ع)'' قال: للإمام علامات: يكون أعلم الناس و أحكم الناس و أتقي الناس و أحلم الناس و أشجع الناس و أسخي الناس و أعبد الناس و يولد مختونا و يكون مطهّرا و يري من خلفه كما يري من بين يديه و لا يكون له ظل و إذا وقع علي الأرض من بطن أمه وقع علي راحتيه رافعا صوته بالشهادتين و لا يحتلم ...‏». شّيخ الصّدوق(رض)، ''من لا يحضره الفقيه''، ج۴، ص۴۱۸؛ شّيخ الصّدوق، ''الخصال''، ج۲، ص۵۲۷ و ۵۲۸؛ شّيخ الصّدوق(رض)، ''عيون أخبار الرّضا''''(ع)''، ج۱، ص۲۱۳، شيخ صدوق(رض)، معاني الأخبار، ص۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه امام باید عالم‌ترین فرد باشد، چنین مطلبی صحیح و از اعتقادات شیعه است؛ ولی به امامت رسیدن بعضی از امامان شیعه در سن کودکی دلیل بر اعلم نبودن آنان نیست؛ بلکه شیعه معتقد است آنها در سن کودکی نیز اعلم از ديگران بودند و مَثَل آنها مَثَل حضرت عیسی و حضرت یحیی(ع) است که در سن کودکی خداوند آنها را به نبوّت و پیامبری برگزید.&lt;ref&gt;خداوند متعال در مورد حضرت عيسي''(ع)'' بيان مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کند که ايشان در گهواره چنين فرمود: ('''قالَ إِنِّي عبدالله آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَني‏ نَبِيًّا''')؛ «گفت: من بنده خداوند هستم، خداوند به من کتاب داده و مرا پيامبر قرار داده است». (مريم: ۳۰). همچنين در مورد حضرت يحيي''(ع)'' مي&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;فرمايد: ('''وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا''')؛ «ما در سنّ کودکي حکم پيامبري را به او داديم». (مريم: ۱۲)&lt;/ref&gt; بنابراین اگر جایز است که خداوند در سن کودکی کسی را به عنوان پیامبر خود برگزیند، به طریق اولی جایز است که در سن کودکی شخصی را جانشین پیامبر و حجت خود برگزیند که اعلم از جمیع مردم باشد. در نتیجه اگر شیعه معتقد به امامت امام جواد(ع) است، معتقد است که ایشان اعلم از جمیع مردم بوده‌اند. علی بن ابراهیم قمی در این باره چنین روایت کرده است:<br /> <br /> محمّد بن عون نصیبی گفت: وقتی مأمون خواست دخترش را به ازدواج اباجعفر محمّد بن علی بن موسی(ع) در بیاورد، اهل بیت نزدیکش نزد او جمع شدند و به او گفتند: «ای امیر مؤمنان تو را به خدا قسم می‌دهیم که این امری که در اختیار ماست را از ما خارج نکنی و لباس عزّتی که خداوند به ما پوشانده را از تن ما درنیاوری. شما مشکلی که از قدیم و جدید بین ما و آل علی هست را می‌دانی. مامون گفت: «ساکت شوید! به خدا قسم سخن هیچ یک از شما را در مورد او قبول نمی‌کنم». گفتند: «ای امیر مؤمنان، آیا نور چشمت را به ازدواج کودکی در می‌آوری که در دین خدا تفقّه نکرده و نه واجب و مستحبّی را می‌داند و نه می‌تواند بین حق و باطل تمییز دهد؟ (و حضرت امام جواد(ع) در آن روز ده یا یازده ساله بود) اگر صبر کنی که ادب بیاموزد و قرآن را قرائت کند و اعمال دینش را بشناسد بهتر است». مأمون به آنها گفت: «به خدا قسم او از شما فقیه‌تر و به خدا و رسول و واجبات و مستحبّات و احکام دین داناتر و نسبت به تلاوت قرآن خواناتر و نسبت به محکم و متشابه و خاص و عامّ و ناسخ و منسوخ و تنزیل و تأویل قرآن داناتر از شماست». از او سؤال کنید، اگر مطلب همان بود که شما گفتید حرف شما را در مورد او قبول می‌کنم، ولی اگر مطلب همان بود که من گفتم، خواهید دانست که او بهتر از شماست».<br /> <br /> عبّاسیان از نزد مأمون بیرون رفتند و به دنبال یحیی بن أکثم فرستادند و او را با پیشنهاد هدایایی به طمع انداختند که در مورد حضرت امام جواد(ع) چاره‌ای کند و سؤالی از او بپرسد که وقتی نزد مأمون برای امر ازدواج جمع می‌شوند نداند چگونه جواب دهد. وقتی حاضر شدند و حضرت امام جواد(ع) نیز حاضر شد، گفتند:‌ «ای امیر مؤمنان، این یحیی بن أکثم است؛ اگر به او اجازه دهی که از ابوجعفر(ع) در مورد مسئله‌ای سؤال بپرسد خوب است». مأمون گفت: «ای یحیی از ابوجعفر(ع) سؤالی در فقه بپرس تا ببینی فقه او چگونه است!» یحیی گفت: «ای ابوجعفر خدا شما را به صلاح آورد، در مورد شخص مُحرمی که صیدی را بکشد چه می‌گویید»؟ حضرت امام جواد(ع) فرمود: «صید را در محدوده حرم کشته یا در غیر آن؟ عالم به حرمت این کار بوده یا جاهل؟ عمداً چنین کرده یا از روی خطا؟ شخصی آزاد بوده یا برده؟ کوچک بوده یا بزرگ؟ دفعه اوّلش بوده یا این کار را قبلاً هم کرده بوده؟ یکی از پرندگان را شکار کرده یا غیر از آنها را؟ صیدش کوچک بوده یا بزرگ؟ بر این کار اصرار دارد یا پشیمان شده؟ در تاریکی شب شکار کرده یا در روشنایی روز؟ برای عمره احرام بسته بوده یا برای حج»؟ راوی گوید: «یحیی بن اکثم چنان از جواب حضرت درمانده شد که بر هیچ یک از اهل مجلس پوشیده نبود و مردم همگی از جواب حضرت بسیار تعجّب نمودند و مأمون خوشحال شد».&lt;ref&gt;«حدّثني محمّد بن الحسين، عن محمّد بن عون النّصيبي قال: لمّا أراد المأمون أن يزوج أبا جعفر محمد بن علي ابن موسي''(ع)'' ابنته أم الفضل، اجتمع إليه أهل بيته الادنين منه، فقالوا له: يا أمير المؤمنين ننشدك اللّه أن لا تخرج عنا أمرا قد ملكناه وتنزع عنّا عزّا قد ألبسنا اللّه، فقد عرفت الامر الّذي بيننا وبين آل علي قديما وحديثا، قال المأمون: اسكتوا فواللّه لا قبلت من أحدكم في أمره ...». قمي، ''تفسير القمي''، ج۱، ص۱۸۲ و ۱۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس حضرت در ادامه حدیث، بعد از آنکه با دختر مأمون ازدواج می‌کند حکم جمیع وجوهی که مطرح کرده بود را بیان می‌کند.<br /> <br /> اما در مورد علم غیب، شیعه معتقد است امامان معصوم(ع) از نزد خود چیزی نمی‌دانند و هر چه می‌دانند از طرف خداوند متعال است و خداوند هرکس که بخواهد را بر علم غیب خود مطّلع می‌کند. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: ('''عالِمُ الغَیبِ فَلا یُظهِرُ عَلَی غَیبِهِ أحداً''' &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; '''إلّا مَن ارتَضَی مِن رَسُولٍ''')؛ «خداوند داننده غیب است و علم غیبش را بر هیچ کس آشکار نکند مگر به آن فرستاده‌اش که خود بخواهد»'''.'''&lt;ref&gt;جنّ: ۲۶ و ۲۷.&lt;/ref&gt; همچنین می‌فرماید:&lt;br /&gt;<br /> ('''وَ لا یُحِیطُونَ بِشَیءٍ مِن عِلمِهِ إلّا بِما شَاءَ''')؛ «به چیزی از علم خداوند احاطه ندارند مگر آن مقداری که خود بخواهد».&lt;ref&gt;بقره: ۲۵۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این آیات به صراحت بیان می‌کند که خداوند هرکس را بخواهد بر علم غیبش مطّلع می‌گرداند و در روایات متواتر و معتبر از امامان معصوم(ع) وارد شده که آنها ادعای امامت نموده و برای اثبات امامتشان معجزه ارائه کرده و خبرهای غیبی ذکر کرده‌اند. در نتیجه ثابت می‌شود که خداوند آنها را به عنوان حجت‌های معصوم خود برگزیده و آنها را بر آن مقدار از علم غیبش که خواسته مطّلع کرده است.<br /> <br /> == ۱۴۸. راه‌هاي اثبات امامت ائمه و تعدد فرق شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۸ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که باید امام با نص تعیین شده باشد؛ اگر چنین می‌بود فرقه‌های شیعه این همه در مورد امامت دچار اختلاف نمی‌شدند؛ هر فرقه‌ای ادعا می‌کند که نص درباره امام او آمده است! پس چه چیزی می‌تواند این فرقه را از دیگر فرقه‌ها اولی قرار دهد؟! فرقه کیسانیه ادعا می‌کند که امام بعد از علی پسرش محمد بن الحنفیه است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> یکی از راه‌های تشخیص امام معصوم این است که رسول خدا(ص) جانشینان خود را مشخّص کند یا امام قبلی که امامتش ثابت شده تصریح به امامت امام بعد از خود کند. ولی این مسئله که هر فرقه‌ای از شیعه ادّعا می‌کند درباره امام آنها نص صادر شده، دلیل بر بطلان جمیع این فرقه‌ها نمی‌شود؛ چه بسا نصوص صحیح و بسیاری در مورد ائمّه یک فرقه وارد شده باشد ولی فرقه‌های دیگر به خاطر ادّعاهایی سست و غیر قابل اثبات آن نصوص را انکار کرده باشند. بنابراین انسان منصف باید ادلّه و براهین هر فرقه را بررسی کند تا به حقیقت دست یابد.<br /> <br /> آیا وقتی تورات و انجیل به نبوّت رسول خدا(ص) تصریح کردند، ولی با این حال یهودیان و مسیحیان به پیامبر ایمان نیاوردند، کسی می‌تواند بگوید: اگر در تورات و انجیل به نبوّت حضرت محمّد(ص) تصریح شده بود همه به پیامبر ایمان می‌آوردند؟! پس ایمان نیاوردن یهودیان و مسیحیان به رسول خدا(ص) دلیل است بر اینکه در تورات و انجیل به نبوّت رسول خدا(ص) تصریح نشده است؟ آیا کسی می‌تواند چنین سخنی بگوید درحالی‌که خداوند صریحاً در قرآن می‌فرماید: ('''الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ‏ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ''')؛ «کسانی که تبعیت می‌کنند از پیامبر امّی که نام او را نزد خود در تورات و انجیل نوشته می‌یابند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''.'''&lt;ref&gt;اعراف: ۱۵۷.&lt;/ref&gt; درباره امامت هر یک از ائمه شیعه(ع) نیز احادیث بسیار و معتبر از رسول خدا(ص) و امامان قبلی، که امامتشان با معجزه و نص ثابت شده،‌ وارد شده است. ولی بعضی به خاطر عدم تحقیق یا عدم انصاف یا پیروی از هوی و هوس این تصریح را انکار کردند.<br /> <br /> به علاوه این چنین نیست که جمیع فرقه‌های شیعه ادّعا کنند درباره امامانشان نص وارد شده است؛ بلکه بسیاری از این فرقه‌ها روش تشخیص امام را نص نمی‌دانند؛ مثلاً فرقه زیدیه معتقدند امام کسی است که از اولاد حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; باشد و دست به شمشیر ببرد و علیه ظلم قیام کند. آنها چنین شرط بی‌دلیلی برای امام و حجت خداوند قرار داده‌اند و نص از طرف امام قبلی را شرط امامت نمی‌دانند که بگویند در مورد امام ما نص وارد شده است.<br /> <br /> سایر فرقه‌ها نیز نصوص صحیح شیعه درباره امامت ائمه دوازده‌گانه(ع) را به خاطر ادّعاهای سست منکر شده‌اند؛ مثل اسماعیلیّه که وفات اسماعیل در زمان حضرت امام صادق(ع) را منکر شدند و مثل واقفیّه که وفات حضرت موسی بن جعفر(ع) را به طور کلّی انکار کردند. درحالی‌که نصوص بسیار و معتبر در وفات آنها و تصریح امام صادق(ع) به امامت موسی بن جعفر(ع) و تصریح موسی بن جعفر به امامت امام رضا(ع) وارد شده است.<br /> <br /> به علاوه بعضی از این فرقه‌ها مثل زیدیّه و واقفیّه معتقد به امامت دوازده نفر نیستند. درحالی‌که روایات متواتر در کتب شیعه و سنی نقل شده که رسول خدا(ص) فرمودند: «جانشینان من دوازده نفر هستند و همگی از قریش می‌باشند».&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۱۴ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۴۹. پيراستگي عايشه از تهمت ناروا ==<br /> <br /> == پرسش ۱۴۹ ==<br /> <br /> بعضی از شيعيان به عایشه تهمت می‌زنند و او را به همان چیزی متهم&lt;br /&gt;<br /> می‌کنند که اهل افک او را بدان متهم کردند. به آنها گفته می‌شود: اگر واقعیت امر&lt;br /&gt;<br /> چنان است که شما به دروغ می‌گویید و تهمت می‌زنید، پس چرا پیامبر(ص) حدّ را&lt;br /&gt;<br /> بر او اجرا نکرد و حال آنکه پیامبر می‌گوید: '''«والله لو سرقت فاطمة بنت محمد لقطعت يدها&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛&lt;ref&gt;البخاري.&lt;/ref&gt; «اگر فاطمه دختر محمد دزدی کند دستش را قطع خواهم کرد!». و چرا علی &lt;br /&gt;<br /> بر عایشه حد اجرا نکرد، درحالی‌که علی کسی بود که در راه خدا از ملامت&lt;br /&gt;<br /> هیچ ملامت‌کننده‌ای هراسی نداشت؟! و چرا وقتی حسن به خلافت رسید حد بر او اجرا نکرد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه به عایشه بنت ابی‌بکر تهمت نمی‌زند و علمای شیعه در مورد او چنین نمی‌گویند. به علاوه شیعه قبول ندارد که در زمان رسول خدا(ص) به عایشه بنت ابی‌بکر تهمت زده باشند و سپس خداوند با نازل کردن آیه افک&lt;ref&gt;نور: ۱۱.&lt;/ref&gt; او را از این تهمت بریء کرده باشد؛ بلکه این قضیه را تنها خود عایشه بنت ابی‌بکر نقل کرده و از افسانه‌هایی است که در کتاب‌هاي اهل سنت نقل شده است. شیعه معتقد است آیه افک درباره ماریه قبطیه نازل شده که به او تهمت زنا زده بودند.&lt;ref&gt;علي بن ابراهيم قمي، ''تفسير''، ج۲، ص۹۹ و ۳۱۸ و ۳۱۹؛ طبري، ''دلائل الإمامة''، ص۳۸۵ ـ ۳۸۸؛ طبري، ''نوادر المعجزات في مناقب الأئمّة الهداة''، ص۳۵۰ ـ ۳۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۵۰. منابع علم امامان‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۰ ==<br /> <br /> شیعیان معتقدند که علم و دانش نزد ائمه آنها انبار شده است و آنها کتاب‌ها و دانشی را به ارث برده‌اند که به دیگران نرسیده است. بنابراین می‌گویند: '''«صحيفة الجامعة»''' و '''«كتاب علي»''' و '''«العبيطة»''' و '''«ديوان الشيعة»''' و '''«الجفر»''' نزد ائمه هستند و در این صحیفه‌های خیالی همه چیزهایی که مردم بدان نیاز دارند هست.<br /> <br /> به آنها می‌گوییم از زمان غيبت مهدى تا به امروز فايده حقيقی این صحیفه‌ها چيست؟! عجیب این است که اگر این صحیفه‌ها ـ یا قسمتی از آنها ـ موجود بود تاریخ را تغییر می‌داد و ائمه دچار این مصائب و بلایا نمی‌شدند؛ از رسیدن به ولایت و حکومت محروم نمی‌شوند؛ مقتول و مسموم از دنیا نمی‌رفتند و آخرین آنها در سردابی از ترس کشته شدن مخفی نمی‌شد!<br /> <br /> همچنین به آنها می‌گوییم این صحیفه‌ها و منابع امروز کجا هستند؟ و امام منتظر آنها چرا این صحیفه‌ها را برای مردم بیرون نمی‌آورد؟ آیا مردم در مورد دین خود به اینها نیاز دارند؟ اگر نیاز دارند پس چرا امت از زمان غیبت امام خیالی، که بیش از یازده قرن از آن می‌گذرد، از منبع هدایت دور شده‌اند؟ و این همه نسل‌هایی که گذشته‌اند به چه گناهی از این گنجینه‌ها محروم شده‌اند؟ و اگر امت به این کتاب‌ها و صحیفه‌ها نیازی ندارد، پس این همه ادّعا برای چه؟ و چرا شیعیان از منبع حقیقی هدایتشان، که کتاب خدا و سنت پیامبرش است،‌ دور می‌شوند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است امامان معصوم(ع) عالِم به جمیع مسائلی هستند که خلق خداوند به آن محتاج است و علم آنها از پیش خود نیست، بلکه ميراثی از رسول خدا(ص) است. محمّد بن عمر کشی در این مورد چنین نقل کرده است:<br /> <br /> ابن المغیره گوید: من و یحیی بن عبدالله بن الحسن نزد حضرت اباالحسن(ع) نشسته بودیم، یحیی گفت: «قربانت شوم، آنها گمان می‌کنند که شما غیب می‌دانی»! حضرت فرمود: «سبحان الله، سبحان الله، دستت را بر سرم بگذار، به خدا هیچ مویی در بدن و سرم نبود مگر اینکه بلند شد». سپس حضرت فرمود: «نه به خدا قسم علم ما چیزی جز وراثت از رسول خدا(ص) نیست».&lt;ref&gt;فقال يحيي: جعلت فداك، إنّهم يزعمون أنّك تعلم الغيب! فقال: سبحان الله، سبحان الله، ضع يدك علي رأسي فو اللّه ما بقيت في جسدي شعرة و لا في رأسي إلا قامت، قال، ثم قال: لا و الله ما هي إلا وراثة عن رسول الله(ص) ». محمّد بن عمر الکشّي، معروف به رجال الکشّي، ''اختيار معرفة الرّجال''، ص۲۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امامان معصوم(ع) علم خود را از رسول خدا(ص) به ارث برده‌اند و معنای آن به ارث بردن کتبی است که به املای رسول خدا(ص) و خطّ علی بن ابی‌طالب(ع) است؛‌ همان کتاب‌هايي که پرسشگر در پرسش خود ذکر کرد و روایات بسیاری در کتاب‌هاي شیعه درباره آن وارد شده است.<br /> <br /> در نتیجه فايده این کتاب‌ها روشن است: در این کتاب‌ها تمام آنچه مردم به آن محتاج هستند بیان شده است؛ از احکام شریعت و مسائل دین تا اسامی دوستان و دشمنان و اخبار آینده و دیگر موارد... و ائمّه نیز این کتب را از رسول خدا(ص) به ارث برده و دانش خود نسبت به بسیاری از مسائل را از این کتاب‌ها داشته‌اند و برای شیعه بیان کرده‌اند. علمای شیعه با ثبت آن در کتب خود، مصادر حدیثی را تشکیل داده‌اند. در نتیجه احادیث معصومین(ع)، که مخالفان امروزه در مصادر حدیثی شیعه می‌بینند، در واقع مطالب همان کتاب‌هايي است که امامان معصوم در پاسخ به سؤال‌های شیعه و در بیان مسائل دین برای شیعیان خود بیان کرده‌اند. بنابراین پیروان ائمه(ع) بر خلاف گمان پرسشگر از این منابع هدایت دور نشده‌اند؛ چراکه همیشه برای فهم دین به احادیث ائمّه(ع) رجوع کرده‌اند و اگر مخالفان بعد از رسول خدا(ص) به خاطر عدم پیروی از خلیفه و جانشین رسول خدا(ص) از این منابع هدایت دور شده‌اند، درحالی‌که پیامبر فرمود: «من شهر علم هستم و علی بن ابی‌طالب درِ آن شهر است»،&lt;ref&gt;'''«أنا مدينة العلم و عليّ بابها».''' به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; به خاطر کوتاهی خود آنان بوده و تقصیر شیعه نیست.<br /> <br /> اما وجود این کتاب‌ها نزد ائمّه(ع) به هیچ وجه باعث تغییر تاریخ و کشته نشدن و مسموم نشدن آنها نمی‌شود؛ زيرا اگر چه امامان معصوم(ع) از طرف خداوند زمان و مکان به شهادت رسیدن خودشان را می‌دانند، ولی خداوند برای عمر و زندگی هر کسی، حتی رسول خدا(ص)، مدّت مشخصی قرار داده است و وقتی زمان آن فرا رسید خداوند علم به سمّی بودن غذا را از یاد آنها خواهد برد تا حکم خویش را اجرا کند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۷ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه دو منبعی که رسول خدا(ص) در حدیث متواتر ثقلین،&lt;ref&gt;منابع حديث ثقلين از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; به عنوان دو منبع هدایت، برای امت خود بیان کرده قرآن و عترت ایشان است و شیعه به خلاف گمان پرسشگر هیچ‌گاه از این دو منبع هدایت فاصله نگرفته است.<br /> <br /> در آخر تذکر این نکته ضروری است که امام زمان حضرت حجّة بن الحسن(ع) به خاطر ترس از کشته شدن مخفی نشده است؛ بلکه خداوند متعال برای حفظ حجت خودْ ایشان را در پس پرده غیبت نگه داشته تا هر وقت که اراده کرد به ایشان اجازه خروج دهد و ایشان با ظهورش جهان را پر از عدل و داد کند؛ همان‌طور که از ظلم و ستم پر شده بود.<br /> <br /> == ۱۵۱. آگاهي امام حسين‌(ع) از عواقب قيام ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۱ ==<br /> <br /> شیعیان در کتاب‌هایشان می‌گویند که رفتن حسین به سوی اهل کوفه و حمایت نکردن کوفی‌ها از او و کشتن حسین سبب شد تا همه مردم، به جز سه نفر، مرتد شوند. پس اگر حسین آن گونه که شیعیان می‌گویند غیب می‌دانست به سوی آنها نمی‌رفت.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پاسخ این است که خداوند این دنیا را دار امتحان و آزمایش انسان‌ها قرار داده و به انسان‌ها اختیار عطا کرده تا با اختیار خود راه هدایت یا ضلالت را انتخاب کنند و حجت‌های خود را فرستاده تا مردم را به راه راست هدایت کنند و به انسان‌ها دستور داده که از فرستاده‌های او اطاعت کنند و حضرت امام حسین(ع) نیز طبق دستور خداوند نباید با یزید بیعت می‌کرد؛ به همین دلیل به سمت کوفه حرکت کرد و مردم کوفه وظیفه داشتند از ایشان تبعیت کنند و ایشان را یاری کنند و چون چنین نکردند گمراه شدند. علم حضرت نسبت به عدم تبعیت مردم کوفه از ایشان نيز دلیل بر فروگذاري مسئوليتش نمي‌شود؛ چراکه ایشان حجت خداوند است و طبق دستور خدا عمل می‌کند و خداوند نیز به وسیله حجت‌های خود مردم را امتحان و آزمایش می‌کند تا خوب از بد مشخّص شود و هرکس هلاک می‌شود از روی دلیل و بیّنه هلاک شده باشد و حجتی نزد خدا نداشته باشد: ('''لِيَهْلِكَ‏ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى‏ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَة''')؛ «تا هرکس که هلاک و گمراه می‌شود از روی اتمام حجت باشد و هرکس که زنده می‌گردد و هدایت می‌شود از روی دلیلِ و حجت باشد».&lt;ref&gt;انفال: ۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۵۲. علت غيبت امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۲ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که امام دوازدهم آنها به علت ترس از کشته شدن پنهان شده است. به آنها گفته می‌شود که چرا ائمه پیش از او کشته نشدند؟! با اینکه در دولت خلافت زندگی می‌کردند و بزرگ بودند. پس چطور او کشته می‌شود و حال آنکه بچه‌ای کوچک است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> پرسشگر در این پرسش بار دیگر مطلبی به شیعه نسبت داد که اعتقاد شیعه نیست. شیعه معتقد نیست که امام زمان به خاطر ترس از کشته شدن پنهان شده است؛ بلکه معتقد است که خداوند ایشان را مخفی کرده تا هر زمان که اراده کند به وسیله حجت خویش از دشمنانش انتقام گیرد و زمین را از ظلم و جور پاک کند. ترس از قتل نيز تنها یکی از علّت‌های عدم ظهور حضرت است نه علت پنهان شدن حضرت. در برخی از احادیث شیعه وارد شده که علت عدم ظهور حضرت را ترس از قتل بیان کرده‌اند و ترس از دشمن و کشته شدن را خداوند در دل ایشان قرار داده تا ایشان را حفظ کند؛ امّا هنگامی که بخواهد به وسیله حجت خویش از دشمنانش انتقام بگیرد و ظلم و جور را از بین ببرد، این ترس را از دل حجت خویش برخواهد داشت و به ایشان اذن ظهور خواهد داد.<br /> <br /> به علاوه پرسشگر در پرسش‌های مختلف این کتاب صریحاً بیان کرد که شیعه معتقد است جمیع امامان آنها کشته شده و به شهادت رسیده‌اند؛ مثلاً در پرسش هفتم در بیان این اعتقاد شیعه حدیثی نقل کرده که ائمه(ع) فرموده‌اند: «هیچ امامی نیست مگر آنکه با شمشیر یا با سمّ کشته می‌شود».&lt;ref&gt;«لم يکن إمام إلّا مات مقتولا أو مسموما». به پرسش ۷ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; همچنین در پرسش ۱۵۰ گفت: «و عجیب این است که اگر این صحیفه‌ها یا قسمتی از آنها موجود بود، تاریخ را تغییر می‌داد و ائمه دچار این مصائب و بلایا نمی‌شدند، از رسیدن به ولایت و حکومت محروم نمی‌شدد، مقتول و مسموم از دنیا نمی‌رفتند...».<br /> <br /> ما نیز قبول کردیم که طبق روایات شیعه جمیع امامان معصوم(ع) به شهادت رسیده‌اند و پاسخ اشکال‌های پرسشگر را بیان کردیم. ولی در این پرسش می‌بینیم که پرسشگر تنها برای اینکه اشکالی دیگر به شیعه وارد کند، منکر اقرار خود در پرسش‌های گذشته شده و این پرسش خود را طوری مطرح کرده که گویا به شهادت نرسیدن بعضی از امامان شیعه یک امر مسلّم بین هر دو فرقه شیعه و سنی است؛ درحالی‌که شیعه معتقد است جمیع امامان معصوم(ع) به شهادت رسیده‌اند.<br /> <br /> همچنین علت اینکه حضرت صاحب الزّمان(ع) مورد تهدید خطر قتل قرار داشتند، با اینکه در سنین کودکی بودند، این بود که سلاطین بنی‌العباس می‌دانستند که پیامبر(ص) درباره مهدی موعود چنین فرموده که او ظلم و جور را ریشه‌کن خواهد کرد و از آنجا که شیعیان معتقد بودند فرزند امام حسن عسکری(ع) همان مهدی موعود است که با ظهور ایشان زمان حکومت بنی‌العباس به سر خواهد آمد و ظلم و جور برچیده خواهد شد، به همین دلیل سلاطین بنی‌العباس به دنبال کشتن ایشان بودند. گذشته از آن تمام سلاطین بنی‌امیّه و بنی‌العباس خاندان عترت را تهدید مهمّی برای حکومت خود می‌دیدند؛ چراکه از جایگاه و اعتبار آنان در میان مردم باخبر بودند و می‌دانستند که آنان خود را جانشینان رسول خدا(ص) می‌دانند؛ و به همین دلیل از خاندان عترت می‌ترسیدند که مبادا علیه حکومت آنان قیام کنند و به همین دلیل اهل بیت و امامان معصوم(ع) را یکی پس از دیگری به شهادت رساندند. در نتیجه خداوند برای حفظ آخرین حجت و ولیّ خود، ایشان را مخفی کرد تا هر زمان که صلاح بداند به ایشان اذن ظهور دهد و ایشان با ظهور خود ظلم و جور را از بین ببرد.<br /> <br /> == ۱۵۳. نقش ائمه معصوم‌(ع) در نقل احاديث ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۳ ==<br /> <br /> شیعیان ادعا می‌کنند که آنها '''«فقط به احادیثی اعتماد می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کنند که صحیح هستند و از&lt;br /&gt;<br /> اهل بیت به آنها رسیده&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;اند»'''.&lt;ref&gt;محمد حسين آل کاشف الغطاء، أصل الشيعة وأصولها، ص۸۳.&lt;/ref&gt; آنها با این سخن گول می‌زنند و فریب می‌دهند؛ چون آنها هر یک از ائمه را مانند پیامبر(ص) می‌شمارند که از پیش خود سخن نمی‌گوید و گفته امام را همانند گفته خدا و پیامبرش مي‌دانند، بنابراین کمتر در کتاب‌هایشان گفته‌های پیامبر یافت می‌شود؛ زیرا آنها به آنچه از ائمه‌شان آمده بسنده می‌کنند. همچنین این درست نیست که آنها فقط به آنچه از همه اهل بیت روایت شده اعتماد می‌کنند، بلکه آنها فقط آنچه را از ائمه‌شان روایت شده قبول می‌کنند و فرزندان حسن را به حساب نمی‌آورند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آنچه پرسشگر ذکر کرد و گفت که شیعیان تنها به احادیث صحیحی که از اهل بیت به آنان رسیده عمل می‌کنند، سخن درستي است. ولي اهل بیت از نزد خود سخن نمی‌گویند و سخنان آنان همان احادیثی است که از رسول خدا(ص) به آنان رسیده و از کتبی است که رسول خدا(ص) از طریق علی بن ابی‌طالب(ع) برای آنان به ارث گذاشته که پرسشگر در پرسش ۱۵۰ از فایده این کتاب‌ها سؤال کرد.<br /> <br /> محمّد بن یعقوب کلینی(رض) در این باره چنین روایت کرده است:<br /> <br /> حمّاد بن عثمان و دیگران گفتند: شنیدیم امام صادق(ع) می‌فرمود: سخن من سخن پدرم است و سخن پدرم سخن جدّم است و سخن جدّم سخن حسین است و سخن حسین سخن حسن است و سخن حسن سخن امیرالمؤمنین(ع) است و سخن امیرالمؤمنین سخن رسول خدا(ص) است و سخن رسول خدا گفتار خداوند عزّوجلّ است.&lt;ref&gt;...سمعنا أبا عبد اللّه''(ع)'' يقول: حديثي حديث أبي، و حديث أبي حديث جدّي، و حديث جدّي حديث الحسين، و حديث الحسين حديث الحسن، و حديث الحسن حديث أمير المؤمنين''(ع)''، و حديث أمير المؤمنين حديث رسول اللّه(ص)، و حديث رسول اللّه قول اللّه عزّ و جلّ‏». محمّد بن يعقوب کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه این چنین نیست که در منابع شیعه کمتر احادیث رسول خدا(ص) یافت شود، بلکه جمیع احادیثی که شیعه از اهل بیت نقل کرده همان احادیث رسول خدا(ص) است. ولی دانستن این نکته لازم است که مراد شیعه از اهل بیت، تمام کسانی که نسبشان به رسول خدا(ص) ختم می‌شود نیست؛ بلکه تنها مراد امامان معصوم(ع) هستند که رسول خدا(ص) آنها را اهل بیت خویش معرّفی کرده و سوار شدن بر کشتی هدایت آنان را مانع از گمراهی دانسته است.<br /> <br /> فرزندان حضرت حسن بن علی(ع) نيز معصوم نیستند که شیعه به سخن آنان اعتماد کند. شامل حدیث ثقلین و حدیث سفینه نيز نمی‌شوند که تبعیت از آنان مانع از گمراهی باشد. بلکه آنها اگر ثقه و راستگو باشند و حدیثی از معصومین نقل کنند، حدیثشان مورد قبول است.<br /> <br /> == ۱۵۴. آگاهي و علم امام علي‌(ع) از سنت پيامبر‌(ص) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۴ ==<br /> <br /> به شیعیان می‌گوییم که شما به گفته خودتان روایاتی را که از طریق ائمه اهل بیت به شما رسیده قبول می‌کنید و معلوم است که از ائمه اهل بیت جز علی بن ابی‌طالب کسی پیامبر(ص) را ندیده است. آیا این علی مي‌تواند همه سنت پیامبر(ص) را برای نسل‌های بعد از خود نقل کند؟! چگونه چنین چیزی ممکن است و حال آنکه پیامبر(ص) گاهی علی را در مدینه به عنوان جانشین خود می‌گذاشت و می‌رفت و گاهی او را به جایی می‌فرستاد؛ چنان که خود شما این را قبول دارید؟! پس علی همیشه با پیامبر(ص) همراه نبوده است. همچنین علی چگونه می‌تواند حالات پیامبر(ص) را در خانه‌اش و آنچه فقط زنان پیامبر آن را نقل کرده‌اند نقل کند؟! پس علی به تنهايى نمی‌تواند تمامي سنت رسول الله(ص) را برای شما نقل كند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین(ع) را از کودکی بزرگ کرد و پرورش داد و پیامبر جمیع مسائل دین و هر آنچه خلق خداوند به آن محتاج هستند را به ایشان تعلیم داد. سلیم بن قیس هلالی در این باره از امیرالمؤمنین(ع) چنین نقل کرده است:<br /> <br /> ... من هر روز يک بار و هر شب يک بار به خدمت پيامبر(ص) مى‏رسيدم و در آنجا با من خلوت مي‌کرد و هر جا كه مى‏رفت من هم مى‏رفتم‏. اصحاب پيامبر(ص) نیز مى‏دانستند كه اين كار را با غير من نسبت به احدى از مردم انجام نمى‏دهد. اين برنامه گاهى در منزل من بود كه پيامبر(ص) نزد من مى‏آمد! هرگاه من در يكى از منازلش به خدمت او وارد مى‏شدم با من تنها مى‏شد و به همسرانش دستور مى‏داد تا برخيزند و جز من و او كسى نمى‏ماند. ولى وقتى براى خلوت به خانه من مى‏آمد فاطمه و هيچ يك از دو پسرم (حسن و حسين) از پيش ما بر نمى‏خاستند. برنامه چنين بود كه تا سؤال داشتم جوابم را مى‏فرمود و وقتى ساكت مى‏شدم يا سؤال‌هايم تمام مى‏شد خود آن حضرت شروع مى‏كرد. آيه‏اى از قرآن بر او نازل نشد مگر آنكه آن را برايم خواند و من برايش خواندم‏ و آن را بر من املا كرد و من همه را به خطّ خود نوشتم و از خدا خواست كه آن را به من بفهماند و در حفظ من قرار دهد. آيه‏اى از كتاب خدا را از روزى كه حفظ كرده‏ام و پيامبر تأويل آن را به من آموخت و حفظ كردم و بر من املا كرد و من نوشتم، فراموش نكرده‏ام. آن حضرت هر چه از حلال و حرام يا امر و نهى، يا اطاعت و معصيت كه بود يا تا روز قيامت خواهد شد را ترك نكرد و همه را به من ياد داد و آن را حفظ كردم و يك حرف از آن را هم فراموش نكردم. سپس دست بر سينه من گذاشت و از خدا خواست كه قلب مرا پر از علم و فهم و فقه و حكمت و نور کند و مرا طورى علم دهد كه جهل به من راه نيابد و طورى حفظ كنم كه فراموشى به من عارض نشود.<br /> <br /> روزى به پيامبر عرض كردم: «يا نبى‌الله، از روزى كه براى من آن دعا را كرده‏اى چيزى از آنچه به من آموخته‏اى فراموش نكرده‏ام؛ پس چرا بر من املا مى‏فرمايى و مرا امر به نوشتن آنها مى‌کني؟ آيا نسبت به من از فراموشى بيم دارى»؟ فرمود: «برادرم، بر تو از نسيان و جهل ترس ندارم. خداوند به من خبر داده كه دعاى مرا درباره تو و شريك‌هايت كه بعد از تو خواهند بود مستجاب كرده است». گفتم: ای پیامبر خدا شریکان من چه کسانی هستند»؟ فرمود: «همان‌ها که خداوند آنها را قرین خود و من کرده است؛ همان‌هایی که در حق آنها فرموده: (أطِیعُوا الله وَ أطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أولِي الأمرِ مِنکُم)؛&lt;ref&gt;نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt; «از خدا و رسول و صاحبان امرتان اطاعت کنید» گفتم: «ای پیامبر خدا صاحبان امر چه کسانی هستند»؟ فرمود: «اوصیا که بر سر حوض کوثر نزد من آیند و همگی آنها هدایت شده و هدایتگر هستند؛ مکر مکاران و یاری نکردن مردم به آنها ضرر نمی‌رساند؛ آنها همراه قرآن هستند و قرآن همراه آنهاست؛ از قرآن جدا نمی‌شوند و قرآن نیز از آنها جدا نمی‌شود، خداوند به وسیله آنها امت مرا یاری می‌کند و به خاطر آنها بر امت باران می‌بارد و به خاطر دعای مستجابشان خداوند بلا را از امت دفع مي‌کند...».&lt;ref&gt;«... و كنت أدخل علي رسول الله(ص) كلّ يوم دخلة و في كلّ ليلة دخلة فيخلّيني فيها، أدور معه حيث دار، و قد علم أصحاب رسول الله(ص) أنّه لم يكن يصنع ذلك بأحد من النّاس غيري، ... . (''کتاب سليم بن قيس هلالي''، ج۲، ص۶۲۰ ـ ۶۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کلینی و شیخ صدوق نیز این حدیث را از سلیم بن قیس تا عبارت «بر تو از نسیان و جهل ترس ندارم» نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۶۴، شيخ الصدوق، ''الخصال''، ج۱، ص۲۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چون رسول خدا جمیع مطالب و علوم را به امیرالمؤمنین(ع) تعلیم کرده بود درباره ایشان فرمود: «من شهر علم هستم و علی در آن شهر است».&lt;ref&gt;مصادر اين حديث از کتب اهل سنّت در پاسخ پرسش ۱۸ ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن عساکر احادیث بسیاری که از طریق اهل سنت درباره علم علی بن ابی‌طالب(ع) وارد شده و اینکه ایشان ظرف علم رسول خدا(ص) بوده و پیامبر جمیع مسائل را به ایشان آموخته را جمع‌آوری کرده است.&lt;ref&gt;لابن عساکر، تاريخ مدينة دمشق، ج۴۲، ص۳۷۸-۳۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین اگر چه حضرت امیرالمؤمنین(ع) همیشه همراه پیامبر(ص) نبود، ولی&lt;br /&gt;<br /> پیامبر جمیع مسائل دین و علوم خود را به ایشان آموخت و ایشان نیز جمیع علوم رسول خدا(ص) را در کتاب‌هاي مختلف مکتوب کرد تا این علوم برای جانشینان&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) باقی بماند. کتاب‌هايي همچون کتاب علی(ع)، کتاب جفر احمر و جفر ابیض، کتاب دیوان الشّیعه و دیگر کتاب‌هايي که پرسشگر نیز در پرسش ۱۵۰ ذکر کرد. بنابراین فايده این کتاب‌ها همان‌طور که پيش‌تر نیز توضیح دادیم روشن شد.<br /> <br /> به علاوه شیعه معتقد است اگر چه با درگذشت رسول خدا(ص) نزول وحی پایان یافت، ولی خداوند حجت‌های خود را به وسیله الهام یاری می‌کند. همان‌طور که به مادر حضرت موسی(ع) الهام کرد که حضرت موسی(ع) را درون گهواره قرار دهد و درون آب بیندازد. در نتیجه اگر مسئله‌ای پیش آید که علم آن نزد حجت خداوند نباشد و از طریق رسول خدا(ص) درباره آن چیزی به او نرسیده باشد، خداوند علم آن مسئله را به حجت خود الهام خواهد کرد:<br /> <br /> «حرث بن مغیرة نضری گوید: به حضرت امام صادق(ع) عرض کردم: علم عالم شما چگونه است؟ آیا جمله‌ای بر دلش نقش می‌بندد و بر گوشش زمزمه می‌شود؟ فرمود: وحی است همانند وحیی که بر مادر حضرت موسی شد».&lt;ref&gt;... قلت لأبي عبد الله''(ع)'' ما علم عالمكم جملة يقذف في قلبه و ينكت في أذنه؟ قال: فقال: وحي كوحي‏ أم‏ موسي. الصّفار، ''بصائر الدّرجات''، ج۱، ص۳۱۷؛ مفيد، ''الإختصاص''، ص۲۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی دیگر عمار ساباطي گويد: از امام صادق(ع) پرسیدم که آیا امام غیب می‌داند؟ فرمود: «نه، ولی اگر بخواهد چیزی را بداند خداوند به او تعلیم خواهد کرد».&lt;ref&gt;قال: سألت أبا عبد الله''(ع)'' عن الإمام أ يعلم الغيب قال: لا و لكن إذا أراد أن يعلم الشّي‏ء علّمه الله ذلك. الصّفار، ''بصائر الدّرجات''، ج۱، ص۳۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه تنها جانشینان حقیقی رسول خدا(ص)، که دوازده معصوم هستند، می‌توانند دین صحیح را برای مسلمانان بیان کنند و آنها علم جمیع مسائل دین را از رسول خدا(ص) به ارث برده‌اند و اگر بعضی علوم از طریق رسول خدا(ص) به آنها نرسیده باشد خداوند علم آن را به آنها الهام خواهد کرد.<br /> <br /> == ۱۵۵. آميختگي احاديث پيامبر(ص) به حق و باطل در روايت صحابه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۵ ==<br /> <br /> همچنین به شیعه می‌گوییم که ما می‌بینیم که علم و دانش پیامبر به بیشتر شهرها و مناطق اسلامی از طریق کسانی دیگر غیر از علی رسیده است و بیشتر کسانی که احادیث و گفته‌های پیامبر(ص) را به مردم رسانده‌اند از اهل بیت او نبوده‌اند! پیامبر(ص) أسعد بن زراره را به مدینه فرستاد تا مردم را به اسلام دعوت دهد، و به انصار قرآن بیاموزد و تعالیم دین را به آنها یاد کند و علاء بن حضرمی را برای چنین کاری به بحرین فرستاد و معاذ و ابوموسی را به یمن فرستاد و عتاب بن أسید را به مکه فرستاد؛ پس کجاست ادعای شیعه که می‌گویند که از پیامبر(ص) جز علی يا مردى از اهل بیتش گفته‌ها و احادیث او را نقل نمی‌کند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> افراد مذکور تنها به دستور رسول خدا(ص) برای تعلیم قرآن و مسائل ابتدایی اسلام به شهرهای مختلف فرستاده شدند و این چنین نبود که آنها عالم به جمیع مسائل اسلام و سنّت‌های رسول خدا و محکم و متشابه و خاص و عام و ناسخ و منسوخ و مطلق و مقیّد و تفسیر و تأویل قرآن باشند.<br /> <br /> شیعه معتقد است که دو گروه معارف اسلام و احادیث رسول خدا(ص) را برای مردم نقل می‌کردند: «یکی اصحاب رسول خدا(ص) و دیگری عترت رسول خدا(ص)». ولي آنچه اصحاب رسول خدا(ص) برای مردم نقل می‌کردند هدایت محض نبود، بلکه حق و باطل در آن به هم آمیخته بود. سلیم بن قیس هلالی در این باره از امیرالمؤمنین(ع) چنین سؤال کرد:<br /> <br /> به علی بن ابی‌طالب(ع) گفتم: «ای اميرالمؤمنين من از سلمان و مقداد و ابوذر مطالبى در تفسير قرآن و روايت از پيامبر(ص) شنيدم‏، سپس از شما شنيدم تصديق آنچه از ايشان شنيده بودم. ولی در دست مردم مطالب بسيارى از تفسير قرآن و احاديث منقول از پيامبر(ص) ديدم كه با آنچه از شما شنيدم مخالف بود و شما معتقديد كه آنها باطل است‏. آيا مى‏فرماييد مردم عمداً بر پيامبر(ص) دروغ مى‏بندند و قرآن را به رأى خويش تفسير مى‏كنند»؟ سليم مى‏گويد: حضرت رو به من كرد و فرمود: «اى سليم، سؤال كردى حال جواب را بفهم‏. آنچه در دست مردم است شامل حق و باطل، صدق و كذب، ناسخ و منسوخ، خاص و عام، محكم و متشابه، و حفظ و وهم‏ است. در زمان خود پيامبر(ص) بر آن حضرت دروغ بستند، تا آنجا كه ميان مردم برخاست و در خطابه‏اش فرمود: اى مردم، نسبت دروغ بر من زياد شده؛ هركس عمداً بر من دروغ ببندد جاى خود را در آتش آماده كند. هنگامى كه آن حضرت از دنيا رفت هم بر آن حضرت دروغ بستند. رحمت خداوند بر پيامبر رحمت و درود او بر ایشان و اهل بيتش باد. حديث را چهار نفر براى تو مى‏آورند كه پنجمى ندارد: يكى منافقى كه ايمان را در ظاهر نشان مى‏دهد و به اسلام ظاهرسازى مى‏كند و پروا ندارد و ابا نمى‏كند كه عمداً به پيامبر(ص) نسبت دروغ دهد. اگر مسلمانان بدانند كه او منافق و كذّاب است از او نمى‏پذيرند و او را تصديق نمى‏كنند؛ ولى با خود مى‏گويند: او صحابى پيامبر است. آن حضرت را ديده و از او شنيده. نه دروغ مى‏گويد و نه دروغ بر پيامبر را حلال مى‏داند. خداوند از منافقين خبر داده و آنان را توصيف کرده و فرموده: (هرگاه آنان را ببينى اجسامشان تو را به تعجب وامى‏دارد و اگر سخن بگويند به كلام آنان گوش مى‏دهى).&lt;ref&gt;منافقون: ۴.&lt;/ref&gt; همين افراد بعد از پيامبر ماندند و با باطل و دروغ و نفاق و بهتان خود را به امامان ضلالت و دعوت‏كنندگان به آتش نزديك كردند. آنها هم ايشان را بر سر كارها گماردند و آنان را بر گرده مردم سوار نمودند و به وسيله آنان از دنيا استفاده كردند. مردم هم در دنيا با پادشاهان هستند؛ مگر آنان كه خدا حفظشان كند. اين اوّلى از چهار گروه راويان حديث است. يكى ديگر كسى كه از پيامبر(ص) سخنى را شنيده و آن را چنان كه هست حفظ نكرده و از خيال خود به آن مخلوط كرده، ولى عمداً دروغ نمى‏گويد. حديث در دست اوست و آن را روايت كرده و به آن عمل مي‌کند و مى‏گويد: من اين را از پيامبر(ص) شنيده‏ام. اگر مسلمانان بدانند كه او در آن حديث از وهم و خيال خود اضافه كرده از او نمى‏پذيرند و خود او هم اگر بداند وهم و خيال در آن راه داده آن حديث را كنار مى‏گذارد. سومى كسى است كه چيزى از پيامبر(ص) شنيده كه به آن امر فرموده است؛ ولى حضرت بعد از آن نهى فرموده و او نمى‏داند. يا از آن حضرت شنيده كه از چيزى نهى فرموده، ولى بعد به آن امر كرده و او نمى‏داند. منسوخ را حفظ كرده و ناسخ را حفظ نكرده است. اگر او بداند آن حديث منسوخ است آن را كنار مى‏گذارد و اگر مسلمانان بدانند كه وقتى آن را مى‏شنوند منسوخ است آن را كنار مى‏گذارند. چهارمى كسى است كه بر خدا و پيامبرش(ص) دروغ نمى‏بندد؛ چون دروغ را مبغوض مى‏دارد و از خدا مى‏ترسد و به پيامبر(ص) احترام مى‏گذارد و وهم و خيال هم نمى‏كند، بلكه آنچه شنيده است را همان طور كه شنيده حفظ كرده، و همان طور كه شنيده براى ديگران آورده بدون آنكه در آن زياد يا كم كند. ناسخ و منسوخ را حفظ كرده و به ناسخ عمل كرده و منسوخ را كنار گذاشته است. امر و نهى پيامبر(ص) مثل قرآن ناسخ و منسوخ، عام و خاص، و محكم و متشابه دارد. گاهى سخنى از پيامبر(ص) صادر مى‏شد كه دو وجه داشت: كلام خاص و كلام عام‏، مثل قرآن، كه آن را كسانى كه مقصود خدا و پيامبر(ص) را هم نمى‏دانستند مى‏شنيدند. چنين نبود كه همه اصحاب پيامبر(ص)، كه از آن حضرت سؤال مى‏كردند، جواب را مى‏فهميدند؛ بلكه ميان آنان كسانى بودند كه سؤال مى‏كردند، ولى در مورد جوابِ سؤال توضيح و بيانى از حضرت نمى‏خواستند؛ حتى دوست داشتند كه تازه‌وارد يا اعرابى بيايد و از پيامبر(ص) سؤال كند تا از او بشنوند ...».&lt;ref&gt;«أبان عن سليم قال: قلت لعلي''(ع)'': يا أمير المؤمنين إني سمعت من سلمان و المقداد و أبي‌ذر شيئا من تفسير القرآن و من الرواية عن النّبي(ص)، ثمّ سمعت منك تصديق ما سمعت منهم، و رأيت في أيدي النّاس أشياء كثيرة من تفسير القرآن و من الأحاديث عن النّبي(ص) تخالف‏ الّذي سمعته منكم، و أنتم تزعمون‏ أنّ ذلك باطل! ... . (''سليم بن قيس هلالي، کتاب سليم بن قيس هلالي''، ج۲، ص۶۲۰ ـ ۶۲۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ادامه حدیث همان است که در پاسخ پرسش قبل، از کتاب سلیم ذکر کردیم.<br /> <br /> در نتیجه معارف و احادیثی که از طریق اصحاب رسول خدا(ص) برای مردم بیان شده آمیخته به حق و باطل است و حقیقت را برای مردم روشن نمی‌سازد و مردم برای فراگرفتن اسلام حقیقی باید به کلمات و احادیث رسول خدا(ص)، که از طریق اهل بیت ایشان نقل شده است، رجوع کنند.<br /> <br /> == ۱۵۶. احاديث امام باقر‌(ع) گوياي احاديث پيامبر(ص) و امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۶ ==<br /> <br /> شیعیان در کتاب‌هایشان اعتراف می‌کنند که علم حلال و حرام و مناسک حج به آنها جز از طریق ابی‌جعفر باقر نرسیده است؛ یعنی در این مورد از علی چیزی به آنها نرسیده است! کتاب‌های شیعه می‌گویند: «شیعیان قبل از ابوجعفر(ع) مناسک حج و حلال و حرام خود را نمی‌دانستند تا اینکه ابوجعفر(ع) آمد و مناسک حج و حلال و حرامشان را برای آنها بیان کرد و مردم دیگر به او نیاز داشتند، بعد از آن قبلاً در احکام و عبادات به دیگر مردم نیازمند بودند».&lt;ref&gt;کليني، ''اصول الکافي''، ج۲، ص۲۰؛ عياشي، ''تفسير العياشي''، ج۱، ص۲۵۲-۲۵۳؛ ''البرهان''، ج۱، ص۳۸۶؛ کشي، ''رجال الکشي''، ص۴۲۵.&lt;/ref&gt; پس شيعه چگونه قبل از باقر عبادتشان را انجام می‌دادند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> رسیدن علم حلال و حرام و مناسک حج به شیعه از طریق حضرت امام باقر(ع) دقیقاً به این معناست که این علوم از طریق امیرالمؤمنین(ع) از رسول خدا(ص) به شیعه رسیده است؛ چون همان‌طور که در پاسخ پرسش ۱۵۳ بیان کردیم ائمّه فرموده‌اند احادیثشان همان احادیث رسول خدا(ص) است که از طریق امیرالمؤمنین(ع) به آنها رسیده است. همچنین در پاسخ پرسش‌های گذشته مشخّص شد که ائمّه علمشان نسبت به دستورات دین و حلال و حرام را از کتاب‌هايي اخذ کرده‌اند که املای رسول خدا(ص) و خط امیرالمؤمنین(ع) است؛ مثل کتاب علی(ع) که پرسشگر از فايده وجود آن سؤال کرده بود. امّا حدیثی که پرسشگر ذکر کرده به این معنا نیست که از طریق امامان قبل از حضرت امام باقر(ع) مسائل دین و احکام حج بیان نشده است، بلکه حدیث مذکور در صدد بیان این مطلب است که حضرت امام باقر(ع) جزئیّات احکام و مسائل حج را به طور کامل بیان کرد؛ وگرنه رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) بسیاری از مسائل دین و احکام کلّی حج را، که مبتلی به عموم است، بیان کرده بودند.<br /> <br /> == ۱۵۷. تشرف به محضر امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۷ ==<br /> <br /> شیعیان چیزهای ضد و نقیضی می‌گویند و کسی که به گفته خودش می‌گوید مهدی منتظرشان را دیده است را عادل و راستگو می‌دانند؛ شیخ آنها مامقانی می‌گوید: «اگر کسی به دیدن حجت ـ عجل الله فرجه وجعلنا من کل مکروه فداه ـ بعد از غیبتش مشرف شود، ما از این دلیل می‌گیریم که آن فرد در بالاترین حد عدالت و راستی قرار دارد».&lt;ref&gt;مامقاني، ''تنقيح المقال''، ج۱، ص۲۱۱.&lt;/ref&gt; به آنها می‌گوییم چرا شما درباره کسی که پیامبر(ص) را دیده است چنین حکم نمی‌کنید؟! حال آنکه پیامبر از حجت شما بزرگتر است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اگر چه مسلّماً مقام رسول خدا(ص) از همه بالاتر است، ولی دیدن ایشان با دیدن امام زمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; فرق دارد؛ چراکه رسول خدا(ص) در پس پرده غیبت به سر نمی‌برد که ملاقات با ایشان ممکن نباشد. ایشان ظاهر و آشکار بود و هر کسی می‌توانست ایشان را ملاقات کند؛ به همین خاطر حتی یهودیان و مسیحیان و کافران و منافقان نیز ایشان را ملاقات می‌کردند و ایمان نمي‌آوردند. ولی امام زمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; در پس پرده غیبت به سر می‌برد و هیچ کس نمی‌تواند با حضرت ملاقات کند،‌ مگر کسی که به درجه‌ای از تقوا رسیده باشد که لیاقت پیدا کند با حضرت ملاقات کند؛ به همین خاطر مامقانی فرمود: «هرکس حضرت را زیارت کند معلوم می‌شود در بالاترین حدّ عدالت و راستگویی قرار دارد».<br /> <br /> == ۱۵۸. ملاک پذيرش خبر راوي ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۸ ==<br /> <br /> شیعه روایت کسی که امامی از ائمه‌شان را قبول نداشته باشد رد می‌کنند و روایات اصحاب را به همین خاطر قبول نمی‌کنند. اما با پیشینیان شیعه‌شان که امامت بعضی از ائمه را قبول نکرده‌اند این‌گونه رفتار نمی‌کنند! شیخ شیعه، حرّ عاملی، می‌گوید که شیعه امامیه به روایات فطحیه،&lt;ref&gt;الفطحية: پيروان عبدالله بن الأفطح بن جعفر الصادق هستند.&lt;/ref&gt; واقفیه&lt;ref&gt;الواقفية: کساني که بر موسي بن جعفر توقف کرده‌اند و بعد از او کسي را امام قرار نداده‌اند.&lt;/ref&gt; و ناووسیه&lt;ref&gt;الناووسية: آنها پيروان مردي هستند که به او ناووس يا ابن ناووس گفته مي‌شد و اين فرقه مي‌گويند، که جعفر ابن محمد نمرده است و مهدي اوست.&lt;/ref&gt; عمل می‌کنند و همه این سه گروه امامت بعضی از ائمه شیعه اثناعشری را قبول ندارند؛ اما با وجود این شیعه راویانشان را ثقه و مورد&lt;ref&gt;ر.ک: کشي، رجال الکشي، ص۵۶۳، ۵۶۵، ۵۷۰، ۵۹۷، ۶۱۲، ۶۱۶ و ۶۱۵..&lt;/ref&gt; اعتماد قرار می‌دهند؛ اما با اصحاب پیامبر(ص) چنین نمی‌کنند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> سخن پرسشگر صحیح نیست. علمای شیعه معتقد هستند هر شخصی که در نقل حدیث ثقه باشد حدیث او صحیح است، اگر چه اعتقاد او باطل باشد و هر شخصی که دروغگو باشد حدیث او ضعیف و باطل است، اگر چه اعتقادش صحیح باشد؛ به همین دلیل در مصادر حدیثی شیعه احادیث بسیاری از اشخاصی که حتی سنی هستند نیز نقل می‌شود؛ مثل نوفلی و سکونی که مرحوم کلینی در کتاب کافی احادیث زیادی از این دو نقل کرده است و فقهای شیعه احادیث این دو نفر را صحیح می‌دانند؛ چراکه راستگو بوده‌اند.<br /> <br /> علّت اینکه شیعه روایاتی که اهل سنت در کتب حدیثی خود از رسول خدا(ص) &lt;br /&gt;<br /> نقل کرده‌اند را قبول نمی‌کند نیز همین است؛ چراکه شیعه معتقد است بسیاری از اصحابي که اهل سنت احادیث آن را در کتب خود نقل کرده‌اند دروغگو هستند؛ مثل ابوهریره و انس بن مالک که هر کدام به تنهایی هزاران حدیث از رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند و امام صادق(ع) آن دو را از جمله کسانی نامبرده است که به رسول خدا(ص) دروغ می‌بستند.&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۶ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه همان‌طور که در پاسخ پرسش ۱۵۵ بیان شد، احادیث رسول خدا(ص) ناسخ و منسوخ و مطلق و مقیّد و عامّ و خاص و محکم و متشابه دارد و اصحاب رسول خدا(ص) به جمیع این موارد احاطه نداشتند؛ به همین خاطر احادیث آنان نمی‌تواند مسائل دین را به درستی به ما بفهماند؛ به خلاف اهل بیت رسول خدا(ص) که به جمیع علوم پیامبر و جهات سخنان ایشان عالم بودند و به همین دلیل رسول خدا(ص) آنها را در حدیث متواتر ثقلین کنار قرآن قرار داد و به همه امت دستور داد که از آنها پیروی کنند.<br /> <br /> == ۱۵۹. اعتبار روايات کتاب کافي ==<br /> <br /> == پرسش ۱۵۹ ==<br /> <br /> گروه بزرگی از علمای شیعه معتقدند که در کتاب ''الکافی'' كلينی، هم روایت صحیح هست و هم ضعیف و موضوع، و از طرفی شیعه می‌گویند که این کتاب به مهدی غائبشان عرضه شد و مهدی گفت: «این کتاب برای شیعیان ما کافی است».&lt;ref&gt;حسين علي، ''مقدمة الکافي،'' ص۲۵؛ خوانساري، ''روضات الجنات''، ج۶، ص۱۰۹؛ محمد صادق الصدر، ''الشيعه''، ص۱۲۲.&lt;/ref&gt; سؤال این است که چرا مهدی به روایات موضوع و دروغین آن اعتراض نکرد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> بسیاری از فقهای شیعه معتقدند کتاب کافی دربردارنده احادیث صحیح و ضعیف است، ولی هیچ یک از علمای شیعه معتقد نیست که در کتاب کافی احادیث موضوع و جعلی وجود دارد! روایت ضعیف روایتی است که صدور آن از ائمّه معصومین(ع) یقینی نیست و شرايط حجّیت مثل صحّت سند را ندارد و قابل استناد نیست. ولی نمی‌توانیم بگوییم که جعلی است؛ چون جعلی بودن یک روایت نیاز به دلیل دارد و به صرف اینکه راوی آن دروغگو باشد نمی‌توانیم بگوییم جعلی است؛ چراکه دروغگو نیز گاه راست می‌گوید. اما چنین روایتی شرايط حجّیت را ندارد و قابل استناد نیست. ولی روایت موضوع و جعلی یعنی روایتی که طبق ادلّه و براهین، به عدم صدور آن از معصوم و جعل آن یقین داریم.<br /> <br /> به علاوه عرضه شدن کتاب ''کافی'' بر حضرت صاحب الزّمان(ع) از معتقدات شیعه نیست و تنها قضیه‌ای بی‌سند است که هیچ یک از علمای شیعه آن را قبول نکرده‌اند؛ حتی محدّث نوری، که عالمی اخباری است و تمام روایات ''کافی'' را صحیح مي‌داند، نیز در خاتمه کتاب ''مستدرک الوسائل'' قضیه مذکور را نقل مي‌کند و می‌فرماید قضیه صحیحی نیست و مدرک و سندی ندارد.&lt;ref&gt;محدّث نوري، ''خاتمة مستدرک الوسائل''، ج۳، ص۴۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۶۰. حجيّت اجماع ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۰ ==<br /> <br /> همدانی، عالم و شیخ شیعه، در ''مصباح الفقیه'' می‌گوید: «طبق نظر متأخرین معیار برای حجیّت اجماع این نیست که همه اتفاق کنند و نه لازم است که در یک عصر همه اتفاق نمایند، بلکه دلیل برای حجیت اجماع این است که رأی معصوم را به طریق حدس زدن و تخمین کشف کنیم ...».&lt;ref&gt;مصباح الفقيه، ص۴۳۶، الاجتهاد والتقليد، ص۱۷.&lt;/ref&gt; پس آنها رأی امام غائبشان را، که اجماع را تأیید می‌کند، از طریق حدس زدن می‌شناسند! به این تناقض نگاه کنید! آنها حدس و گمان خود را محور قرار می‌دهند و اجماع سلف را معتبر و معیار قرار نمی‌دهند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> کتاب ''مصباح الفقیه'' همدانی کتابی تخصصی در علم فقه است و علمای فقه اصطلاحات خاص خودشان را دارند. ولی پرسشگر بدون آنکه متوجه معانی اصطلاحات آنها باشد، با استناد به آن به شیعه اشکال می‌کند.<br /> <br /> وقتی علمای فقه می‌گویند «حدس» مقصودشان تخمین نیست که پرسشگر چنین ترجمه کرد؛ بلکه آنها حدس را در مقابل حسّ به کار می‌برند و مرادشان از حدس اجتهاد مجتهد است؛ براي مثال اگر شخص مورد اعتمادی بگوید که من با فلانی رفت و آمد دارم و شهادت به راستگویی او می‌دهم، شهادت او حسّی است؛ چراکه وثاقت و راستگو بودن آن شخص را با رابطه داشتن با او حسّ کرده است. ولی اگر عالمی بگوید که مثلاً کتاب ''کافی'' صحیح است، شهادت او برای دیگر علما اعتباری ندارد؛ چراکه شهادتی حدسی است؛ یعنی نظر و اجتهاد خود اوست و اجتهاد یک مجتهد برای مجتهد دیگر کاربردی ندارد.<br /> <br /> اصطلاح حدس و حس از اصطلاحات شایع علمای علم رجال و علم اصول و فقه است. آقا رضا همدانی می‌گوید:<br /> <br /> مدار حجّیّت اجماع طبق رأی علمای متأخّر این نیست که همه علما بر مسئله‌ای اتفاق نظر داشته باشند و این هم نیست که همه علمای یک عصر بر مسئله‌ای اتفاق نظر داشته باشند؛ بلکه معیار حجّیت اجماع این است که به وسیله اجماعِ علمایِ شیعه، که حافظین شریعت و دین هستند، نظر معصوم به طریق حدس کشف شود.&lt;ref&gt;همداني، ''مصباح الفقيه''، ج۲، ص۴۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یعنی اجماع تنها وقتی حجت است که کاشف از قول و نظر امام معصوم باشد و اینکه از اتفاق نظر عدّه‌ای از فقها بر مسئله‌ای پی به نظر معصوم ببریم حدسی و اجتهادی است نه حسّی؛ چون حسّی این است که خودِ شخص، نظر امام معصوم را از ایشان شنیده باشد. ولی اگر عدّه‌ای از فقها اجتهاد کردند و طبق اجتهاد خود نظر معصوم را به دست آوردند و ما نیز به خاطر اتفاق آنها بر مسئله‌ای پی به نظر معصوم ببریم، چنین روشی حدسی و اجتهادی است و معیار حجّیت اجماع همین است که مجتهد از اتفاق نظر فقها بر یک مسئله به طور قطعی بفهمد که نظر معصوم نیز همین است.<br /> <br /> پرسشگر پس از نقل کلام آقا رضا همدانی مي‌گويد: '''«پس آنها رأی امام غائبشان،&lt;br /&gt;<br /> که اجماع را تأیید می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;کند، از طریق حدس زدن می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;شناسند!»''' با بیان چنین سخنی مشخّص&lt;br /&gt;<br /> شد که مراد آقا رضا همدانی را نفهمیده است؛ چراکه او نگفت: «رأی حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; اجماع را تأیید می‌کند و ما این رأی حضرت را از طریق حدس زدن می‌شناسیم»؛ بلکه گفت: «اجماع تمامی فقها بر یک مسئله تنها وقتی حجت است که کاشف از قول معصوم باشد؛ یعنی ما به وسیله این اجماع حدس قطعی بزنیم که نظر معصوم نیز همین است».<br /> <br /> به علاوه اجماعی که فقها، از جمله آقا رضا همدانی، در خصوص آن بحث می‌کنند یکی از مدارک استنباط احکام دین است؛ یعنی فقها می‌گویند اصولی که فقیه می‌تواند به وسیله آن پی به احکام دین ببرد چهار اصل است: «قرآن، سنت، اجماع و عقل». در نتیجه اجماع تنها یکی از اصولی است که فقهای شیعه برای پی بردن به احکام دین به آن تمسک می‌کنند نه برای اثبات اصول اعتقادات. علمای شیعه بارها تصریح کرده‌اند که در مسائل اصول اعتقادات تنها تصریحات قرآن و روایات متواتر از معصومین حجت است نه چیزی دیگر.<br /> <br /> نتیجه آنکه پرسشگر کلام آقا رضا همدانی را اشتباه ترجمه کرد و آن را اشتباه فهمید. در کل کلام ایشان درباره پی بردن به احکام دین است نه برای پی بردن به اصول اعتقادات. درحالی‌که اهل سنت با اجماع اصحاب رسول خدا(ص) اصل دین خود، که خلافت ابوبکر بن ابی‌قحافه است، را ثابت می‌کنند. حال آنکه نه با اجماع می‌توان اصل دین و خلیفه رسول خدا(ص) را مشخّص کرد و نه جمیع اصحاب بر خلافت ابوبکر اجماع کردند.<br /> <br /> == ۱۶۱. نقل اجماع در مسائل فقهي ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۱ ==<br /> <br /> شیعیان اعتراف می‌کنند که یکی از برجسته‌ترین علمای آنها ابن بابویه قمی، صاحب کتاب '''''من لا یحضره الفقیه''''' که یکی از کتاب‌های چهارگانه‌ای است که شیعه بر آن عمل مي‌کند، در مسئله‌ای ادعای اجماع می‌کند و باز ادعا می‌کند که بر خلاف آن اجماع صورت گرفته است؛&lt;ref&gt;جامع المقال فيما يتعلق بأحوال الحديث والرجال، الطريحي، ص۱۵.&lt;/ref&gt;چنان که یکی از علمایشان می‌گوید: '''«'''و کسی که طریقه او در ادعای اجماع این باشد چگونه می‌توان بر او اعتماد کرد و نقل او را قبول کرد».&lt;ref&gt;حواله گذشته.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> ابتدا کلام طریحی در کتاب ''جامع المقال''، که پرسشگر به آن ارجاع داده است، را به طور کامل ذکر می‌کنیم تا اشتباه پرسشگر مشخّص شود:<br /> <br /> طریحی ابتدا کلامی از شیخ طوسی نقل می‌کند که ایشان ادعای اجماع می‌کند بر اینکه تمامی اصحاب امامیّه بر احادیثی که در کتاب‌هايشان نقل کرده‌اند عمل می‌کنند و به آن اعتماد دارند. سپس مي‌نويسد:<br /> <br /> شخصی از متأخرین گفته: تمامی روایاتی که در کتاب‌هاي مشهور ما وارد شده قابل عمل هستند و فرقی بین روایات صحیح و ضعیف و مشکل‌دار آن نیست و دلیلش هم این است که ما علم عادی و عرفی به صحّت این روایات داریم. چنین گوید: ما می‌دانیم که ثقة الإسلام محمد بن یعقوب کلینی و سید مرتضی و شیخ صدوق و رئیس الطائفه، شیخ طوسی، در اینکه گفته‌اند تمامی احادیث کتاب‌های ما صحیح است یا از کتاب‌هايي که همه بر صحّت آن اتفاق دارند گرفته شده، دروغ نگفته‌اند و معلوم است که از همین مقدار از حرف آنها برای ما علم و اطمینان عادی و عرفی حاصل می‌شود که احادیثشان صحیح است و برای جواز عمل کردن به احادیثشان کافی است. [پایان کلام آن شخص].<br /> <br /> ولی می‌دانیم که شیخ طوسی تصریح نکرده که تمامی احادیث صحیح است، بلکه تنها طبق نظر و رأی خودش ادعای اجماع کرده که همه فقها متفق‌اند بر جواز عمل به این احادیث. ولی اجماع و اتفاق نظری که ادّعا می‌کند اشکال دارد و هرکس ادّعاهای اجماع شیخ طوسی را بررسی کرده باشد این اشکال را می‌فهمد؛ چراکه او بر یک مسئله ادعای اجماع می‌کند و سپس بر خلاف همان مسئله هم ادعای اجماع می‌کند و این اشتباهش زیاد است و کسی که روشش در نقل اجماع این گونه باشد چگونه می‌توان به او اعتماد کرد و به نقلش اطمینان نمود؟&lt;ref&gt;«ذهب فرد من المتأخّرين إلي العمل بجميع ما ورد في الکتب المشهورة من أخبارنا من غير فرق بين صحيحها و عليلها و ضعيفها و سقيمها مدعيا حصول العلم العادي بذلک...». فخر الدّين الطّريحي، ''جامع المقال فيما يتعلّق بأحوال الحديث و الرّجال''، ص۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه مشخّص شد که شیخ طوسی(رض) است که در مورد یک مسئله ادّعاهای اجماع مختلف کرده نه شیخ صدوق(رض). شیخ صدوق(رض) تنها یک محدّث است که در کتاب‌هاي خود تنها به احادیثی که از معصومین(ع) نقل کرده اعتماد می‌کند و در هیچ موردی به اجماع اعتماد نکرده است.<br /> <br /> همچنین مشخّص شد که بحث بر سر اجماع و ادّعاهای اجماعی است که شیخ طوسی نموده است و طریحی نیز به ادعای اجماع شیخ طوسی اشکال کرد. در نتیجه وقتی در آخر کلامش می‌فرماید: «کسی که روش او در نقل اجماع این است چگونه می‌توان به او اعتماد کرد و به نقلش اطمینان نمود». منظور نقل اجماع شیخ طوسی است نه نقل حدیث او؛ یعنی صرف اینکه شیخ طوسی ادّعا کرد که همه به این روایات عمل می‌کنند نمی‌توانیم به ادعای اجماع او عمل کنیم؛ چون روش او در نقل اجماع غلط است؛ به همین دلیل هیچ یک از فقهای شیعه نمی‌گویند که جمیع روایات دو کتاب ''تهذیب'' و ''استبصارِ'' شیخ طوسی صحیح است.<br /> <br /> نتیجه آنکه شیخ طوسی انسان راستگو و مورد اعتمادی است ولی روش او در نقل اجماع غلط است. بنابراین نمی‌توان به ادّعاهای اجماع او اعتماد کرد. ولی این مسئله وثاقت و راستگویی خود ایشان را زیر سؤال نمی‌برد. از طرفي دو کتاب ''تهذیب'' و ''استبصار'' نيز از جهت مؤلّفشان، که شیخ طوسی باشد، اشکالی ندارند؛ چون مؤلف ثقه است، ولی این چنین نیست که بگوییم جمیع این روایات دو کتاب صحیح است؛ چون ادّعاهای اجماع شیخ طوسی پذيرفته نیست.<br /> <br /> == ۱۶۲. ديدگاه حر عاملي در موضوع اجماع ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۲ ==<br /> <br /> از چیزهای عجیب شیعه یکی این است که وقتی در مسئله‌ای اختلاف کنند و در آن دو قول باشد و یک قول گوینده‌اش مشخص باشد و قولی دیگر گوینده‌اش معلوم نباشد، از دیدگاه شیعه همان قول درست است که گوینده‌اش مشخص نیست؛ زیرا آنها گمان می‌برند که شاید گفته امام معصوم است! شیخ شیعه الحر عاملی از آنها انتقاد می‌کند و با تعجب می‌گوید: «و اینکه می‌گویند باید فرد ناشناخته‌ای در آن باشد عجیب‌تر است؛ چه دلیلی بر آن دارند و چگونه می‌دانند که گوینده آن امام معصوم بوده است و از کجا این گمان می‌رود؟»&lt;ref&gt;''مقتبس الاثر''، ج۳، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که چندین بار در پاسخ پرسش‌های این کتاب بیان کردیم اعتقاد شیعه تنها مطلبی است که نص صریح قرآن یا روایات قطعی معصومین(ع) بر آن دلالت دارد و مطلب مذکور نه نص صریح قرآن است و نه روایات قطعی معصومین(ع) بر آن دلالت دارد. بنابراین عقیده شیعه نیست. بلکه تنها سخنی است که بعضی از علمای شیعه بیان کرده‌اند و دیگر علما، از جمله شیخ حرّ عاملی، آن را رد کرده‌اند، و اگر عقیده شیعه بود آن را مي‌پذيرفت.<br /> <br /> به علاوه مطلبی که پرسشگر به بعضی از علمای شیعه نسبت داد نیز صحیح نيست و سخن آنها چیز دیگری است. آنها می‌گویند اگر جمیع علمای شیعه بر مطلبی اتفاق نظر داشتند و بر آن اجماع کردند، ولی چند عالم با این اجماع مخالفت کردند، اگر ما بدانیم مخالفان این اجماع چه کسانی هستند مخالفت آنها ضرری به اجماع نمی‌رساند؛ چون می‌دانیم چه کسانی هستند. ولی اگر عدّه‌ای با اجماع مخالفت کردند و ندانستیم چه کسانی هستند دیگر این اجماع اعتبار ندارد؛ چراکه ممکن است امام معصوم میان مخالفان اجماع باشد و این همان سخنی است که علامه مجلسی(رض) در مسئله سهوالنبي(ص) ذکر کرد که در پاسخ پرسش ۱۴۳ کلام ایشان را به طور کامل ذکر کرديم.<br /> <br /> == ۱۶۳. لزوم توجه به قبله در نماز زيارت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۳ ==<br /> <br /> شیخ شیعه المجلسی می‌گوید: «روبه‌رو ایستادن با قبر لازم است، گر چه خلاف جهت قبله باشد'''&lt;sym&gt;؛&lt;/sym&gt;'''&lt;ref&gt;''بحار الانوار''، ج۱۰۱، ص۳۶۹.&lt;/ref&gt; یعنی وقتی به زیارت ضریح‌های خود می‌روند و دو رکعت نماز زیارت می‌خوانند باید رو به قبر بخوانند؛ گرچه قبله در سمت دیگری باشد!<br /> <br /> عجیب است در کتاب‌های خودشان از مسجد قرار دادن و قبله قرار دادن قبرها نهی شده است و این از ائمه اهل بیت روایت شده است، اما آنها می‌گویند ائمه این را از روی تقیه گفته‌اند؛ چنان که در هر چیزی که بر خلاف میلشان باشد می‌گویند ائمه تقیه می‌کرده‌اند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> علامه مجلسی(رض) در ''بحارالأنوار'' پس از نقل حدیثی از کتاب ''کامل الزیارات''، قسمتی از آن حدیث را توضیح می‌دهد و معنای آن را بیان می‌کند. ابتدا آن قسمت حدیث که در کتاب کامل الزیارات وارد شده را ذکر می‌کنیم تا بار دیگر اشتباه پرسشگر در نقل احادیث و کلام علمای شیعه روشن شود.<br /> <br /> امام صادق در بیان کیفيت زیارت حضرت امام حسین(ع) از راه دور به حنان بن سدیر می‌فرماید:<br /> <br /> روز جمعه یا هر روز که خواستی غسل کن و بهترین لباست را بپوش و به بالاترین مکان خانه‌ات یا به بیابان برو و رو به قبله شو بعد از آنکه می‌دانی قبر امام حسین(ع) هم به همان سمت است. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: (هر جا رو کنید آنجا روی خداست)، سپس بگو: «سلام بر تو ای مولای من و پسر مولای من ...».&lt;ref&gt;'''«... اغْتَسِلْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ أَيَّ يَوْمٍ شِئْتَ وَ الْبَسْ أَطْهَرَ ثِيَابِكَ وَ اصْعَدْ إِلَى أَعْلَى مَوْضِعٍ فِي دَارِكَ أَوِ الصَّحْرَاءِ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ بِوَجْهِكَ بَعْدَ مَا تُبَيِّنُ أَنَّ الْقَبْرَ هُنَالِكَ، يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى‏''': ('''فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ'''‏) '''ثُمَّ قُلْ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مَوْلَايَ وَ ابْنَ مَوْلَايَ ...»'''. علّامة المجلسي، ''بحار الأنوار''، ج۹۸، ص۳۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چون به این حدیث اشکال می‌شود که چطور انسان می‌تواند هم رو به قبله باشد و هم رو به قبر امام حسین(ع)، علّامه مجلسی; می‌فرماید:<br /> <br /> توضیح: اینکه حضرت(ع) فرمود: «رو به قبله شو» شاید این را برای کسی فرموده که هم می‌تواند رو به قبله باشد و هم رو به قبر امام حسین(ع)، و بعد از آنکه از این فرمایش حضرت: «بعد از آنکه می‌دانی قبر امام حسین(ع) هم به همان سمت است» روشن شد که رو به قبر امام حسین(ع) بودن لازم است، اگر چه موافق قبله نباشد. حضرت به این آیه: (هر جا رو کنید آنجا روی خداست) استشهاد نمود که یعنی نسبت خداوند به تمامی مکان‌ها یکی است (و این‌طور نیست که به مکانی نزدیک‌تر یا دورتر از مکانی دیگر باشد) و این یعنی رو به قبر امام حسین(ع) بودن نیز برای زائر به منزله رو به قبله بودن است؛ یعنی قبر همان روی خداست؛ یعنی جهتی است که خداوند مردم را امر نموده که در حال زیارت رو به آن باشند... .&lt;ref&gt;«بيان: قوله''(ع)'': فاستقبل القبلة بوجهك، لعلّه إنّما قال ذلك لمن أمكنه استقبال القبر و القبلة معا، و لمّا ظهر من قوله: «بعد ما تبين أن القبر هنالك» &lt;u&gt;أن استقبال القبر أمر لازم و إن لم يكن موافقا للقبلة&lt;/u&gt; استشهد بقوله تعالي‏: ('''فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ''')‏ أي نسبته تعالي إلي جميع الأماكن علي السواء و استقبال القبر للزائر بمنزلة استقبال‏ القبلة و هو وجه الله أي جهته التي أمر الناس باستقبالها في تلك الحالة ...». علّامة المجلسي، ''بحار الأنوار''، ج۹۸، ص۳۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> متنی که زیر آن خط کشیدیم همان متنی است که پرسشگر آن را جدا کرد و در پرسش خود از علّامه مجلسی(رض) نقل کرد، ولی با ذکر جمیع سخن ایشان مشخّص شد که علّامه در شرح روایت کامل الزّیارات می‌فرماید: «هنگام زیارت امام حسین(ع) از راه دور، رو به قبر ایشان بودن لازم است؛ اگر چه خلاف جهت قبله باشد و این از فرمایش خود امام صادق(ع)، که در متن حدیث آمده بود، برداشت می‌شود».<br /> <br /> در نتیجه رو به قبر امام حسین(ع) بودن، اگر چه خلاف جهت قبله باشد، تنها برای زیارت کردن ایشان است، نه برای نماز خواندن. برای خواندن نماز حتماً باید رو به قبله بود و در حقیقت بحث در مورد نماز خواندن نیست، ولی با این حال پرسشگر این چنین بی‌پروا سخن علّامه مجلسی(رض) را تحریف نمود.<br /> <br /> همچنین همان‌طور که در پاسخ پرسش‌های گذشته نیز بیان کردیم، علمای شیعه هیچ‌گاه روایتی را بدون دلیل حمل بر تقیه نمی‌کنند و حمل روایت بر تقیّه دلیل می‌خواهد.<br /> <br /> == ۱۶۴. مصاديق اهل بيت‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۴ ==<br /> <br /> شیعه همواره حدیث غدیر و گفته پیامبر را تکرار می‌کنند که فرمود: '''«أذكّركم الله في أهل بيتي&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''؛ «شما را در مورد اهل بیت خود سفارش می‌کنم». اما فراموش می‌کنند که اولین کسانی که با این وصیت نبوی مخالفت کرده‌اند خود شیعه هستند؛ زیرا با تعداد زیادی از اهل بیت دشمنی مي‌کنند!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است طبق روایات متواتر، مراد رسول خدا(ص) از اهل بیتشان ـ که در روایات از آنها تعریف کرده‌اند و اطاعت و تبعیت از آنها را بر جمیع امت واجب شمرده‌اند و عصمت آنها را بیان نموده‌اند ـ تنها امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و حسنین(ع) هستند؛ مثل اینکه در نزول آیه تطهیر تنها امیرالمؤمنین(ع) و امام حسن و امام حسین(ع) و حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; را زیر کسا بردند و آیه تطهیر&lt;ref&gt;('''إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً'''). احزاب: ۳۳.&lt;/ref&gt; تنها در شأن آنها نازل شد و خداوند این افراد را اهل بیت پیامبر نامید و هر رجس و پلیدی را از آنها دور کرد و آنها را پاک و پاکیزه گردانید.&lt;ref&gt;شأن نزول آيه تطهير در مورد اهل بيت(ع)از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین رسول خدا(ص) برای مباهله با مسیحیان نیز اهل بیتش، که تنها همان&lt;br /&gt;<br /> چهار نور پاک بودند، را همراه خود برد و این چنین اهل بیتش را به جمیع مردم معرّفی کرد.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنجا که پنج تن آل عبا، نُه نفر از فرزندان حضرت امام حسین(ع) را معصوم و جانشینان رسول خدا(ص) و جزء اهل بیت معرّفی کرده‌اند، به همین دلیل شیعه تنها آنان را اهل بیت رسول خدا(ص) می‌داند. امّا دیگر کسانی که با رسول خدا(ص) رابطه نسبی دارند، اگر از فرمان رسول خدا(ص) مبنی بر جانشینی امیرالمؤمنین(ع) و اطاعت از ایشان تبعیت کنند و معتقد به ولایت معصومین(ع) باشند، اهل هدایت و بهشت هستند و به خاطر رابطه با رسول خدا(ص) بر دیگران فضیلت دارند؛ ولی اگر به ولایت امیرالمؤمنین(ع) و ائمّه معصومین معتقد نباشند، مَثَل آنها مَثَل فرزند حضرت نوح(ع) است که با وجود داشتن رابطه نسبی با پیامبر، خداوند رابطه او را نفی کرد؛‌ چراکه از پیامبر خدا تبعیت نکرد، و خداوند در مورد او به حضرت نوح چنین فرمود: ('''او از اهل تو نیست).'''&lt;ref&gt;('''إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ'''). هود: ۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه اگر شیعه از بعضی کسانی که با رسول خدا(ص) رابطه نسبی دارند&lt;br /&gt;<br /> انتقاد می‌کند به خاطر این است که از فرمایش رسول خدا(ص) مبنی بر جانشینی امیرالمؤمنین تبعیت نکرده و از راه حق منحرف گشته‌اند. پس این چنین نیست که هرکس با رسول خدا(ص) رابطه نسبی داشت اطاعت و محبت او بر همه واجب باشد.<br /> <br /> == ۱۶۵. وجود نص بر امامت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۵ ==<br /> <br /> به شیعه گفته می‌شود: اگر اصحاب نص خلافت علی را پنهان کردند فضایل او را نیز پنهان می‌کردند و چیزی در مورد فضائل علی روایت نمی‌کردند و این بر خلاف واقعیت است. پس معلوم می‌شود که اگر نص در مورد خلافت علی وجود می‌داشت اصحاب آن را نقل می‌کردند؛ چون که نص بر خلافت واقعه و رخداد بزرگی است و رخدادهای بزرگ باید خیلی معروف و مشهور شوند و اگر این‌گونه معروف و مشهور می‌بود موافق و مخالف آن را می‌دانستند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد نیست که اصحاب نص خلافت حضرت امیرالمؤمنین(ع) را پنهان کرده باشند، بلکه معتقد است نص بر خلافت امیرالمؤمنین(ع) به طور متواتر در کتاب‌هاي اهل سنت موجود است؛ مثل حدیث غدیر، حدیث منزلت و دیگر احادیثی که&lt;br /&gt;<br /> بدون لحاظ احادیث شیعه تنها در کتاب‌هاي اهل سنت به تواتر نقل شده است. ولی&lt;br /&gt;<br /> به آن ایمان نیاوردند؛ مانند یهودیان و مسیحیان که آنها نیز با اینکه نص بر نبوّت&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) در کتاب‌هاي‌شان وجود داشت به ایشان ایمان نیاوردند. علت ایمان نیاوردن اصحاب را هم در پاسخ پرسش ۱۳ بیان کردیم؛ به آن رجوع کنید.<br /> <br /> == ۱۶۶. شناخت امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۶ ==<br /> <br /> شیعیان روایت می‌کنند که حسن عسکری، پدر امام منتظرشان، فرمان داده که خبر امام مهدی از همه پنهان شود؛ به جز از افراد مورد اعتماد. از طرفی می‌گویند که هرکس امام را نشناسد خدا را نشناخته و کسی غیر از خدا را می‌پرستد و اگر در این حالت بمیرد بر کفر و نفاق مرده است! &lt;ref&gt;''اصول الکافي''، ج۱، ص۱۸۱-۱۸۴.&lt;/ref&gt; سپس چرا پدرش اين‌قدر متشدد بوده كه براى شيعه چنين چيزهای سخت و دشوارى انتخاب كرده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> حضرت امام حسن عسکری(ع) تنها به شیعیان دستور داده بود که وجود حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; را از دشمنان مخفی کنند، نه از کسانی که طالب حقیقت و هدایت هستند؛ به همین خاطر اصحاب ائمّه(ع) همیشه امام زمانشان را به کسانی که طالب حقیقت و هدایت بودند معرّفی می‌کردند و نشانه آن اخبار مربوط به حضرت صاحب الزّمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; است. اگر، آن طور که پرسشگر گمان کرده، آنان به کلّی اخبار ایشان را پنهان کرده بودند، در این صورت این اخبار به دست ما نمی‌رسید. بنابراین راه برای شناخت امام و حجت خداوند باز است و اصحاب نیز به شکل صحیحی به دستور امام حسن عسکری(ع) عمل کرده‌اند و حضرت نیز به دو امر معارض دستور نداده است.<br /> <br /> == ۱۶۷. طولاني بودن عمر امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۷ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که خداوند عمر مهدی‌شان را به خاطر آنها صدها سال طولانی کرده؛ چون که همه مردم و بلکه تمام جهان هستی به او نیاز دارند! به آنها می‌گوییم اگر خداوند عمر انسانی را به خاطر آنکه مردم به او نیاز دارند طولانی می‌کرد، عمر پیامبر(ص) را طولانی مي‌کرد.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه نمی‌گوید چون جمیع مردم و تمام جهان هستی به حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; نیاز دارند خداوند عمر ایشان را طولانی کرده است؛ بلکه شیعه معتقد است خداوند اراده کرده که جهان را از ظلم و جور پاک کند و آن را پر از عدل و داد نماید و اراده نموده که این کار را به وسیله آخرین حجت خود انجام دهد؛ به همین دلیل عمر حجت خود را طولانی کرده تا وقتی که به او اجازه ظهور دهد و او جهان را پر از عدل و داد کند. خداوند متعال می‌فرماید: ('''لا یُسألُ عَمَّا یَفعَلُ وَ هُم یُسألُونَ''')؛ «خداوند از آنچه انجام می‌دهد بازخواست نمی‌شود، ولی مخلوقات بازخواست می‌شوند»'''.'''&lt;ref&gt;انبياء: ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه خداوند به حضرت نوح(ع) عمر طولانی بخشيد،‌ به طوری که ایشان هزاران سال عمر کرد. ولي چنین عمري به رسول خدا(ص) عطا نکرد. درحالی‌که مسلّما رسول خدا(ص) برتر از حضرت نوح(ع) است. درباره حضرت صاحب الزّمان نیز این چنین است و خداوند از انجام کاری بازخواست نمی‌شود.<br /> <br /> == ۱۶۸. ادله وجود امام زمان‌&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۸ ==<br /> <br /> جعفر، برادر حسن عسکری، پدر امام غائب، می‌گوید که برادرش فرزندی نداشته است. اما شیعه سخن او را قبول نمي‌کند؛ چون به گفته آنها او معصوم نیست.&lt;ref&gt;ر.ک: ''الغيبة''، ص۱۰۶- ۱۰۷.&lt;/ref&gt; اما ادعای عثمان بن سعید را که می‌گوید حسن فرزندی داشته است مي‌پذيرند با اینکه عثمان هم معصوم نیست! این تناقض چه توجیهی دارد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه نه تنها به خاطر شهادت عثمان بن سعید، بلکه به سه دلیل به وجود حضرت مهدی موعود&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; معتقد است:<br /> <br /> '''دلیل اوّل:''' به غیر از عثمان بن سعید افراد بسیاری، که توطئه آنها بر دروغگویی عادتاً محال است، به وجود فرزند امام عسکری(ع) و ملاقات با ایشان شهادت داده‌اند.<br /> <br /> '''دلیل دوم:''' امامان قبل از امام حسن عسکری(ع)، که امامت و عصمتشان با ادلّه قطعی ثابت شده، در روایات بسیاری فرموده‌اند: امام یازدهم امام عسکری است و فرزندی از ایشان به دنیا خواهد آمد که همان مهدی موعود است و زمین را پر از عدل و داد مي‌کند.<br /> <br /> '''دلیل سوم:''' روایات صحیحی از رسول خدا(ص) وارد شده که ایشان دوازده جانشین خود را به طور کامل معرّفی کرده‌اند که دوازدهمین جانشین همان مهدی موعود&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt;، فرزند امام حسن عسکری(ع)، است.<br /> <br /> شهادت جعفر، برادر امام عسکری(ع)، بر عدم وجود حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; نیز به دو دلیل مردود است:<br /> <br /> '''دلیل اوّل:''' وقتی بر سر وجود شخصی بحث می‌کنیم، به حکم عقل اصل و فرض را بر وجود نداشتن او می‌گذاریم و کسی که معتقد به وجود آن شخص است باید برای اثبات ادّعایش دلیل و برهان اقامه کند و اگر نتوانست برهان اقامه کند، عدم وجود آن شخص ثابت می‌شود. با توجّه به این مطلب شهادت جعفر بر وجود نداشتن فرزندی برای امام عسکری(ع) است؛ به همین خاطر شهادتش مقبول نیست و فایده‌ای ندارد؛ چون اگر او شهادت نمی‌داد نیز فرض و اصل بر این بود که امام عسکری(ع) فرزندی نداشته است؛ مگر اینکه بر وجود فرزندشان برهان اقامه شود. پس وقتی افراد راستگو یا بسیاری که توطئه آنها بر کذب عادتاً محال است و همچنین امامان قبلی و رسول خدا(ص) به وجود فرزند حضرت امام عسکری(ع) شهادت می‌دهند، ادعای آنها ثابت می‌شود و اصلی که در ابتدا فرض شده بود که در واقع همان شهادت جعفر بود از بین می‌رود. مگر اینکه جعفر معصوم باشد که در این صورت شهادت او به وجود نداشتن یک شخص حتماً درست خواهد بود؛ چراکه معصوم اشتباه نمی‌کند. ولی از آنجا که جعفر معصوم نیست پس شهادت او اعتباری ندارد و شهادت دیگران بر وجود حضرت مهدی&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; شهادت جعفر را رد می‌کند و مراد شیعه از مردود بودن شهادت جعفر به خاطر عدم عصمتش همین است.<br /> <br /> دلیل دوم: به شهادت احادیث و تاریخ، جعفر انسان فاسقی بود؛ به همین دلیل شهادتش مردود است؛ چراکه خداوند متعال می‌فرماید: «اى كسانى كه ايمان آورديد، اگر فاسقی برای شما خبری آورد تحقیق کنید که مبادا از روی جهالت به قومی آسیب برسانید و از كرده خود پشيمان شويد».&lt;ref&gt;('''يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى‏ ما فَعَلْتُمْ نادِمين'''). حجرات: ۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۶۹. بررسي حديث «طينت» ==<br /> <br /> == پرسش ۱۶۹ ==<br /> <br /> یکی از عقاید معروف شیعه عقیده '''«الطّینه»''' است که خلاصه‌اش این است: خداوند شیعیان را از خاک مخصوصی آفریده و سنی‌ها را از خاکی دیگر آفریده است و هر دو خاک به صورت مشخصی با هم مخلوط شده‌اند اگر شما می‌بینید که شیعه‌ای مرتکب گناه می‌شود به خاطر تأثیر آن خاک مخصوص سنی‌هاست و اگر سنی درستکار و امانتدار است به خاطر تأثیر خاک شیعی است. روز قیامت هم گناهان و بدی‌های شیعیان جمع می‌گردد و بر سنی‌ها گذاشته می‌شود و نیکی‌های اهل سنت جمع می‌شود و به شيعه‌ها داده می‌شود! شيعيان فراموش کرده‌اند که این عقیده ساختگی و دروغین آنها با آنچه مذهب آنها در مورد قضا و قدر و کارهای بندگان گفته است تناقض و تضاد دارد؛ چون به اقتضای این عقیده بنده بر انجام کارهایش مجبور است و اختیاری ندارد؛ چون کارهایش به اقتضای خاک سر می‌زند؛ با اینکه مذهبشان این است که بنده خودش کارش را می‌آفریند؛ چنان که مذهب معتزله هم همین است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> اعتقاد شیعه تنها مطلبی است که نص صریح قرآن باشد یا احادیث قطعی معصومین(ع) بر آن دلالت کند؛ اینک نمونه‌ای از احادیثی که از معصومین(ع) در مورد طینت ائمّه و مؤمنان وارد شده را نقل می‌کنیم تا عقیده شیعه روشن شود:<br /> <br /> محمّد بن الحسن الصّفّار نقل کرده است:<br /> <br /> ابوالحجّاج گوید: حضرت امام باقر(ع) به من فرمود: «ای ابا الحجّاج، خداوند محمّد و آل محمّد را از گِل علّیین (جایگاهی بالا در بهشت) خلق کرد و دل‌های آنان را از گِلی بالاتر از آن خلق نمود و شیعیان ما را از گِلی پایین‌تر از علّیین خلق کرد و دل‌های آنان را از گِل علّیین خلق نمود. بنابراین دل‌های شیعیان ما از بدن‌های آل محمّد است و خداوند دشمن آل محمّد را از گِل سجّین (جایگاهی پست در جهنّم) خلق کرد و دل‌های آنان را از گِلی خبیث‌تر از آن خلق نمود و دل‌های شیعیانشان را از گِلی پایین‌تر از گِل سجّین خلق کرد و دل‌های آنان را از گِل سجّین خلق نمود. بنابراین دل‌های شیعیان دشمن آل محمّد از بد‌ن‌های دشمن آل محمّد است و هر دلی به بدنش تمایل دارد.&lt;ref&gt;«حدثنا محمد بن عيسي عن أبي الحجّاج قال: قال لي أبو جعفر''(ع)'': يا أبا الحجّاج، إنّ اللّه خلق محمّدا و آل محمّد من طينة علّيين،‏ و خلق قلوبهم من طينة فوق ذلك... . (الصّفّار، ''بصائر الدّرجات''، ص۱۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چون خداوند متعال عالم به غیب است و می‌داند پس از آنکه انسان‌ها را بیافریند و به آنها اختیار در انجام دادن افعال بدهد چه کسی مؤمن و چه کسی کافر خواهد شد، پس در ابتدای خلقت طبق این علم خود مؤمنان را از علّیین و کافران را از سجّین خلق کرد و این عقیده با اختیار داشتن انسان در انجام دادن افعالش در این دنیا منافاتی ندارد.<br /> <br /> اما اینکه در بعضی از احادیث وارد شده که خداوند طینت مؤمنان را با طینت کفار مخلوط نموده و گناهی که از مؤمنان صادر می‌شود به خاطر طینت کفار است که با طینت مؤمنان مخلوط شده، و روز قیامت خداوند گناهان مؤمنان را از نامه عمل آنها پاک خواهد کرد و در نامه عمل کفار خواهد نوشت، چراکه گناهان مؤمنان به خاطر طینت کفار است، چنین مطلبی عقیده شیعه نیست و علمای شیعه حدیثی که بر چنین مطلبی دلالت دارد را ضعیف می‌دانند و معتقدند که عذاب شدن مؤمنان به خاطر گناهانشان از مسلّمات دین است که با روایات متواتر ثابت شده است.<br /> <br /> == ۱۷۰. برخورد انصار و صحابه در موضوع خلافت و حديث غدير ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۰ ==<br /> <br /> علمای شیعه همواره بیان می‌کنند که انصار دوستداران علی بوده‌اند و در جنگ صفّین در لشکر علی قرار داشتند. به شیعه می‌گوییم: اگر چنین است چرا خلافت را به علی ندادند و خلافت را به ابوبکر سپردند؟! هرگز پاسخ قانع‌کننده‌ای ندارند. دیدگاه و نظر انصار و مهاجرین از نظر و دیدگاه‌های همه ما درست‌تر است و این گروه مؤمن بین خلافت و بین ارتباط عاطفی با خویشاوندان پیامبر(ص) فرق می‌گذارند. بنابراین می‌بینیم که کتاب‌های شیعه، که انصار را می‌ستایند و دوشادوش ایستادن آنها را در کنار علی در جنگ صفین تمجید می‌کنند، همین کتاب‌ها آنها را مرتد می‌نامند و می‌گویند در واقعه سقیفه به عقب باز گشتند و مرتد شدند!<br /> <br /> با ترازو و مقیاس عجیبی اصحاب رسول خدا سنجيده و ارزیابی مي‌شوند. اگر در کاری از کارها با علی باشند بهترین مردم خواهند بود و اگر در کنار مخالفان علی باشند یا بهتر بگوییم: در جهتی که علی می‌خواهد نباشند، مرتد و منفعت‌طلب و منافق هستند! اگر بگویند ما به خاطر آن به ارتداد و بازگشت به عقب آنها حکم کردیم، چون که نص خلافت علی را انکار کردند، به آنها می‌گوییم آیا مگر شیعه اثناعشری نمی‌گوید حدیث غدیر متواتر است و صدها صحابه آن را روایت کرده‌اند، پس کجا آن را انکار کردند؟ وقتی من با زبان خودم می‌گویم که پیامبر(ص) به علی گفت: '''«هرکس من مولا و دوست او هستم علی مولا و دوست اوست»'''، کجا نص را انکار کرده‌ام؟!<br /> <br /> اگر بگویند که آنها معنا و مفهوم نص را انکار کردند، به شیعه گفته می‌شود: چه کسی گفته که تفسیری که شما از این حدیث ارائه می‌دهید حق و درست است؟! آیا شما از اصحاب پیامبر خدا، که در آن وقت بودند و با گوش‌های خودشان حدیث را شنیدند، عاقل‌تر هستید و بهتر می‌فهمید؟! یا اینکه شما زبان عربی را از آنها بهتر می‌فهمید؟! بنابراین چیزی از حدیث فهمیده‌اند که آنها آن را نفهمیده‌اند!&lt;ref&gt;محمد سالم الخضر، ''ثم ابصرت الحقيقة''، ص۲۹۱-۲۹۲. ناگفته نماند که اين کتاب به زبان فارسي تحت عنوان (آنگاه حقيقت را يافتم) ترجمه شده است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه هیچ‌گاه به طور کلی در مورد اصحاب رسول خدا(ص) قضاوت نمی‌کند؛ بلکه معتقد است که باید زندگی یکایک صحابه بررسی شود تا مؤمن از منافق مشخّص شود؛ به همین دلیل به خلاف آنچه پرسشگر به شیعه نسبت داد، شیعه هیچ‌گاه معتقد به خوب بودن جمیع انصار نبوده و قبول ندارد که جمیع انصار حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را یاری کردند بلکه طبق احادیث شیعه بسیاری از کسانی که امیرالمؤمنین(ع) را یاری می‌کردند و همراه حضرت می‌جنگیدند تنها ایشان را به عنوان اینکه جانشین چهارم رسول خدا(ص) است و با رأی مردم برای حکومت انتخاب شده می‌شناختند؛ نه به عنوان جانشین بلافصل رسول خدا(ص) که مقام امامت دارد. در نتیجه به خاطر این عقیده و معرفت نداشتن به حق حضرت در اواخر جنگ صفّین حضرت را مجبور به پذیرفتن حکمین کردند و بعد بسیاری از آنها خوارج گشتند و علیه حضرت جنگیدند و جنگ نهروان را به راه انداختند.<br /> <br /> همچنین بسیاری از انصار، که پس از شهادت رسول خدا(ص) با ابوبکر بن ابی‌قحافه بیعت کردند و حق امیرالمؤمنین(ع) را نادیده گرفتند، در زمان حکومت امیرالمؤمنین(ع) از دنیا رفته بودند؛ براي مثال آنکه در سقیفه فرمان رسول خدا(ص) درباره جانشینی امیرالمؤمنین(ع) را نادیده گرفت و در سقیفه آمد و ادعای خلافت کرد سعد بن عباده بود. ولی آنکه در زمان حکومت امیرالمؤمنین(ع) حضرت را یاری کرد فرزند سعد بن عباده، یعنی قیس بن سعد بن عباده، بود که از بزرگان شیعیان امیرالمؤمنین(ع) و&lt;br /&gt;<br /> از جمله کسانی بود که حضرت را امام و حجت خداوند و جانشین بلافصل&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) می‌دانست.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: با ترازو و مقیاس عجیبی اصحاب رسول خدا(ص) را سنجش و ارزیابی مي‌کنند و هرکس که موافق علی بن ابی‌طالب(ع) باشد را مؤمن و هدایت شده، و هرکس در مقابل او باشد را منافق و گمراه می‌دانند!<br /> <br /> در پاسخ می‌گوییم: پرسشگر بر خلاف همیشه این بار اعتقاد شیعه را درست&lt;br /&gt;<br /> متوجّه شده، ولی آن کسی که چنین روشی را برای سنجش اصحاب قرار داده خود رسول خدا(ص) است. پیامبر خدا در احادیث زیاد و صحیحی که شیعه و سنی در نقل آن متّفق هستند نشانه منافقان را بغض علی بن ابی‌طالب(ع) بیان کرده و فرموده است: «یا علی هیچ کس بغض تو را ندارد مگر منافق».&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش سيزدهم منابع اين حديث را از کتب اهل سنّت ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در مورد علی بن ابی‌طالب(ع) فرمود که او همراه با قرآن است و قرآن همراه با اوست و در مورد ایشان دعا کرد و فرمود: «خداوندا حق را همیشه با علی قرار بده و مسلّما دعای رسول خدا(ص) مستجاب است».&lt;ref&gt;منابع اين احاديث را در پاسخ پرسش ۱۲۹ از کتاب‌هاي اهل سنّت ذکر کرديم؛ به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چطور کسانی که خود را اهل سنت رسول خدا(ص) می‌دانند به این فرمایش&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) ایمان نمی‌آورند و اصحاب ایشان را با این ترازو و مقیاس نمی‌سنجند؟! درحالی‌که امثال این احادیث در کتاب‌هايي که جمیع روایات آن را صحیح می‌دانند، مثل صحیح مسلم، وارد شده است!<br /> <br /> اما اینکه گفت: اگر اصحاب نص درباره خلافت حضرت را انکار کردند پس آن روایات متواتر در اثبات خلافت حضرت، که شیعه ادّعا دارد، کجاست؟ جواب&lt;br /&gt;<br /> این سؤال را در پاسخ پرسش ۱۶۵ ذکر کردیم و گفتیم: آنها نص درباره خلافت حضرت را انکار نکردند، ولی به آن ایمان نیاوردند؛ مثل یهودیان و مسیحیان که درباره نبوّت رسول خدا(ص) در کتاب‌هاي‌شان نص وجود داشت، ولی به نبوّت پیامبر ایمان نیاوردند.<br /> <br /> اما اینکه پرسشگر گفت: اگر بگویند آنها معنا و مفهوم نص را انکار کردند، به شیعه گفته می‌شود: چه کسی گفته تفسیری که شما از این حدیث ارائه می‌دهید حق و درست است؟! آیا شما از اصحاب پیامبر خدا، که در آن وقت بودند و با گوش‌های خودشان حدیث را شنیدند، عاقل‌تر هستید و بهتر می‌فهمید یا اینکه شما زبان عربی را از آنها بهتر می‌فهمید؟!<br /> <br /> در پاسخ می‌گویم: در مصادر حدیثی و تاریخی حتی یک حدیث یافت نمی‌شود که بیان کند اصحاب رسول خدا(ص) دلالت حدیث غدیر بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) را رد کرده باشند؛ بلکه آنچه در مصادر حدیثی شیعه وارد شده این است که امیرالمؤمنین(ع) و یاران او، مانند سلمان و اباذر و مقداد، همیشه با استناد به حدیث غدیر امامت و ولایت و جانشینی حضرت را بیان مي‌کردند. بنابراین ما نیز همان مطلبی را از حدیث غدیر فهمیدیم که اصحاب رسول خدا(ص) از آن فهمیدند.<br /> <br /> امّا علت اینکه سایر صحابه به امامت و جانشینی امیرالمؤمنین(ع) اقرار نکردند انکار صدور یا دلالت حدیث غدیر و امثال آن نبود، بلکه رویگردانی اصحاب از علی بن ابی‌طالب(ع) به علت دیگری بود که به طور مفصّل در پاسخ پرسش ۱۳ ذکر کردیم.<br /> <br /> اما حتی اگر از عقیده خود دست بکشیم و فرض کنیم که اصحاب رسول خدا(ص) دلالت حدیث غدیر بر جانشینی امیرالمؤمنین(ع) را انکار کرده و گفته‌اند مولا در حدیث غدیر به معنای دوست است، در این صورت نیز نمی‌توانیم بگوییم که چون آنها در زمان رسول خدا(ص) بوده‌اند سخن ایشان را بهتر فهمیده‌اند و باید از تفسیر آنها از سخن رسول خدا(ص) پيروي کنیم؛ زيرا عدّه‌ای از اصحاب مانند امیرالمؤمنین(ع) و سلمان و اباذر و مقداد و عمّار معتقد بودند که مولا در حدیث غدیر به معنای ولیّ&lt;br /&gt;<br /> و سرپرست است، نه به معنای دوست. بنابراین وقتی اصحاب در ترجمه سخن&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) با هم اختلاف داشتند ترجیح دادن تفسیر کسانی که مولا را به معنای دوست می‌دانند قبیح است؛ چون دلیلی بر ترجیحِ تفسیر آنها وجود ندارد. بلکه چون رسول خدا(ص) امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را باب علم خویش معرّفی کرده، باید تفسیر ایشان از سخن رسول خدا(ص) را بر تفسیر سایر اصحاب مقدّم کنیم؛ چراکه امیرالمؤمنین(ع) &lt;br /&gt;<br /> به تصریح پیامبر باب علم رسول خدا(ص) است و کلام و مراد رسول خدا(ص) را از همه&lt;br /&gt;<br /> بهتر می‌داند و آیه تطهیر نيز در شأن ایشان نازل شده است. در نتیجه هرگز از کلام&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص)، روا نمي‌کند.<br /> <br /> با صرف نظر از این مباحث، زبان عربی چیزی نیست که یادگیری و فهم آن بر همه، غیر از اصحاب رسول خدا(ص)، محال باشد. پس وقتی زبان عربی و فهم آن را یاد گرفتیم و با خواندن سخنان و احادیث رسول خدا(ص) با طرز بیان و سخنان ایشان نیز آشنا شدیم، با مراجعه به کلام ایشان به خوبی می‌توانیم مراد ایشان را بفهمیم. با مراجعه به حدیث غدیر مشاهده می‌کنیم که رسول خدا(ص) در بازگشت از حجّة الوداع جمیع اصحاب خود را جمع کرد و زیر آفتاب سوزان بیابان نگه داشت و سپس برای آنها سخنرانی نمود و فرمود: '''«آیا من نسبت به شما از خودتان اولویّت ندارم و سزاوارتر نیستم»؟''' همه اصحاب پاسخ می‌دهند: '''«آری»'''. پس فرمود: '''«هر کس من مولای اویم این علی مولای اوست»''' این سخن بيانگر ولایت و سرپرستی اميرالمؤمنين بر مردم است، همان‌طور که خداوند در قرآن می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;فرماید(ع) پیامبر بر مؤمنان از خودشان اولویّت دارد و سزاوارتر است&lt;ref&gt;('''النَّبِيُّ أولى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِم'''). (احزاب: ۶).&lt;/ref&gt; که یعنی پیامبر بر مؤمنان ولایت دارد.<br /> <br /> == ۱۷۱. تحريف قرآن در نگاه شيعه و اهل سنت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۱ ==<br /> <br /> ما با دو گروه مواجه هستیم: گروهی به کتاب خدا طعنه می‌زند و ادعا می‌کند که قرآن تحریف شده است. در رأس این گروه نوری طبرسی مؤلف کتاب ''المستدرک'' است که یکی از اصول هشتگانه حدیث شیعه اثناعشری است. ولي کتابی دیگر تألیف کرده به نام '''''فصل الخطاب فی اثبات تحریف کتاب رب الأرباب''.''' وي در این کتاب درباره تحریف شدن قرآن می‌گوید: «و از دلایل تحریف شدن قرآن این است که در بعضی بندها و پاراگراف‌ها تا حد اعجاز فصیح و شیواست و بعضی دیگر از جملات و پاراگراف‌های آن سخیف و بی‌معنا هستند».&lt;ref&gt;فصل الخطاب في اثبات تحريف کتاب رب الأرباب، ص۲۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سید عدنان بحرانی می‌گوید(ع) «اخبار و روایات بی‌شماری که از حد تواتر گذشته است در این مورد آمده است و بعد از آنکه تحریف شدن قرآن و تغییر آن چیزی است که هر دو گروه آن را می‌گویند و از امور مسلّم نزد اصحاب و تابعین است و بلکه فرقه اهل حق به تحریف شدن قرآن اجماع کرده‌اند و یکی از ضروریات مذهبشان می‌باشد، و روایات زیادی در این مورد آمده است، نیازی به ذکر روایات نیست»&lt;ref&gt;مشارق الشموس الدرية، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> یوسف بحرانی می‌گوید: «این روایات به صراحت و روشنی بر آنچه ما انتخاب نموده‌ایم و بر وضاحت آنچه گفتیم دلالت می‌کنند. اگر این روایات زیاد مورد عیب‌جویی قرار بگیرند پس همه روایات شریعت را می‌توان عیب‌جویی کرد؛ چون اصول و طرق و راویان و مشایخ و ناقلان یکی هستند و سوگند به جانم اگر بگوییم قرآن تحریف نشده و در آن تغییر نیامده است پس گمان ما نسبت به حاکمان ستمگر نیک است و گویا می‌گوییم که آنها در امامت کبری خیانت نکرده‌اند؛ با اینکه خیانت آنها در امانت دیگری ظاهر است؛ خیانتی که ضرر آن برای دین به مراتب بیشتر است».&lt;ref&gt;مؤسسة آل البيت لإحياء التراث، ''الدرر النجفية يوسف البحراني''، ص۲۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این گروه به وضوح می‌گویند که قرآن تحریف شده است و به آن طعنه می‌زنند! گروهی دیگر (که اصحاب پیامبر خدا هستند) گناهشان، که شیعه اثناعشری هرگز آن را نمی‌‌بخشد، این است که آنها به جای علی ابوبکر را به عنوان خلیفه انتخاب کرده‌اند!<br /> <br /> گروه اول که به کتاب خدا طعنه می‌زند علمای شیعه آنها را معذور قرار می‌دهند و آخرین چیزی که در مورد آنها می‌گویند این است که «اشتباه کرده‌اند»، «اجتهاد نموده و تاویل کرده‌اند و ما با آنها موافق نیستیم». ای کاش می‌دانستم که از کجای مسئله محفوظ بودن کتاب خدا یا تحریف شدن آن محل اجتهاد است؟! سخن این جنایتکار چه اجتهادی است که می‌گوید: '''«در قرآن آیات سخیف و بی&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;معنایی هست!»''' سوگند به خدا که چنین سخن و باوری مصیبت بسیار بزرگی است.<br /> <br /> اینک براي مثال دیدگاه یکی از علمای شیعه اثناعشری را درباره کسانی که معتقد به تحریف قرآن هستند ارائه مي‌کنيم. سیدعلی میلانی ـ یکی از علمای بزرگ معاصر شیعیان ـ در کتابش '''''عدم تحریف القرآن''''' صفحه ۳۴ با دفاع از نوری طبرسی می‌گوید: «میرزا نوری از محدثان بزرگ است و ما به میرزا نوری احترام می‌گذاریم و او فردی از علمای بزرگ ماست و نمی‌توانیم کوچک‌ترین توهینی به او بکنیم و این جایز نیست و حرام است؛ او محدث بزرگی از علمای ماست».&lt;ref&gt;ثم ابصرت الحقيقة، ص۲۹۴.&lt;/ref&gt; پس به اين تناقض بنگر!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه اصول هشتگانه حدیثی ندارد و هیچ یک از علمای شیعه چنین نگفته‌اند؛ بلکه آنچه بین علمای شیعه شهرت دارد کتب اربعه حدیثی است که عبارت‌اند از: ''کافی''، ''من لا یحضره الفقیه''، ''تهذیب و استبصار''.<br /> <br /> امّا تحریف قرآن به دو صورت قابل تصوّر است:<br /> <br /> '''صورت اول:''' چیزی به قرآن کنونی اضافه شده باشد؛ یعنی آیات یا کلماتی در قرآن کنونی وجود دارد که سخن غیر خداوند است و به قرآن اضافه شده است. هیچ کس از علمای شیعه و سنی چنین سخنی نگفته‌اند و جمیع مسلمانان معتقدند هر چه در این قرآن وجود دارد سخن خداوند است.<br /> <br /> '''صورت دوم:''' از قرآن کنونی کم شده باشد؛ چه یک حرف و چه یک کلمه و چه یک جمله! بعضی از علمای شیعه و بعضی از علمای اهل سنت معتقد به این قول هستند.<br /> <br /> علمای شیعه دو دسته‌اند:<br /> <br /> دسته اوّل: اخباریون<br /> <br /> اخباريون معتقدند اکثر روایاتی که از اهل بیت(ع) به ما رسیده و در کتاب‌هاي حدیثی ذکر شده صحیح است و به آن عمل می‌کنند. بيشتر اخباري‌ها قائل به تحریف قرآن هستند و علمایی که پرسشگر در پرسش خود نام برد، مثل محدّث نوری، شیخ یوسف بحرانی و سید عدنان بحرانی، همه اخباری هستند. کتاب سید عدنان بحرانی، که پرسشگر از آن نقل کرد، '''''مشارق الشّموس الدّرّيّة في أحقيّة مذهب الأخباريّة''''' نام دارد که برای اثبات حقانیت روش اخباری‌گری نوشته است.<br /> <br /> ولی اخباریّونی که قائل به تحریف قرآن شده‌اند، قرآن کنونی را کلام خداوند و معجزه رسول خدا(ص) و حجت می‌دانند و به آن عمل می‌کنند و آن را قرائت می‌کنند؛ چراکه معتقدند حذف بعضی کلمات از بعضی آیات به محتوا و مضمون کلّی قرآن ضرری نمی‌زند و معنای سخن خداوند را به طور کلّی عوض نمی‌کند. ولایت و خلافت ائمه معصومین(ع) نیز در همین آیات بیان شده است. همچنین حذف یک حرف یا یک کلمه معمولاً به فصاحت و بلاغت اخلال وارد نمی‌کند و اگر هم اخلال وارد کند سایر آیات، که از آن چیزی کم نشده، بر اعجاز خود باقی است.<br /> <br /> '''دسته دوم:''' اصولیّون<br /> <br /> اصوليّون معتقدند جمیع روایاتی که از اهل بیت به ما رسیده باید از حیث سند بررسی شوند. اگر سندش صحیح بود حدیث مورد قبول است و اگر ضعیف بود مورد قبول نیست. این دسته به شدّت تحریف قرآن را ردّ می‌کنند و می‌گویند هیچ چیز از قرآن کم نشده و این همان قرآنی است که بر رسول خدا(ص) نازل شده است.<br /> <br /> بيشتر علمای شیعه اصولی هستند و آنها قائل به تحریف قرآن نیستند. بنابراین این چنین نیست که شیعه قائل به تحریف قرآن باشد؛ بلکه تنها عدّه‌ای از علمای شیعه قائل به تحریف شده‌اند.<br /> <br /> اما پرسشگر پرسش خود را به گونه‌ای مطرح کرد که گویا پیروان اصحاب قائل به تحریف قرآن نیستند! درحالی‌که اهل سنت نیز در مسئله تحریف قرآن دو دسته‌اند:<br /> <br /> دسته‌ای از آنها قائل به تحریف قرآن هستند و حتی یکی از علمای آنها به نام '''«محمّد عبداللّطیف بن الخطیب»''' در اثبات تحریف قرآن کتابی به نام '''«الفرقان»''' نوشته که دار الکتب المصریّه، در قاهره، سال ۱۳۶۷ هجری آن را چاپ کرده است.<br /> <br /> دسته دیگر، که اکثریّت اهل سنت را تشکیل می‌دهند، مانند علمای اصولی شیعه معتقدند قرآن تحریف نشده و این همان قرآنی است که بر رسول خدا(ص) نازل شده است.<br /> <br /> در نتیجه اگر بگویید شیعه قائل به تحریف قرآن است چنین سخنی صحیح نیست و اگر بگویید عده‌ای از علمای شیعه قائل به تحریف قرآن شده‌اند، می‌گوییم: عدّه‌ای از علمای اهل سنت نیز قائل به تحریف قرآن شده‌اند و اگر بگویید: در کتب حدیثی شیعه احادیثی وارد شده که بر تحریف قرآن دلالت دارد، می‌گوییم: در کتب حدیثی اهل سنت نیز احادیثی وارد شده که بر تحریف قرآن دلالت دارد که نمونه‌ای از این احادیث را در پاسخ پرسش ۵۵ ذکر کردیم.<br /> <br /> اگر بگویید آن عده از علمای شیعه که قائل به تحریف قرآن شده‌اند کافرند، پس باید بسیاری از صحابه مانند أبيّ بن کعب و دیگران و همچنین محدثان خود، مثل احمد بن حنبل، ابن ماجه، حاکم نیشابوری، بیهقی، هیثمی، نسائی، ابن حبّان، طبرانی و دیگران را کافر بدانید؛ چراکه این محدثان از أبيّ بن کعب و دیگر صحابه حدیث نقل کرده‌اند که آیاتی در قرآن وجود داشته، ولی از قرآن حذف شده است؛ به حدّی که سوره احزاب به اندازه سوره بقره بوده است!&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۵۵ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه گفت: و گروهی دیگر (که اصحاب پیامبر خدا هستند) گناهشان که شیعه اثناعشری هرگز آن را نمی‌بخشد این است که آنها به جای علی ابوبکر را به عنوان خلیفه انتخاب کرده‌اند، در پاسخ می‌گوییم: مراد شیعه از خلافت تنها سلطنت و حکومت نیست که بگویید اصحاب به جای امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) ابوبکر را خلیفه کردند؛ بلکه شیعه معتقد است رسول خدا(ص) برای خود جانشین معرّفی کرد که تمام شئون و مقامات او را به غیر از نبوّت دارا بود؛ یعنی جمیع علوم نزد او بود. خداوند به او الهام می‌کرد و حجت خدا روی زمین بود و وظیفه هدایت مردم به فرامین الهی را بر عهده داشت؛ مثل بقیه پیامبران و فرستادگان الهی. تنها مقام نبوّت نداشت و به او وحی نمی‌شد، ولی اطاعتش واجب بود و مقام عصمت داشت. هیچ خطا و اشتباه و لغزشی از او سر نمی‌زد و پیامبر در موردش فرموده بود: «یا علی جایگاه تو نسبت به من همان جایگاه هارون نسبت به حضرت موسی(ع) است، الا اینکه بعد از من پیامبری نیست».&lt;ref&gt;در مقدّمه کتاب، مصادر و منابع حديث منزلت را از کتب اهل سنّت ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; یکی از شئونات او حکومت بر مردم بود ولی عدّه‌ای به خاطر حبّ ریاست و حکومت مقام او را غصب کردند و همسر و فرزندش را کشتند و خود را جانشین رسول خدا(ص) معرّفی کردند و باعث شدند جانشین حقیقی خانه‌نشین شود. ازاين‌رو جانشین حقیقی مجبور شد در خفا و پنهانی فرامین الهی را به کسانی که معرفت دارند آموزش دهد. مراد شیعه از غصب خلافت این است و واضح است که چنین گناهی قابل بخشش نیست.<br /> <br /> == ۱۷۲. جايگاه امام در بيان احکام الهي ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۲ ==<br /> <br /> خداوند متعال می‌فرماید: ('''اتَّبِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُم وَ لَا تَتَّبِعُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُون''')؛&lt;ref&gt;أعراف: ۳.&lt;/ref&gt; «از چیزی پیروی کنید که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده است &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; جز خدا از اولیا &lt;sym&gt;و&lt;/sym&gt; سرپرستان دیگری پیروی مکنید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;.<br /> <br /> در این آیه به صراحت بیان شده که جز پیامبر از کسی نباید پیروی کرد و امامت برای آن است که امام فرمان‌های الهی که به ما رسیده را اجرا کند، نه اینکه دین جدیدی برای مردم بیاورد و به گونه دینی که پیامبر آورده و مردم آن را شناخته‌اند نباشد. علی وقتی به این فراخوانده شد که بیا تا قرآن بین ما داوری کند، او پذیرفت و گفت که داور قرار دادن قرآن حق و لازم است. اگر علی درست گفته پس او همان چیزی را گفته که ما به آن معتقدیم و اگر سخن نادرستی گفته، بدانید که علی سخن نادرست نمی‌گوید و اگر روی آوردن به قرآن و داور قرار دادن قرآن در حضور امام جایز نمی‌بود علی می‌گفت: چگونه می‌خواهید قرآن بین من و شما داوری کند و حال آنکه من امام هستم و سخنان پیامبر را به شما می‌رسانم؟<br /> <br /> اگر شیعیان بگویند وقتی پیامبر(ص) وفات یافت باید امامی باشد که دین را به مردم برساند، می‌گوییم این سخن باطل و ادعای بدون دلیلی است و آنچه اهل زمین به آن احتیاج دارند این است که سخنان پیامبر(ص) به آنها برسد و آنان که در حضور پیامبر(ص) هستند و آنان که حضور ندارند و کسانی که بعد از پیامبر می‌آیند، همه به صورت یکسان به بیان و توضیح پیامبر(ص) نیاز دارند؛ چون پیامبر(ص) اگر سخنی نگوید و توضیحی ندهد امری از امور دین روشن نمی‌شود. پس منظور از پیامبر سخن جاودان اوست که باید به همه اهل زمین رسانده شود. همچنین اگر طبق گفته آنها همیشه و همواره باید امامی باشد، پس آنها درباره کسانی که در گوشه و کناره جهان از امام دور هستند و آن را ندیده‌اند چه می‌گویند؟! زیرا همه مردم جهان (زن، مرد، فقیر، ضعیف، مریض و کسی که مشغول کار و زندگی‌اش هست) نمی‌توانند امام را ببینند. پس باید سخنان امام به آنها رسانده شود و وقتی رساندن سخنان امام ضروری است، رساندن سخنان پیامبر اولی است و باید قبل از دیگران از او اطاعت کرد و آنها نمی‌توانند به این پاسخ دهند.&lt;ref&gt;الفصل في الملل والأهواء والنّحل، ج۴، ص۱۵۹-۱۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آیه‌ای که پرسشگر در ابتدای پرسش به آن استناد کرد، به هیچ وجه بیان نکرد که به غیر از پیامبر از کسی دیگر نباید تبعیت کرد؛ چراکه خداوند در آن آیه می‌فرماید: از آنچه از سوی خداوند بر شما نازل شده پیروی کنید و شیعه معتقد است که ولایت امیرالمؤمنین(ع) و وجوب اطاعت ایشان از جمله چیزهایی است که از سوی خداوند بر امت نازل شده، آنجا که خداوند می‌فرماید: ('''أطِیعُوا الله وَ أطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أولِی الأمرِ مِنکُم''')&lt;ref&gt;نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt;؛ «از خداوند و رسول و صاحبان امرتان اطاعت کنید&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''.'''&lt;ref&gt;در مقدّمه کتاب، شأن نزول آيه اولي الأمر را از منابع و مصادر اهل سنّت ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه اجرای فرمان‌های الهی توسّط امام، تنها یکی از شئون امامت است. در واقع امامت ادامه راه نبوّت و برای هدایت بشر است و همچنین رسول خدا(ص) جمیع مسائلی که مردم به آن محتاج هستند را برای آنها بیان نکرده بود و علم آن را نزد اوصیا و جانشینان خود قرار داده بود تا آنها راه ایشان را ادامه دهند و این مسائل را برای مردم بیان کنند و هنگام اختلافات و فتنه‌ها موجب هدایت مردم از گمراهی باشند.<br /> <br /> به علاوه این چنین نیست که امامان معصوم(ع) دین جدیدی غیر از آنکه&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) بیان کرده بود آورده باشند. بلکه آنها دین حقیقی که رسول خدا(ص) از طرف خداوند برای هدایت مردم آورده بود را برای مردم بیان کردند و دینی که از طریق غیر امامان معصوم و جانشینان حقیقی رسول خدا(ص) به مردم رسیده دینی تحریف شده و پر از بدعت است.<br /> <br /> از طرفي چنین نیست که وقتی از امیرالمؤمنین(ع) درخواست کردند قرآن را داور قرار دهد ایشان قبول کرده باشد. این مطلب را تنها اهل سنت در کتاب‌هاي خود نقل کرده‌اند و شیعه چنین مطلبی را قبول ندارد. شیعه معتقد است پس از جنگ صفّین وقتی لشکر معاویه قرآن‌ها را بر سر نیزه کردند، لشکریان امیرالمؤمنین(ع) فریب مکر عمرو بن عاص را خوردند و بر امیرالمؤمنین(ع) شمشیر کشیدند و ایشان را تهدید کردند که اگر بخواهد جنگ را با معاویه ادامه دهد ایشان را خواهند کشت؛ چراکه معاویه به قرآن دعوت کرده است. حضرت نیز به آنان هشدار داد که این مکر است و حَکَم و داور قرار دادن قرآن درست نیست. ولی آنها قبول نکردند و خواستند حضرت را بکشند، حضرت نیز به ناچار قبول کرد.&lt;ref&gt;نصر بن مزاحم، ''وقعة صفّين''، ص۴۸۹ و ۴۹۰.&lt;/ref&gt; همان‌طور که وقتی حضرت موسی به حضرت هارون اعتراض کرد که چرا مانع گوساله‌پرست شدن مردم نشده است، حضرت هارون جواب داد: ('''إنَّ القَومَ استَضعَفُونِي وَ کادُوا یَقتُلُونَنِي''')؛ «این قوم مرا ضعیف یافتند و نزدیک بود مرا بکشند&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;'''.'''&lt;ref&gt;اعراف: ۱۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این حرکت امیرالمؤمنین و جریان حَکَمیّت از زبان خود حضرت به همین صورت نقل شده است.&lt;ref&gt;شيخ صدوق&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ''خصال''، ج۲ ص۳۸۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما این سخن که مي‌گويد: «اگر شیعیان بگویند وقتی پیامبر(ص) وفات یافت باید امامی باشد که دین را به مردم برساند، این سخن باطل و ادعای بدون دلیل است».<br /> <br /> در پاسخ می‌گوییم: شیعه معتقد است چون رسول خدا(ص) دوازده نفر را که ادامه دهنده راه ایشان هستند و اطاعت آنها بر همه واجب است و حجت‌های خداوند بر روی زمین هستند جانشینان خود معرّفی نموده به همین دلیل وجود امام لازم است و باید در هر زمانی امامی وجود داشته باشد که مردم را از فتنه‌ها برهاند و راه راست را برای آنها بیان کند. در نتیجه این اعتقاد شیعه ادّعایی بی‌دلیل نیست.<br /> <br /> به علاوه ما نیز معتقدیم که آنچه لازم است رسیدن سخن پیامبر(ص) به مردم است و مردم به این وسیله باید جمیع احکام و مسائل خود را بدانند و راه هدایت برای آنها مشخّص شود؛ ولی سخن ما این است که رسول خدا(ص) تنها بخشی از مسائل دین را برای مردم بیان کرد و علم جمیع مسائل و احکام را به جانشینان خود سپرد تا آنها&lt;br /&gt;<br /> پس از رسول خدا(ص) هدایتگر مردم باشند و سایر احکام را برای مردم بیان کنند. علت اینکه بسیاری از علمای اهل سنت برای به دست آوردن حکم خداوند دست به دامن قیاس و استحسان شدند نیز همین است؛ چراکه متوجّه شدند در مورد هر مسئله‌ای حدیثی از رسول خدا(ص) به آنها نرسیده و از طرفی مسلّما دین در مورد آن حکمی دارد. پس با قیاس و استحسان نظر غلطی از دین به مردم ارائه کردند، ولی متوجّه نبودند که رسول خدا(ص) علم جمیع مسائل را به جانشینان خود سپرده است. در نتیجه سخنان امام معصوم همان سخنان رسول خدا(ص) است که باید به جمیع مردم رسانده شود.<br /> <br /> اما اینکه گفت: مردم در اطراف دنیا امام را نمی‌بینند که از او سؤال کنند، این سخن در مورد پیامبر نیز صادق است. پس هر چه در مورد پیامبر پاسخ می‌دهید، پاسخ ما به شماست. امامان معصوم(ع) معارف دین را برای اصحاب خود بیان کردند و به آنها دستور دادند که این مسائل را به برادران دینی خود تعلیم دهند و به صورت کتاب بنویسند که برای سایر مردم باقی بماند و به این صورت احادیث و سخنان آنان، که همان احادیث و سخنان رسول خدا(ص) است، به مردم خواهد رسید.<br /> <br /> محمّد بن یعقوب کلینی روایت کرده است:<br /> <br /> حضرت امام باقر(ع) فرمود: آن شخص از شما، که علم را تعلیم می‌دهد، اجرش مانند کسی است که یاد می‌گیرد و بلکه بر یاد گیرنده فضیلت دارد. پس علم را از حاملان آن یاد گیرید و به برادرانتان یاد دهید؛ همان‌طور که علما به شما تعلیم نمودند.&lt;ref&gt;إنّ الّذي يعلّم العلم منكم له أجر مثل أجر المتعلّم و له الفضل عليه، فتعلّموا العلم من حملة العلم و علّموه‏ إخوانكم‏ كما علّمكموه العلماء. (کليني، ''الکافي''، ج۱، ص۳۵)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین روایت کرده است:<br /> <br /> مفضّل بن عمر گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: «بنویس و علمت را میان برادرانت پخش کن و اگر از دنیا رفتی کتاب‌هایت را برای فرزندانت به ارث گذار؛ چراکه زمانی سختی بر مردم خواهد آمد که در آن به چیزی جز کتاب‌هاي‌‌شان أنس نمی‌گیرند».&lt;ref&gt;... اكتب و بثّ علمك في إخوانك، فإن متّ فأورث كتبك بنيك، فإنّه يأتي علي النّاس زمان هرج لا يأنسون فيه إلا بكتبهم. (کليني(رض)، ''الکافي''، ج۱، ص۵۲)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به علاوه این وظیفه مردم است که برای یادگیری معارف دین خود تلاش کنند و به جانشینان پیامبر رجوع کنند؛ نه اینکه معصومین(ع) وظیفه داشته باشند معارف دین را به یکایک مردم برسانند. خداوند متعال در این باره می‌فرماید:<br /> <br /> (فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُون‏)<br /> <br /> چرا از هر گروهی از مؤمنان دسته‏اى كوچ نمى‏كنند تا در دين تفقّه کنند [و از دستورات دین آگاه شوند] و قوم خود را وقتى به سوى آنان بازگشتند بيم دهند، باشد كه آنان بر حذر شوند.&lt;ref&gt;توبه: ۱۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۷۳. حمل روايت مذمت راويان بر تقيّه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۳ ==<br /> <br /> شیعیان روایات ثابت و صحیحی دارند که مجموعه‌ای از دروغگویانی که دین شیعه بر پایه روایت‌های آنان استوار شده است را مذمت و لعن می‌کنند و هر فرد را که به طور مشخص لعن وارد شده درباره آنها را نمی‌پذیرند؛ چون اگر آن را قبول کنند جزو اهل سنت خواهند شد. بنابراین برای رویارویی با این مذمت به تقیه پناه برده‌اند؛ یعنی آنها زیرکانه سخن امام را رد می‌کنند. و وقتی در مذهب شیعه منکر سخن امام کافر است، بنابراین آنها از دین کاملاً بیرون می‌آیند!<br /> <br /> محمدرضا مظفر یکی از علما و آیات معاصرشان اعتراف کرده که بیشتر راویانشان از سوی ائمه مذمت شده‌اند و کتاب‌های شیعه این را نقل کرده‌اند و در مورد مذمت وارد شده درباره هشام بن سالم الجوالیقی می‌گوید: '''«'''و طعنه‌های زیادی در مورد او وارد شده است؛ چنان که بزرگانی از یاوران اهل بیت و اصحاب مورد اعتمادشان مورد مذمت و طعنه قرار گرفته‌اند و پاسخ این است که اینها به صورت کلی گفته شده‌اند»؛&lt;ref&gt;المظفر، ''الامام الصادق''، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt; یعنی از روی تقیه گفته شده است. سپس می‌گوید: «و چگونه می‌توان چنان افراد بزرگی را عیب‌جویی کرد؟ آیا دین حق و امر اهل بیت جز با دلایل قاطع آنها با چیزی دیگر بر پا شده است؟»&lt;ref&gt;منبع سابق.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنگرید به تعصب که با آدمی چه می‌کند! شیعیان از کسانی دفاع می‌کنند که امامان اهل بیت آنان را مذمت کرده‌اند و نصوص روایت شده از علمای اهل بیت را، که متضمن طعن و تبری از این افراد است، انکار مي‌کنند؛ روایاتی که کتاب‌های شیعه آن را نقل کرده‌اند. گويی این متعصبان با انکار آن روایات، اهل بیت را تکذیب و سخن آن بزهکاران را تصدیق می‌کنند با این گمان که امامان آن مذمّت‌ها را در حال تقیه فرموده‌اند. این متعصّبان با این کار اقوال امامان را، که مطابق دیدگاه عموم مسلمانان نیز است، نمی‌پذیرند و پشت سر راه دشمنانشان به راه افتاده‌اند؛ سخن آنها را تأیید می‌کنند و برای ردّ اقوال امامان به تقیه تمسک می‌ورزند.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> در مورد بعضی از اصحاب ائمه(ع)، مثل زراره و محمد بن مسلم که از ائمّه(ع) حدیث نقل کرده‌اند، روایاتی در مدح آنها و روایاتی نیز در مذمّت آنها وارد شده است؛ براي مثال محمّد بن عمر کشی در مدح زرارة بن أعین از امام صادق(ع) چنین نقل کرده است: حضرت امام صادق(ع) فرمود: «خدا زرارة بن أعین را رحمت کند، اگر زرارة بن أعین و امثال او نبودند احادیث پدرم(ع) از بین می‌رفت».&lt;ref&gt;رحم اللّه زرارة بن أعين، لولا زرارة بن أعين و نظراؤه لاندرست‏ أحاديث‏ أبي‏''(ع)'' ». طوسي، ''اختيار معرفة الرّجال معروف به رجال کشي''، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در مذمّت زراره چنین نقل کرده است: «هارون بن خارجه گوید: از امام صادق(ع) در مورد این فرمایش خداوند کسانی که ایمان آوردند و ایمان خود را با ظلمی نپوشاندند سؤال کردم، حضرت فرمود: ظلم همان احکامی است که زراره و ابوحنیفه واجب کردند».&lt;ref&gt;«محمد بن مسعود، قال حدثني جبريل بن أحمد، عن العبيدي، عن يونس، عن هارون بن خارجة، قال:‏ سألت أبا عبد الله''(ع)'' عن قول الله عزّ و جلّ: ('''الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ''')‏ قال: هو ما استوجبه أبو حنيفة و زرارة». ''اختيار معرفة الرّجال معروف به رجال کشي''، ص۱۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امّا علت اینکه علمای شیعه حکم به وثاقت و جلالت قدر زرارة بن أعین و امثال او می‌کنند این است که احادیثی که در مدح آنها وارد شده قوی‌تر و بیشتر است و دارای مؤیّد نیز هست که مؤیّد آن نقل حدیث بیش از حدّ بزرگان و اجلّای شیعه از آنها و اتفاق نظر علمای شیعه بر وثاقت و جلالت قدر آنهاست.<br /> <br /> امّا روایاتی که در مذمّت این اشخاص وارد شده، افزون بر اینکه از حیث سند ضعیف است، اشکال دیگری نیز دارد؛ احادیثی از ائمه وارد شده که بیان می‌کند چرا بعضی مواقع در مورد بعضی اصحابشان بدگویی می‌کنند؛ براي مثال محمّد بن عمر کشّی نقل کرده است:<br /> <br /> عبدالله پسر زراره گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: از طرف من به پدرت سلام برسان و به او بگو: «من از تو عیب می‌گیرم و به تو نقص وارد می‌کنم، تو را خراب می‌کنم به خاطر اینکه از تو دفاع کنم؛ چراکه مردم و دشمنان به سرعت سراغ کسی می‌روند که او را به خود نزدیک کرده‌ایم و او را می‌ستاییم تا به هرکس که او را دوست داریم و نزدیکش می‌کنیم اذیّت و آزار برسانند و به خاطر اینکه او را دوست داریم و به خودمان نزدیکش می‌کنیم به او تهمت می‌زنند و او را آزار می‌دهند و می‌کشند و هرکس که ما از او عیب گیریم را ستایش می‌کنند؛ اگر چه ما کار آن شخص را ستایش نماییم. من به تو نقص و عیب نسبت می‌دهم، چون تو کسی هستی که به ما اهل بیت و میلت به سوی ما مشهور شده‌ای و تو به همین خاطر نزد مردم مذموم هستی و تو را نمی‌ستایند چون دوستدار مایی و به سوی ما میل و رغبت داری. پس دوست داشتم به تو عیب و نقص نسبت دهم تا به خاطر عیب و نقصی که برایت گفته‌ام امر تو را در دین ستایش نمایند و این کار ما شرّ آنها را از سر تو دفع مي‌کند...».&lt;ref&gt;اقرأ منّي علي والدك السّلام، و قل له: إنّي إنّما أعيبك دفاعا منّي عنك، فإنّ النّاس و العدوّ يسارعون إلي كلّ من قرّبناه و حمدنا مكانه، لإدخال الأذي في من نحبّه و نقرّبه‏ ... (''رجال کشي''، ص۱۳۸ ـ ۱۴۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و این حدیث تنها نمونه اي بود. و نمونه‌های ديگر از این احادیث در کتاب ''اختیار معرفة الرّجال''، معروف به ''رجال الکشّی''، در بخش زرارة بن أعین نقل شده است.<br /> <br /> در نتیجه احادیثی که در مذمّت بعضی از راویان احادیث امثال زرارة بن أعین وارد شده علاوه بر ضعف آن، احتمال دارد که به خاطر دفاع از خود آنها، که همان تقیّه است، صادر شده باشد. بنابراین روایاتی که در مذمّت این راویان وارد شده نمی‌تواند با احادیثی که در مدح آنها وارد شده مقابله کند.<br /> <br /> به علاوه حتی اگر بر فرض محال راویانی که از امامان معصوم(ع) حدیث نقل کرده‌اند انسان‌های کذّاب و دروغگویی باشند باز حقانیت مذهب تشیع ثابت است و از بین نمی‌رود؛ چراکه اصول اعتقادات شیعه از جمله امامت و جانشینی امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصوم ایشان، تنها با روایت یک یا دو شخص ثابت نشده، بلکه با روایات متواتری ثابت شده که هر دو گروه شیعه و سنی بر نقل آن اتفاق دارند؛ مثل حدیث غدیر و حدیث ثقلین و حدیث منزلت و حدیث سفینه و نزول آیه تطهیر و مباهله ... و دیگر آیات و روایات که بسیاری از آن در کتاب‌هاي اهل سنت به طور متواتر نقل شده‌اند.<br /> <br /> == ۱۷۴. انتساب پيامبر(ص) به خلفا و موفقيّت در انجام رسالت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۴ ==<br /> <br /> به تواتر ثابت شده و همه می‌دانند که ابوبکر و عمر و عثمان از افراد بسیار نزدیک به پیامبر و از بزرگترین همراهان و یاران او بوده‌اند؛ پیامبر داماد ابوبکر و عمر، و عثمان داماد پیامبر بود و ایشان(ص) آنها را دوست می‌داشت و می‌ستود. پس آنها یا در حیات پیامبر و پس از حیات او مسلمان کامل و واقعی بوده‌اند یا اینکه در حیات او یا پس از وفاتش اسلام و ایمان آنها رنگ باخته است. اگر آنها با قرابت با پيامبر مسلمان واقعی نبوده‌اند پس پیامبر(ص) آنها را نمی‌شناخته است یا اینکه از وضعیت آنها آگاه بوده اما با آنها سازش کرده است و هر یک از این دو فرضیه توهین بزرگی به پیامبر(ص) است؛ چنان که گفته‌اند:<br /> <br /> {|<br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| فإن کنت لا تدري فتلک مصیبة<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| و إن کنت تدري فالمصیبة أعظم<br /> |}<br /> <br /> اگر نمی‌دانی این یک مصیبت است و اگر می‌دانی پس مصیبت بزرگتری است‌.<br /> <br /> اگر آنها پس از استقامت و راستی منحرف شده‌اند، پس پیامبر در تربیت خواص امت خود و بزرگان اصحابش شکست خورده و موفق نشده است و کسی که خداوند به او وعده داده است که دین او را بر همه ادیان غالب و چیره خواهد کرد، چگونه بزرگان اصحابش مرتد بوده‌اند؟ این باور و دیدگاه شیعه بزرگترین توهین به پیامبر(ص) است؛ چنان که ابوزرعه رازی می‌گوید: «اینها می‌خواهند به پیامبر(ص) طعنه بزنند تا دشمن بگوید که پیامبر مرد بدی بود و یاران بدی داشته است و اگر مرد صالح و شایسته‌ای می‌بود دوستان و یارانش افراد شایسته‌ای می‌بودند».<br /> <br /> مذهب شیعه در تکفیر همه اصحاب ـ به جز چند نفرـ باعث تکفیر علی هم خواهد شد؛ به خاطر اینکه ایشان هم بنا بر عقیده شیعه از امر خدا اطاعت نکردند. همچنین مستلزم این عقیده، عدم تواتر شریعت اسلامی است؛ بلکه شریعت اسلامی باطل است، زیرا کسانی این دین را به ما نقل کرده‌اند که مرتد بوده‌اند و از این گذشته طعن در قرآن کریم هم هست، زیرا قرآن کریم هم از طریق ابوبکر و عمر عثمان و دیگر یاران به ما رسیده است و در واقع با کمی تأمّل متوجه خواهید شد که هدف واقعی کسانی که در اصحاب رسول خدا(ص) طعن می‌زنند طعن در قرآن و دین است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> این چنین نیست که اگر پیروان یک مذهب عقیده‌ای داشتند مبنای عقیده‌شان روایات متواتر باشد؛ به صرف ادّعا، تواترِ روایاتی که در مدح اشخاص مذکور وارد شده ثابت نمی‌شود. بلکه باید این روایات به طور دقیق بررسی شود تا تواتر یا عدم تواترش مشخّص شود.<br /> <br /> روایاتی که در مدح افراد مذکور وارد شده را تنها اهل سنت نقل کرده‌اند و همچنین با روایات بسیاری که در مذمّت آنها وارد شده و اهل سنت و شیعه در نقل آن اتفاق نظر دارند در تعارض است؛ به علاوه توطئه نمودن راویان آن بر دروغگویی محال نیست؛ چراکه راویان آن امثال ابوهریره و انس بن مالک و کعب الأحبار هستند که از طرفداران حکومت ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب بوده‌اند و در احادیث نیز بسیاری بر دروغگو بودنشان شهادت داده‌اند. به خلاف روایاتی که شیعه برای اثبات امامت و خلافت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به آن استناد می‌کند که هر دو گروه شیعه و سنی در نقل آن متّفق هستند.<br /> <br /> پس چطور پرسشگر و امثال او روایاتی که هر دو فرقه شیعه و سنی در نقل آن اتفاق دارند را نمي‌پذيرد ولی روایاتی که تنها در کتاب‌هاي خودشان یافت می‌شود و دارای اشکالاتی است که ذکر شد را متواتر می‌دانند؟<br /> <br /> اما اینکه پیامبر داماد ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطاب بوده، و عثمان بن عفان نیز داماد پیامبر بوده، این مسئله به‌طور متواتر ثابت شده است و هر دو فرقه شیعه و سنی در نقل آن اتفاق دارند؛ ولی ازدواج پیامبر با دختران آنها و ازدواج عثمان با دختر رسول خدا(ص) دلیل بر ایمان و جلالت قدر و محبوبیّتشان نزد رسول خدا(ص) نمی‌شود؛ همان‌طور که حضرت نوح و لوط(ع) نیز با دو زن فاسق و کافر ازدواج کردند؛ همان‌طور که حضرت آسیه&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; با فرعون ازدواج کرد؛ همان‌طور که حضرت لوط(ع) تصمیم گرفت دخترانش را به ازدواج قوم فاسقش در بیاورد تا آنها را از انجام دادن فعل حرام منع کند. پیامبر اسلام نيز بعضی از همسران خود را طلاق داد و بعضی دیگر به نبوّت ایشان کافر شدند؛ پس ازدواج رسول خدا(ص) با زنی دلیل بر قداست و جلالت و قدر محبوبیّت آن زن و پدرش نزد رسول خدا(ص) نیست. مصالح ازدواج‌های رسول خدا مانند ازدواج مسلمانان ديگر نیست که پيش‌تر در پاسخ پرسش ششم به طور کامل این مطلب را توضیح دادیم، به آن رجوع کنید.<br /> <br /> اما اینکه گفت اگر این چنین بگویید پس یعنی پیامبر در تربیت بزرگان اصحابش شکست خورده و موفق نشده است، در پاسخ می‌گوییم: بزرگان اصحاب رسول خدا(ص) حضرت امیرالمؤمنین(ع)، حضرت حمزه، حضرت جعفر طیّار، سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار، حذيفة بن یمان، جابر بن عبدالله انصاری و امثال آنها بودند که پیامبر به بهترین نحو آنها را تربیت کرد. منصفانه نیست افرادی که در جنگ‌ها فرار می‌کردند و&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) را میان دشمن تنها می‌گذاشتند و تصمیم به کشتن ایشان گرفتند و سپس بعد از پیامبر دختر ایشان را به شهادت رساندند را از نزدیک‌ترین و بهترین یاران پیامبر بخوانیم.<br /> <br /> به علاوه عبدالله بن ابیّ نیز از اصحاب رسول خدا(ص) بود، ولی به اتفاق سنی و شیعه منافق بود. پس آیا می‌توانیم بگوییم به خاطر نفاق او پیامبر در تربیت اصحاب خود شکست خورده است؟ وظیفه پیامبر تنها تبلیغ و ارشاد و انذار مردم است؛ چه گناهی بر پیامبر است اگر پیام خداوند را برساند و دین را معرّفی کند و مردم را از گناهان و عذاب جهنم بر حذر دارد و آنها را به کارهای خوب و رسیدن به بهشت تشویق کند، ولی با این حال بعضی بر نفاق و گمراهی خود باقی بمانند و به پیامبر ایمان نیاورند؟<br /> <br /> آیا حضرت نوح در تبلیغ و ارشاد و انذار کوتاهی کرده بود که بسیاری از قومش و حتی پسرش کافر باقی ماندند؟ آیا می‌توانید بگویید حضرت نوح(ع) در تربیت پسرش موفق نشد، با این وجود می‌خواست مردم را هدایت کند؟ یا می‌گویید وظیفه یک پیامبر تنها ابلاغ دستورات خدا به مردم و ارشاد و انذار آنهاست؛ هرکس هدایت شد بهشت پاداش اوست و هرکس بر گمراهی خود باقی ماند تقصیر پیامبر نیست؛ چراکه او وظیفه خود را انجام داده است.<br /> <br /> خداوند وعده داده که دین پیامبر بر جمیع ادیان غالب خواهد شد و دین پیامبر عبارت است از: شهادت به وحدانیّت خداوند و رسالت رسول خدا(ص) و خلافت و ولایت امیرالمؤمنین(ع). خداوند این دین را بر تمام ادیان چیره خواهد کرد و این مسئله با ظهور حضرت حجّه بن الحسن امام زمان&lt;sym&gt;[&lt;/sym&gt; محقّق خواهد شد و مرتد شدن اصحاب ضرری به آن نمی‌زند.<br /> <br /> امّا سخن ابوزرعه رازی که گفت: «اینها می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;خواهند به پیامبر(ص) طعنه بزنند تا دشمن بگوید که پیامبر مرد بدی بود و یاران بدی داشت و اگر مرد صالح و شایسته&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;بود دوستان و یارانش افراد شایسته&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;ای می&lt;sym&gt;‌&lt;/sym&gt;بودند» سخنی کاملاً اشتباه و غلط است؛ چون همان‌طور که گفتیم این اشکال به حضرت نوح(ع) نیز وارد خواهد بود. پس درباره ایشان نیز باید بگویید اگر حضرت نوح(ع) مرد صالح و شایسته‌ای بود حدّ اقل پسرش به او ایمان می‌آورد؟! در مورد حضرت لوط(ع) نیز بگویید: اگر او پیامبر خدا و مرد شایسته‌ای بود حدّ اقل همسرش به او ایمان می‌آورد.<br /> <br /> اما اینکه گفت: مذهب شیعه در تکفیر همه اصحاب باعث تکفیر حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز خواهد شد؛ چون طبق اين عقیده ایشان هم از فرمان خداوند اطاعت نکردند.<br /> <br /> مراد شیعه از ارتداد اصحاب، ارتداد آنها از ولایت امیرالمؤمنین(ع) است. بنابراین وقتی شیعه ملاک را امیرالمؤمنین(ع) قرار داده چگونه عقیده‌اش باعث تکفیر ایشان خواهد شد؟<br /> <br /> طبق کدام عقیده شیعه، امیرالمؤمنین(ع) از امر خدا اطاعت نکرده است؟ شیعه معتقد است امیرالمؤمنین حجت خدا و معصوم است و هیچ خطا و اشتباهی نمی‌کند و هر کاری انجام دهد یا هر سخنی بگوید به دستور خداست و از خود چیزی نمی‌گوید و کاری نمی‌کند؛ آیا طبق این عقیده شیعه، امیرالمؤمنین(ع) از امر خداوند اطاعت نکرده است؟<br /> <br /> به علاوه عقیده شیعه در مورد ارتداد اصحاب رسول خدا(ص) از ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) چگونه می‌تواند موجب عدم تواتر شریعت اسلامی شود؟ آیا چنین سخنی صحیح است که بگوییم شریعت اسلامی متواتر است؟ تواتر از ویژگی‌های خبر است؛ مثلاً می‌گوییم معجزات رسول خدا(ص) به طور متواتر به ما رسیده است. بنابراين نبوّت ایشان ثابت است و به این وسیله حقانیت اسلام ثابت می‌شود؛ ولی اینکه بگویید شریعت اسلامی متواتر است معنایی ندارد.<br /> <br /> به علاوه شیعه معتقد نیست که دین به وسیله اصحاب رسول خدا(ص)، که از ولایت جانشین ایشان مرتد شدند، به دست ما رسیده است. بلکه معتقدیم رسول خدا(ص) جمیع علوم و معارف و احکام و جزئیّات دین را نزد خلیفه‌اش امیرالمؤمنین(ع) سپرد و ایشان نیز جمیع این علوم را به وسیله نوشتن و سپردن به جانشینان بعد از خود حفظ کرد تا هر امامی در زمان خودش دین را برای مردم بیان کند. بنابراین دین حقیقی از طرف اهل بیت رسول خدا(ص)، یعنی دوازده جانشین ایشان، به ما رسیده است و آنچه اصحاب برای شما نقل کرده‌اند تنها مخلوطی از حق و باطل است.<br /> <br /> کسی که به مسلمانان فرمان داده که دین را از اهل بیت رسول خدا(ص) فرا گیریم، خودِ رسول خداست که در حدیث متواتر ثقلین فرمود: «دو چیز گرانبها برای شما به جا می‌گذارم که تا مادامی که به آن تمسک کنید گمراه نمی‌شوید: قرآن و اهل بیتم». همچنین در حدیث متواتر سفینه نفرمود: مثل اصحاب من مثل کشتی نوح است که هرکس سوار آن شود نجات یافته و هرکس از آن تخلّف کند غرق می‌شود، بلکه فرمود: «مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است...». همچنین نفرمود: اصحاب من بر حق هستند و حق همراه اصحاب من است، بلکه فرمود: «علی بن ابی‌طالب(ع) همراه حق است و حق همراه اوست». همچنین نفرمود: هرکس که من مولای اویم اصحابم موالی او هستند، بلکه فرمود: «هرکس من مولایم اویم این علی مولای اوست و از همه مردم برای جانشینی امیرالمؤمنین(ع) بیعت گرفت».&lt;ref&gt;منابع جميع اين احاديث در مقدّمه کتاب از کتب اهل سنّت ذکر شد، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین ارتداد بسیاری از اصحاب از ولایت امیرالمؤمنین(ع) باعث طعنه زدن به قرآن یا تحریف آن نمی‌شود؛ چراکه آنها مسلمان بودند و قرآن را به عنوان کتاب خداوند و معجزه رسول خدا(ص) قبول داشتند و در حفظ آن کوشا بودند؛ به همین دلیل منافقان، که در دل خود پیامبر و قرآن را انکار می‌کردند، نیز جرأت نمی‌کردند قرآن را تحریف کنند؛ چراکه چهره حقیقی آنها نزد مسلمانان روشن می‌شد و مسلمانان از آنها رویگردان می‌شدند و حکومتشان از بین می‌رفت.<br /> <br /> نتیجه آنکه با کمی تأمّل متوجّه می‌شوید هدف واقعی کسانی که به اصحاب&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) طعن وارد می‌کنند این است که بگویند عقیده مخالفان شیعه بر باطل و عقیده شیعیان بر حق است و اسلام واقعی همان تشیعّ است که از طریق اهل بیت رسول خدا(ص) به ما رسیده است.<br /> <br /> == ۱۷۵. تفاوت امامت و حکومت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۵ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که امامت واجب است؛ چون امام جانشین پیامبر است که شریعت اسلامی را حفاظت مي‌کند و مسلمان‌ها را به راه درست سوق می‌دهد و احکام را از اضافه و کم شدن پاسداری می‌کند&lt;ref&gt;الشيعة في التاريخ، ص۴۴-۴۵.&lt;/ref&gt; و می‌گویند که امام باید از سوی خدا تعیین و منصوب شود و چون جهان به او نیاز دارد باید چنین شود. بنابراین تعیین و نصب امام واجب است...،&lt;ref&gt;منهاج الکرامة، ص۷۲-۷۳.&lt;/ref&gt; و می‌گویند که امامت برای آن واجب است که لطفی است از الطاف الهی... چون مردم وقتی رهبر و راهنمایی داشته باشند ستمگر را از ستم کردن منع می‌کند و آنها را به انجام کارهای خیر وادار می‌نماید و از شرّ آنها را باز می‌دارد و مردم به صلاح و درستکاری نزدیک‌تر می‌شوند و از فساد دورتر می‌گردند و لطف همین است.&lt;ref&gt;''اعيان الشيعه''، ج۱/۲، ص۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به آنها گفته می‌شود که ائمه دوازده‌گانه‌تان غیر از علی به ریاست و حکومت و فرمانروایی نرسیده‌اند و این قدرت را نداشته‌اند که ظالم را از ظلمش باز دارند و مردم را به خیر وادار کنند و از شرّ و بدی آنها را باز دارند! پس چگونه ادّعاهای خیالی در مورد آنان، که هرگز واقعیت نداشته است، می‌کنید؟! اگر فکر کنید طبق باور و عقیده خودتان آنها امام نیستند، چون لطفی که شما ادّعا می‌کنید از آنها حاصل نشده است.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> لازم نیست امام معصوم به حکومت برسد تا وجود او از طرف خداوند لطف باشد؛ همین که امام معصوم وجود دارد و راه هدایت را برای مردم بیان می‌کند و راه باطل را به مردم نشان می‌دهد و دین را برای آنها بیان می‌کند، وجود او لطف است. خداوند حجت‌های خود را برای مردم می‌فرستد و وظیفه مردم است که از آنها اطاعت کنند و آنها را حاکم خود بدانند؛ ولی اگر حکومت را به امامان معصوم(ع) نسپردند و آنها را کنار زدند و به آنها ظلم نمودند، در این صورت خودشان گمراه شده‌اند. ولی معصومین در این صورت نیز وظیفه خود را انجام می‌دهند و اعتقادات و احکام و اخلاق و تمامی مسائلی که خلق به آن محتاجند را برای آنها بیان می‌کنند و این لطفی است از طرف خداوند و امام معصوم ادامه دهنده راه پیامبر است. بنابراین همان‌طور که وجود پیامبر لطف است ـ حتی اگر حکومت در دستش نباشد، مثل زمانی که پیامبر در مکه بود ـ وجود امام نیز لطف است.<br /> <br /> به علاوه قبلاً نیز بیان کردیم که چون رسول خدا(ص) برای خود دوازده جانشین تعیین کرد و فرمود آنها بر مردم ولایت دارند و حجت‌های خداوند روی زمین هستند که خطا و اشتباه نمی‌کنند و مرتکب گناه نمی‌شوند و ادامه دهنده راه من هستند، به همین دلیل می‌گوییم: امامت نیز مثل نبوّت لطفی است از طرف خداوند.<br /> <br /> در واقع اگر پیامبر برای خود دوازده جانشین، که ادامه دهنده راه ایشان هستند، تعیین نمی‌کرد ما نیز معتقد به چنین مطلبی نبودیم.<br /> <br /> == ۱۷۶. ناسازگار نبودن استغفار ائمه‌(ع) با مسئله عصمت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۶ ==<br /> <br /> در کتاب ''نهج‌البلاغه'' آمده است که علی با پروردگارش مناجات می‌کرد و این دعا را می‌گفت:<br /> <br /> اللهم اغفر لي ما أنت أعلم به مني، فإن عدت فعد عليّ بالمغفرة، اللهم اغفر لي ما وأيت من نفسي ولم تجد له وفاء عندي، اللهم اغفر لي ما تقربت به إليك بلساني ثم ألفه قلبي، اللهم اغفر لي رمزات الألحاظ وسقطات الألفاظ، وسهوات الجنان وهفوات اللسان. &lt;ref&gt;شرح ابن ابي‌الحديد، ''نهج البلاغة''، ج۶، ص۱۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بار خدایا آنچه در مورد من که تو بدان از من آگاه‌تری را بیامرز. اگر باز مرتکب گناه شدم باز مرا بیامرز، بار خدایا وعده‌هایی که با خودم کرده‌ام و به آن وفا نکرده‌ام مرا بیامرز. بار خدایا اگر با زبان خود به تو خودم را نزدیک کرده‌ام و دلم با آن مخالفت نموده مرا ببخش. بار خدایا نگاه‌ها و سخنان بیهود و اشتباهات مرا ببخش.<br /> <br /> او دعا می‌کند که خداوند گناهانش از قبیل فراموشی و خطا و غیره را ببخشد و این با عصمتی که شما ادعا می‌کنید منافات دارد!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> روایاتی که بیانگر عصمت رسول خدا و دوازده جانشین ایشان است ـ مثل نزول آیه تطهیر در حق آنها ـ به صورت متواتر نقل شده و اسانید بسیاری از این روایات صحیح است؛ ولی احادیثی که در بیان دعاهای ائمّه نقل شده، که ظاهر بعضی از آن عدم عصمت است، از نظر کثرت و همچنین از نظر اعتبار در حدّی نیست که بتواند با روایات دالّ بر عصمت آنها مقابله کند.<br /> <br /> به علاوه این روایات به هیچ وجه عصمت ائمه را نفی نمی‌کند؛ چراکه هر بنده‌ای خودش را در مقابل مولایش کوچک می‌کند و چون مقام مولایش را بسیار&lt;br /&gt;<br /> بزرگ می‌بیند، به همین دلیل حتی وجود خودش در مقابل مولایش را گناه می‌بیند&lt;br /&gt;<br /> و حتی کارهای روزمره زندگی خود را تقصیر در حق مولای خود می‌بیند؛ به همین دلیل هنگام مناجات با مولای خود، خودش را نزد او کوچک می‌کند و کارهایش را گناه می‌شمرد؛ مثلاً چون مقام مولایش بسیار بالا و بزرگ است حتی معاشرت با همسر و فرزندانش را نیز کوتاهی در حق این مولا می‌شمرد و به همین دلیل استغفار می‌کند. در واقع جمیع عُقلاء این چنین هستند که وقتی مولایشان بسیار بلندمرتبه و والامقام باشد در مقابل او این چنین سخن می‌گویند. امامان معصوم(ع) نیز به همین دلیل در مناجات با خداوند چنین صحبت می‌کنند. در نتیجه این روایات به هیچ وجه منافی با عصمت آنان نیست.<br /> <br /> همچنین ائمه(ع) بسیاری از این ادعیه و مناجات را برای اینکه روش صحبت&lt;br /&gt;<br /> کردن و مناجات با خدا را به مردم تعلیم دهند فرموده‌اند؛ نه اینکه به ارتکاب&lt;br /&gt;<br /> گناه اعتراف کرده باشند. در نتیجه این روایات به هیچ وجه عصمت ائمه(ع) را&lt;br /&gt;<br /> نفی نمی‌کند.<br /> <br /> == ۱۷۷. دعوت شدن پيامبران به ولايت امام علي‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۷ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند که هیچ پیامبری نبوده است مگر آنکه به ولایت علی دعوت داده است! &lt;ref&gt;ر.ک: ''مجلسي، بحار الانوار''، ج۱۱، ص۶۰؛ ''المعالم الزلفي''، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; و خداوند از پیامبران برای ولایت علی پیمان گرفته است! &lt;ref&gt;العالم الزلفي، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; و چنان مبالغه و غلو کرده‌اند که شیخ آنها، تهرانی، می‌گوید که ولایت علی بر همه چیزها عرضه شده است و هر چیزی که ولایت او را پذیرفته درست شده است و هر چیزی آن را نپذیرفته فاسد و خراب گشته است!&lt;ref&gt;ودائع النبوة تهراني، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به شیعه گفته می‌شود که پیامبران به توحید و اخلاص عبادت برای خدا و یگانه‌پرستی دعوت مي‌کرده‌اند نه به ولایت علی، آن‌گونه که شما ادعا می‌کنید. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِى إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُون).&lt;ref&gt;أنبياء: ۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ما پیش از تو هیچ پیغمبری را نفرستاده‌ایم، مگر اینکه به او وحی کرده‌ایم که معبود به حقی جز من نیست پس فقط مرا پرستش کنید.<br /> <br /> و اگر ولایت علی، چنان که شما ادعا می‌کنید، در صحیفه‌های همه پیامبران نوشته شده است؛ پس چرا فقط و تنها شیعیان آن را نقل کرده‌اند و کسی دیگر از آن خبر ندارد؟! چرا اهل ادیان آن را ندانسته‌اند؟! بسیاری از پیروان ادیان دیگر مسلمان شده‌اند و این ولایت را ذکر نکرده‌اند، بلکه چرا در قرآن ذکر نشده است؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> آنچه در روایات شیعه وارد شده این است که هیچ پیامبری نبوده مگر اینکه به ولایت امیرالمؤمنین(ع) دعوت شده است؛ نه اینکه مردم را به ولایت علی بن ابی‌طالب(ع) دعوت کرده است! پرسشگر نیز در پرسش خود این مطلب را از بحارالأنوار علّامه مجلسی نقل کرد، ولی آن را اشتباه ترجمه نمود. اینک متن حدیث را ذکر می‌کنیم تا اشتباه پرسشگر مشخّص شود:<br /> <br /> ابوسعید خدری گفت: رسول خدا(ص) را دیدم و شنیدم که می‌فرمود: «ای علی، خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر اینکه آن پیامبر را به ولایت تو دعوت نمود؛ چه آن پیامبر بخواهد و چه نخواهد».&lt;ref&gt;«الاختصاص: ابن عيسي، عن ابن معروف، عن ابن المغيرة، عن أبي حفص العبدي، عن أبي هارون العبدي، عن أبي سعيد الخدري قال: رأيت رسول اللّه(ص) وسمعته يقول: يا علي ما بعث الله نبيا إلا وقد دعاه إلي ولايتك طائعا أو كارها». علّامة المجلسي&lt;sym&gt;;&lt;/sym&gt;، ''بحار الأنوار''، ج۱۱، ص۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما اینکه در بعضی از احادیث وارد شده که خداوند ولایت امیرالمؤمنین(ع) را بر همه چیز عرضه نمود و هرچیز که ولایت ایشان را پذیرفت درست شد و هر چیزی که نپذیرفت فاسد و خراب گشت، چنین احادیثی در مصادر حدیثی شیعه وارد شده، ولی قبول چنین مطالبی فرع بر قبول ولایت معصومین(ع) است. در واقع اشکال کردن به این احادیث از طرف مخالفان شیعه صحیح نیست؛ بلکه آنها باید درباره ادلّه و براهینی که شیعه در اثبات امامت و ولایت معصومین(ع) بیان کرده صحبت کنند؛ چون اگر همان‌طور که شیعه می‌گوید امامت و ولایت و عصمت آنها ثابت شد، سخنان آنان نیز، هر چه که باشد، صحیح است.<br /> <br /> اما اینکه گفت: پیامبران به توحید و اخلاص عبادت برای خدا و یگانه‌پرستی دعوت مي‌‌کرده‌اند نه به ولایت علی، جوابش این است که در احادیث شیعه نیز وارد نشده که پیامبران مردم را به ولایت امیرالمؤمنین(ع) دعوت می‌کرده‌اند، بلکه طبق احادیث، خداوند تمامی پیامبران را به ولایت امیرالمؤمنین(ع) دعوت کرده است. ولی پرسشگر حدیث را اشتباه ترجمه نمود و سپس به شیعه اشکال کرد.<br /> <br /> اما اینکه گفت: اگر ولایت امیرالمؤمنین(ع) در صحیفه‌های همه پیامبران نوشته&lt;br /&gt;<br /> شده پس چرا فقط و تنها شیعیان آن را نقل کرده‌اند و کسی دیگر از آن خبر&lt;br /&gt;<br /> ندارد، پاسخ این است که چون صحیفه‌های اصلی و تحریف نشده تنها در اختیار&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) بود و ایشان نیز این کتب را به جانشین خود، امیرالمؤمنین(ع)، سپرد&lt;br /&gt;<br /> و ایشان نیز این صحیفه‌ها را به جانشینان بعد از خود سپرد، به همین خاطر تنها&lt;br /&gt;<br /> امامان معصوم، که اهل بیت رسول خدا(ص) هستند، تنها از این مسئله خبر داشته و آن&lt;br /&gt;<br /> را برای ما بیان کرده‌اند. ولی تورات و انجیل و کتب انبیای گذشته تحریف شده&lt;br /&gt;<br /> است؛ به همین دلیل تصریح به نبوّت رسول خدا(ص) و اسامی امامان معصوم از آن حذف شده است.<br /> <br /> اما اینکه گفت: چرا ولایت امیرالمؤمنین(ع) در قرآن ذکر نشده، پاسخ این است که ولایت حضرت صریحاً در بسیاری از آیات قرآن ذکر شده است؛ مثل آنکه خداوند می‌فرماید: «'''از خدا و رسول و صاحبان امرتان اطاعت کنید»'''&lt;ref&gt;('''أطِيعُوا اللَّهَ وَ أطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أولِي الأمرِ مِنکُم'''). نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt; و مثل آنکه می‌فرماید: «'''ولیّ و سرپرست شما تنها خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند و نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».'''&lt;ref&gt;('''إنَّما وَلِيُّکُم اللّه وَ رَسُولُه وَ الَّذِينَ ءامَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتُونَ الزَّکاةَ وَ هُم راکِعُون'''). مائده: ۵۵.&lt;/ref&gt; رسول خدا(ص) در روایات بسیار فرموده است که منظور از این صاحب امر و آنکه وليّ و سرپرست شماست علی بن ابی‌طالب(ع) است.&lt;ref&gt;مصادر شأن نزول آيه اولي الأمر و ولايت در مورد امير المؤمنين''(ع)'' از کتب اهل سنّت در مقدّمه کتاب ذکر شد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه همان‌طور که خداوند در قرآن فرموده نماز بخوانید ولی کیفيت خواندن نماز را در قرآن بیان نکرده است و رسول خدا(ص) کیفیّت خواندن نماز و تعداد رکعات آن را برای مردم بیان نمود، همچنین خداوند در قرآن فرموده از صاحبان امرتان اطاعت کنید و رسول خدا(ص) مشخّص نمود که صاحبان امر دوازده جانشین ایشان هستند که اولین آنها علی بن ابی‌طالب(ع)است.<br /> <br /> == ۱۷۸. جواز ازدواج موقت ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۸ ==<br /> <br /> آیا ائمه صیغه (ازدواج موقت) کرده‌اند؟! پسرانی که از صیغه دارند چه کسانی هستند؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> برای اثبات جواز ازدواج موقّت لازم نیست که ائمّه معصومین(ع) حتماً صیغه کرده باشند و اگر صیغه کرده باشند لازم نیست حتماً از آن زن بچّه‌دار شده باشند؛ بلکه اگر فرموده باشند ازدواج موقّت جایز است یا ازدواج موقت سنت رسول خدا(ص) است یا دستور به انجام ازدواج موقّت داده باشند، در این صورت نیز جواز ازدواج موقّت ثابت می‌شود؛ چراکه غیر از فعل حجت‌های خداوند قول و گفتار ایشان نیز حجت است. با توجّه به این نکته، ائمه(ع) در روایات متواتر فرموده‌اند که ازدواج موقت از سنت‌های رسول خدا(ص) است. بنابراین ازدواج موقّت جایز است و دلیلی بر حرمت آن نیست.<br /> <br /> در کتاب‌هاي اهل سنت نيز احاديث معتبری وجود دارد که نشان می‌دهد ازدواج موقّت در زمان رسول خدا(ص) جایز بوده است؛ از عمر بن الخطاب نقل کرده‌اند که&lt;br /&gt;<br /> در زمان حکومتش گفت: دو متعه در زمان رسول خدا(ص) بود، ولی من از آن دو نهی می‌کنم و انجام دهنده آن را مجازات می‌کنم: «متعه زنان (ازدواج موقّت) و متعه حجّ»؛&lt;ref&gt;در پاسخ پرسش هجدهم منابع اين حديث را از کتب اهل سنّت ذکر کرديم، به آن رجوع کنيد.&lt;/ref&gt; حال آنکه&lt;br /&gt;<br /> عمر بن الخطاب پیامبر یا امام و حجت خداوند نبود که دین خدا را تغییر دهد؛ بلکه حتی اگر او پیامبر هم بود، باز نمی‌توانست حلال خدا را حرام، و حرام خدا را حلال کند. رسول خدا(ص) نیز دستور خدا را تغییر نمی‌داد و همان‌طور که خداوند به او دستور می‌داد به مردم ابلاغ می‌کرد. اگر جایز باشد که هرکس به حکومت برسد بتواند احکام دین خدا را طبق مصالح خویش تغییر دهد، دیگر دین چیزی جز بدعت‌های سلاطین نخواهد بود.<br /> <br /> آیا درست است که ازدواج موقت را، که در زمان پیامبر(ص) و حتی در زمان حکومت ابوبکر بن ابی‌قحافه جایز بود، حرام و زنا بدانیم ولی نکاح مسیار و جهاد نکاح را، که میان اهل سنت شایع است و نه در زمان پیامبر بوده و نه آیه‌ای از قرآن بر جواز آن دلالت دارد، حلال بدانیم؟!<br /> <br /> == ۱۷۹. عالم بودن امامان به مسائل و احکام الهي ==<br /> <br /> == پرسش ۱۷۹ ==<br /> <br /> شیعیان می‌گویند: ائمه آنچه را شده و آنچه را می‌شود می‌دانند و هیچ چیزی بر آنها پنهان نمی‌ماند و علی بن ابی‌طالب دروازه علم است؛ پس چگونه علی حکم مذی را نمی‌داند و کسی را نزد پیامبر(ص) می‌فرستد تا احکام متعلق به مذی را به او بیاموزد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> همان‌طور که در پاسخ پرسش‌های قبل بیان کردیم، امامان معصوم(ع) عالم به جمیع مسائلی هستند که مردم به آن محتاجند و بخشی از علم آنها از رسول خدا(ص) به آنها رسیده است؛ زيرا رسول خدا(ص) معارف و احکام و مسائل دین را به امیرالمؤمنین(ع) تعلیم نمود و ایشان نیز فرمایشات رسول خدا(ص) را به صورت کتبی نوشت و نزد جانشینان خود به ارث گذاشت. پس حدیثی که پرسشگر به آن استناد کرد نه تنها&lt;br /&gt;<br /> علم امیرالمؤمنین(ع) را رد نمی‌کند، بلکه ثابت می‌کند که ایشان مسائل دین را از&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) آموخته است و دروازه شهر علم پیامبر(ص) است.<br /> <br /> == ۱۸۰. ملاک در پذيرش حديث ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۰ ==<br /> <br /> جنایتی که اصحاب از دیدگاه شیعیان مرتکب شده‌اند این است که آنها از&lt;br /&gt;<br /> ولایت علی منحرف شدند و خلافت را به او نسپردند. بنابراین از دیدگاه شیعه&lt;br /&gt;<br /> عادل و درستکار نیستند. سؤال این است که شیعیان چرا در مورد فرقه‌های دیگر&lt;br /&gt;<br /> شیعه مانند فطحیه و واقفه، که امامت بعضی از ائمه را قبول ندارند، چنین نمی‌گویند؟! بلکه از افراد این فرقه‌ها دلیل می‌گیرند و آنها را عادل می‌دانند!&lt;ref&gt;ر.ک: ''کشي، رجال الکشي''، ص۲۷، ۲۱۹، ۴۴۵، ۴۶۵؛ ''نجاشي، رجال النجاشي''، ص۲۸، ۵۳، ۷۶، ۸۶، ۹۵، ۱۳۹؛ مقدس اردبيلي، جامع الرواة، ج۱، ص۴۱۳.&lt;/ref&gt; این تناقض&lt;br /&gt;<br /> دلیلش چیست؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه هیچ کدام از پیروان مذاهب دیگر، مثل فطحیه و واقفیّه را عادل و درستکار نمی‌داند و آنها را نیز منحرف و گمراه می‌داند؛ ولی آنچه در کتاب رجال کشی و رجال نجاشی وارد شده و پرسشگر به آن ارجاع داده این است که شیعه می‌گوید: در قبول کردن حدیث و خبر، وثاقت و راستگویی خبر دهنده کافی است و لازم نیست که اعتقادش نیز صحیح باشد؛ به همین دلیل در کتاب‌هاي حدیثی شیعه از کسانی که سنی ولی راستگو بوده‌اند نیز حدیث نقل شده است؛ مثل نوفلی و سکونی که محمّد بن یعقوب کلینی(رض) در کتاب ''کافی'' احادیث بسیاری از آن دو نقل کرده است.<br /> <br /> == ۱۸۱. جواز تقيه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۱ ==<br /> <br /> منابع شیعیان به اتفاق می‌گویند که ائمه تقیه می‌کرده‌اند و تقیه یعنی اینکه امام غیر از آنچه در دل دارد چیزی دیگر را اظهار کند و گاهی ممکن است سخنی بگوید که حق نیست. کسی که تقیه می‌کند معصوم نیست؛ چون حتماً دروغ خواهد گفت و دروغ یک گناه است!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> دین اسلام دارای احکام اوّلی و احکام ثانوی است؛ براي مثال: حکم اوّلیِ خوردن گوشت خوک حرمت است، ولی اگر انسان در بیابانی بدون داشتن هیچ آب و غذایی سرگردان شود و از شدّت گرسنگی رو به مرگ باشد و تنها مقداری گوشت خوک داشته باشد، واجب است به اندازه برطرف شدن گرسنگی، به حدّی که بتواند زنده بماند، از آن گوشت خوک بخورد و این را حکم ثانوی می‌نامند؛ یعنی هنگام اضطرار احکام خداوند عوض می‌شود و این از دستورات دین است.<br /> <br /> با توجّه به این نکته، حکمِ اوّلی دروغگویی حرمت است، ولی خداوند متعال آن را برای مؤمنان هنگام خطر برای حفظ جان و مال و ناموسشان جایز دانسته است. در پاسخ پرسش دوم از مصادر و منابع اهل سنت ذکر کردیم که مشرکان مکه عمّار یاسر را دستگیر، و او را شکنجه کردند تا دست از دین خود بردارد. عمّار برای نجات جانش از دین اسلام و پیامبر برائت جست و با دلی غمگین نزد پیامبر آمد. خداوند متعال در تأیید کار عمّار این آیه را نازل کرد:<br /> <br /> (مَن کَفَرَ بِالله مِن بَعدِ إیمَانِهِ الَّا مَن أکرِه وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالإیمانِ وَ لکِن مَن شَرَحَ بِالکُفرِ صَدراً فَعَلَیهِم غَضَبٌ مِنَ الله وَ لَهُم عَذابٌ عَظیمٌ)<br /> <br /> هر کس بعد از ایمان آوردن به خداوند کافر شود [عذابی سخت خواهد دید]؛ مگر کسی که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد. ولی کسانی که قلبشان برای قبول نمودن کفر باز می‌گردد غضب خداوند بر آنهاست و برای آنها عذاب دردناکی است.&lt;ref&gt;نحل: ۱۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه تقیّه کردن به حکم خداوند جایز و بلکه پسندیده است.<br /> <br /> == ۱۸۲. وظيفه امام معصوم‌(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۲ ==<br /> <br /> کلینی نقل می‌کند که یکی از یاران امام علی از امام خواست تا آنچه را خلفای گذشته خراب و فاسد کرده‌اند اصلاح کند. اما علی نپذیرفت و گفت اگر این کار را بکند لشکریانش از اطراف او پراکنده خواهند شد؛&lt;ref&gt;کليني، ''الروضه''، ص۲۹.&lt;/ref&gt; با اینکه تهمت‌هایی که شیعیان به خلفای قبل از علی (ابوبکر و عمر و عثمان) می‌زنند شامل چیزهایی است که مخالفت با قرآن و سنت است. آیا ترک کردن این مخالفت‌ها توسط علی با عصمتی که شیعه ادعا می‌کنند همخوانی دارد؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> وظیفه امام معصوم، به حکم عقل و شرع، این است که حق و باطل را به مردم نشان دهد تا مردم با اختیار خود حق را انتخاب کنند و باطل را کنار بزنند؛ حال اگر امام معصوم قدرت براندازی باطل را نیز داشت، باید حق را اقامه کند و باطل را از بین ببرد. ولی اگر قدرت نداشت جز نشان دادن حق و باطل به مردم وظیفه‌ای دیگری ندارد. امیرالمؤمنین(ع) نیز همین کار را انجام داد. در همان حدیثی که در پرسش ذکر شد، حضرت فرمود: «اگر بدعت‌ها و کارهای فاسد و خراب خلفاي گذشته را اصلاح کنم تمامی لشکر من از اطراف من پراکنده خواهند شد و من و اهل بیتم و تعداد کمی از شیعیانم، که حق ولایت مرا می‌دانند، تنها باقی خواهیم ماند». در ادامه حدیث نیز آمده که حضرت فرمود: «من دستور دادم که اعلام کنند خواندن نماز تراویح در ماه رمضان بدعت و حرام است، ولی مردم گفتند سنت عمر تغییر داده شد و شعار وا عمرا سر دادند».&lt;ref&gt;به پاسخ پرسش ۱۸ رجوع کنيد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتیجه حضرت به وظیفه خود عمل کرد، ولی قدرت آن را نداشت که این بدعت‌ها را از بین ببرد، زيرا اکثر لشکر حضرت فریفته بدعت‌ها شده بودند و آنها را سنت می‌پنداشتند و حاضر به تغییر آن نبودند.<br /> <br /> == ۱۸۳. احتجاج امام علي(ع) به خلافت خويش در قضيه شورا ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۳ ==<br /> <br /> عمر پيش از وفاتش شورای شش نفره‌ای را تعیین کرد، سپس سه نفر از آنها دست کشیدند و سپس عبدالرحمان بن عوف کنار کشید و عثمان و علی باقی ماندند. پس چرا علی از همان اوّل نگفت که درباره او به خلافت وصیت شده است؟! آیا پس از وفات عمر از کسی می‌ترسید؟!<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه معتقد است که امیرالمؤمنین(ع) در شورای شش نفره‌ای که عمر تعیین کرد خطبه طولانی خواند و در آن حقانیت خویش را بیان کرد و تمام ادلّه و براهین خلافت و امامت خود را متذکّر شد و از اهل شوری بر فضائل خویش اقرار گرفت. این خطبه حضرت، به خطبه یوم الشّوری معروف است و شیخ صدوق در کتاب خصال خود آن را نقل کرده است.&lt;ref&gt;شيخ صدوق(رض)، ''الخصال''، ج۲، ص۵۵۳ ـ ۵۶۳، باب «أبواب الأربعين و ما فوقه» تحت عنوان: «احتجاج أمير المؤمنين''(ع)'' بمثل هذه الخصال علي النّاس يوم الشّوري»&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱۸۴. تصريح رسول خدا(ص) به نام ائمه شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۴ ==<br /> <br /> در نهایت تعجب باید بگوییم که شیعه روایاتی را جعل کرده‌اند که متضمّن اسامی امامان شیعه، بعد از رسول الله(ص) تا مهدی است و با این وجود بعضی از مراجع تقلید بزرگ معاصرشان وجود چنین نصی درباره اسامی امامان را انکار می‌کنند؛ مثلاً الخویی می‌گوید: «روایات متواتر نقل شده از طریق سنی و شیعه، تعداد امامان را از نظر تعداد دوازده نفر معرفی کرده‌اند، ولی ذکر سلسله‌وار اسامی آنها در روایات نیست».&lt;ref&gt;خوئي، ''صراط النجاة''، ج۲، ص۴۵۲؛ نگاه: فيصل نور، ''الامامة والنص''، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> رسول خدا(ص) اسامی جمیع دوازده جانشین خود را نام برده است؛ روایاتی صحیح هست که صدور آن از پیامبر(ص) قطعی است. ولی متأسّفانه پرسشگر هر حدیثی که مخالف عقائدش باشد را جعلی می‌داند؛ حتی اگر به صورت متواتر نقل شده باشد.<br /> <br /> به علاوه پرسشگر در پرسش اعتراف کرد که این روایات در کتب شیعه وجود دارد و سپس از آقای خویی نقل می‌کند که ایشان وجود آن را انکار کرده است. در نتیجه وقتی خود پرسشگر این روایات را در کتب شیعه مشاهده کرده و وجود آن را قبول دارد، مشخّص می‌شود که بر فرض اگر آقای خویی این روایات را ندیده و وجود آن را انکار کرده مرتکب اشتباه شده است؛ حال آنکه آقای خویی نیز وجود این روایات را انکار نکرده و آن را صحیح می‌داند. بلکه تنها تواتر آن را انکار کرده است که پرسشگر کلام ایشان را اشتباه ترجمه کرد.<br /> <br /> == ۱۸۵. طرح موضوع خلافت پس از پيامبر(ص) از سوي امام علي(ع) ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۵ ==<br /> <br /> همچنان‌که معلوم است شیعه ادعا می‌کنند که اکثر صحابه بعد از وفات پیامبر(ص) مرتد شدند و وقتی از آنها پرسیده شود: مادامی که علی با نص صریح پیامبر(ص) جانشین وی معرفی شده بود، پس چرا بعد از وفات حضرت، ادعای خلافت و امامت نکرد؟ شیعیان در پاسخ به این سؤال دچار تناقض می‌شوند و ادعا می‌کنند که علی از ترس مرتد شدن صحابه سکوت کرد! در کتاب '''''الکافی''''' از امام باقر روایت شده است: «وقتی مردم بعد از وفات پیامبر(ص) با ابوبکر بیعت کردند، تنها چیزی که باعث شد علی مردم را به سوی خود نخواند این بود که مراعات حال مردم را کرد؛ [زیرا] ترسید که مردم مرتد شوند و به بت‌پرستی برگردند».&lt;ref&gt;کليني، ''الکافي''، ج۸، ص۲۹۵، ر.ک: مجلسي، ''بحارالانوار''، ج۲۸، ص۲۵۵؛ الطوسي، ''امالي''، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> شیعه به تبعیت از روایات صحیح معتقد است حضرت امیرالمؤمنین(ع) پس از وفات رسول خدا(ص) برای همه بیان کرد که رسول خدا(ص) ایشان را خلیفه و جانشین خویش معرّفی نموده و همیشه حقانیت و امامت و خلافت خویش را بیان می‌کرد؛ حتی حضرت در زمان حکومت خود نیز به طور مفصّل در مورد تصدي خلافت&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) توسّط دیگران خطبه خواند که خطبه ایشان به نام خطبه شقشقیّه (خطبه سوم کتاب نهج البلاغة) معروف و مشهور است.<br /> <br /> ولی حضرت علیه آنان قیام نکرد و با آنها نجنگید، از ترس اینکه مبادا مردم بگویند تمام درگیری‌ها و جنگ‌ها برای رسیدن به حکومت بوده و خبری از خداوند یکتا و بهشت و جهنم نیست و از دین مرتد شوند؛ حدیثی که پرسشگر از امام صادق(ع) نقل کرد نیز به همین معناست؛ حضرت فرمود: «تنها چیزی که باعث شد حضرت علی بن ابی‌طالب(ع) مردم را به سوی خود نخواند ...»؛ یعنی ایشان برای جمع کردن یار و انصار برای مبارزه و جنگ با خلفا مردم را به سوی خود نخواند، نه اینکه حتی حقانیت خود را بیان نکرد. چنین سخنی مخالف روایات بسیاری است که مصادر شیعه و سنی نقل کرده است؛ بعضی از این روایات را در پاسخ به پرسش‌های این کتاب ذکر کرديم.<br /> <br /> == ۱۸۶. عدم وجود روايات نافي امامت در کتب شيعه ==<br /> <br /> == پرسش ۱۸۶ ==<br /> <br /> چنان که گذشت شیعه گمان می‌کنند نصّی در مورد امامت امامانشان وجود دارد ولی روایات بی‌شماری در کتاب‌هایشان وجود دارد که منافی این گمان است. استاد فیصل نور در کتاب ''الإمامة والنّص'' این روایات را جمع، و صحت و سقم آنها را بیان کرده که منبع خوبی برای مراجعه محققان است.<br /> <br /> در پایان از خداوند متعال می‌خواهم که این سؤالات را برای جوانان شیعه وسیله منفعت گرداند و آن را کلید خیری قرار داده که آنان را به دروازه حق و حقیقت راهنمایی کند و آنها را برای طلب حق و تمسک به آن برانگیزاند. و امیدوارم در این راه از سرزنش سرزنش‌کنندگان نهراسند. از خواننده گرامی می‌خواهم که اگر نکته‌ای ناگفته به ذهنش رسید، آن را به این‌جانب گوشزد نماید تا ـ إن شاء الله ـ در چاپ‌های بعدی اضافه گردد.<br /> <br /> و صلّى الله على نبيّنا محمّد و آله و صحبه و سلّم.<br /> <br /> == پاسخ ==<br /> <br /> خوانندگان این کتاب باید بدانند که هیچ روایتی در کتاب‌هاي شیعه وجود ندارد که امامت ائمه(ع) را نفی کند. اگر چنین روایتی وجود داشت، پرسشگر حدّاقل آن را به عنوان یک سؤال مطرح می‌کرد؛ چراکه در این کتاب برای ردّ حقانیت شیعه به هر سخن سستی تمسک کرد و حتی بعضی از اشکالات، مثل ارتداد صحابه را چندین بار تکرار کرد.<br /> <br /> به علاوه همین که شما را به کتابی ارجاع دادند، گمان نکنید که مؤلف آن کتاب توانسته موضوعی که برای اثبات آن کتاب نوشته را ثابت کند؛ چه بسیار مسیحیان و یهودیان که علیه اسلام و در ردّ اعجاز قرآن کتاب نوشته و می‌نویسند و مردم را به کتاب‌های خود ارجاع می‌دهند، ولی آنها نیز آن قدر اشکال‌های‌شان سست است که اگر کسی کمی اطّلاعات دینی داشته باشد به راحتی می‌تواند پاسخشان را بدهد؛ کتاب‌هایی که مخالفان علیه شیعه می‌نویسند نیز از همین قبیل است و نمونه‌اش همین کتاب است که الحمدلله پاسخ سؤالات آن را به طور کامل بیان کرديم و سستی آن را بر همه خوانندگان روشن نموديم.<br /> <br /> در پایان از خداوند متعال خواستاریم که این پاسخ‌ها را برای جوانان اهل سنت وسیله منفعت گرداند و آنها را به راه مستقیم هدایت کند؛ به طوری که در این راه از سرزنش سرزنش کنندگان نهراسند و همچنین به وسیله این کتاب عقیده تشیع را در قلوب جوانان شیعه استوار گرداند.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;و صلّی الله علی نبیّنا محمّد و آله الطّاهرین<br /> <br /> و السّلام علی من اتّبع الهدی<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:فانوس هدايت/مقدّمه|کتاب:فانوس هدايت/فهرست منابع}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%AA/%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%91%D9%85%D9%87&diff=68531 2026-06-13T16:37:40Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:فانوس هدايت/ديباچه|کتاب:فانوس هدايت/نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب}}<br /> <br /> در سالیان گذشته مخالفان شیعه کتابی با عنوان '''''سؤالاتی که باعث هدایت جوانان شد''''' بين زائران ايراني پخش نموده که در آن ۱۸۶ پرسش در ردّ حقانیت مذهب تشیع مطرح شده است. نويسنده اثر کوشيده است که به گمان خود اشکالات و تناقضات مذهب تشیع را به پیروان آن نشان دهد. ازاین‌رو در صدد شدیم با پاسخ به پرسش‌ها و نقد شبهات کتاب مذکور از يک طرف حقیقت را بر همگان آشکار کنيم و از طرف ديگر جوانان شیعه را با براهین محکم مذهب خود آشنا سازيم.<br /> <br /> == تذکر چند نکته ==<br /> <br /> '''اول:''' اکثر اشکالات کتاب ''سؤالاتي که باعث هدايت جوانان شد''، مربوط به مسائل فرعی است نه مسائل اصلی؛ براي مثال به جواز '''«تقیّه»''' یا '''«ازدواج موقّت»''' یا به بعضی گفتار يا کردار ائمه(ع) اشکال کرده که همه این مسائلِ فرعی، یک پاسخ کلّی دارد: وقتی معتقدیم امامت و عصمت ائمه معصومین(ع) با ادلّه و براهین قطعی ثابت شده، پس فعل و قول و تقرير آنان صحیح است؛ چون معصوم، خطا و اشتباه نمی‌کند. در نتیجه مخالفان باید درباره ادلّه‌ای که شیعه برای امامت و عصمت ائمه بیان می‌کند بحث کنند. با این حال تمام اشکالاتِ فرعیِ آنها را از دويست منبع شيعه و اهل‌ سنت به طور دقيق پاسخ داده‌ايم.<br /> <br /> '''دوم:''' پرسش‌های کتاب مذکور و متن احادیثی که از منابع شیعه و سنّی در پاورقی نقل کرده‌ایم را به طور کامل و بدون تغییر ذکر کرده‌ايم؛ حتی الفاظ ترضّی یا القابی همچون صدیق و فاروق و ام‌المؤمنین یا صلوات‌های ابتری که بر پیامبر فرستاده شده را نیز همان‌طور که در پرسش‌ها و احادیث اهل سنت آمده ذکر کرده‌ایم تا امانت رعایت گردد.<br /> <br /> '''سوم:''' مؤلف کتاب مذکور، در شماره‌گذاری پرسش ۱۷۵ به اشتباه ۱۷۴ شماره گذاشته است؛ به همین خاطر دو پرسش با شماره ۱۷۴ دیده می‌شود. ما هم این دو پرسش را با رقم ۱۷۴ ذکر کرده و جواب داده‌ایم.<br /> <br /> '''چهارم:''' پرسشگر بسیاری از سؤال‌ها را تکرار نموده و ما نیز به ناچار بعضی از پاسخ‌ها را به طور خلاصه تکرار نموده و در بعضی مواقع به پاسخ اصلی ارجاع داده‌ایم.<br /> <br /> === شیعه نبودن ابن ابی الحدید و بعضي مؤلفين ===<br /> <br /> '''پنجم:''' هرگاه یکی از علمای اهل سنت با رعایت انصاف در کتاب خود احادیثی از اعتقادات شیعه بياورد، پرسشگر آن عالم را شیعه می‌نامد و سپس با استناد به کتاب‌هاي او مطالبی را به شیعه نسبت می‌دهد که شیعه بدان باورمند نيست و اگر شیعه‌ای در ردّ آنها به کتب همين عالمان استناد کند، قبول نمی‌کنند؛ براي مثال پرسشگر ابن ابی‌الحدید معتزلی، ابن قتیبه دینوری، ابوالفرج اصفهانی و احمد بن ابی‌یعقوب را شیعه دانسته و با استناد به کتب آنها مطالبی علیه شیعه ذکر مي‌کند. ابن ابی‌الحدید معتزلی در کتاب ''شرح نهج البلاغه'' چندین بار تصریح کرده است که نص صریحی برای اثبات خلافت و جانشینی علی بن ابی‌طالب(ع) وجود ندارد؛ چنین سخنی از اعتقادات اهل سنت است و کسی که چنین اعتقادی داشته باشد شیعه نیست. او صراحتاً گفته است:<br /> <br /> و تمام این مطالب را اگر منصفی تأمّل کند می‌فهمد که شیعه در مورد مطلبی درست گفته و در مورد مطلبی اشتباه کرده است. اما مطلبی که درست گفته این است که گویند: علی بن ابی‌طالب(ع) از بیعت با ابوبکر امتناع کرد و درنگ نمود و امر خلافت را برای خود می‌خواست و اما مطلبی که شیعه در مورد آن اشتباه کرده این است که گویند: پیامبر(ص) در مورد خلافت علی بن ابی‌طالب(ع) به وضوح تصریح نموده است و تمام اصحاب یا اکثر آنها این تصریح را می‌دانستند، ولی به خاطر طلب ریاست دنیوی و فدا کردن خود برای دنیای زودگذر با آن نص صریح مخالفت کردند. درحالی‌که کسانی که با نص مخالفت کردند از دو حال خارج نیستند: یا کافر هستند یا فاسق. ولی قرائن احوال و نشانه‌ها بر کفر یا فسق آنها دلالت ندارد و بلکه به خلاف آن شهادت می‌دهد.&lt;ref&gt;'''«وكلّ هذا إذا تأمّله المنصف علم أنّ الشّيعة أصابت في أمر وأخطأت في أمر، ...».''' (ابن ابي‌الحديد، ''شرح نهج البلاغة''، ج۱۱، ص۱۱۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === شیعه نبودن ابن قتیبه دینوری ===<br /> <br /> امّا ابن قتیبه دینوری نیز از بزرگان اهل سنت است و هرکس کتب او را مطالعه کند به وضوح تعصّب او نسبت به ابوبکر بن ابی‌قحافه و عمر بن الخطّاب را می‌بیند؛ براي مثال او ابتدای کتاب ''الإمامة و السّياسة'' بابی تحت عنوان '''«باب فضل ابی‌بکر و عمر رضی الله تعالی عنهما؛''' «بابی است در فضیلت ابوبکر و عمر که خداوند متعال از آن دو راضی باشد»؛ باز کرده است. سپس در این باب روایاتی که اهل سنت در فضیلت ابوبکر و عمر روایت کرده‌اند را نقل می‌کند که ابوبکر و عمر سیّد پیران اهل بهشت هستند و بعد از رسول خدا(ص) از همه افضل و برتر هستند. بنابراین مسلّماً او از عالمان اهل سنت است.<br /> <br /> === ابو الفرج اصفهانی زیدی مذهب بوده است ===<br /> <br /> ابوالفرج اصفهانی نیز همان‌طور که علمای شیعه تصریح کرده‌اند زیدی مذهب بوده،&lt;ref&gt;محدّث نوري، ''مستدرک الوسائل''، ج۱، ص۱۵۰.&lt;/ref&gt; پس او جز عالمان شیعیان دوازده‌امامی نیست که برای بیان عقائد شیعه به سخن آنان استناد شود.<br /> <br /> === شیعه نبودن احمد بن ابی یعقوب مؤلف کتاب تاریخ یعقوبی ===<br /> <br /> امّا احمد بن ابی‌یعقوب نیز کاتب حاکمان بنی‌العباس بوده و در کتابش، تاریخ یعقوبی، در مورد کرامت عمر بن الخطّاب چنین نقل کرده است:<br /> <br /> هنگام جنگ نهاوند، عمر بن الخطاب بر منبر رسول خدا نشسته بود و خطبه می‌خواند. هنگام خطبه خواندن ناگهان گفت: «ای ساریه کوه، کوه! درحالی‌که ساریه در سپاه نهاوند بود. پس وقتی ساریه از جنگ نهاوند برگشت گفت: «دشمن ما را محاصره کرد. پس ای امیرالمؤمنین صدای تو را شنیدیم که می‌گفتی: ای ساریه کوه کوه! پس به کوه پناه بردیم و سالم ماندیم'''.‌'''&lt;ref&gt;«وفي غزاة نهاوند كان عمر بن الخطّاب علي منبر رسول اللّه يخطب، فبينا هو يخطب إذ قال: يا سارية الجبل الجبل...». (يعقوبي، ''تاريخ يعقوبي''، ج۲، ص۱۵۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسلّماً کسی که چنین فضیلتی برای عمر در کتاب خویش نقل می‌کند شیعه نیست.<br /> <br /> '''ششم:''' از آنجا که بارها درباره ادلّه وجوب اطاعت و امامت امیرالمؤمنین(ع) و ائمه معصومین(ع) در این کتاب بحث شده،‌ ابتدا به ذکر برخی احادیث متواتر یا صحیحی که در منابع مهم حدیثی اهل سنت ذکر شده‌اند خواهیم پرداخت، و سپس هنگام پاسخ به پرسش‌های نويسنده به آن ارجاع خواهیم داد.<br /> <br /> # حدیث منزلت<br /> <br /> متن این حدیث را از کتاب '''''صحیح بخاری''،''' تألیف '''محمّد بن اسماعیل بخاری''' ـ که بزرگترین عالم اهل سنت در قرن سوم، و کتابش نيز مهم‌ترین کتاب حدیثی اهل سنت است و جمیع احادیث آن را صحیح می‌دانند ـ نقل می‌کنیم:<br /> <br /> مصعب بن سعد از پدرش نقل کرده که گفت: رسول خدا(ص) به تبوک رفت و علی ابن ابی‌طالب را به عنوان جانشین خود گذاشت. علی بن ابی‌طالب به پیامبر گفت: «آیا مرا پیش کودکان و زنان می‌گذاری؟» پیامبر فرمود: «آیا راضی نیستی که جایگاهت نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسی باشد، غیر از اینکه بعد از من پیامبری نیست؟»'''‌'''&lt;ref&gt;«عن مصعب بن سعد، عن أبيه: انّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم خرج إلي تبوك واستخلف عليّا، فقال: أتخلّفني في الصّبيان والنّساء؟ قال: ألا ترضي أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسي إلّا أنّه ليس نبيّ بعدي». (بخاري، ''صحيح بخاري،'' ج۴، ص۲۰۸ و ج۵، ص۱۲۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;مسلم بن حجاج، ''صحيح مسلم''، ج۷، ص۱۲۰؛ احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۱۸۴ و ج۳، ص۳۲؛ ابن ماجه، سنن، ج۱، ص۴۵؛ الترمذي، ''سنن''، ج۵، ص۳۰۴؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۹، ص۴۰؛ نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۴۴، ۴۵، ۱۰۸، ۱۲۰ ـ ۱۲۵ و ۱۴۴؛ ابن ابي‌شيبة کوفي، ''المصنف''، ج۷، ص۴۹۶ و ج۸، ص۵۶۲؛ صنعاني، ''المصنّف،'' ج۵، ص۴۰۵ و ۴۰۶ و ج۱۱، ص۲۲۶، حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۲، ص۳۳۷؛ ابن‌سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۳، ص۲۳ و ۲۴؛ نسائي، فضائل الصحابة، ص۱۳ و ۱۴؛ ابوداود الطيالسي، ''مسند''، ص۲۹؛ ابن‌راهويه، مسند، ج۵، ص۳۷؛ ''دورقي بغدادي، مسند''، سعد بن ابي‌وقّاص، ص۱۰۳، ۱۳۹ و ۱۷۴؛ ابن ابي‌عاصم، ''السّنّة''، ص۵۸۶، ۵۸۸ و ۵۹۵؛ ابي‌يعلي الموصلي، ''مسند''، ج۱، ص۲۸۶ و ج۲، ص۶۶، ۸۶ و ۱۳۲ و ج۱۲، ص۳۱۰؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۱، ص۱۴۸ و ج۲، ص۲۴۷ و ج۴، ص۱۸۴ و ج۵، ص۲۰۳ و ج۱۲، ص۱۴ و ۱۵ و ج۲۴، ص۱۴۶ و ۱۴۷؛ الحميري، ''جزء''، ص۲۸ و ۳۴؛ المحاملي، ''أمالي''، ص۲۰۹؛ ''حديث خيثمة''، ص۱۹۹؛ ابن‌حبّان، صحيح، ج۱۵، ص۱۵ و ۱۶ و ۳۷۱؛ ابن حبّان، ''الثّقات''، ج۱، ص۱۴۲ و ج۲، ص۹۳؛ ''النقاش، فوائد العراقيين''، ص۹۴ و ۹۵؛ صوري، ''الفوائد المنقاة و الغرائب الحسان''، ص۵۴ و ۵۵؛ ابن ابي‌حاتم، ''تفسير''، ج۶ ص۱۸۶۵؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التنزيل''، ج۱، ص۱۹۲ ـ ۱۹۴ و ج۲، ص۳۵ و ۳۶؛ جرجاني، ''الکامل''، ج۱، ص۳۰۵ و ۳۰۶ و ج۲، ص۴۱۳ و ۴۱۷ و ج۳، ص۲۰۷ و ج۴، ص۲۲۹ و ج۵، ص۱۹۹ و ج۶، ص۳۸۱؛ خطيب بغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۴، ص۵۶ و ۱۷۶ و ۲۹۱؛ ابن‌عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۲، ص۳۱، و ج۱۳، ص۱۵۰ و ۱۵۱ و ج۲۰، ص۳۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رسول خدا(ص) برای رفتن به تبوک علی بن ابی‌طالب(ع) را جانشین خویش در مدینه قرار داد و بیان کرد که جایگاه علی بن ابی‌طالب(ع) نسبت به ایشان همان جایگاه هارون نسبت به حضرت موسی است؛ یعنی همان‌طور که هارون جانشین موسی بود علی بن ابی‌طالب(ع) نیز جانشین رسول خدا(ص) است. سپس برای اینکه گفته نشود منظور پیامبر تنها جانشینی در همان زمان محدود به غزوه است، فرمود: '''«غیر از اینکه پس از من پیامبری نیست».''' این جمله به صراحت بیان می‌کند که امیرالمؤمنین(ع) پس از پیامبر نیز جایگاه حضرت هارون نسبت به حضرت موسی را دارد، غیر از اینکه پیامبر نیست.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;حدیث غدیر خم&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> متن این حدیث را از کتاب ''مسند أحمد بن حنبل'' نقل می‌کنیم:<br /> <br /> براء بن عازب گوید: در سفری همراه رسول خدا(ص) بودیم، پس در غدیر خم فرود آمدیم. میان ما ندا داده شد که همه برای نماز جمع شوند و زیر دو درخت را برای رسول خدا(ص) تمیز کردند. پیامبر نماز ظهر را خواند و دست علی بن ابی‌طالب(ع) را گرفت و فرمود: «آیا نمی‌دانید که من نسبت به مؤمنین از خودشان سزاوارترم و بر آنها ولایت دارم»؟ گفتند: «چرا می‌دانیم». فرمود: «آیا نمی‌دانید که بر هر مؤمنی از خودش اولی هستم و بر او ولایت دارم»؟ گفتند: «چرا می‌دانیم». پس دست علی بن ابی‌طالب را گرفت و فرمود: «هرکس من مولای اویم علیّ مولای اوست؛ خدایا هرکس او را دوست دارد را دوست بدار و هرکس با او دشمن است را دشمن بدار». پس عمر بن الخطّاب بعد از آن با علی بن ابی‌طالب ملاقات کرد و به او گفت: مبارکت باشد ای پسر ابی‌طالب که مولای هر مرد و زن مؤمن گشتی».'''‌'''&lt;ref&gt;‌»عن البراء بن عازب، قال: كنّا مع رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم في سفر، فنزلنا بغدير خم، فنودي فينا الصّلاة جامعة، و كسح لرسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم تحت شجرتين، فصلّي الظّهر و أخذ بيد عليّ رضى الله تعالي عنه فقال: ألستم تعلمون أنّي أولي بالمؤمنين من أنفسهم؟ قالوا: بلي، قال: ألستم تعلمون أنّي أولي بكلّ مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلي، قال: فأخذ بيد عليّ فقال: من كنت مولاه فعليّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه، قال: فلقيه عمر بعد ذلك فقال له: هنيئاً يا ابن أبي طالب أصبحت و أمسيت مولي كلّ مؤمن و مؤمنة». (''مسند أحمد بن حنبل''، ج۴، ص۲۸۱ و ۳۷۰ و ۳۷۲ و ۳۷۴ و ج۵، ص۳۴۷ و ۳۶۶ و ۳۷۰ و ۴۱۹ و ج۱، ص۸۴ و ۱۱۸ و ۱۱۹ و ۱۵۲ و ۳۳۱&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز واقعه غدیر خم و سخن رسول خدا(ص) را در مورد امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;ابن ماجة، ''سنن''، ج۱، ص۴۵؛ ترمذي، ''سنن''، ج۵، ص۲۹۷؛ نسائي، ''فضائل الصّحابة''، ص۱۴؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک''، ج۳، ص۱۰۹، ۱۱۰، ۱۱۶، ۱۳۴، ۳۷۱ و ۵۳۳؛ صنعاني، ''المصنّف''، ج۱۱ ص۲۲۵؛ ابن ابي‌عاصم، السّنّة، ص۵۵۲ و ۵۹۰ ـ ۵۹۳ و ۵۹۶؛ نسائي، ''السّنن الکبري''، ج۵، ص۴۵، ۱۰۸، ۱۳۰، ۱۳۱، ۱۳۲، ۱۳۴ و ۱۳۶؛ نسائي، ''خصائص امير المؤمنين''''(ع)''، ص۵۰، ۶۴، ۹۴ ـ ۹۷، ۱۰۰ و ۱۰۴؛ أبي‌يعلي، ''مسند''، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹ و ج۱۱، ص۳۰۷؛ علي بن محمد الحميري، ''جزء الحميري''، ص۳۳؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۱۵، ص۳۷۶؛ طبراني، ''المعجم'' الأوسط، ج۱، ص۱۱۱ و ۱۱۲ و ج۲، ص۲۴، ۳۲۴ و ۳۶۹ و ج۶، ص۲۱۸ و ج۷، ص۷۰ و ج۸، ص۲۱۳؛ طبراني، ''المعجم الصّغير''، ج۱، ص۶۵ و ۷۱؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۳، ص۱۷۹ و ج۴، ص۱۷، ۱۷۳ و ۱۷۴ و ج۵، ص۱۶۶، ۱۷۰ ـ ۱۷۲؛ ۱۷۵، ۱۹۲، ۱۹۴، ۱۹۵ و ۲۰۴ و ج۱۲، ص۷۸ و ج۱۹، ص۲۹۱؛ طبراني، ''مسند الشّاميين''، ج۳، ص۲۲۳؛ هيثمي، ''موارد الظمآن''، ج۷ ص۱۳۶- ۱۳۸؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۱، ص۲۰۰ ـ ۲۰۳، ۲۲۳، ۲۳۹، ۲۵۱، ۲۵۲ و ۲۵۵ و ج۲، ص۳۵۲، ۳۸۱، ۳۸۲، ۳۸۴، ۳۸۵، ۳۹۰ و ۳۹۲؛ بخاري، ''التّاريخ الکبير''، ج۱، ص۳۷۵ و ج۴، ص۱۹۳ و ج۶، ص۲۴۱؛ خطيب بغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۷، ص۳۸۹ و ج۸ ص۲۸۴ و ج۱۲، ص۳۴۰ و ج۱۴، ص۲۳۹ و ۲۴۰؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۱۸، ص۱۳۸ و ج۲۵، ص۱۰۸ و ج۳۸، ص۴۱۴ و ج۴۲، ص۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۴، ۱۱۶، ۱۱۷، ۱۱۹، ۱۲۰، ۱۸۷، ۱۸۸، ۱۹۱، ۱۹۴، ۲۰۵ ـ ۲۱۹، ۲۲۳ ـ ۲۳۸ و ج۴۵، ص۳۴۴ و ج۶۵، ص۳۲۴؛ ابن اثير، ''أسد الغابة''، ج۲، ص۲۳۳ و ج۳، ص۹۲، ۹۳، ۲۷۴ و ۳۲۱ و ج۴، ص۲۸ و ج۵، ص۶، ۲۰۸، ۲۷۶ و ۳۸۳؛ ذهبي، ''سير أعلام النبلاء''، ج۸، ص۳۳۴ و ۳۳۵، و ج۱۳، ص۳۴۱ و ج۱۹، ص۳۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رسول خدا(ص) در این حدیث صریحاً علی بن ابی‌طالب(ع) را جانشین خود و کسی که بر مردم ولایت دارد معرّفی می‌کند و به مردم دستور می‌دهد که از ایشان تبعیّت کنند و در حقّ ایشان دعا می‌کند که خداوند دوستان ایشان را دوست بدارد و دشمنان ایشان را دشمن بدارد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;حدیث ثقلین&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> متن این حدیث را از کتاب '''''سنن التّرمذی'''''، تألیف '''محمّد بن عیسی بن سورة التّرمذی ـ''' که از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن سوم است ـ نقل می‌کنیم:'''‌'''<br /> <br /> جابر بن عبدالله انصاری گفت(ع) رسول خدا(ص) را روز عرفه در حجش (که به جا می‌آورد) دیدم، درحالی‌که سوار بر شتر قصواء خود (شتری که کنار گوشش قطع شده باشد) خطبه می‌خواند. پس شنیدم که می‌فرمود: «ای مردم، من در میان شما چیزی گذاشتم که اگر آن دو را اخذ کنيد هرگز گمراه نمی‌شوید(ع) کتاب خدا و عترتم که اهل بیت من هستند.‌&lt;ref&gt;«عن جابر بن عبد اللّه قال: رأيت رسول اللّه صلّي اللّه عليه وسلّم في حجّته يوم عرفة وهو علي ناقته القصواء يخطب، فسمعته يقول: يا أيّها النّاس، إنّي تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلّوا: كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي». (ترمذي، ''سنن الترمذي''، ج۵، ص۳۲۸ و ۳۲۹).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;نسائي، ''السنن الکبري''، ج۵، ص۴۵، ۵۱ و ۱۳۰؛ نسائي، ''خصائص امير المؤمنين''''(ع)''، ص۹۳؛ الدارمي، ''سنن''، ج۲، ص۴۳۱ و ۴۳۲؛ نسائي، ''فضائل الصّحابة''، ص۲۲؛ بيهقي، ''السنن الکبري''، ج۲، ص۱۴۸ و ج۷، ص۳۰ و ۳۱ و ج۱۰، ص۱۱۴؛ أحمد بن حنبل، ''مسند''، ج۳، ص۱۴ و ص۱۷ و ج۴ ص۳۶۷ و ۳۷۱ و ج۵، ص۱۸۱، ۱۸۲، ۱۸۹ و ۱۹۰؛ ابن‌ خزيمه، ''صحيح''، ج۴ ص۶۲ و ۶۳؛ ابن الجعد، مسند، ص۳۹۷؛ عبد بن حميد، ''منتخب مسند''، ص۱۱۴؛ ابن ابي‌شيبه کوفي، ''المصنّف''، ج۷، ص۴۱۸؛ ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۲، ص۱۹۴؛ ابن مخلّد قرطبي، ''ما روي في الحوض و الکوثر''، ص۸۸ و ۱۳۷؛ ابن ابي‌عاصم، ''السّنة''، ص۶۲۹ و ۶۳۰؛ ابي‌يعلي الموصلي، ''مسند''، ج۲، ص۲۹۷، ۲۹۸ و ۳۰۳؛ طبراني، ''المعجم الأوسط،'' ج۳، ص۳۷۴ و ج۴، ص۳۳ و ۳۴؛ طبراني، ''المعجم الصغير''، ج۱، ص۱۳۱ و ۱۳۵؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۳ ص۶۵ و ۶۶ و ج۵، ص۱۵۴، ۱۶۶، ۱۶۹، ۱۷۰، ۱۸۲، ۱۸۳ و ۱۸۶؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۱۱۱؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک''، ج۳، ص۱۰۹، ۱۱۰، ۱۴۸ و ۵۳۳؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۱۹، ص۲۵۸ و ج۴۱، ص۱۹ و ج۵۴، ص۹۲ و ج۶۹، ص۲۴۰ و ۲۴۱؛ يعقوبي، ''تاريخ اليعقوبي''، ج۲، ص۱۱۱، ۱۱۳ و ۲۱۲؛ ذهبي، ''سير أعلام النبلاء''، ج۹، ص۳۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این حدیث رسول خدا(ص) پیروی و تمسّک به قرآن و اهل بیت(ع) را باعث نجات از گمراهی می‌داند.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;حدیث سفینه&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ـ متن این حدیث را از کتاب '''''المستدرک علی الصّحیحین''''' تألیف '''حاکم نیشابوری ـ''' که یکی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن چهارم است ـ نقل می‌کنیم:<br /> <br /> حنش کنانی گوید: شنیدم ابوذر درحالی‌که در کعبه را گرفته بود، می‌گفت: «ای مردم هرکس که مرا شناخت، من همان کسی هستم که مرا شناختید؛ امّا هرکس مرا نشناخت، من ابوذر صحابی هستم. شنیدم رسول خدا(ص) می‌فرمود: مَثَل اهل بیت من مَثَل کشتی نوح است؛ هرکس سوار آن شود نجات یافته و هرکس از آن تخلّف کند غرق می‌شود‌&lt;ref&gt;«عن حنش الكناني، قال: سمعت أبا ذر يقول وهو آخذ بباب الكعبة: أيّها النّاس من عرفني فأنا من عرفتم ومن أنكرني فأنا أبو ذر سمعت رسول اللّه(ص) يقول: مثل أهل بيتي مثل سفينة نوح، من ركبها نجا ومن تخلّف عنها غرق &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; هذا حديث صحيح علي شرط مسلم و لم يخرجاه». (حاکم نيشابوري، ''المستدرک علي الصّحيحين''، ج۲، ص۳۴۳ و ج۳، ص۱۵۰ و ۱۵۱).&lt;/ref&gt;. این حدیث بر مبنای مسلم صحیح است، ولی بخاری و مسلم آن را روایت نکرده‌اند.<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز این حدیث را به همین مضمون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۴، ص۱۰ و ج۵، ص۳۵۴ و ۳۵۵ و ج۶، ص۸۵؛ طبراني، ''المعجم الصّغير''، ج۱، ص۱۳۹ و ۱۴۰ و ج۲، ص۲۲؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۳، ص۴۶؛ القضاعي، ''مسند الشّهاب''، ج۲، ص۲۷۳ ـ ۲۷۵؛ الجرجاني، ''الکامل''، ج۲، ص۳۰۶ و ج۶، ص۴۱۱؛ ''خطيب بغدادي، تاريخ بغداد''، ج۱۲، ص۹۰؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۱۴، ص۹؛ ابن مردويه، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۲۱۴؛ ابن قتيبة دينوري، ''المعارف''، ص۲۵۲، ابن قتيبة دينوري، ''عيون الأخبار''، ج۱، ص۳۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۵&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;حدیث علیّ مع الحق&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> حاکم نیشابوری چنین روایت کرده است:<br /> <br /> «علی بن ابی‌طالب(ع) گفت: رسول خدا‌(ص) فرمود: خداوند علی را رحمت کند، خداوندا هر جا که علی رفت حق را با او قرار بده». این حدیث بر مبنای مسلم صحیح است ولی بخاری و مسلم آن را در کتاب خود نیاورده‌اند.&lt;ref&gt;.«عن علي قال: قال رسول الله(ص): رحم اللّه عليّاً اللّهمّ أدر الحقّ معه حيث دار &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; هذا حديث صحيح علي شرط مسلم ولم يخرجاه». (''مستدرك الصحيحين''، ج۳، ص۱۲۴ و ۱۲۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز همراه حق بودن امیرالمؤمنین(ع) را به همین مضمون روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;خطيب البغدادى، ''تاريخ بغداد''، ج۱۴، ص۳۲۲؛ ابن قتيبه دينوري، ''الامامة و السياسة''، ج۱، ص۶۸؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۴۴۹؛ ابن مردويه، ''مناقب علي بن أبي‌طالب''''(ع)''، ص۱۱۳ ـ ۱۱۵ و ۱۷۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۶&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;حدیث علیّ مع القرآن&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> حاکم نیشابوری چنین روایت کرده است:<br /> <br /> ثابت، غلام ابوذر گوید: در جنگ جمل همراه علی بن ابی‌طالب(ع) بودم. وقتی مشاهده کرد که عایشه ایستاده، مبتلا به شکّی شدم که مردم به آن مبتلا می‌شوند. پس خداوند هنگام نماز ظهر شکّ مرا برطرف نمود و همراه امیرالمؤمنین جنگیدم. وقتی جنگ تمام شد به مدینه نزد امّ سلمه آمدم و گفتم: «به خدا قسم من نیامده‌ام که از غذا و نوشیدنی سؤال کنم، بلکه من غلام ابوذر هستم». امّ سلمه فرمود: «آفرین». من&lt;br /&gt;<br /> نیز داستان خود را برای ایشان تعریف کردم. امّ سلمه فرمود: «آن زمان که دل‌ها پرواز می‌کردند و به هر سمت می‌رفتند تو کجا بودی»؟ گفتم: «همان جایی که خداوند هنگام زوال خورشید شکّ مرا برطرف کرد». امّ سلمه فرمود: «آفرین شنیدم رسول خدا(ص) می‌فرمود: علی همراه قرآن است و قرآن نیز همراه علی است؛ از هم جدا نمی‌شوند تا اینکه بر سر حوض کوثر نزد من آیند». سند این حدیث صحیح است و ابوسعید التّمیمی (که در سند حدیث بود) همان عقیصاء است که شخصی مورد اعتماد و راستگوست. ولی بخاری و مسلم این حدیث را در کتاب خود نیاورده‌اند.&lt;ref&gt;«عن أبي ثابت مولي أبي ذر قال: كنت مع علي يوم الجمل، فلمّا رأيت عائشة واقفة دخلني بعض ما يدخل النّاس، فكشف اللّه عنّي ذلك عند صلاة الظّهر، فقاتلت مع أمير المؤمنين، فلما فرغ ذهبت إلي المدينة، فأتيت أمّ سلمة، فقلت: إنّي و اللّه ما جئت أسأل طعاماً ولا شراباً و لكنّي مولىً لأبي ذر، فقالت: مرحباً فقصصت عليها قصّتي فقالت: أين كنت حين طارت القلوب مطائرها؟ قلت: إلي حيث كشف اللّه ذلك عنّي عند زوال الشّمس، قالت: أحسنت سمعت رسول الله(ص) يقول: عليّ مع القرآن و القرآن مع عليّ، لن يتفرّقا حتّي يردا عليَّ الحوض &lt;sym&gt;*&lt;/sym&gt; هذا حديث صحيح الاسناد و أبو سعيد التّيمي هو عقيصاء ثقة مأمون ولم يخرجاه». (حاکم نيشابوري، ''المستدرک''، ج۳، ص۱۲۴).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان اهل سنت نیز اين مضمون پيامبر را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۵، ص۱۳۵؛ طبراني، ''المعجم الصّغير''، ج۱، ص۲۵۵؛ الموفّق الخوارزمي، ''المناقب''، ص۱۷۶ و ۱۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این دو حدیث بر عصمت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد؛ چرا که بیان می‌کند ایشان همیشه همراه حق و قرآن است. بنابراین هر کاری انجام دهد و هر سخنی بگوید حق و موافق قرآن است.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۷&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;نزول آیه تطهیر&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ('''إنَّما یُرِیدُ الله لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ البَیتِ وَ یُطَهِّرَکُم تَطهِیراً''')؛ «خداوند اراده نموده که تنها از شما اهل بیت رجس و پلیدی را بردارد و شما را پاک و پاکیزه کند».‌&lt;ref&gt;احزاب: ۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در کتاب ''صحیح مسلم''، که پس از ''صحیح بخاری'' معتبرترین کتاب حدیثی اهل سنت است و جمیع روایات آن را معتبر می‌دانند، چنین روایت شده است:<br /> <br /> عایشه گوید: هنگام صبح پیامبر(ص) خارج شد درحالی‌که عبايی از موی سیاه روی دوششان بود. حسن بن علی آمد و پیامبر او را داخل عبا نمود. سپس حسین آمد و او نیز داخل عبا شد. سپس فاطمه آمد و پیامبر او را نیز داخل عبا نمود. سپس علی آمد و پیامبر او را نیز داخل عبا نمود و فرمود: «خداوند اراده نموده که تنها از شما اهل بیت رجس و پلیدی را بردارد و شما را پاک و پاکیزه گرداند». &lt;ref&gt;«قالت عائشة: خرج النبي صلّي اللّه عليه و سلّم غداة و عليه مرط مرحل من شعر أسود، فجاء الحسن بن علي فأدخله، ثمّ جاء الحسين فدخل معه، ثمّ جاءت فاطمة فأدخلها، ثمّ جاء عليّ فأدخله، ثمّ قال: ('''إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً''')». (مسلم، ''صحيح مسلم''، ج۷، ص۱۳۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر علما و محدثان اهل سنت نیز نزول آیه تطهیر در شأن اهل بیت رسول خدا(ص) را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;احمد بن حنبل، مسند، ج۱، ص۳۳۱ و ج۳ ص۲۵۹ و ۲۸۵ و ج۴، ص۱۰۷ و ج۶، ص۲۹۲؛ ترمذي، ''سنن''، ج۵، ص۳۰، ۳۱ و ۳۲۸؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک''، ج۲، ص۴۱۶، و ج۳، ص۱۳۳ و ۱۴۶ و ۱۴۷، نسائي، السّنن الکبري، ج۵، ص۱۰۸، نسائي، ''خصائص امير المؤمنين''''(ع)''، ص۴۹ و ۶۳؛ ابن حبّان، ''صحيح''، ج۱۵، ص۴۳۲ و ۴۳۳، طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۳، ص۱۶۶ و ۳۸۰ و ج۴، ص۱۳۴ و ج۸، ص۱۱۲؛ طبراني، ''المعجم الصغير''، ج۱، ص۱۳۵؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۳، ص۵۲ و ۵۳ و ج۹، ص۲۶ و ج۲۲، ص۲۰۰ و ۴۰۲ و ج۲۳ ص۲۴۹، ۲۸۶، ۳۲۷، ۳۳۳، ۳۳۷ و ۳۵۷؛ واحدي نيشابوري، ''أسباب نزول الآيات''، ص۲۳۹، حاکم حسکاني، ⭠⭢ ''شواهد التّنزيل''، ج۱، ص۴۹۷ و ج۲، ص۱۸، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۵، ۲۹، ۳۱ و ۳۲؛ بخاري، ''الکني جزء من التاريخ الکبير''، ص۲۵ و ۲۶؛ خطيب بغدادي، ''تاريخ بغداد''، ج۹، ص۱۲۸ و ج۱۰، ص۲۷۷؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينه دمشق''، ج۴، ص۲۹۰ و ج۱۳، ص۲۰۲، ۲۰۵، ۲۰۶، ۲۰۷، ۲۶۸، ۲۶۹ و ۲۷۰ و ج۱۴، ص۱۳۷، ۱۳۸، ۱۳۹، ۱۴۱، ۱۴۳ ـ ۱۴۸ و ج۴۲، ص۱۰۰، ۱۰۱، ۱۱۲، ۱۳۶ و ۱۳۷ و ج۶۰، ص۹۱ و ج۶۷، ص۲۴؛ بلاذري، ''أنساب الأشراف''، ج۲، ص۱۰۴ و ج۳، ص۲۸؛ ابن مردويه، ''مناقب علي بن أبي‌طالب''''(ع)''، ص۲۷۸ و ۳۰۰ ـ ۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این آیه صریحاً بر عصمت اهل‌بيت‌(ع) دلالت دارد. همچنین رسول خدا(ص) در این حدیث به خوبی مراد خود را از اهل بیتش مشخص می‌کند.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۸&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;نزول آیه مباهله&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> (فَمَن حَاجَّکَ فِيهِ مِن بَعدِ مَا جَاءَکَ مِنَ العِلمِ فَقُل تَعالَوا نَدعُ أبنائَنا وَ أبنائَکُم وَ نِسائَنا وَ نِسائَکُم وَ أنفُسَنا وَ أنفُسَکُم ثُمَّ نَبتَهِل فَنَجعَل لَعنَةَ اللّٰهِ عَلَى الکاذِبينَ''')'''<br /> <br /> هرگاه بعد از علم و دانشی که [درباره مسیح] به تو رسیده باز کسانی با تو به محاجّه و ستیز برخیزند، به آنها بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را؛ ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را؛ ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود. آن‌گاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغ‌گویان قرار دهیم.‌&lt;ref&gt;آل عمران: ۶۱&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در کتاب ''صحیح مسلم،'' چنین روایت شده است:<br /> <br /> معاویة بن أبی‌سفیان به سعد بن ابی‌وقّاص دستور داد و گفت: «چه چیز تو را منع می‌کند که به ابوتراب (علی بن ابی‌طالب) دشنام دهی»؟ سعد گفت: به خاطر سه چیزی که به یاد دارم رسول خدا(ص) در مورد او فرمود دشنامش نمی‌دهم که اگر یکی از آن سه چیز برای من بود از شتران سرخ‌مو نزد من محبوب‌تر بود: رسول خدا(ص) در یکی از جنگ‌هایش علی بن ابی‌طالب را به جای خود گذاشت. علی بن ابی‌طالب به ایشان عرض کرد: «ای رسول خدا مرا با زنان و کودکان قرار دادی»؟ رسول خدا(ص) به او فرمود: «آیا راضی نیستی که جایگاهت نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسی باشد، غیر از اینکه پس از من دیگر نبوّت نیست»؟ و شنیدم پیامبر در جنگ خیبر فرمود: پرچم را به&lt;br /&gt;<br /> کسی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست دارد و خداوند و رسولش نیز او را دوست دارند. سعد گفت: پس همگی خود را برای این منظور بلند نشان دادیم. پیامبر فرمود: «علی را نزد من بخوانید». ایشان درحالی‌که دچار چشم‌درد بود نزد پیامبر آورده شد. پیامبر آب دهانش را به چشم او مالید و پرچم را به او سپرد و خداوند به دست او فتح حاصل نمود، و وقتی این آیه نازل شد: (بگو بیایید شما فرزندانتان و ما نیز فرزندانمان را دعوت کنیم ...) رسول خدا(ص) علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا و حسن و حسین را خواند و فرمود: «خداوندا اینان اهل و خانواده من هستند». &lt;ref&gt;«عن عامر بن سعد بن أبي وقّاص، عن أبيه قال: أمر معاوية بن أبي سفيان سعداً فقال: ما منعك أن تسبّ أبا التّراب؟ فقال: أما ما ذكرت ثلاثا قالهنّ له رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم فلن أسبّه، لان تكون لي واحدة منهنّ أحبّ إلي من حمر النّعم، سمعت رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم يقول له خلفه في بعض مغازيه، فقال له عليّ: يا رسول اللّه خلّفتني مع النّساء والصبيان؟ فقال له رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم أما ترضي أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسي إلّاأنّه لا نبوّة بعدي؟ و سمعته يقول يوم خيبر: لأعطينّ الرّاية رجلا يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله، قال: فتطاولنا لها، فقال: ادعوا لي عليّا، فأتي به أرمد فبصق في عينه و دفع الرّاية إليه، ففتح اللّه عليه، و لمّا نزلت هذه الآية: (فقل تعالوا ندع أبناءنا وأبناءكم) دعا رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم عليّا و فاطمة و حسناً و حسيناً فقال: اللّهمّ هؤلاء أهلي&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;. (مسلم، ''صحيح مسلم''، ج۷، ص۱۲۰ و ۱۲۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز نزول آیه مباهله در مورد اهل بیت&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;احمد بن حنبل، ''مسند''، ج۱، ص۱۸۵؛ ترمذي، ''سنن''، ج۴، ص۲۹۳ و ۲۹۴ و ج۵، ص۳۰۲؛ بيهقي، ''السّنن الکبري''، ج۷، ص۶۳؛ حاکم نيشابوري، ''مستدرک،'' ج۳، ص۱۵۰؛ ابن مغازلي، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۲۱۴، ۲۱۵، ۳۴۰ و ۳۴۱؛ حاکم نيشابوري، ''معرفة علوم الحديث''، ص۵۰؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التنزيل''، ج۱، ص۱۵۶، ۱۵۸، ۱۶۰، ۱۶۱، ۱۶۳، ۱۶۴ و ۱۸۲؛ ابن مردويه، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۲۲۶؛ يعقوبي، تاريخ يعقوبي، ج۲، ص۸۲؛ خوارزمي، ''مناقب'' ''خوارزمي''، ص۱۰۸؛ صنعاني، ''تفسير القرآن''، ج۱، ص۱۲۲؛ واحدي نيشابوري، ''أسباب نزول الآيات''، ص۶۷؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۲، ص۱۶ و ۱۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> خداوند متعال در این آیه امیرالمؤمنین(ع) را نفس رسول خدا(ص) معرّفی کرده است. بنابراین آیا تا نفس پیامبر زنده است کسی در جانشینی پیامبر بر او مقدّم مي‌شود؟ همچنین رسول خدا(ص) هنگام نزول آیه، حضرت امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا&lt;sym&gt;۳&lt;/sym&gt; و حسنین(ع) را دور خود جمع نمود و فرمود: «اینها اهل بیت من هستند» و با این سخن به خوبی مرادش را از اهل بیتش مشخّص نمود که در آینده کسی مدّعی نشود زنان پیامبر یا آل عبّاس و عقیل نیز جزء اهل بیت ایشان هستند.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۹&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;نزول آیه ولایت&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;('''إنَّما وَلِیُّکُم الله وَ رَسُولُه وَ الَّذِینَ ءامَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤتُونَ الزَّکاةَ وَ هُم راکِعُونَ''')<br /> <br /> ولی و صاحب امر شما تنها خدا و پیامبر و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند و نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع صدقه می‌دهند.&lt;ref&gt;مائده: ۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> طبرانی، که یکی از عالمان بزرگ اهل سنت در قرن چهارم است، چنین نقل کرده است:<br /> <br /> زید بن الحسن از جدّش نقل کرده که گفت: شنیدم عمّار بن یاسر می‌گفت: فقیری کنار علی بن ابی‌طالب ایستاد درحالی‌که ایشان در رکوعِ نماز مستحبّی بود. پس انگشترش را درآورد و آن را به فقیر داد، فقیر نزد رسول خدا(ص) آمد و قضیه را به ایشان خبر داد. پس این آیه بر پیامبر(ص) نازل شد: (ولیّ و صاحب امر شما تنها خدا و پیامبر و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند و نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع صدقه می‌دهند). رسول خدا(ص) آیه را خواند و فرمود: «هرکس من مولای اویم، علی مولای اوست؛ خداوندا هرکس او را دوست دارد دوست بدار و هرکس او را دشمن دارد دشمن بدار».&lt;ref&gt;«عن الحسن بن زيد، عن أبيه زيد بن الحسن، عن جدّه قال: سمعت عمّار بن ياسر يقول: وقف علي علي بن أبي‌طالب ⭠⭢ سائل و هو راكع في تطوع، فنزع خاتمه فأعطاه السّائل، فأتي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم فأعلمه ذلك، فنزلت علي النّبي صلّي اللّه عليه و سلّم هذه الآية ('''إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ''') فقرأها رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم ثمّ قال: من كنت مولاه فعليّ مولاه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه». (طبراني، ''معجم الأوسط''، ج۶، ص۲۱۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز نزول آیه ولایت در شأن امیرالمؤمنین(ع) را روایت کرده‌اند.&lt;ref&gt;حاکم نيشابوري، ''معرفة علوم الحديث''، ص۱۰۲؛ ثعلبي، ''تفسير الثعلبي''، ج۴، ص۸۰ و ۸۱؛ واحدي نيشابوري، ''أسباب نزول الآيات''، ص۱۳۳ و ۱۳۴؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التنزيل''، ج۱، ص۲۰۹ و ۲۱۰؛ ابن مغازلي، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۲۴۶ ـ ۲۴۸. '''نکته(ع)''' بعضي از علماي اهل سنّت پس از نقل اين احاديث کوشيده‌اند که معناي آيه را عوض کنند و بگويند که وليّ به معناي سرپرست و صاحب امر نيست، بلکه به معناي '''«دوست&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' يا '''«ناصر و ياور&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' است؛ درحالي‌که اين تفسير آنها خلاف ظاهر آيه است؛ چون در زبان عرب استعمال لفظ '''«وليّ&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' بدون قرينه، منصرف به معناي سرپرست و صاحب امر است، و اگر در غير از اين معنا استعمال شود بايد قرينه وجود داشته باشد که در اين جا چنين قرينه‌اي نيست، همچنين در ابتداي آيه لفظ '''«إنّما&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' آمده که حصر را مي‌رساند؛ يعني تنها خدا و رسول و آنان که در حال رکوع صدقه مي‌دهند وليّ شما هستند. در اين صورت اگر وليّ به معناي دوست يا ياور باشد اين آيه درست نخواهد بود؛ چون خداوند در سوره توبه آيه ۷۱ مي‌فرمايد: ('''وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ''')؛ يعني مردان و زنانِ مؤمن، دوست يا ياور همديگر هستند، پس اين آيه تمامي مؤمنين را دوست يا ياور همديگر مي‌داند ولي آيه اوّلي بيان مي‌کند که دوستان يا ياوران مؤمنين تنها منحصر در خدا و رسول و آنان که در حال رکوع صدقه مي‌دهند، مي‌باشند و اين يعني دو آيه قرآن با هم در تعارض هستند! پس مسلّما '''«وليّ&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' در آيه '''«إنّما وليّکم الله&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' به معناي دوست يا ياور نيست؛ چون به تصريح قرآن دوست يا ياور مؤمنين تنها اين سه نفر نيستند، بلکه همه مؤمنين با هم دوست يا ياور همديگر هستند. در نتيجه '''«وليّ&lt;sym&gt;»&lt;/sym&gt;''' در اين آيه به معناي سرپرست و صاحب امر است و نمي‌تواند به معناي دوست يا ياور باشد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۱۰&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;نزول آیه مودّت&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> (قُل لَا أسئَلُکُم عَلَیهِ أجراً إلّا المَوَدَّةَ فِي القُربَی).&lt;ref&gt;شوري: ۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم جز دوست داشتن نزدیکانم.<br /> <br /> حاکم نیشابوری چنین روایت کرده است:<br /> <br /> علیّ بن الحسین گوید(ع) وقتی علی بن ابی‌طالب کشته شد حسن بن علی برای مردم خطبه خواند. پس حمد و ستایش خداوند را به جا آورد و بر او درود فرستاد و فرمود: «در این شب مردی از دنیا رفت که پيشينيان نمی‌توانند با عملی از او سبقت بگیرند و پسينيان نمی‌توانند به او برسند. رسول خدا‌(ص) پرچم خویش را به او عطا می‌نمود. او نیز می‌جنگید درحالی‌که جبرئیل در سمت راست و میکائیل در سمت چپش بودند. پس برنمی‌گشت تا اینکه خداوند به دست او فتح حاصل می‌نمود. هیچ طلا و نقره‌ای از او بر جا نماند مگر هفتصد درهم که از مقدار عطاهایش زیاد آمده بود و می‌خواست با آن خادمی برای خانواده‌اش بخرد». سپس فرمود: «ای مردم هرکس مرا می‌شناسد که مرا شناخته و هرکس مرا نمی‌شناسد من حسن بن علی هستم؛ من فرزند پیامبر و فرزند وصیّ و فرزند بشارت‌دهنده و فرزند انذاردهنده و فرزند کسی هستم که به اذن خداوند مردم را دعوت می‌نمود و فرزند چراغ روشنگر هستم و من از اهل بیتی هستم که جبرئیل بر ما نازل می‌شد و از نزد ما به آسمان می‌رفت و من از اهل بیتی هستم که خداوند پلیدی را از آنها برد و آنها را پاک و پاکیزه گردانید و من از اهل بیتی هستم که خداوند محبّت و دوستی آنها را بر هر مسلمانی واجب نمود. خداوند تبارک و تعالی به پیامبرش‌(ص) فرمود: (بگو(ع) بر رسالتم اجری از شما نمی‌خواهم، مگر دوست داشتن نزدیکانم و هرکس نیکی به جا آورد برای او در ثواب آن خواهیم افزود). پس به جا آوردن نیکی دوست داشتن ما اهل بیت است».‌&lt;ref&gt;.«عن عمر بن علي، عن أبيه عليّ بن الحسين قال: خطب الحسن بن علي النّاس حين قتل عليّ، فحمد الله و أثني عليه ثمّ قال: لقد قبض في هذه اللّيلة رجل لا يسبقه الأوّلون بعمل و لا يدركه الآخرون، و قد كان رسول الله(ص) يعطيه رايته فيقاتل و جبريل عن يمينه و ميكائيل عن يساره، فما يرجع حتّي يفتح اللّه عليه، و ما ترك علي أهل الأرض صفراء و لا بيضاء إلّا سبع مائة درهم فضلت من عطاياه أراد أن يبتاع بها خادما لأهله، ثمّ قال: أيّها النّاس من عرفني فقد عرفني و من لم يعرفني فأنا الحسن بن علي، و أنا ابن النّبي، و أنا ابن الوصيّ، ⭠⭢ و أنا ابن البشير، و أنا ابن النّذير، و أنا ابن الدّاعي إلي اللّه بإذنه، و أنا ابن السّراج المنير، و أنا من أهل البيت الّذي كان جبريل ينزل الينا و يصعد من عندنا، و أنا من أهل البيت الّذي أذهب اللّه عنهم الرّجس و طهّرهم تطهيراً، و أنا من أهل البيت الّذي افترض اللّه مودّتهم علي كلّ مسلم فقال تبارك و تعالي لنبيّه(ص): ('''قُل لَا أسئَلُكُم عَلَيهِ أجراً إلَّا المَوَدَّةَ فِي القُربَى وَ مَن يَقتَرِف حَسَنَةً نَزِد لَهُ فِيهَا حُسناً''')، فاقتراف الحسنة مودّتنا أهل البيت». (حاکم نيشابوري، ''مستدرک''، ج۳، ص۱۷۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیگر عالمان و محدثان اهل سنت نیز نزول آیه مودّت را در شأن ‌اهل بیت&lt;br /&gt;<br /> رسول خدا(ص) نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;طبراني، ''المعجم الأوسط''، ج۲، ص۳۳۷؛ طبراني، ''المعجم الکبير''، ج۳، ص۴۷ و ج۱۱، ص۳۵۱؛ ابن مغازلي، ''مناقب علي بن ابي‌طالب''''(ع)''، ص۳۳۹؛ ''ثعلبي، تفسير ثعلبي''، ج۸، ص۳۱۰ و ۳۱۱؛ حاکم حسکاني، ''شواهد التّنزيل''، ج۱، ص۵۵۴ و ج۲، ص۱۸۹، ۱۹۱، ۱۹۴، ۱۹۶، ۲۰۵ و ۲۸۱؛ ابن عساکر، ''تاريخ مدينة دمشق''، ج۴۱، ص۳۳۵ و ج۴۲، ص۶۵ و ۶۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۱۱&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;نزول آیه اولی الأمر&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> (أطِیعُوا الله وَ أطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أولِي الأمرِ مِنکُم).&lt;ref&gt;نساء: ۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از خدا و رسول و صاحبان امرتان اطاعت کنید.‌<br /> <br /> ابن مردویه اصفهانی، یکی از عالمان اهل سنت در قرن چهارم، چنین روایت کرده است: «نعمان بن بشیر گوید: علی بن ابی‌طالب آیه (و از صاحبان امرتان اطاعت کنید) را تلاوت نمود و فرمود: من از آنها هستم».&lt;ref&gt;«ابن مردويه، عن النّعمان بن بشير، أنّ عليّاً تلاها يعني: ('''أُوْلي الأَمْرِ مِنكُمْ''') و قال: أنا منهم». (ابن مردويه، ''مناقب علي بن أبي‌طالب''''(ع)''، ص۲۳۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین خداوند در این آیه اطاعت امیرالمؤمنین(ع) را بر همگان واجب نموده است؛ همان‌طور که اطاعت خود و رسولش را بر همه واجب کرده است.<br /> <br /> این احادیث و آیات تنها بعضی از احادیث و آیاتی است که در منابع مخالفان ذکر شده و شیعه بر حقانیت مذهب خود به آن استدلال می‌کند؛ اما به زودی خواهید دید که نويسنده کتابِ «سؤالاتي که باعث هدايت جوانان شد» جمیع این احادیث، که شیعه و سنّی در نقل آن اتّفاق دارند، را به فراموشی می‌سپرد و با استناد به احادیثی که تنها اهل سنت روایت کرده‌اند در صدد اثبات حقانیت مذهب خویش برمی‌آید.<br /> <br /> در آخر از همه کسانی که ما را در نوشتن این کتاب یاری کردند تقدیر و تشکر می‌کنیم و از خداوند متعال خواستاریم که آنها را با امیرالمؤمنین(ع) محشور کند.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;و السّلام علی من اتّبع الهدی<br /> <br /> احمد پیمانی<br /> <br /> ۲۵/۴/۱۳۹۸ هجری شمسی مطابق ۱۳/۱۱/۱۴۴۰ هجری قمری<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:فانوس هدايت/ديباچه|کتاب:فانوس هدايت/نقد ادعا‌هاي نويسنده در مقدّمه کتاب}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%AA/%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%87&diff=68530 2026-06-13T16:37:37Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی||کتاب:فانوس هدايت/مقدّمه}}<br /> <br /> پاسخ‌ به شبهاتي که از سوي معاندان مطرح مي‌شود، مصداق بارز دفاع از کيان تشيع و مذهب اهل‌ بيت(ع) است. سخنان فريبنده‌ معاندان مذهب اهل‌ بيت(ع) مسلمانان را به یکدیگر بدبين مي‌کند و مردم را به حيراني و سرگرداني مي‌کشاند. ازاين‌رو مقابله با اين هجمه سهمگين، که با پشتيباني مالي برخي کشورهاي عربي صورت مي‌گيرد، بر دوش عالمان دين است.<br /> <br /> در سال‌هاي اخير عليه مذهب اهل بيت(ع) هجمه‌هاي بیشتری شکل گرفته است؛ براي نمونه در ايام حج کتابی با عنوان ''سؤالاتی که باعث هدایت جوانان شد'' در اختیار زائران ایرانی قرار گرفت که با طرح سؤالاتی وجه مذهب شیعه را پر تناقض و مخدوش نشان مي‌داد.<br /> <br /> گروه کلام و معارف پژوهشکده حج و زيارت به منظور پاسخگویی به شبهات و دفاع از حريم مذهب اهل بيت(ع)، کتابی را با نام '''«فانوس هدايت»''' آماده نموده و در آن با نقد شبهات کتاب مذکور نشان داده است که این سؤالات و شبهات پایه و اساسی نداشته و تنها کوبیدن بر طبل گمراهی است.<br /> <br /> ضمن تشکر و تقدير از نويسنده محترم جناب حجت الاسلام و المسلمين احمد پيماني و ارزياب گرامي جناب حجت الاسلام و المسلمين علي باقرشيخاني اميد است کتاب حاضر رضايت اهل بيت(ع) را جلب، و انحراف منحرفان را آشکار کند و براي خوانندگان گرامي مفيد باشد.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;پژوهشکده حج و زیارت<br /> <br /> گروه کلام و معارف<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=68448 2026-06-12T16:10:41Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>[[File:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان-۰۰۱.jpeg|۲۵۲x۲۶۴px]]<br /> <br /> '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات'''<br /> <br /> '''در مناسبات صفویان و عثمانیان'''<br /> <br /> '''رمضان محمدی'''<br /> <br /> '''(عضو هيئت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)'''<br /> <br /> '''محمدباقر خزائیلی'''<br /> <br /> '''(عضو هيئت علمي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه)'''<br /> <br /> = فهرست =<br /> <br /> [[#ديباچه|ديباچه ۷]]<br /> <br /> [[#مقدمه|مقدمه ۹]]<br /> <br /> [[#فصل-اول-نقش-سیاسی-عتبات-و-حرمین-شریفین-در-مناسبات-صفویان-و-عثمانیان|فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان ۱۱]]<br /> <br /> [[#ادعای-رهبری-جهان-اسلام-به-سبب-حاکمیت-سرزمینی-بر-حرمین-شريفین-و-عتبات-عالیات|۱. ادعای رهبری جهان اسلام به سبب حاکمیت سرزمینی بر حرمین شريفین و عتبات عالیات ۱۲]]<br /> <br /> [[#جلب-وفاداری-اتباع-مختلف-در-جغرافیای-سرزمینی-اعتاب-مقدسه|۲. جلب وفاداری اتباع مختلف در جغرافیای سرزمینی اعتاب مقدسه ۱۳]]<br /> <br /> [[#دفع-شورش-حکام-عاصی-عراق|۳. دفع شورش حکام عاصی عراق ۱۴]]<br /> <br /> [[#حرمین-شریفین-و-امنیت-راههای-آن|۴. حرمین شریفین و امنیت راه‌های آن ۱۵]]<br /> <br /> [[#شاهان-صفوی-و-حرمین-شریفین|۵. شاهان صفوی و حرمین شریفین ۱۷]]<br /> <br /> [[#فصل-دوم-نقش-فرهنگی-_-اجتماعی-عتبات-و-حرمین-شریفین-در-مناسبات-صفویان-و-عثمانیان|فصل دوم: نقش فرهنگی -اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان ۲۷]]<br /> <br /> [[#نقش-عتبات-عالیات-در-گسترش-مذهب-تشیع|۱. نقش عتبات عالیات در گسترش مذهب تشیع ۲۸]]<br /> <br /> [[#سفرهای-زیارتی-شاهان-صفوی-و-عثمانی-به-عتبات|۲. سفرهای زیارتی شاهان صفوی و عثمانی به عتبات ۳۱]]<br /> <br /> [[#الف-سفرهای-زیارتی-شاهان-صفوی|الف) سفرهای زیارتی شاهان صفوی ۳۲]]<br /> <br /> [[#ب-سلاطین-عثمانی-و-زیارت-عتبات|ب) سلاطین عثمانی و زیارت عتبات ۳۶]]<br /> <br /> [[#اقدامات-عمرانی-در-عتبات|۳. اقدامات عمرانی در عتبات ۳۹]]<br /> <br /> [[#__RefHeading___Toc۱۱۹۲۳۵۶۰۵|الف) اقدامات عمرانی در نیمة اول حکومت صفویان (۹۰۷ ـ ۱۰۳۷ق) ۴۱]]<br /> <br /> [[#ب-اقدامات-عمرانی-در-نیمة-دوم-حکومت-صفویان-۱۰۳۷-ـ-۱۱۳۷ق|ب) اقدامات عمرانی در نیمة دوم حکومت صفویان (۱۰۳۷ ـ ۱۱۳۷ق) ۴۵]]<br /> <br /> [[#__RefHeading___Toc۱۱۹۲۳۵۶۰۷|یک . اقدامات عمرانی شاه‌عباس اول ۴۵]]<br /> <br /> [[#__RefHeading___Toc۱۱۹۲۳۵۶۰۸|دو . اقدامات عمرانی پس از شاه‌عباس اول ۴۶]]<br /> <br /> [[#تألیف-کتب-زیارتی|۴. تألیف کتب زیارتی ۴۹]]<br /> <br /> [[#دفن-اموات-در-عتبات-عالیات|۵. دفن اموات در عتبات عالیات ۵۰]]<br /> <br /> [[#حرمین-شریفین-و-تنشهای-مذهبی-بین-دو-دولت|۶. حرمین شریفین و تنش‌های مذهبی بین دو دولت ۵۴]]<br /> <br /> [[#نقش-امیرالحجاج|۷. نقش امیرالحجاج ۶۵]]<br /> <br /> [[#فصل-سوم-نقش-اقتصادی-عتبات-و-حرمين-شريفين-در-مناسبات-صفویان-و-عثمانیان|فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان ۶۹]]<br /> <br /> [[#جغرافیای-اقتصادی-راهها-و-محصولات-تجاری-عتبات|۱. جغرافیای اقتصادی راه‌ها و محصولات تجاری عتبات ۶۹]]<br /> <br /> [[#نقش-اقتصادی-زوار-عتبات-و-حرمین-شریفین|۲. نقش اقتصادی زوار عتبات و حرمین شریفین ۷۵]]<br /> <br /> [[#حرمین-شریفین-و-درآمد-اقتصادی-آن|۳. حرمین شریفین و درآمد اقتصادی آن ۷۸]]<br /> <br /> [[#نقش-موقوفات-در-اقتصاد-حرمین-و-عتبات|۴. نقش موقوفات در اقتصاد حرمین و عتبات ۸۴]]<br /> <br /> [[#الف-موقوفات-حرمین-شریفین|الف) موقوفات حرمین شریفین ۸۴]]<br /> <br /> [[#ب-عتبات-عالیات-و-موقوفات|ب) عتبات عالیات و موقوفات ۸۵]]<br /> <br /> [[#جمعبندی-و-نتیجهگیری|جمع‌بندی و نتیجه‌گیری ۹۰]]<br /> <br /> [[#فهرست-منابع|منابع ۹۷]]<br /> <br /> == فهرست فصل‌ها ==<br /> * [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/ديباچه|ديباچه]]<br /> * [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|مقدمه]]<br /> * [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان]]<br /> * [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان]]<br /> * [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان|فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان]]<br /> * [[کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع|فهرست منابع]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9&diff=68447 2026-06-12T16:10:39Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان|}}<br /> <br /> ۱. آصف، محمدهاشم، '''رستم التواريخ'''، به اهتمام عزيزالله عليزاده، تهران، فردوس، ۱۳۸۰ش.<br /> <br /> ۲. آقاسيدعبدالله، '''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف'''، [بي‌جا]، مهربان، ۱۳۷۹ش.<br /> <br /> ۳. آل طعمه، سلمان هادي، '''تراث کربلا'''، بيروت، مؤسسة الاعلمي للطمبوعات، ۱۴۰۳ق.<br /> <br /> ۴. ــــــــــ ، '''ميراث کربلا'''، ترجمه محمدرضا صابري، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۵. ــــــــــ ، '''کربلا و حرم‌هاي مطهر'''، ترجمه حسين صابري، اصفهان، مشعر، ۱۳۷۸ش.<br /> <br /> ۶. آل ياسين، شيخ محمدحسن، '''تاريخ حرم کاظمين'''، ترجمه غلامرضا اکبري، [بي‌جا]، کنگرة جهاني حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.<br /> <br /> ۷. ابن فرحون، عبدالله بن محمد, '''تاريخ المدينة المنورة'''، به کوشش حسين‌محمدعلي شکري، بيروت، دار الارقم، [بي‌تا].<br /> <br /> ۸. ابن قولويه، جعفر بن محمد، '''کامل الزيارات'''، ترجمه سيدمحمدجواد ذهني، تهران، پيام حق، ۱۳۸۴ش.<br /> <br /> ۹. احمدياغي، اسماعيل، '''الدولة العثمانية في التاريخ الاسلامي الحديث'''، رياض، مکتبة العبيکان، ۱۴۱۶ق.<br /> <br /> ۱۰. استرآبادي، مهدي‌خان، '''جهانگشاي نادري'''، به کوشش سيدعبدالله انوار، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، ۱۳۷۷ش.<br /> <br /> ۱۱. اس‍ت‍وارت‌، دون‌ جي، «ن‍ک‍ات‍ي‌ درب‍اره‌ م‍ه‍اج‍رت‌ ف‍ق‍ه‍اي‌ ع‍ام‍ل‍ي‌ ب‍ه‌ اي‍ران‌ در ع‍ه‍د ص‍ف‍وي‍ه»، ترجمه محمدک‍اظم‌ رحمتي، '''کتاب ماه دين'''، ش۵۶-۵۷، خرداد و تير ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ۱۲. اصفهاني خوانساري، محمدباقر، '''روضات الجنات في احوال العلماء و السادات'''، ترجمه محمدباقر ساعدي، تهران، اسلاميه، ۱۳۹۱ش.<br /> <br /> ۱۳. اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، '''تاريخ منتظم ناصري'''، به کوشش محمد اسماعيل رضواني، تهران، دنياي کتاب، ۱۳۶۷ش.<br /> <br /> ۱۴. ــــــــــ ، '''مرآت‌البلدان'''، ترجمه مترجمان وزارت انطباعات، به کوشش پرتو نوري‌ علا و محمدعلي سپانلو، تهران، اسفار‏، ۱۳۶۴&lt;sym&gt;‬&lt;/sym&gt;ش.<br /> <br /> ۱۵. الاعظمي، علي ظريف، '''کارنامه دولت‌هاي ايراني در عراق'''، ترجمة محمد بديع، [بي‌جا]، چاپ ميهن، ۱۳۵۰ش.<br /> <br /> ۱۶. اميني، عبدالحسين، شهداء '''الفضيلة'''، قم، مکتبة الطباطبائي، ۱۳۹۳ق.<br /> <br /> ۱۷. انصاري قمي، محمدرضا، «موقوفات ايرانيان در عراق»، '''ميراث جاويدان'''، س۲، ش۵، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۱۸. اينالجيک، خليل، '''تاريخ الدولة العثمانية من النشوء الي الانحدار'''، ترجمه محمد م. الارناووط، بيروت، دار المدار الاسلامي، ‎۲۰۰۲م / ‎۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ۱۹. بانوي اصفهاني، '''سفرنامه منظوم حج'''، تصحيح رسول جعفريان، تهران، سازمان جغرافياي نيروهاي مسلح، ۱۳۸۶ش.<br /> <br /> ۲۰. برن، رهر، '''نظام ايالات در دوره صفويه'''، ترجمه کيکاووس جهانداري، تهران، کتاب، ۱۳۵۷ش.<br /> <br /> ۲۱. بروکلمان، کارل، '''تاريخ الشعوب الاسلامية'''، بيروت، دار العلم للعالمين، ۱۹۴۸م.<br /> <br /> ۲۲. بلاذري، احمدبن يحيي، '''أنساب الاشراف'''، تحقيق سهيل زكّار، بيروت، دار الفكر، ۱۴۱۷ق.<br /> <br /> ۲۳. بيات، عزيزالله، '''تاريخ تطبيقي ايران با کشورهاي جهان'''، تهران، اميرکبير، ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ۲۴. بياني، خان‌بابا، '''تاريخ نظامي ايران دوره صفويه'''، تهران، ارتشتاران، ۱۳۵۳ش.<br /> <br /> ۲۵. بي‌نام، '''جهانگشاي خاقان'''، تصحيح الله دتا مضطر، اسلام‌آباد، مرکز تحقيقات فارسي ايران و پاکستان، ۱۳۵۰ش.<br /> <br /> ۲۶. بي‌نام، '''عالم‌آراي صفوي'''، به کوشش يدالله شکري، تهران، مؤسسه اطلاعات، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۲۷. پارسادوست، منوچهر، '''شاه‌اسماعيل اول'''، تهران، شرکت سهامي انتشار، ۱۳۷۰ش.<br /> <br /> ۲۸. پاريزي، محمدابراهيم، '''سياست و اقتصاد عصر صفوي'''، تهران، صفي‌عليشاه، ۱۳۷۸ش.<br /> <br /> ۲۹. پيرنيا، حسن و عباس اقبال، '''تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه'''، تهران، خيام، ۱۳۸۰ش.<br /> <br /> ۳۰. ترکمان، اسکندربيک، '''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي'''، تصحيح سهيلي خوانساري، تهران، اسلاميه، ۱۳۷۱ش.<br /> <br /> ۳۱. ــــــــــ ، '''عالم‌آراي عباسي'''، تصحيح ايرج افشار، تهران، گلشن، ۱۳۵۰ش.<br /> <br /> ۳۲. ثابتيان، ذبيح‌الله، '''اسناد و نامه‌هاي تاريخي و اجتماعي دوره صفويه'''، تهران، ابن‌سينا، [بي‌تا].<br /> <br /> ۳۳. الجزيري، عبدالقادر بن محمد، '''الدرر الفرائد المنظمة في اخبار الحاج'''، به کوشش محمد حسن، بيروت، دار الکتب العلميه، ۱۴۲۲ق.<br /> <br /> ۳۴. ــــــــــ ، '''دررالفرائد المنظمة في اخبار الحاج و طريق المکة المعظمة'''، بيروت، [بي‌نا]، ۲۰۰۲م.<br /> <br /> ۳۵. جعفريان، رسول، «حجاج شيعي در دوره صفوي»، '''ميقات حج'''، ش۴، تابستان ۱۳۷۲ش.<br /> <br /> ۳۶. ــــــــــ ، '''آث‍ار''' '''اس‍لام‍ي‌ م‍ک‍ه‌ و م‍دي‍ن‍ه‌'''، تهران، مشعر، ۱۳۷۹ش.<br /> <br /> ۳۷. ــــــــــ ، '''آثار اسلامي مکه و مدينه'''، قم، مشعر، ‌۱۳۸۲ش.<br /> <br /> ۳۸. ــــــــــ ، '''تاريخ سياسي اسلام'''، قم، دليل ما، ۱۳۸۰ش.<br /> <br /> ۳۹. ــــــــــ ، '''دن‍ب‍ال‍ه‌ ج‍س‍ت‍ج‍و در ت‍اري‍خ‌ ت‍ش‍ي‍ع‌ در اي‍ران‌'''، قم، مؤسسه انصاريان، ۱۳۷۲ش.<br /> <br /> ۴۰. ــــــــــ ، '''دين و سياست در دوره صفويه'''، قم، انصاريان، ۱۳۷۰ش.<br /> <br /> ۴۱. ــــــــــ ، '''راه حج'''، تهران، زيتون، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> ۴۲. ــــــــــ ، '''سياست و فرهنگ روزگار صفوي'''، تهران، علم، ۱۳۸۸ش.<br /> <br /> ۴۳. ــــــــــ ، '''صفويه در عرصه دين و فرهنگ و سياست'''، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، [بي‌تا].<br /> <br /> ۴۴. حافظ، علي، '''فصول من تاريخ المدينة المنورة'''، المدينه، [بي‌نا]، دمشق، ۱۴۰۵ق.<br /> <br /> ۴۵. حيدري نوروزي، عباس، '''گزيده‌اي از تاريخ ايران'''، قم، انتشارات سلسله، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> ۴۶. خامه‌يار، احمد، «زيارتگاه‌هاي عراق در آينه کتاب منازل سفر عراقين»، '''ميقات حج'''، ش۳۶، ۱۳۹۷ش.<br /> <br /> ۴۷. خاوري، ذهبيه، '''تصوف علمي &lt;sym&gt;ـ&lt;/sym&gt; آثار ادبي'''، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.<br /> <br /> ۴۸. خراساني، محمدهاشم، '''منتخب التواريخ'''، تهران، کتابفروشي علميه اسلاميه، [بي‌تا].<br /> <br /> ۴۹. خليفة بن خياط، '''التاريخ'''، تحقيق سهيل زكّار، بيروت، دار الفكر، ۱۴۱۴ق.<br /> <br /> ۵۰. الخليلي، جعفر، '''موسوعات العتبات المقدسة'''، بيروت، الاعلمي للمطبوعات، ۱۴۰۷ق.<br /> <br /> ۵۱. خواندمير، اميرمحمود، '''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه‌طهماسب'''، تهران، ادبي، ۱۳۷۰ش.<br /> <br /> ۵۲. خواندمير، غياث‌الدين همام، '''حبيب السير في اخبار افراد بشر'''، تهران، خيام، ۱۳۳۳ش.<br /> <br /> ۵۳. خوانساري، آقاجمال، '''تاج التراجم'''، بمبئي، [بي‌تا].<br /> <br /> ۵۴. دانشگاه تهران، '''چند''' '''مقاله تاريخي'''، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.<br /> <br /> ۵۵. دجيلي، جعفر هادي، '''موسوعة النجف الاشرف'''، بيروت، دار الضواء، ۱۴۱۳ق.<br /> <br /> ۵۶. درينگيل، سليم، «مبارزه با تشيع در عراق در دوران عبدالحميد دوم»، ترجمه نصرالله صالحي، '''نامه تاريخ‌پژوهان'''، س۱، پياپي ۲، ش۲۵، تابستان ۱۳۸۴ش.<br /> <br /> ۵۷. دلاواله، پيترو، '''سفرنامه'''، ترجمه شعاع‌الدين شفا، تهران، کتاب، ۱۳۴۸ش.<br /> <br /> ۵۸. دوري، عبدالعزيز، '''بغداد: چند مقاله در تاريخ و جغرافياي تاريخي'''، ترجمه اسماعيل دولتشاهي، تهران، آزاد، ۱۳۷۵ش.<br /> <br /> ۵۹. دوسرسو، '''سقوط شاه‌سلطان حسين'''، ترجمه ولي‌الله شادان، تهران، کتاب سرا، ۱۳۶۴ش.<br /> <br /> ۶۰. دوغان، اسرا، «راه‌هاي حج در دوره صفويه»، '''ميقات''' '''حج'''، ش۵۷، ۱۳۸۵ش.<br /> <br /> ۶۱. دونالدسون، دوايت، «کربلا: مهم‌ترين زيارتگاه شيعي»، ترجمه عباس احمدوند، '''فصلنامه تاريخ اسلام'''، س۵، ش۱۹، ۱۳۸۳ش.<br /> <br /> ۶۲. ديانت، ابوالحسن، '''فرهنگ تاريخي جنبش‌ها و ارزش‌ها'''، تبريز، نيما، ۱۳۶۷ش.<br /> <br /> ۶۳. رستمي، عادل، «مناسبات تشيع و تصوف در آناتولي و تأثير آن بر همگرايي صفويان و ترکمانان اين منطقه»، '''تاريخ در آينه پژوهش'''، س۳، ش۴، ۱۳۸۵ش.<br /> <br /> ۶۴. رنجبر، محمدعلي، «سفرهاي زيارتي شاهان صفوي»، فصلنامه '''تاريخ اسلام'''، س۴، ش۱۶، ۱۳۸۲ش.<br /> <br /> ۶۵. روملو، حسن‌بيگ، '''احسن التواريخ'''، تصحيح عبدالحسين نوايي، تهران، بابک، ۱۳۵۷ش.<br /> <br /> ۶۶. زيني دحلان، احمد، '''خلاصة الکلام في بيان امراء البلد الحرام'''، مصر، المطبعة الخيرية، ۱۳۰۵ قمري.<br /> <br /> ۶۷. سانسون، مارتين، '''س‍ف‍رن‍ام‍ه‌ س‍ان‍س‍ون‌: وض‍ع‌ ک‍ش‍ور ش‍اه‍ن‍ش‍اه‍ي‌ اي‍ران‌ در زم‍ان‌ ش‍اه‌ س‍ل‍ي‍م‍ان‌ ص‍ف‍وي‌'''، تهران، [بي‌نا]، ۱۳۴۶ش.<br /> <br /> ۶۸. سايکس، سرپرسي، '''تاريخ ايران'''، ترجمه محمدتقي فخر داعي گيلاني، تهران، علم، [بي‌تا].<br /> <br /> ۶۹. سباعي، احمد، '''تاريخ مکة'''، نادي مکة الثقافي، ۱۴۰۴ق.<br /> <br /> ۷۰. سبزواري، محمدعلي، '''تحفه عباسي'''، تهران، انس تک، ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ۷۱. سخاوي، شمس‌الدين، '''التحفة اللطيفة'''، بيروت، دار الکتب العلمية، ۱۹۹۳م.<br /> <br /> ۷۲. سلطان‌محمد، سيف‌الدوله، '''سفرنامه مکه'''، تصحيح علي‌اکبر خداپرست، تهران، ني، ۱۳۶۴ش.<br /> <br /> ۷۳. سنجاري، علي بن تاج‌الدين بن تقي‌الدين، '''منائح الکرم في اخبار مکة و البيت و ولاة الحرم، مکه'''، جامعة ام‌القري، ۱۴۱۹ق.<br /> <br /> ۷۴. سومر، فاروق، '''نقش ترکان آناتولي در تشکيل و توسعه دولت صفوي'''، ترجمه احسان شرقي و محمدتقي امامي، تهران، گستره، ۱۳۷۱ش.<br /> <br /> ۷۵. سيوري، راجر، '''ايران عصر صفوي'''، ترجمه کامبيز عزيزيان، تهران، مرکز، ۱۳۷۴ش.<br /> <br /> ۷۶. شاردن، ژان، '''سفرنامه'''، ترجمه اقبال يغمايي، تهران، توس، ۱۳۷۴ش.<br /> <br /> ۷۷. ــــــــــ ، '''سياحتنامه شاردن'''، ترجمه محمد عباسي، تهران، اميرکبير، ۱۳۴۵ش.<br /> <br /> ۷۸. شاملو، ولي‌قلي‌خان، '''قصص الخاقاني'''، تصحيح سيدحسن سادات‌ناصري، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۷۹. شاو، استنفورد جي، '''امپراتوري عثماني و ترکيه جديد'''، ترجمه محمود رمضان‌زاده، مشهد، آستان قدس رضوي، ۱۳۷۰ش.<br /> <br /> ۸۰. شبارو، عصام محمد، '''دولت مماليک و نقش سياسي و تمدني آنان در تاريخ اسلام'''، ترجمه شهلا بختياري، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۸ش.<br /> <br /> ۸۱. شرلي، انتوني، '''سفرنامه برادران شرلي'''، ترجمه آوانس، تهران، نگاه، ۱۳۶۲ش.<br /> <br /> ۸۲. شرواني، حسين بن عبدالله، '''الاحکام الدينية في تکفير قزلباش: ميراث اسلامي ايران'''، به اهتمام رسول جعفريان، قم، کتابخانه مرعشي نجفي، ۱۳۷۶ش.<br /> <br /> ۸۳. شعباني، رضا، '''منابع تاريخ اجتماعي ايران'''، تهران، مؤسسه نهادگذاري مطالعات علمي و پژوهشي گويا‏، ۱۳۷۷ش.<br /> <br /> ۸۴. شهرياري، محمد‌علي، «پيامد‌هاي سياسي و اقتصادي جنگ‌هاي ايران و عثماني و تأثير آن بر سقوط دولت صفوي»، '''پژوهشنامه تاريخ'''، ش۸، پاييز ۱۳۸۶ش.<br /> <br /> ۸۵. صفت‌گل، منصور، '''ساختار نهاد و انديشه ديني در ايران عصر صفوي'''، تهران، خدمات فرهنگي رسا، ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ۸۶. طهماسب صفوي، '''تذکره شاه‌طهماسب'''، تصحيح عبدالشکور کاوياني، برلن، [بي‌نا]، ۱۳۴۳ش.<br /> <br /> ۸۷. عبدالغني، عارف احمد، '''تاريخ امراء المدينة'''، دمشق، سوريه، اقليم، ۱۴۱۸ق.<br /> <br /> ۸۸. عبدي‌بيک شيرازي، '''تکملة الاخبار'''، تصحيح عبدالحسين نوايي، تهران، ني، ۱۳۶۹ش.<br /> <br /> ۸۹. عربخاني، رسول، '''عتبات عاليات در روابط ايران و عثماني قرن نوزدهم''' (با تأکيد بر عصر عبدالحميد دوم)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.<br /> <br /> ۹۰. العزاوي، عباس، '''تاريخ العراق بين احتلالين'''، بغداد، مطبعة بغداد، ۱۹۳۹م.<br /> <br /> ۹۱. عصامي، عبدالملک بن حسين، '''سمط النجوم العوالي'''، قاهره، المکتبة السلفية، ۱۳۸۰ق.<br /> <br /> ۹۲. العلوي، حسن، '''شيعه و حکومت در عراق'''، ترجمه محمدنبي ابراهيمي، تهران، سوره، ۱۳۷۶ش.<br /> <br /> ۹۳. عمادزاده، حسين، «تجليات روح ايراني در دنياي اسلامي»، '''اطلاعات ماهيانه'''، ش۱۸، ۱۳۲۷ش.<br /> <br /> ۹۴. ــــــــــ ، '''تاريخ جغرافياي کربلاي معلا'''، تهران، خرد، ۱۴۲۶ق.<br /> <br /> ۹۵. غفاري، اصلان، '''پ‍ذي‍رش‌ اس‍لام‌ در اي‍ران‌'''، تهران، پژوهه، ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ۹۶. فخرالملک، ابوالحسن‌خان، '''سفرنامه'''، تصحيح محمدرضا عباسي، تهران، سازمان ملي اسناد ايران، ۱۳۷۲ش.<br /> <br /> ۹۷. فرهاني منفرد، مهدي، '''مهاجرت علماي شيعه از جبل عامل به ايران'''، تهران، اميرکبير، ۱۳۷۷ش.<br /> <br /> ۹۸. فريدون‌بيک، '''منشآت السلاطين'''، ج۱، استانبول، [بي‌نا]، ۱۲۷۵ق.<br /> <br /> ۹۹. فلسفي، نصرالله، '''تاريخ زندگاني شاه‌عباس اول'''، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵ش.<br /> <br /> ۱۰۰. ــــــــــ ، '''زندگي شاه‌عباس اول'''، ت‍ه‍ران‌، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۵۳ش.<br /> <br /> ۱۰۱. قائدان، اصغر، '''عتبات عاليات عراق'''، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.<br /> <br /> ۱۰۲. کاظمي، مريم، «نجف در عصر شاه‌عباس اول»، '''نامه تاريخ‌پژوهان'''، س۶، ش۲۴، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> ۱۰۳. کرزن، جرج. ن، '''ايران و قضيه ايران'''، ترجمه غلامعلي وحيد مازندراني، تهران، علمي و فرهنگي، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۱۰۴. کروسينسکي، '''سفرنامه'''، ترجمه عبدالرزاق دنبلي، تحقيق مريم ميراحمدي، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.<br /> <br /> ۱۰۵. کليددار، عبدالجواد، '''تاريخ کربلا و حائر الحسين'''، ترجمه محمد صدر هاشمي، اصفهان، ثقفي، ۱۳۷۷ش.<br /> <br /> ۱۰۶. ــــــــــ ، '''مدينة الحسين او مختصر تاريخ کربلا'''، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.<br /> <br /> ۱۰۷. کمپفر، انگلبرت، '''سفرنامه'''، ترجمه کيکاووس جهانداري، تهران، خوارزمي، ۱۳۶۰ش.<br /> <br /> ۱۰۸. لانگريک، استيون همزلي، '''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق'''، ۱۹۵۰ &lt;sym&gt;ـ&lt;/sym&gt; ۱۹۰۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، مشهد، آستان مقدس رضوي، ۱۳۷۸ش.<br /> <br /> ۱۰۹. لباف، زهير، '''عراق و روابط آن با ايران'''، تهران، علمي، [بي‌‌تا].<br /> <br /> ۱۱۰. لوئي بلان، لوسين، '''زندگي شاه عباس اول'''، ترجمه ولي‌الله شادروان، تهران، ساطير، ۱۳۷۵ش.<br /> <br /> ۱۱۱. متي، رودلف، '''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي'''، ترجمه حسن زنديه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۷ش.<br /> <br /> ۱۱۲. مجلسي، محمدباقر، '''تحفة الزائرين'''، کربلايي محمدقلي و کربلايي محمدحسن، تهران، [بي‌نا]، ۱۲۷۴ش.<br /> <br /> ۱۱۳. محزون، محمد، '''المدينة المنورة في رحلة العياشي'''، کويت، دار الارقم، ۱۴۰۸ق.<br /> <br /> ۱۱۴. محقق کرکي، علي، '''نفحات اللاهوت في لعن الجبت و الطاغوت'''، به کوشش محمدهادي اميني، تهران، نينوا، [بي‌تا].<br /> <br /> ۱۱۵. المديرس، عبدالرحمن، '''المدينة المنورة في العصر المملوکي'''، رياض، ملک الفيصل، ۱۴۲۲ق.<br /> <br /> ۱۱۶. مرعشي التستري، نورالله بن شرف‌الدين، '''مصائب النواصب في الرد علي نواقص''' '''الروافض'''، قم، دليل ما، ۱۴۲۹ق.<br /> <br /> ۱۱۷. مروي، محمدکاظم، '''عالم آراي نادري'''، تهران، نشر علم، ۱۳۷۰ش.<br /> <br /> ۱۱۸. مسعودي، علي بن الحسين، '''مروج الذهب'''، قم، مؤسسة دارالهجره، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> ۱۱۹.  [https://www.gisoom.com/search/book/author-۱۰۶۵۶۸/پدیدآورنده-اصغر-منتظرصاحب/ منتظرصاحب]، اصغر، '''عالم‌آراي شاه اسماعيل'''، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، ۱۳۹۲ش.<br /> <br /> ۱۲۰. منجم يزدي، ملاجلال‌الدين، '''تاريخ عباسي يا روزنامه ملاجلال'''، به کوشش سيف‌الله وحيدنيا، تهران، انتشارات وحيد، ۱۳۶۶ش.<br /> <br /> ۱۲۱. منجم يزدي، ملاجلال‌الدين، '''تاريخ ملاکمال'''، تصحيح ابراهيم دهگان، اراک، چاپ فروردين، ۱۳۴۴ش.<br /> <br /> ۱۲۲. منشی قمي، احمد بن حسين، '''خلاصة التواريخ'''، تصحيح احسان اشراقي، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.<br /> <br /> ۱۲۳. موجاني، سيدعلي، '''بازسازي تاريخ فراموش‌شده: عتبات عاليات'''، تهران، مجمع جهاني اهل البيت، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> ۱۲۴. مهدوي، عبدالرضا هوشنگ، '''تاريخ روابط خارجي ايران'''، تهران، اميرکبير، ۱۳۵۰ش.<br /> <br /> ۱۲۵. ميرخواند، محمدخاوندشاه، '''روضة الصفا'''، تهران، علمي، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۱۲۶. ناصرالدين شاه، '''شهريار جاده‌ها'''، تهران، سازمان اسناد ملي ايران، ۱۳۷۲ش.<br /> <br /> ۱۲۷. نامه شاه‌عباس دوم به شريف مکه در خصوص مشکلات حجاج و مسير بصره، نسخه خطي، قم، کتابخانه مرعشي نجفي، ش۱۱۶۳۹.<br /> <br /> ۱۲۸. نجفي، فرشاد، '''تاريخ ايران و جهان در ارتباطات اجتماعي'''، تهران، فرهيختگان دانشگاه، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> ۱۲۹. نصرآبادي، محمدطاهر، '''تذکره نصرآبادي'''، به کوشش محسن ناجي نصرآبادي، تهران، اساطير، ۱۳۷۸ش.<br /> <br /> ۱۳۰. نفيسي، سعيد، '''بابک خرم‌الدين'''، تهران، ثالث، ۱۳۸۷ش.<br /> <br /> ۱۳۱. نوايي، عبدالحسين، '''اسناد و مکاتبات ايران از سال''' '''۱۱۰۵ &lt;sym&gt;ـ&lt;/sym&gt; ۱۱۳۵ همراه با يادداشت‌هاي تفصيلي'''، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، ۱۳۶۳ش.<br /> <br /> ۱۳۲. ــــــــــ ، '''روابط سياسي و اقتصادي ايران در دوره صفويه'''، تهران، سمت، ۱۳۷۷ش.<br /> <br /> ۱۳۳. نهروالي، محمد بن احمد، '''الإعلام بأعلام بيت الله الحرام'''، به كوشش علي محمد عمر، قاهرة، المکتبة الثقافية الدينية، ۲۰۰۴م.<br /> <br /> ۱۳۴. واثقي، حسين، '''اعلام المجاورين بمکة المعظمة'''، قم، دانش حوزه، ۱۴۳۷ق.<br /> <br /> ۱۳۵. ــــــــــ ، '''التراث المکي''' (الاجازات، المستنسخات، المولفات، التصحيحات، التملکات)، قم، دانش حوزه، ۱۴۳۱ق.<br /> <br /> ۱۳۶. واثقي، حسين، '''التراث المکي'''، تهران، نشر دانش خانواده، ۱۳۸۹ش.<br /> <br /> ۱۳۷. ــــــــــ ، '''المکاتبات المکية'''، قم، دانش حوزه، ۱۴۳۶ق.<br /> <br /> ۱۳۸. واله اصفهاني، محمد يوسف، '''خلد برين'''، تصحيح ميرهاشم محدث، تهران، ادبي و تاريخي موقوفات، ۱۳۷۲ش.<br /> <br /> ۱۳۹. ورسي، محقق، '''نجف اشرف در ادوار زمان'''، مشهد، محب، ۱۳۷۵ش.<br /> <br /> ۱۴۰. ويلي، جويس، '''ن‍ه‍ض‍ت‌ اس‍لام‍ي‌ ش‍ي‍ع‍ي‍ان‌ ع‍راق'''، ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ه‍وش‌ غ‍لام‍ي‌، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۳ش.<br /> <br /> ۱۴۱. هامر پورگشتال، يوزف فون، '''تاريخ امپراتوري عثماني'''، ترجمه ميرزازکي علي‌آبادي، تهران، زرين، ۱۳۶۷ش.<br /> <br /> ۱۴۲. هدايت، رضاقلي‌خان، '''روضة الصفا'''، تصحيح جمشيد کيان‌فر، تهران، اساطير، ۱۳۸۰ش.<br /> <br /> ۱۴۳. هريدي، محمد عبداللطيف، '''شؤون الحرمين الشريفين في العهد العثماني'''، قاهره، دار الزهراء، ۱۴۱۰ق.<br /> <br /> ۱۴۴. هنرفر، لطف‌الله، '''گنجينه آثار تاريخي اصفهان'''، اصفهان، ثقفي، ۱۳۵۰ش.<br /> <br /> ۱۴۵. Matthee, Rudi, Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra ۱۶۰۰ ـ ۱۷۰۰, New York University Of Delaware, ۲۰۰۶.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل سوم: نقش اقتصادی عتبات و حرمين شريفين در مناسبات صفویان و عثمانیان|}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%B3%D9%88%D9%85:_%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C&diff=68446 2026-06-12T16:10:36Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع}}<br /> <br /> اقتصاد همیشه عاملي مهم و تأثیرگذار در روابط خارجی و سیاسی دولت‌ها بوده است؛ به طوري که، سرزمین‌هایی با موقعیت جغرافیایی ممتاز و شرایط اقتصادی سودآور، همواره در نظر سایر کشورهای قدرتمند اهميت دارند. در دوران صفويان و عثمانيان سرزمین بین‌النهرین به علت شرایط جغرافیایی و آب فراوان و خاک حاصلخیز از اهميت ويژه‌اي برخوردار بود. در این زمان عراق راه ترانزیتی مهم برای پیوند دادن تجارت شرق و غرب و پل ارتباطی مهم بسیاری از نقاط جهان برای سفر به خانة خدا بود. بنابراین هم دولت صفوی و هم دولت عثمانی ناگزیر بودند سیاست اقتصادی خاصی را در عراق در پيش بگيرند تا بقای حکومت خود را در عراق تأمین کنند.<br /> <br /> آنچه در این فصل بررسی خواهيم کرد، نقش و جایگاه اقتصادی شهرهای زیارتی و تأثیر آن در تحولات سیاسی ـ اقتصادی دو دولت صفوی و عثمانی در این زمینه است. همچنین سعي کرده‌ايم نقش اقتصادی زائران عتبات و حرمين را، که اکثراً هم ایرانی بودند، در جامعه صفوي و نقش اقتصادی موقوفات را در اماکن مقدس بررسی کنيم.<br /> <br /> == ۱. جغرافیای اقتصادی راه‌ها و محصولات تجاری عتبات ==<br /> <br /> عراق عرب که قسمتی از خاک ایران بود، سرزمیني کشاورزی به شمار می‌رفت؛ اما درگیری‌های سیاسی بر سر تصاحب آن با سقوط ایلخانان آغاز شد و با روی کار آمدن دولت شیعی صفوی ادامه یافت و با قدرت‌یابی دولت عثمانی و ادعای مالکیت آن به اوج رسید. حاصل این درگیری‌ها جلوگیری از هر گونه رشد و پیشرفت کشاورزي بود. محصولات کشاورزی این منطقه بیشتر خرما و مرکبات بود؛ چنان‌که شهرهای مقدس نجف و کربلا جايگاه ممتازي در کشت خرما داشتند.&lt;ref&gt;. شاو، ''امپراتوري عثماني و ترکيه جديد''، ترجمه محمود رمضان‌زاده، ص۱۷۴.&lt;/ref&gt; همچنین عراق به علت قرار گرفتن بر سر راه تجارت شرق و غرب و به عنوان سنگر ایران و به دلیل دسترسی به خلیج فارس و ترانزیت تجارت با هند، آسیای غربی و آسیای صغیر اهمیت خاص جغرافیایی داشت و دولت عثمانی که در اوج قدرت بود، نمی‌توانست از عواید فراوان آن چشم بپوشد. دولت عثمانی در صورت تسلط بر عراق می‌توانست بر دشمن خويش يعني حکومت شیعی صفوی تسلط یابد و علاوه بر آن مانع نفوذ و گسترش شیعی‌گری در غرب و دیگر سرزمین‌های اسلامی شود؛ همچنین از نظر اقتصادی به جهت رفت‌وآمد تجار و زائران می‌توانست درآمد گمرکی کلانی به دست آورد و در خلیج فارس هم نفوذ یابد. به این ترتیب عثمانیان علاوه بر دلایل مذهبی و سیاسی دلایل اقتصادی جدیدی نیز برای حمله به صفویان داشتند؛ زیرا نظارت صفویان بر عراق و ایران مانع تجارت از راه خشکی بین خاور دور و اروپا شده بود. همة راه‌های شرق ـ غرب از طریق آن بخش از خاورمیانه که تحت سلطة عثمانی بود، به‌ويژه به دليل نظارت پرتغالي‌ها بر درياهاي شرق مسدود شده بود&lt;ref&gt;. شرلي، ''سفرنامه برادران شرلي''، ص۸۵.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> یکی از راه‌های مهم تجاری ایران از همدان به غرب بود. در واقع این راه زمینی بغداد ـ کرمانشاه و بغداد ـ حلب بود که اهمیت تجاری و اقتصادی عراق را نزد ايران و عثماني دوچندان مي‌کرد. ابریشم بيشترين محصول تجاری در اقتصاد هر دو کشور بود که آن را از این راه غربی به اروپا مي‌بردند و در مقابل کالاهای خارجی را از طریق بصره، بغداد و خانقین به داخل ایران حمل مي‌کردند. به همین دلیل است که در ''سفرنامة برادران شرلی'' بغداد یک محل تجاری بزرگ با هندوستان، ارمنستان، ایران و عثمانی معرفي می‌شود.&lt;ref&gt;. دوري، ''بغداد: چند مقاله در تاريخ و جغرافياي تاريخي''، ترجمه اسماعيل دولتشاهي، ص۹۴.&lt;/ref&gt; اما بر اثر جنگ و ناامنی و دشمنی سیاسی قطع روابط تجاری ايران و عثماني امری عادی بود.<br /> <br /> هنگامی که شاه‌اسماعیل اول در سال ۹۱۴ قمري فاتحانه به خاک عراق قدم نهاد، بسیاری از بازرگانان ایرانی در پی او به بغداد آمدند و امر تجارت در عراق رونق گرفت؛ اما سلطان‌سلیم در اقدامی سیاسی روابط تجاری با ایران را تحریم کرد و نه‌تنها باعث خشم بازرگانان عثمانی شد که بازرگانان ایرانی را نیز ناخشنود، و خسارت جبران‌ناپذيري بر آنها وارد ساخت بعدها با ورود سلطان‌سلیمان به بغداد (۹۴۰ق) باعث از بین رفتن محدودیت‌های تجاری شد؛ چنان‌که بارزگانان اروپایی سفر به بغداد را آغاز کردند.&lt;ref&gt;. نوايي، ''اسناد و مکاتبات ايران از سال''''۱۱۰۵ـ۱۱۳۵ همراه با يادداشت‌هاي تفصيلي''، ص۱۹۰''-''۱۹۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در پادشاهی شاه‌عباس اول و برقراری روابط دوستانة او با دولت عثمانی، روابط بازرگانی دو کشور حفظ شد. سلطان‌عثمان دوم (۱۰۲۷ ـ ۱۰۳۱ق) در نامه‌اي به شاه‌عباس از او می‌خواهد بازرگانانی را که از سوی عثمانی به ایران می‌آیند، با شعارهای مذهبی توهین‌آمیز معذب نسازند و به این طریق زمینة بهبود و گسترش روابط تجاری را فراهم آورند.&lt;ref&gt;. دلاواله، ''سفرنامه''، ترجمه شعاع‌الدين شفا، ص۴۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با شدت گرفتن منازعات و تیرگی روابط همچنان پاشای بغداد در حفظ روابط تجاری با ایران می‌کوشید. دلاواله، سیاح ایتالیایی که از نزدیک و هم‌زمان شاهد این وقایع بود، توضیح می‌دهد که چگونه سرانجام با شعله‌ور شدن جنگ و کشیده شدن آتش آن به بغداد «راه تجارت و دادوستد بین دو کشور قطع گردید؛ به طوری که تجار به‌خصوص تجار مسلمان بغداد از ترس دشمن جرئت حرکت نیافتند؛ اما ازآنجا که بغداد نمی‌تواند از آذوقه و مواد خوراکی وارده از ایران چشم بپوشد، پاشا علی‌رغم تلفاتی که متحمل شد، هرگز ممانعتی در راه رفت‌وآمد کاروان‌ها ایجاد نکرده، حتی برعکس به جهت درآمدهای گمرکی سالانة کشور و به خاطر نفعی که هر ساله از این طریق به جیب می‌زند، تا حد امکان تسهیلات بیشتری اعمال مي‌کند؛ حتی از تجار و بارزگانان تقاضا می‌کند به کار خود ادامه دهند و به آنان قول می‌دهد امنیت دلخواهشان را تأمین نماید».&lt;ref&gt;. بياني، ''تاريخ نظامي ايران دوره صفويه''، ص۴''-''۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از استیلای شاه‌عباس اول بر بغداد تجارت شهر توسعه یافت؛ زیرا بسیاری از تجار ایرانی و غیر ایرانی که دشمن عثمانی بودند، همراه شاه وارد این شهر شدند. بیگلربیگی بغداد در زمان شاه‌عباس اول و شاه‌صفی بیگلربیگی همدان نیز بود که اين امر به امنیت و رونق تجارت مسیر غرب کمک مي‌کرد.&lt;ref&gt;. سلطان‌محمد، ''سفرنامه مکه''، تصحيح علي‌اکبر خداپرست، ص۲۴۴.&lt;/ref&gt; در این شرایط نه‌تنها تجارت عراق توسعه یافت، بلکه شهرهای مقدس عراق هم از نظر کشاورزی معمور شد. کوشش شاهان صفوی برای رساندن آب به نجف، کربلا و حله کوششي در جهت احیای کشاورزی و آبادانی این شهرها نیز بود؛ زیرا این امر نه‌تنها سبب توقف بیشتر زائران در این شهرها، بلکه باعث گسترش باغ‌های کشاورزی آن نیز می‌شد. دلیل این ادعا، مشاهدات و توصیفات سیف‌الدوله سلطان‌محمد از باغ‌های نجف در عصر قاجار است که حدود یک قرن و نیم پس از سقوط سلسلة صفوی هنوز نام شاهان بزرگ و خیّر صفوی را بر خود داشته است. او می‌نویسد:<br /> <br /> ... مزارع زیاد دارند: یکی موسوم به عباسیه است و دیگری طهماسبیه. سکنه و زراعت و نخیلات دارند. در بیابان نجف دُر پیدا می‌شود. مکرر دیده شده همین دُر را تراشیدند و عتیق الوان درآمده، از برکت صاحب ولایت همه چیز در این شهر کوچک یافت می‌شد.&lt;ref&gt;. العزاوي، ''تاريخ العراق بين احتلالين''، ص۱۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین اقدام سلطان‌سلیمان عثمانی در بازسازی نهر حسینیه در کربلا به منظور رونق بخشیدن به حیات اقتصادی این شهر بود.&lt;ref&gt;. اعتمادالسلطنه، ''مرآت البلدان:'' ترجمه مترجمان وزارت انطباعات، به کوشش پرتو نوري علا و محمدعلي سپانلو، ص۹۳۲.&lt;/ref&gt; با مرگ شاه‌عباس و شروع مجدد منازعات، گویی خشم طبیعت هم شعله‌ور شد. طغیان مکرر رودخانة دجله و بیماری همه‌گیر طاعون در سال ۱۰۴۴ قمري به حیات اقتصادی سرزمین عراق ضربة جبران‌ناپذير زد و باعث کشتار بسیاری از نفوس شد.&lt;ref&gt;. ويلي، ''نهضت اسلامي شيعيان عراق''،‌ ترجمه مهوش غلامي، ص۲۷.&lt;/ref&gt; هرچند صلح ذهاب در سال ۱۰۴۹ قمري دورانی از امنیت را برای عراق به ارمغان آورد، سبب بهبود اقتصاد بیمار عراق نشد. سوء ظن عثمانیان به شیعیان موجب طرد آنها از دستگاه‌های اداری و دولتی و امور مهم تجاری شد. دولت عثمانی در بغداد که دورافتاده‌ترین ایالت امپراتوری بود، هیچ‌گونه خدماتی ارائه نمی‌داد و با ضعف روزافزون امپراتوری عثمانی هیچ‌گونه تلاشی در جهت برابر کردن مالیات‌ها، ساختن راه‌ها یا تعمیر سیستم آبیاری نمی‌شد.&lt;ref&gt;. تاورنيه، ''سفرنامه''، ترجمه ابوتراب نوري، ص۲۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مجموع شرایط اقتصادی و تجاری عراق عرب در زمان استیلای حکومت صفوی بهتر از زمان تسلط دولت عثمانی بوده است. «شهر بغداد شهر تجارتی است؛ اما نه آن طوری که در اوقاف مالکیت پادشاه ایران بود؛ زیرا که با ورود ترک‌ها بسیاری از تجار معتبر کشته شدند. با وجود این، جمعیت متصل از اطراف به آنجا می‌آیند، چه برای تجارت و چه محض زیارت...». &lt;ref&gt;. همان، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تجّاری که قصد عبور از عراق داشتند، باید گمرک سنگینی به دولت عثمانی در عراق می‌پرداختند و در عین حال از خطر دزدان و راهزنان در امان نبودند. بیشترین فشار مالی ناشی از این شرایط بر دوش شیعیان ساکن در شهرهای عراق بود. آنها از سازمان مالی و اداری عثمانی‌ها بیزار بودند.<br /> <br /> توصیف تاورنیه از نجف بیانگر شرایط سخت اقتصادی شیعیان این شهر است. او می‌نویسد:<br /> <br /> در این آبادی [نجف] غیر از خرما و انگور و بادام که به قیمت گران به ما فروختند، چیز دیگر پیدا نکردیم. وقتی که زوار به آنجا می‌آیند که خیلی به‌ندرت اتفاق می‌افتد و چیزی برای تغذیه پیدا نمی‌کنند، شیخ دستور می‌دهد تا برنج را در آب و نمک جوشانیده، قدری هم روغن روی آن نثار می‌کنند و وقت ظهر میان آنها تقسیم می‌نمایند و چون در حوالی کوفه ابداً مرتعی برای پرورش حشم وجود ندارد، گوشت به‌هیچ‌وجه یافت نمی‌شود و بدتر از همه اینکه چوب برای سوخت به‌هیچ‌وجه به دست نمی‌آید.&lt;ref&gt;. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''''۱۹۰۰-۱۹۵۰''، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> احساسات ضد عثمانی ضد سنی، به‌ویژه در جنوب عراق، بسیار قوی بود و در واقع کربلا در ظاهر تحت بیرق عثمانی بود. پاشاهایی که به حکومت بغداد منصوب می‌شدند، غالباً هیچ تعلق خاطری به این سرزمین نداشتند و محدودة اقدامات اصلاحی‌شان برای کسب ثروت بیشتر بود؛ مثلاً درویش محمد پاشا سرمایه‌گذاری غله و احشام در عراق را اصلاح کرد و از این راه توانست در مقام حکمران سود کلانی به دست آورد. این شرایط اقتصادی در عراق تا پایان حکومت صفویان در ایران ادامه یافت و پس از آن زمینه خودسری و استقلال‌طلبی پاشاهای ترک در عراق را فراهم ساخت.&lt;ref&gt;. تاورنيه، ''سفرنامه''، ترجمه ابوتراب نوري، ص۱۶۴؛ سيوري، ''ايران عصر صفوي''، ترجمه کامبيز عزيزيان، ص۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۲. نقش اقتصادی زوار عتبات و حرمین شریفین ==<br /> <br /> زیارت‌های دسته‌جمعی ایرانی‌ها از نجف، کربلا، سامرا، کاظمین و مکه و مدینه به قدری برای سران دولت عثمانی و همچنین شیعیان و سني‌هاي ساکن عراق و حجاز سودآور بود که حکومت عثمانی با وجود دشمنی با دولت صفوی و ائمة معصوم نمی‌توانست از آن صرف‌نظر کند.<br /> <br /> پادشاهان سنی‌مذهب ترک در عراق محدویت‌هايی برای زوار ایرانی قائل بودند؛ اما به دليل تأثير آنها در رونق بازار، ایجاد کسب‌و‌کار، گسترش تجارت، رونق کاروانسراها و راهداری‌ها و رفع بیکاری به‌هیچ‌وجه به قطع روابط اقتصادی خود با دولت صفوی تمايل نداشتند و به هر طریق در حفظ آن می‌کوشیدند.<br /> <br /> پس از روی کار آمدن شاه‌عباس اول و صلح با دولت عثمانی و برقراری امنیت در مرزهای غربی و همچنین رشد سریع اقتصاد ایران در کنار اعتقادات قوی مذهبی شاه‌عباس اول انتظار می‌رفت بر حجم سفرهای زیارتی شیعیان ایران به عتبات عالیات و همچنین حرمین شریفین ـ که هر دو تحت تسلط حکومت عثمانی بود ـ افزوده شود؛ اما نه‌تنها این‌گونه نشد، بلکه شاه‌عباس با خروج زوار از کشور به‌شدت مخالفت کرد. او که با خروج ارز از کشور مخالف بود، برای متقاضیان زیارت عتبات و خانة خدا در سرزمین حجاز شرایط سختی قرار داد. زوار برای خروج از کشور باید مبالغ بسیاری به شاه می‌پرداختند و این مسئله نه‌تنها مانع خروج آنها می‌شد، بلکه نارضایتی شیعیان را هم در پي داشت.&lt;ref&gt;. سانسون، ''سفرنامه سانسون: وضع کشور شاهنشاهي ايران در زمان شاه سليمان صفوي''، ۲۰۱ .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بزرگ‌ترین هدف شاه‌عباس از این سیاست مذهبی جلوگیری از خروج مقادیر زیادی پول از کشور بود. او می‌خواست با تبدیل مشهد به یک مرکز بزرگ زیارتی شیعه در داخل کشور مانع از خروج ارز از کشور شود که تا قبل از این در سایر اماکن مقدس شیعه در عراق ـ تحت تابعیت عثمانی قرار داشت ـ خرج می‌شد و از سوی دیگر سبب رونق تجاری و اقتصادی شمال شرق ایران شود. سانسون که در زمان جانشینان شاه‌عباس اول از ایران دیدن می‌کرد، در سفرنامة خود می‌نویسد:<br /> <br /> مشهد زیارتگاه ایرانیان است؛ شهری بسیار غنی می‌باشد. شاه‌عباس چون نمی‌خواست رعایایش پول خود را از مملکت خارج کنند و در قلمرو حکومتی عثمانی خرج نمایند، می‌خواست آنها را از رفتن به مکه منصرف گرداند و به رعایایش عشق و ارادت به امام رضا را که یکی از دوازده امام ایرانیان می‌باشد و در مشهد مدفون است، القا کرد... .&lt;ref&gt;. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ج۳، ص۹۹۸''-''۹۹۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هرچند مطالب سانسون ناشی از ناآگاهی و غفلت او از جایگاه و مقام رفیع علی بن موسی الرضا(ع) نزد شیعیان جهان در طول تاریخ است، از نظر روشن ساختن افکار اقتصادی شاه بزرگ صفوی و جانشینان او درخور توجه است. ظاهراً شاه‌عباس با توجه به نزدیکی و نیاز اقتصادی بغداد و شهرهای مذهبی عراق و حجاز به محصولات ارضی ایران خواهان وارد ساختن فشار اقتصادی بر حاکم ترک بغداد و فراهم ساختن زمینة نارضایتی از او و طغیان عليه او به‌ویژه در میان شیعیان عراق بود. با افزایش منازعات دو امپراتوری صفوی و عثمانی در دورة شاه‌عباس اول رفت‌وآمد زائران عملاً ناممکن شده بود؛ زیرا معدود زائران ثروتمند عتبات نیز به علت ترس از افتادن به اسارت ترکان جرئت رفتن به عراق نداشتند و در تمام این مدت فشار مالی و آسیب‌های اقتصادی بر مردم عراق بسیار بود. سرانجام در سال ۱۰۳۲ قمري شاه‌عباس اول موفق به گشودن بغداد و بیرون راندن عثمانی‌ها از آنجا شد و بدین گونه خیل عظیم زائران، که مدت‌ها بود از رفتن به عتبات محروم شده بودند، به دنبال سپاه صفوی و با تبلیغ و تشویق دولت به راه افتادند.&lt;ref&gt;. برن، ''نظام ايالات در دوره صفويه''، ترجمه کيکاووس جهانداري، ص۱۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس اول برای بازگرداندن رونق و کسب‌وکار به شهرهای مقدس عراق بعد از مدت‌ها جنگ و رکود شدید اقتصادی زائران را به زیارت عتبات تشویق مي‌کرد. به این منظور راه‌ها و کاروانسراها بازسازی، و شغل حکومتی در اين شهرها با سمت تولیت اماکن مقدس در محل ایجاد شد. هدف شاه‌عباس این بود که بتواند در چنین مناطقی رعایت دستورها و قوانین مذهبی را تضمین کند. این روش حکومتی در عراق تا تسلط مجدد ترکان حفظ شد.&lt;ref&gt;. برن، ''نظام ايالات دوره صفويه''، ترجمه کيکاووس جهانداري، ص۱۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> هرچند ورود پادشاه قدرتمند شیعی نویدبخش دورانی از رشد و توسعة اقتصادی در سرزمین عراق بود، طولانی شدن منازعات و سماجت سلطان سنی‌مذهب عثمانی برای بازپس‌گیری بغداد ویرانی و خطر بسیاری برای زائران داشت. سرانجام ترکان عثمانی با رهبری سلطان‌مراد چهارم یک‌بار دیگر موفق به گشودن بغداد شدند و این بار حکومتی پایدارتر از قبل در عراق تشکیل دادند. شیعیان عراق که به دولت ایران تمایل داشتند، در تصور عثمانی‌ها ستون پنجم بالقوه‌ای بودند که ممکن بود هر لحظه به دامن دشمن سقوط کند.&lt;ref&gt;. لباف، ''عراق و روابط آن با ايران''، ص۲۹''-''۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حکام ترک از عمق نارضایتی شیعیان و وابستگی سیاسی، اقتصادی، مذهبی و اجتماعی شهرهای مقدس عراق به دولت ایران آگاهی داشتند. پس برای راضی نگه داشتن آنها و ثبات و دوام بخشیدن به حکومت خود در عراق می‌بایست نیاز مالی و اقتصادی این سرزمین دور از مرکز را تأمین مي‌کردند. در این شرایط، ورود انبوه زوار نوعی صادرات نامرئی به عراق بود که می‌توانست در رفع مشکلات اقتصادی مردم عراق به سران ترک کمک کند. ورود مسافران به عتبات ورود ارز و رونق بازار را به دنبال داشت. بدون تردید مسافران ایرانی که هر سال در یک یا دو نوبت برای زیارت اماکن مقدس به این کشور مي‌رفتند، در درجة اول به آن ارز وارد می‌کردند و به بازرگانی داخلی آن رونق می‌بخشیدند.&lt;ref&gt;. فخرالملک، ''سفرنامه''، تصحيح محمدرضا عباسي، ص۴۳.&lt;/ref&gt; این زوار مخصوصاً حاضر بودند برای به‌دست آوردن مقداری از آب و خاک این اماکن مقدس مبلغ درخور توجهی بپردازند. در واقع به علت سرازیر شدن پول ایران به عتبات عالیات و حرمین شریفین بود که مردم آن می‌توانستند تا حد امکان آسوده زندگی کنند.<br /> <br /> شاید نظر اغراق‌آمیز ابوالحسن‌خان فخرالملک را، که حدود یک قرن و نیم پس از سقوط صفویان به زیارت عتبات مشرف شد، بتوان به دورة صفوی هم تعمیم داد: «واقعاً اگر دو سال زوار مشرف نشوند، همة این کسبه ورشکست خواهند شد».&lt;ref&gt;. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۴۰۱.&lt;/ref&gt; این مطالب نقش اقتصادی شهرهای زیارتی و زوار ایرانی در عراق را به‌خوبی نشان می‌دهد. همچنين وابستگی گستردة اقتصادی‌اي که با تأسیس سلسلة صفوی آغاز شد، همچنان در قرن‌های پس از آن ادامه یافت.<br /> <br /> == ۳. حرمین شریفین و درآمد اقتصادی آن ==<br /> <br /> سکه‌های دولت صفوی موسوم به پنج‌شاهی یا عباسی در اواخر نیمة دوم سدة هفدهم میلادی در بصره رواج یافت. در این دوره، بصره پلی ارتباطی در مسير صادرات طلای ایران بود. خارج کردن طلای دولت صفوی از ایران باعث کمبود سکه‌های طلا در کشور شد. در چنین وضعی، بحران اقتصادی درازمدتی پیش آمد و دولت ایران تنها اجازه دادوستد با سکه‌های نقره داد و تجارت با سکه‌های طلا را ممنوع کرد.<br /> <br /> تاجران ایران بار دیگر در سال ۱۰۷۱قمري تجارت با بصره و معامله با سکه‌های طلا را از سر گرفتند؛ زیرا در بصره چنین محدودیت هایی وجود نداشت. سکة طلا کالایی بود که آن را هدیه مي‌دادند و کسانی که قصد زیارت بیت‌الله و دیگر زیارتگاه‌های شیعی در سرزمین عراق را داشتند،&lt;ref&gt;. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۷۵۴''-''۷۶۵.&lt;/ref&gt; آن را بسيار تقاضا مي‌کردند. زیارت سالانة خانة خدا در افزایش تقاضا و قیمت طلا مؤثر بود. افرادی که سفری طولانی به شبه‌جزیرة عربستان و مکه در پیش می‌گرفتند، مقدار زیادی طلا می‌خریدند؛ زیرا طلا تنها پول مناسب برای حمل به نقاط دوردست بود. این مسئله سبب افزایش قیمت طلا می‌شد؛ اما معلوم نیست طلایی که زوار با خود به حرمین شریفین می‌بردند، چه نوع طلایی بوده است: ونیزی یا عثمانی یا هر دو آنها؟<br /> <br /> سکة طلا در این سفر برای پرداخت عوارض راه به عثمانی و مصرف خیرات لازم بود. گفته‌اند امیر مکه در اواخر قرن هجدهم میلادی یازده دینار طلا از هر زائر می‌گرفت. بصره و بغداد بر سر اینکه مسافرت از کدام شهر آغاز شود، رقابت مي‌کردند. در این مناطق، زوار شترانی برای سفر مي‌خريدند و هنگام بازگشت آن را به قیمت بسیار نازلی می‌فروختند؛ همچنین مبلغی می‌پرداختند که به‌سلامت عبور کنند. بنابراین می‌توان گفت سختگیری سوداگری سودمندی برای مقامات بصره و عثمانی بود.<br /> <br /> از رفت‌وآمد نمایندگان سیاسی عرب به همراه هدایای گرانبها به اصفهان و تقاضای لغو حکم ممنوع بودن زیارت می‌توان به اهمیت حج در این دوران پی برد. شاردن مدعی است طي دوازده سالی که در ایران به سر می‌برد، چهار تن از سفرای عرب را ديد که از عربستان به اصفهان و دربار صفویان آمدند و خواستار رفع ممنوعيت سفر حج بودند.&lt;ref&gt;. Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra matthe'', p .۵۴-۵۵.&lt;/ref&gt; لغو حکم تحریم راه بصره به دست سلطان‌سلیمان و نامة شاه‌عباس دوم گواه این امر است.<br /> <br /> در اواخر قرن شانزدهم میلادی، دولت عثمانی با مشکلات و مسائل پولی مواجه بود. جریان گردش پول از سال ۹۸۳ قمري دامنگیر دولت عثمانی شد. سیاست به‌گردش‌اندازی جریان برون‌ریزی سکه‌ها از بصره به هند یا ممنوع کردن ضرب سکة محلی نقرة لاری و ممنوع کردن صادرات در سال‌های ۹۸۷ و ۱۰۰۴ قمري موفقیت چندانی به بار نیاورد.&lt;ref&gt;. تاورنيه، ''سفرنامه''، ترجمه ابوتراب نوري، ص۴۰۱.&lt;/ref&gt; در این زمان ایران نیز درگیر مشکلات اقتصادی بود. تاورنیه، سیاح فرانسوی، در این باره می‌نویسد:<br /> <br /> شاه‌عباس چون دید مملکت ایران از حیث تجارت عقیم، و به این جهت پول در مملکت بسیار کم است، مصمم شد اشخاص را با ابریشم خام به اروپا بفرستد که میزان تجارت و رواج آن را به دست آورده، به این وسیله شاید از خارج پولی داخل مملکت نماید و خواست اختیار ابریشم را خود به دست گیرد؛ یعنی به قیمت مناسبی که خود او معیّن کرده بود و از عدالت هم خارج نبود، از رعیت خریده، به خارج فرستاده، تجارت نماید.&lt;ref&gt;. دوسرسو، ''سقوط شاه سلطان حسين''، ترجمه ولي‌الله شادان، ص۹۳''-''۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس نه‌تنها خود به حرمین شریفین نرفت، بلکه از رفتن مردم به بیت‌الله الحرام جلوگیری ‌کرد. به گفتة دو سرسو احتمال می‌رود این امر دلیل اقتصادی داشته است. یکی از دلایلی که باعث شد شاه‌عباس به جای زیارت کعبه به زیارت قبور ائمه(ع) مانند زیارت امام رضا(ع) اهمیت فوق‌العاده‌ای دهد، علاوه بر ناامنی راه‌ها و قتل حاجیان مسئلة خروج نقد از ایران و ریخته شدن پول ایرانیان به جیب عثمانی‌ها بود. کروسینسکی در این باره می‌نویسد:<br /> <br /> «سلطنت صفویه برای اجرای قانون شرع در بلاد عظیم که سبب انتظام دولت است، اهتمام نمی‌کرد. گواه این سخن آن است که در زمان شاه‌عباس ماضی بنا گذاشتند و قدغن کردند که باید ارز نقد از ایران بیرون نرود و به جای زیارت حج به زیارت قبور ائمه و سایر مقابر روند و هر کس آرزوی زیارت کعبه داشت، می‌باید مبلغ خطیر به پادشاه پیشکش کند و اذن حاصل نماید و ضرورتی بیشتر از سفر حج نبوده است».&lt;ref&gt;. کروسينسکي، ''سفرنامه''، ترجمه عبدالرزاق دنبلي، ص۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رفتن زائران ایرانی به حرمین شریفین مستلزم خروج سکه‌های طلا از کشور بود و به تقویت قدرت مالی و تجهیز سپاهیان عثمانی کمک می‌کرد. بنابراین شاه‌عباس اول شرایطی پديد آورد که ایرانیان به جای رفتن به مکه روانة مشهد شوند و سکه‌های طلای خود را به جیب عثمانیان نریزند و در داخل خرج کنند. شاه‌عباس به منظور خارج نشدن پول و طلا از کشور و خرج شدن آن داخل مملکت کوشید بر شهرت حرم رضوی بیفزاید. وی پیش‌بینی می‌کرد که پس از مرگ جسدش را جوار قبر&lt;br /&gt;<br /> امام رضا(ع) دفن کنند.&lt;ref&gt;. خوانساري، ''تاج التراجم''، ج۲، ۶۱۱.&lt;/ref&gt; شاه‌عباس اول افضل بودن زیارت امام رضا(ع) و سایر امامان(ع) را بر فریضة حرمین شریفین طرح کرد؛ زیرا چنان‌که در روایت‌ها آمده، ثواب زیارت امام رضا(ع) بیش از هفتاد حج مستحب است.<br /> <br /> {|<br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| هفتاد حج نافله یک طواف مرقدش<br /> | بهتر زخلد روضة پاکش هزار بار&lt;ref&gt;. کرزن، ''ايران و قضيه ايران''، ترجمه غلامعلي وحيد مازنداراني، ص۲۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> |}<br /> <br /> تجارت با کاروان حجاج سود فراوانی برای حاکمان بصره و دولت عثمانی به همراه داشت. بنا به گفتة جرج کرزن، برای صفویان ضرورت فراوانی داشت که راه سفر&lt;br /&gt;<br /> و خروج سرمایه را از جانب مکه به سوی مشهد برگردانند و آنجا را محل توجه&lt;br /&gt;<br /> و زیارتگاه اهل تشیع قرار دهند. به همین سبب شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس بارگاه&lt;br /&gt;<br /> امام رضا(ع) را از شکوه و ثروت سرشار کردند.&lt;ref&gt;. پاريزي، ''سياست و اقتصاد عصر صفوي''، ص۲۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این دوران هر سال مبالغ بسياري زر مسکوک از طريق حجاج از ایران خارج می‌شد و اهالی مکه، مدینه و حجاز سود اقتصادی بالایی می‌بردند. دستور شاه‌عباس به عدم خروج سکه از کشور تا پایان دورة صفوی اجرا نشد. لطفعلی‌خان، اعتمادالدوله از دولتمردان شاه‌سلطان‌حسین، هنگامی که محاکمه شد، برای اینکه دشمنان خود را متهم به خیانت کند، گفت:<br /> <br /> دشمنان من که بیش از من دخل داشتند، مداخل خود را ذخیره نکرده و در داخل مملکت باقی نگذاشتند و با آنکه دستورالعمل شاه‌عباس بزرگ یک دینار زر مسکوک نباید از داخل به خارج رود، هر سال چند قطار شتر، زر و سیم به اسم نذورات به مکه و مدینه فرستاده می‌شود.&lt;ref&gt;. Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra'', p .۵۶-۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گزارش‌های بی‌شماری از حرکت جریان پول از طريق زائران ایرانی در دست است. این امر چنان مهم بود که بین حاکمان بصره بر سر اینکه کدام‌یک از شهرها مکان عزیمت نهایی زائران ایرانی باشد، رقابت شدیدی برقرار بود.&lt;ref&gt;. شاردن، ''سفرنامه''، ترجمه اقبال يغمايي، ص۶۱۶.&lt;/ref&gt; بستن راه بصره ضربة اقتصادی شدیدی به عثمانیان مي‌زد. به همین دلیل سلطان عثمانی باید به خواسته‌های بزرگان بصره، که بندر تجاری و استراتژیک بصره را در کنترل خویش داشتند، توجه می‌کرد. امنیت این مسیر چنان مهم بود که وقتي سلامت حجاج در آن به خطر می‌افتاد، دولت‌ها رفت‌وآمد در آن را ممنوع می‌کردند.&lt;ref&gt;. محزون، ''المدينة المنورة في رحلة العياشي''، ص۱۸۷''-''۱۹۱.&lt;/ref&gt; عیاشی دربارة امرای مکه و پولی که آنها از زوار ایرانی می‌گرفتند، چنین گزارش می‌کند:<br /> <br /> امرا حجاج ایرانی را دوازده روز در مرالظهران نگه داشتند که بقیة پولی را که باید پرداخت کنند، بپردازند و نیز در منطقة بدر یک هفته معطل شدند. حاکم بدر هشت دینار دیگر از آنان گرفت. البته این غیر از پولی است که به اعراب اطراف مدینه پرداخت می‌کنند.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نیمة صفر سال ۱۰۷۲ قمري کاروان عجم خیلی دیر به مدینه رسيده و به دلایل بسياري ۴۵ روز میان راه مکه و مدینه معطل شده بود. گفته‌اند مشکل آنها پرداخت مالیات به الزام امرا و حاکمان عثمانی بوده است. آنان از زمان حرکت از اصفهان تا زمان رسیدن به مکه نفری بالغ بر پنجاه دینار طلا مي‌پرداختند. حجاج عجم اضافه بر پولی که برای مخارج عمومی به همراه داشتند، هر کدام پنجاه دینار برای مالیات‌ها پرداخت می‌کردند و اگر پول بیشتری از آنها گرفته می‌شد، متضرر مي‌شدند. در سال ۱۰۷۲ قمري حاکم بصره از هر حاجی سی دینار طلا می‌گرفت و دلیلش این بود که عجم‌ها نیروهایی نظامی از سرزمین خود نمی‌آوردند که در برابر حملة اعراب از آنها حفاظت کنند. حاکم بصره هنگامي که آنها به بصره می‌رسیدند، سپاهیانی را مأمور می‌کرد که در طول مسیر رفت و بازگشت به بصره همراه ایشان باشند و در برابر خطرات و بدویان از آنان محافظت کنند. ازآنجاکه عجم‌ها رعیت او نبودند، این پول را برای حمایت و حفاظت از خود پرداخت می‌کردند. در این باره می‌نویسد:<br /> <br /> روافض که از آنها چنین مالیات گرفته می‌شود، سزاوارند که بیشتر از این مورد اهانت قرار گیرند؛ چون از نظر اعتقادی فاسق‌اند. با این حال چون نام اسلام بر آنهاست و در سلک حجاج خانة خدا هستند، تا مادامی که در طریق حج‌اند، حرمت آنها محفوظ است و کسانی هم که این پول را می‌گیرند، به دلیل روافض بودنشان نیست که عقیدة آنان را فاسد می‌دانند، بلکه به خاطر سیاست دنیوی و کسروی است که چنین می‌کنند و این مسئله هیچ‌گونه دلیل قرآنی و شرعی ندارد.&lt;ref&gt;. ديانت، ''فرهنگ تاريخي جنبش‌ها و ارزش‌ها''، ۱۶۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۰۷۴ قمري پاشای بغداد در چند نامه پیشنهاد داد تأمین امنیت زائران را تنها با دریافت بیست دوک بر عهده گیرد. دوک از مسکوکات هلندی، و در ونیز متداول بود و هر دوک در دورة شاه‌طهماسب پنج بیستی (بیست‌دیناری) ارزش داشت. تاورنیه ارزش این مسکوک را معادل ۲۶ شاهی به پول ایران می‌داند.&lt;ref&gt;. Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra'',۱۶۰۰-۱۷۰۰, p. ۵۶.&lt;/ref&gt; این امر موجب شد بسیاری از زائران به دلیل نپرداختن پانزده دوک بیشتر در بغداد گرد هم آیند.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt; زائران برای هر نفر ۳۵ دینار به پاشای بصره می‌پرداختند تا او دستة سیصدنفری برای محافظت از آنان تا رسیدن به ایران همراهشان بفرستد.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پاشای بصره شترهایی را به هر قیمت که می‌خواست، به زائران ایرانی می‌فروخت، اما این زائران در بازگشت به بصره همان شترها را به قیمت بسیار ارزان می‌فروختند. پاشا تنها اسب‌ها را در بازگشت از سفر حرمین شریفین به قیمت فروش می‌خرید. ازدحام حیوانات در بصره به دلیل سود فراواني که عاید شهرنشینان بصره می‌شد، قابل تصور است.&lt;ref&gt;. دوغان، «راه‌هاي حج در دوره صفويه»، ''ميقات حج''، ش۵۷، ص۱۳۸۵، ص۹۸.&lt;/ref&gt; در این شرایط، اولیا چلبی که در سال ۱۰۸۱ قمري از شام عازم سفر حرمین بود، گزارش می‌کند که هزار نفر از حجاج ایرانی در کاروان شام بودند و دولت عثمانی از هر حاجی ایرانی پانزده سکة طلا می‌گرفت.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == ۴. نقش موقوفات در اقتصاد حرمین و عتبات ==<br /> <br /> === الف) موقوفات حرمین شریفین ===<br /> <br /> وقف‌نامه‌ای در سال ۹۴۰ قمري در استرآباد نوشته شده که آقاامیرسیدلطیف شاه‌حسینی همة قریة سیدکلاته مشهور به سدن از محال و رستاق استرآباد را با&lt;br /&gt;<br /> ملحقات بر زوار و ابناء‌السبیل زوار روضة مقدسة رسول اکرم(ص) وقف کرده&lt;br /&gt;<br /> است.&lt;ref&gt;. سبزواري، ''تحفه عباسي''، ص۱۴۴.&lt;/ref&gt; شاه‌طهماسب در سال ۹۴۰ قمري هنگامی که خبر آمدن رومیان را شنید،&lt;br /&gt;<br /> به سمت عراق حرکت کرد؛ در ميانة راه متوجه مشهد مقدس و مرقد منور امام هشتم شیعیان شد؛ پس شبی را در آن روضة متبرکه بیتوته کرد و در آن شب جذبه‌ای&lt;br /&gt;<br /> از جذبات الهی بر وی رسید؛ در آن روضة شریفه رو به درگاه حضرت باری&lt;br /&gt;<br /> تعالی آورد و صیغة توبه ادا کرد و امام هشتم(ع) را گواه بر آن ساخت و بر توبة خویش راسخ و ثابت ماند.&lt;ref&gt;. صفت‌گل، ''ساختار نهاد و انديشة ديني در ايران عصر صفوي''، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از موقوفات مدرسة سلطانی که صرف عتبات و حرمین شریفین دوازده هزار دینار تبریزی بود.&lt;ref&gt;. قزويني، ص۲۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در وقف‌نامة سلطان‌حسین صفوی آمده است:<br /> <br /> هر ساله مبلغ چهل تومان تبریزی به سه نفر از شیعیان اثنی‌عشری ظاهرالصلاح به جهت نیابت حج و زیارت به این طریق تسلیم نماید که هر ساله هر یک از این سه نفر را به در دولتخانة مبارکه حاضر سازند تا متولی شرعی خود او را ببیند یا دیگری را مقرر فرماید... .&lt;ref&gt;. واله اصفهاني، ''خلد برين''، تصحيح ميرهاشم محدث، ص۱۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === ب) عتبات عالیات و موقوفات ===<br /> <br /> وقف اموال به نام ائمة اطهار(ع) در اماکن مقدس عراق به دست سلاطین، حکام، بزرگان و علمای مذهبی و ثروتمندان همواره در طول تاریخ امری متداول بوده است. این سنت مقدس پس از تأسیس دولت صفوی و گسترش مذهب تشیع در ایران و عراق و در راه حفظ و دوام دین و دولت بیش از پیش گسترش يافت. شاهان شیعه و متعصب صفوی از آغاز حکومت خود نه‌تنها اموال بسیاری را در خراسان و اماکن مقدس نجف، کربلا، کاظمین و سامرا وقف کردند، بلکه دیگران را نیز در این امر حمایت و تشویق کردند.<br /> <br /> از دیگر موقوفات شاه‌اسماعیل در عتبات که بسیار نفیس و گرانبهاست، یک جلد قرآن کریم در نجف اشرف متعلق به سال ۹۱۴ قمري است که با سنگ‌های بسیار گرانبها تزئین و جلد شده است. او قندیلی از طلای خالص به نام دوازده امام را که با خود آورده بود، به حرم حضرت ابوالفضل(ع) اهدا کرد و حرم را با فرش‌های ابریشمی بافت اصفهان مفروش ساخت.&lt;ref&gt;. ترکمان، ''عالم‌آراي عباسي''، تصحيح ايرج افشار، ج۲، ص۷۶۰''-''۷۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در اين ميان مشهورترین موقوفات شاهان صفوی متعلق به شاه‌عباس اول است. شاه‌عباس اول در بیست‌ویکمین سال سلطنت خود در وقف‌نامه‌ای که شیخ بهایی تهیه و تنظیم کرد، تمامی جواهرات، گله‌های شتر، مواشی و اغنام، ظروف طلا و نقره و تمام دارایی خود را وقف چهارده معصوم(ع) کرد و تولیت اوقاف مزبور را شخص خویش، و سپس به پادشاهان پس از خود اختصاص داد و دستور داد چهارده مهر به اسم چهارده معصوم تهیه کنند.&lt;ref&gt;. منجم يزدي، ''تاريخ عباسي يا روزنامه ملا جلال''، به کوشش سيف‌الله وحيدنيا، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فهرستی از موقوفات شاه‌عباس که شامل ائمة اطهار مدفون در عراق عرب است، به این ترتیب است:<br /> <br /> ـ وقف حضرت علی(ع) که ثواب آن برای شاه‌اسماعیل اول است، از بابت محصولات قزوین، کاشان و بعضی از محال اصفهان ۱۰۰۰ تومان؛<br /> <br /> ـ وقف امام حسین(ع) که ثواب آن متعلق به حمزه‌میرزا برادر شاه‌عباس است، از بابت موقوفات محمودآباد، برخوردار و سایر محال اصفهان ۱۰۰۰ تومان؛<br /> <br /> ـ وقف امام موسی کاظم(ع) که ثواب آن از سایر اولاد شاه‌صفی است، از بابت حاصل موقوفات اصفهان ۳۷۵ تومان؛<br /> <br /> ـ وقف امام محمدتقی(ع) و ثواب آن از اولاد شاه‌صفی از موقوفات اصفهان ۳۷۵ تومان.&lt;ref&gt;. ولي‌قلي‌خان شاملو، ''قصص الخاقاني''، تصحيح سيدحسن سادات‌ناصري، ص۱۹۰''-''۱۹۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مؤلف ''قصص الخاقانی'' وقف‌نامة دیگری از شاه‌عباس مربوط به وقایع سال ۱۰۱۴ قمري را آورده است که از نظر نشان دادن موقوفات این شاه شیعی در عتبات به‌ویژه در نجف و همچنین در اثبات علاقه و احترام خاص او به نجف اهمیت بسیاری دارد. در قسمتی از این وقف‌نامه آمده است:<br /> <br /> «آنچه تا حین صدور هذا الوقف و مشروعیه بر حرم اشرف و مرقد ارفع اقدس سید کونین و نبی الثقلین و صاحب مقام قاب قوسین اشرف الانبیاء و المرسلین و افضل الاولین و الآخرین صلی الله علیه و آله اجمعین و بر عتبة علیه و روضة قدسیة سلطان سریر ولایت، دیباچة صحیفة امامت و هدایت المخصوص بتخصیص؛ انما ولیکم الله المنصوص بتنصیص «من کنت مولاه فعلی مولا» امیرالمؤمنین و امام المتقین و ساقی الکوثر فی یوم الدین سلام الله علیه و اولاده المعصومین و آن همگی و تمامی و جملگی کاروانسرای واقع در صدر میدان نقش جهان دارالسلطنة اصفهان و قیصریة متصل بدان و کل بازار دور میدان مذکور و حمام واقع در حوالی آن مشهور به نام شاهی که جمیع آنها احداث کرده، کلب‌ آستان علی بن ابی‌طالب بندگان نواب کامیاب سپهر و کلب علیحضرت واقف است، خلد الله ملکه و اجری فی بحار الخلود ملکه و در بین صیغة وقف شرط فرمودند که اصل اجارة موقوفات مذکوره در وجه وظیفه و ارتزاق و مدد معاش سادات عالی‌درجات بنت حسین، که عاکف مدینة ملیبة مقدسه می‌باشند، صرف نمایند، خواه مرد و خواه زن، به شرط آنکه وظیفه و سُیور نداشته باشند و شیعة امامی اثني‌عشریه باشند...».&lt;ref&gt;. ناصرالدين شاه، ''شهريار جاده‌ها''، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس ثواب آنچه وقف امیرالمؤمنین(ع) کرده بود، برای شاه‌اسماعیل اول، و آنچه وقف امام حسین(ع) کرده بود، برای شاهزاده حمزه‌میرزا قرار داد و به این ترتیب کل دارایی و بیوتات خاصة خود را وقف کرد. شاه‌عباس اول فرش‌ها و سجاده‌های ایرانی کمیاب و بی‌نظیری که در عصر صفوی در اصفهان بافته می‌شد و در گوشة آنها نوشته بود، وقف نجف کرد.<br /> <br /> ناصرالدین‌شاه قاجار که در سفر خود به عراق عرب از کیفیت و مرغوبیت فرش‌های عصر صفوی شگفت‌زده شده است، می‌نویسد: «فرش‌های ابریشمی قالی که صفوی یعنی شاه‌عباس انداخته است و رقم هم دارد، مثل این است که امروز از کارخانه درآمده است».&lt;ref&gt;. انصاري قمي، «موقوفات ايرانيان در عراق»، ''ميراث جاويدان''، ص۷۷''-''۷۹؛ کاظمي، «نجف در عصر شاه عباس اول»، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص۱۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس در زمینة ساخت مسجد، مدرسه، کاروانسرا، راه و حمام نیز در نجف کوشش کرد. مسجد عمران و مسجدالرأس، که دو مسجد بزرگ نجف بودند، در جهت تحقق اهداف مذهبی و سیاسی شاه‌عباس و به منظور اقامت و آرامش طلاب و علمای مذهب تشیع و همچنین برای شهرت جهانی بخشیدن به نجف ـ که دانشگاه بزرگ اسلامی بودـ بازسازی شد. از سوی دیگر شاه‌عباس بانی مدرسة غرویه در نجف است. این مدرسه که در شمال شرقی صحن مطهر قرار دارد، بخشی از مجموعة آستانة نجف و از مراکز تدریس و سکونت طلاب بوده است؛&lt;ref&gt;. نصرآبادي، ''تذکرة نصرآبادي''، به کوشش محسن ناجي نصرآبادي، ص۱۳۵.&lt;/ref&gt; حتی به اعتقاد بعضی نویسندگان و مورخان، شاه‌عباس دهکدة نجف‌آباد را احداث، و آن را وقف نجف اشرف کرد.&lt;ref&gt;. فلسفي، ''تاريخ زندگاني شاه عباس اول،'' ص۸۶''-''۸۸.&lt;/ref&gt; او حتی چند قطعه لعل گرانبها را که از خزانة پادشاهان تیموری هند به ایران انتقال یافته بود، وقف آرامگاه حضرت علی(ع) کرد. هرچند او بنا بر درخواست شاه‌سلیم، پادشاه هند، از تصمیم خود منصرف شد و آن جواهرات را برای وي فرستاد، این اقدام به وقف اهمیت آستانة امیرالمؤمنین(ع) را نزد شاه‌عباس آشکار می‌سازد.&lt;ref&gt;. فلسفي، ''تاريخ زندگاني شاه عباس اول''، ص۸۷.&lt;/ref&gt; او در جای دیگري سفارش داد صندوقی مرصع به جواهر برای مرقد امیرالمؤمنین(ع) بسازند تا آن را به نجف اشرف بفرستد؛ ولی بعد با اجازة روحانیان نذر خود را تغییر داد و خواست که جواهر گرانبهای آن را بفروشند و در مصارف شرعیة آرامگاه آن حضرت به کار برند.&lt;ref&gt;. منشی القمي، ''خلاصة التواريخ''، تصحيح احسان اشراقي، ص۴۳۰''-''۴۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس از شاه‌عباس، ديگر شاهان صفوي سنت وقف برای اماکن مقدس عراق و چهارده معصوم را ادامه دادند؛ اما هیچ‌يک از موقوفات ايشان شهرت و عظمت موقوفات شاه‌عباس را نداشت. علاوه بر شاهان این سلسله، بسیاری از خیّرین و محبین اهل بیت(ع) برای آنکه سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین کنند و میراثی جاودان بر جای گذارند، همواره وقف عتبات و چهارده معصوم کرده‌اند. در این میان زنان ایرانی به علت داشتن زیورآلات و جواهرات گرانبها نقش مهمي در تاریخ دارند. یکی از زنان، میهن‌بانو کوچک‌ترین دختر شاه‌اسماعیل اول است که در زمان سلطنت برادرش، شاه‌طهماسب اول، نفوذ و ثروت بسیاري داشت.<br /> <br /> هر ساله مبلغ‌های کلی که حساب آن را نگاه داشتن قدرت هیچ محاسبی نبود، به وسیلة مولانا عمادالدین به اهل کربلا و نجف و سادات مدینة مشرفه و سایر عتبات عالی و اعراب و جبل‌عامل و جزایر شفقت می‌کردند و مبلغ‌های دیگر نقد و اسباب و یراق به آستان‌های مقدسات و اماکن متبرکات که در ممالک محروسه واقع بود، می‌فرستادند و املاک نفیس که در شروان و ارسبار و تبریز و قزوین و ساوجبلاغ و شهریار و ری و اصفهان و گرمرود و استرآباد به هم رسانیده بودند، واقف بر حضرات عالیات چهارده معصوم صلوات الله علیهم اجمعین فرموده، تولیت آن را به شاه عالمین، و بعد از ایشان به پادشاه زمان منوط گردانیدند.&lt;ref&gt;. انصاري قمي، «موقوفات ايرانيان در عراق»، ''ميراث جاويدان''، ص۶۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> با تسلط دولت عثمانی بر عراق، استقبال شيعيان از این سنت پسندیده در عتبات تا حد زیادی کاهش يافت. دولت عثمانی، که وظیفة اصلی خود را غزا و جهاد می‌دانست، هرگز با بودجة خود مدرسه، مسجد، حمام، کاروانسرا و بیمارستان نمی‌ساخت، بلکه تنها چیزهایی می‌ساخت که در جهت اهداف نظامی‌اش باشد؛ مخصوصاً اماکن مقدس شیعیان در عراق که کانون مخالفت با سلاطین ترک بود گرفتار غفلت و بی‌توجهی آنها شد. این شرایط به میزان زیادی از تعداد طلاب و علمای دینی که برای عبادت و تحصیل وارد این شهرها می‌شدند، کاست و سبب تنزل اقتصادی این اماکن شد. در جمع‌بندی‌اي نهایی آشکار می‌شود که این شهرهای زیارتی تا چه اندازه در شرایط اقتصادی مردم عراق و دولت‌ها تأثیرگذار بوده و نقشي مهم و حیاتی داشته‌اند. در حقیقت بسیاری از ساکنان شهرهای زیارتی معيشت و ادارة زندگی خود را مدیون این زوار بودند. همچنين از آنجا که بیشتر این زوار از ایران رهسپار عراق می‌شدند، شرایط اقتصادی حاکم بر عراق بيش از آن که تحت تأثير دولت عثماني درگير جنگ باشد تا حد زیادی تحت تأثیر تصمیم‌گیری‌های دولت صفوی قرار داشت.<br /> <br /> == جمع‌بندی و نتیجه‌گیری ==<br /> <br /> امپراتوری عثمانی به تشکیل دولت شیعی صفویه در ایران واکنش منفی نشان داد که سبب بروز اختلافات و تنازعاتی بین دو دولت شد. حج و عتبات عالیات عنصری بسیار تأثیرگذار در مناسبات سیاسی دولت‌های صفویه و عثمانی به‌شمار می‌آمد و سیادت بر حجاز و عراق برای هر کدام از دو دولت می‌توانست منشأ پيامدهاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي بسياري باشد. ازاین‌‌رو دولت صفوی هنگام تأسیس سعی کرد عراق عرب و به تبع آن شهرهای زیارتی را تحت استیلا قرار دهد. با توجه به سابقة تاریخی و پیوندهای ارضی دو سرزمین ایران و عراق، استیلای صفویان بر شهرهای زیارتی عراق امری طبیعی به نظر می‌رسید؛ اما این وضعیت چندان دوام نیاورد؛ زیرا دولت صفوی ساختار حکومتی خود را بر ساختار دینی استوار ساخته بود و بر شأن دینی خود بسیار تأکید مي‌کرد و بهره‌برداری از عتبات در جهت تحقق این هدف بود؛ اما همین سیاست مذهبی یکی از مهم‌ترین عللی بود که آنها را در برابر امپراتوری عثمانی قرار داد. این مسئله با اختلاف عمق و غنای بیشتر و مهم‌تر از آن به این منازعات نزد رعایا مشروعیت می‌بخشید و برقراری صلح را ناممکن می‌ساخت؛ زیرا این دو دولت علاوه بر اختلافات مرزی بر سر تصرف عراق و نواحی مرزی در ستیز بودند.<br /> <br /> نخستین شاهان صفوی به علت قرار داشتن نخستین پایگاه‌های شیعه در جنوب عراق به حمایت علما و شیعیان در ماهیت و تأیید افکار مذهبی خود نیاز داشتند و از سوی دیگر به علت انتساب به ائمة اطهار(ع) ادعای حکومت و وراثت بر عراق عرب داشتند و می‌کوشیدند در برابر حرمین شریفین در سرزمین حجاز، که در تسلط عثمانی بود، شهرهای زیارتی عراق را در کنترل گيرند و از جذابیت‌های معنوی آن استفاده کنند و حتی می‌کوشیدند از لحاظ نظری عتبات را همتراز حرمین شریفین قرار دهند. این مسئله باعث شد دولت عثمانی ناگزیر واکنش شدید نشان دهد و بر تسلط بر شهرهای زیارتی مخصوصاً نجف اشرف پافشاري کند؛ اما واقعیت این است که دولت صفوی قدرت حفظ عراق عرب و دفاع از آن را در برابر قدرت نظامی عثمانی نداشت و شاه‌عباس اول استثنا بود که او هم در سال‌های آخر حکومت خود موفق به این امر شد؛ زیرا شاه‌عباس این مسئله را بیش از پیش حیثیتی یافته بود و بر حفظ شهرهای زیارتی با چنگ و دندان پافشاری مي‌کرد. سرانجام فوت شاه‌عباس در سال ۱۰۳۸ قمري زمینة پیروزی آسان دولت عثمانی و تسلط آنها بر سراسر عراق عرب را فراهم کرد. شاه‌صفی تنها یک دهه بعد از فوت شاه‌عباس، در برابر به دست آوردن صلحی پایدار و ایجاد آرامش برای پادشاهی خود، عراق عرب را با تمامی اعتاب مقدس آن به سلطان قدرتمند عثمانی تقدیم کرد و با این اقدام همة شیعیان مخصوصاً ساکنان شهرهای زیارتی عراق را از حکومت صفوی ناامید ساخت.<br /> <br /> بسیاری از آرمان‌های سیاسی ـ مذهبی صفويان پس از گذشت بیش از یک قرن از حکومت ايشان رنگ باخت؛ اما در تمام مدت حکومت آنها نقش بزرگی در اصلاح و بازسازی عتبات داشت، چه زماني که عراق در دست آنها بود و چه وقتي بر شیعیان سخت مي‌گرفتند و آنها را دستگير مي‌کردند؛ زیرا به دنبال کاهش اهمیت سیاسی عتبات آنچه روزبه‌روز اهمیت یافت، نقش متعالی و معنوی عتبات در حمایت از مذهب و فرهنگ تشیع و گسترش آن و جلب قلوب مسلمانان بود.<br /> <br /> بنابراین از بررسي نقش عتبات در روابط ایران و عثمانی در اين پژوهش مي‌توان چنین برداشت کرد:<br /> <br /> جنبة سیاسی ـ اقتصادی تسلط بر شهرهای زیارتی عراق بر جنبه‌های اعتقادی آن نزد هر دو دولت صفوی و عثمانی برتری داشت. هرچند سلاطین بزرگ و به‌ظاهر متدین صفوی همچون شاه‌اسماعیل اول، شاه‌طهماسب اول و شاه‌عباس اول اعتقادات و تمایلات دینی داشتند که با رسمیت یافتن مذهب تشیع امري طبیعی می‌نمود، منافع سیاسی ـ اقتصادی آنها نيز در آن دخيل بود. شاهان شیعی صفوی، مخصوصاً شاه‌عباس اول، بیش از آنکه شیعی‌اي متعصب و افراطی باشد، سیاستمداري بزرگ بود و هیچ‌گاه حاضر نبود اهداف سیاسی، نظامی و منافع ملی ـ میهنی کشور را فدای مذهب کند. او بعد از به قدرت رسیدن هنگام قرار گرفتن در موضع ضعف نه‌تنها از سراسر عراق عرب که حتی از شمال غرب ایران چشم پوشید و برای سروسامان دادن به اقتصاد نابسامان کشور برای زائران عتبات و حتی خانة خدا شرایط و محدودیت‌هایی وضع کرد تا سرانجام در پیشبرد سیاست اقتصادی خویش موفق شد؛ اما هنگامی که موفق به بازسازی قشون خود و تجهيز آنها به سلاح آتشین شد، به فکر پیشروی و بازپس‌گیری نواحی غربی ایران افتاد و حتی تا بغداد پیشروی کرد؛ اما برای آرام ساختن باب عالی و غافل ساختن آنها از شرق دور خود يعني عراق عرب چشم پوشید. پس از آنکه شاه‌عباس اول نواحی غرب کشور را بازسازی کرد و حکومت خود را بر آن نواحی مسجل ساخت و سران ترک را همچنان در غفلت و دشمنی‌های داخلی گرفتار دید، دیگر بار به بازپس‌گیری عراق عرب اقدام کرد. بهترین بهانة او برای مشروعیت ‌بخشیدن به این خواسته زیارت بود که در نتیجة آن موفق به بازپس‌گیری عراق عرب شد. این خواسته را همچنین می‌توان نزد سلاطین حنفی‌مذهب عثمانی در حفظ حرمت یا بی‌احترامی به عتبات عالیات با اهداف سیاسی ـ نظامی حاکم بر دو دولت مسلمان شیعی صفوی و حنفی عثمانی مرتبط دانست؛ زیرا این دو دولت مسلمان بر سر تصرف سرزمین عراق اختلاف داشتند؛ چنان‌که دولت صفویه سعی می‌کرد با در اختیار گرفتن شهرهای زیارتی قدرت سیاسی را به چنگ آورد و سبب وحدت شیعیان خود شود و آنها را از سایر گروه‌ها متمایز سازد. مذهب تشیع در عین حال به صفویان در جايگاه رهبر روحانی و اعقاب ائمة اطهار(ع) نفوذ می‌بخشید. عتبات برای آنها در حکم اهرمی در جهت پیشبرد اهداف سیاسی ـ مذهبی و سبب استحکام حکومت جدید ايشان و همچنین برتري در مبارزات بود. در مقابل، دولت عثمانی از جذابیت و معنویت عتبات غافل نبود و به طرق مختلف در جلب یا دفع آن سعي مي‌کرد. تخریب شهرهای زیارتی و بی‌حرمتی به آنها، بازسازی، توسعة قبور بزرگان اهل سنت، پراکندن شیعیان از&lt;br /&gt;<br /> اماکن مقدس و توجه به حضرت علی(ع) در مقام یکی از خلفای راشدین و صحابی رسول اکرم(ص) همه در جهت تحقق این هدف بود. در واقع در این سیاست مذهب مبناي تحکيم فرمانروایی و کشورگشایی به شمار می‌رفت.<br /> <br /> منازعات دولت صفوي و عثماني یک قرن و نیم (۹۰۷ ـ ۱۰۴۸ق) به طول انجامید و حتی پس از آن در قالب جنگ سرد ادامه یافت. اکثر مردم عراق به صفویان تمايل داشتند و حاضر نبودند دورافتاده‌ترین ایالت امپرتواریِ ترک محسوب شوند، که نه‌تنها از هر گونه توجه و فعالیت اقتصادی و اجتماعی محروم باشند، بلکه حکام نیمه‌مستقل و خودسر ترک، آنها را استثمار کنند.‌ به همين دليل گرایش مردم عراق به دولت صفوی موجه بود؛ زیرا نیمی از جمعیت عراق را شیعیان تشکیل می‌دادند که از يک سو با ورود صفویان از ظلم اهل سنت رهایی یافته و از قدرت برخوردار شده بودند و از سوی ديگر به لحاظ مذهبی و فرهنگی به ایرانیان وابسته و با آنها همدل و همراه بودند و از نظر سیاسی نيز ادعای صفویان به انتساب به اهل بیت را پذیرفته بودند و آنها را از نژاد عرب (نه قومی بیگانه همچون ترک‌ها که ادعای خلافت اسلامی و قصد تصاحب سرزمین آنها را داشتند)، مي‌دانستند. غير از این بیشتر سنی‌مذهبان بغداد و بسیاری از شهرهای دیگر عراق حنبلی بودند؛ در حالی که ترکان عثمانی پیرو مذهب ابوحنیفه بودند. این مسئله خود رقابتي داخلی و پنهانی ایجاد مي‌کرد که در این مبارزه بسیاری از حنبلیان و شافعیان بی‌طرف ماندند. اقلیتی از مردم عراق نیز عیسویان بودند که آنها هم مخالف سیاست سلطان عثمانی و موافق شاه ایران بودند.<br /> <br /> شهرهای زیارتی عراق و امواج برخاسته از آن نقش مهم و تأثیرگذاري در گسترش مذهب و فرهنگ شیعه در جهان اسلام و جلب مسلمانان جهان داشت. در واقع عتبات مکمل و پشتیبان شاهان صفوی و روحانیت شیعی در رسمیت بخشیدن و اثبات حقانیت مذهب شیعه بود؛ به‌خصوص که شهرهای مذهبی محل اجتماع مردم و انتقال افکار آنهاست و اقدامات فرهنگی ـ مذهبی دولت صفوی نیز به همین انگیزه بود. این اقدامات از جمله شامل بازسازی و اصلاح عتبات، برپایی جشن غدیر خم، عزاداری عاشورا و به راه انداختن دسته‌های عزاداری که در آن مصیبت وارده بر امامان شیعه نقل می‌شد، بود. در حقیقت در پس هر مناره و ضریح و حتی کاشی‌کاری‌های زیبا و خوش‌رنگ‌ولعاب با آیه‌ها و احادیثی در حقانیت و مظلومیت ائمة اطهار(ع) شکوه و در قرب الهی بودن آنها و حقانیت مذهب جدید صفویان نهفته بود. در نتيجه سنت زیارت محوري مهم در گسترش فرهنگ شیعی محسوب می‌شد.<br /> <br /> سرزمین عراق خصوصاً جنوب آن خواسته يا ناخواسته طی حکومت صفوی و پس از آن از نظر اقتصادی کاملاً به دولت ایران وابسته شد، که مهم‌ترین علت آن وجود شهرهای زیارتی در جنوب عراق و بغداد بود. اماکن مقدس عراق منبع مهم اقتصادی برای تجار، کسبه و مردم عراق بود که تنها با حضور سالانة هزاران زائر ایرانی امکان‌پذیر مي‌شد. همچنین بسياري از شیعیان عراق با سمت متولی، خادم، چراغچی‌باشی، کفشدار و غیره در عتبات عالیات خدمت مي‌کردند و از دولت صفوی حقوق و مواجب مي‌گرفتند؛ اما این تنها شیعیان عراق و شهرهای مذهبی آن نبودند که از نظر اقتصادی و براي تأمين مایحتاج خود کاملاً به دولت صفوی وابسته شده بودند، بلکه سایر مسلمانان و پاشاهای سنی‌مذهب ترک حاکم بر عراق نیز منافع حکومتی و بقای قدرت خود را در حفظ روابط دوستی و تجاری با ایران می‌دانستند؛ زیرا نمی‌توانستند به کمک مالی و اقتصادی باب عالی امید داشته باشند و مي‌توانستند از يک سو طي عبور تجار غرب و شرق و همچنین حرکت زوار ایرانی و شرقی به عتبات و حرمین شريفین حق گمرکی درخوري دریافت کنند و از سوی دیگر با رونق بخشیدن به بازار کالاهای کشاورزی و تزئینی، فروش مهر و تسبیح از خاک کربلا و دفن اموات در شهرهای زیارتی حیات اقتصادی عراق را حفظ کنند؛ زیرا شهرهای مقدس عراق نه صنعتی داشت، نه کشاورزی سودآوری. در نتيجه اقتصاد مردم منطقه وابسته به اماکن مقدس و عتبات بود.<br /> <br /> علاوه بر مسئلة عتبات، مسئلة حرمین شریفین و زیارت اماکن متبرکه در مدینه و مکه و اختلاف‌های مذهبی ـ فرهنگی دو دولت ایران و عثمانی حرمین را به عرصة اختلاف شیعه و سنی تبدیل کرده بود و سبب جنگ‌های خونین ایران و عثمانی و رفتارهای تعصب‌آمیز دو دولت بود. این امر در چگونگی برگزاری فریضة حج ایرانیان شیعی تأثیر فراوانی داشت. دولت عثمانی به سبب پیامدهای سیاسی از ایرانیان می‌ترسید و به همين دليل آنها بر حجاج ایرانی، به ويژه هنگام درگيري‌هاي نظامي، سختگيري بيشتري روا مي‌داشتند.<br /> <br /> علاوه بر این به دلیل مسائل سیاسی، فرهنگی، مذهبی، امنیتی و اقتصادی دو دولت عثمانی و صفوی حج گزاردن ایرانیان شیعی با دشواری‌هایی روبه‌رو بود. در این دوران هر گاه بین دو دولت حسن روابط برقرار بود، سفر به حرمین شریفین و برگزاری آن با دشواری‌های کمتری همراه بود؛ اما با بحرانی شدن روابط، شاهد محدوديت‌هاي شديدي در سفر ايرانيان به حرمین شریفین هستيم.<br /> <br /> گاهی دولت‌ها رفتن به حرمین شریفین از مسیر بصره را بر ايرانيان ممنوع مي‌کردند و سال‌ها به تأخیر مي‌انداختند. در اين دوره، بخشی از مشکلات سفر به حرمین به اعراب بدوی و راهزنان مسیر بازمي‌گشت. وجود قبایل بدوی در مسیر بصره دغدغة مهم ایرانیان بود و دولت عثمانی در آن دخالتی نداشت. بنابراین هر دو دولت در رفع آن تلاش می‌کردند.<br /> <br /> عثمانیان برای ضربه زدن به صفویان، در مکه به تکفیر روافض می‌پرداختند و به بهانة اینکه ایرانیان به سبب مسائل امنیتی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی از حرمین استقبال نمي‌کردند، ضد آنها موضع می‌گرفتند. روابط غیر حسنة ایران و عثمانی و درگیری‌های متعدد این دولت‌ها دشواری‌هایی در امر سفر به حرمین شریفین ايجاد مي‌کرد که گاهي سبب محدود شدن حج مي‌شد.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فهرست منابع}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D9%88%D9%84:_%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C&diff=68445 2026-06-12T16:10:21Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان}}<br /> <br /> هنگامی که شاه‌اسماعیل صفوی (۹۰۷-۹۳۰) حکومت صفویان را بنیاد گذاشت، ضمن وحدت‌بخشی به سرزمین ایران تشیع را در اين کشور رسمی کرد. اقدامات دولت صفوی برای گرایش مردم ایران به تشیع با مخالفت‌های ازبکان در شرق و عثمانی‌ها در غرب مواجه شد. به همین جهت روابط صفویان با امپراتوری عثمانی تیره شد. اهمیت عتبات از دید سیاسی فزونی گرفت و هر یک از دو خصم کوشیدند به گونه‌ای از آن بهره گیرند. شاه‌اسماعیل اول از آغاز قدرت یافتنش برای رسیدن به هدف‌های مذهبی ـ سیاسی خود و استوارکردن حکومتش به عتبات چشم داشت و بهانه و فرصتی مناسب برای تصرف آن می‌جست که سرانجام در ۹۱۴ هجری توانست عتبات را تصرف کند. نفوذ و اعتبار شهرهای مذهبی عراق برای حکومت صفوی وضع خوبی فراهم آورد.&lt;ref&gt;. العزاوي، ''تاريخ العراق بين احتلالين''، ص۲۹؛ لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''''۱۹۰۰- ۱۹۵۰''، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۵۲؛ العلوي، ''شيعه و حکومت در عراق''، ترجمه محمدنبي ابراهيمي، ص۵۰ -۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تنها یک دهه پس از درگذشت شاه‌اسماعیل اول سلطان‌سلیمان امپراتور قدرتمند عثمانی موفق شد سراسر عراق عرب را باز پس گیرد. تمسک سلطان‌سلیمان به مذهب از دیگر شاهان صفوی کمتر نبود؛ چنان‌که او پس از رفتن به بغداد (۹۴۱ق) آرامگاه مطهر حضرت علی(ع) را در نجف زیارت کرد. در آن زمان عراق عرب و به دنبال آن همه عتبات تحت حکمراني دولت عثمانی درآمد و عراق در دوره‌اي طولاني بر پایه فرمان‌ها و احکام باب عالی اداره ‌شد.&lt;ref&gt;. احمد ياغي، ''الدولة العثمانية في التاريخ الاسلامي الحديث''، ص۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۱. ادعای رهبری جهان اسلام به سبب حاکمیت سرزمینی بر حرمین شريفین و عتبات عالیات ==<br /> <br /> ادعای رهبری سلطان عثمانی بر امور دینی و دنیوی بر مشروعیت مذهب سنی و دعوی جانشینی آخرین خلیفة عباسی استوار بود. علی‌الظاهر ادعا می‌شد این منصب بعد از لشکرکشی سلطان‌سلیم اول به مصر (۹۲۳ق) از آخرین خلیفة عباسی به او انتقال یافته است. اموري چون ادعای خلافت مراد اول (۷۶۱ ـ ۷۹۱ق) و نام‌گذاری پایتخت دولت عثمانی به دارالخلافه توسط محمد اول در سال ۸۱۶ ـ ۸۲۴ قمري نشان می‌دهد سلاطین عثمانی از نخستین سال‌های تشکیل دولت، خود را جانشین خلافت اسلامی ‌قلمداد می‌کردند.&lt;ref&gt;. درينگيل، «مبارزه با تشيع در عراق در دوران عبدالحميد دوم»، ترجمه نصرالله صالحي، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دولت صفوی تنها دولت بزرگ اسلامی بود که این ادعای سلاطین عثمانی را نپذیرفت و به مخالفت با آن پرداخت؛ چنان‌که در قرن شانزدهم و هفدهم با بروز نزاع و کشمکش میان صفویان و عثمانیان، سلطان عثمانی و شاه صفوی هر دو خود را فرمانروای ممالک اسلامی می‌دانستند. کشمکش آن دو دولت در نزاع شیعه و سنی مجال طرح پيدا کرد و مجادله دینی از هر دو سو شدت یافت.&lt;ref&gt;. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰-۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلاطین عثمانی با اين ادعا نه تنها سرزمین عراق و حجاز را (با در بر داشتن شهرهایی چون کربلا، نجف، مکه، مدینه و بغداد که سال‌ها پایتخت خلافت اسلامی بود و عنوان دارالسلام داشت) مهم تلقی کردند، بلکه آنها را جزء لاینفک قلمرو خود شمردند تا بدین وسیله ادعای خلافتشان مشروعیت بیشتری یابد.&lt;ref&gt;. درينگيل، «مبارزه با تشيع در عراق در دوران عبدالحميد دوم»، ترجمه نصرالله صالحي، ''نامه تاريخ‌پژوهان''، ص۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۲. جلب وفاداری اتباع مختلف در جغرافیای سرزمینی اعتاب مقدسه ==<br /> <br /> با شکل‌گیری دولت صفویه در قرن دهم، عثمانیان نیز قلمرو خود را از آناتولی به سرزمین عراق عرب گسترش دادند و این منطقه یکی از کانون‌های مبارزة دو دولت عثمانی و صفوی شد؛ چنان‌که دولت شیعی صفوی در مناطق مرزی و غیر مرزی معیّن، که اقليت سني و شيعه در آن می‌زیستند، به مبارزه ادامه می‌داد. سرزمین عراق عرب مرز دو دولت تلقی می‌شد و اقوام و گروه‌هایي چون کرد، عرب و ترک با مذاهب و نحله‌های فکری خاص در آن می‌زیستند. جمعیت اعراب سنی در این میان بیش از بقیه گروه‌ها بود که ادعای سلاطین عثمانی مبنی بر جانشینی خلافت را پذیرفته بودند؛ ولی گروه‌های مخالفي چون شیعیان وجود داشتند که دولت عثماني نمي‌توانست آنها را نادیده بگیرد؛ پس در جلب رضایت آنها بسيار تلاش مي‌کرد.&lt;ref&gt;. اينالجيک، ''تاريخ الدولة العثمانية من النشوء الي الانحدار''، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به غیر از گروه‌های مخالف شیعی، نحله‌های صوفی نیز در این قلمرو می‌زیستند که امیرالمؤمنین(ع) را مراد و مقتدای خود می‌دانستند. طي قرن دهم هجری قزلباش‌ها، که شیعه و طرفدار دولت صفوی بودند، به‌تدریج میان بکتاشیان جای گرفتند و با آنان درآمیختند. در این دوره، طریقة بکتاشیه ظاهراً به تشویق دولت عثمانی واسطة حکومت و طوایف قزلباش ـ که عليه حکومت قيام کرده بودند ـ ، بود.&lt;ref&gt;. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰-۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۵۳.&lt;/ref&gt; ازاين‌رو، دولت عثمانی در جلب وفاداری این اتباع تحت قلمرو خود به‌ويژه در شهرهای زیارتی بسيار مي‌کوشيد. به همین دلیل شاه‌عباس (۹۹۶-۱۰۳۸) پس از فتح بغداد به شهرهای زیارتی نجف، کربلا و کاظمین رفت و موقوفات فراواني به شیعیان بخشید؛ چنان‌که سلطان‌سلیمان عثمانی نيز چنين کرد.&lt;ref&gt;. موجاني، ''بازسازي تاريخ فراموش‌شده: عتبات عاليات''، ص۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> راه دیگری که دو دولت جهت رضایت این گروه‌ها در مقاطعی برمی‌گزیدند،&lt;br /&gt;<br /> این بود که از دخالت آشکار در امور تولیت یا ادارة اماکن مقدس چشم بپوشند یا&lt;br /&gt;<br /> میزان اين دخالت را محدود کنند. پس اگرچه ترکان عثمانی به سبب تفاوت مذهب&lt;br /&gt;<br /> به وجوه اعتقادی شیعیان در گرامیداشت هویت و قداست سرزمین‌های عراق&lt;br /&gt;<br /> پایبند نبودند، اهمیت سیاسی عتبات ایجاب می‌کرد سلاطین عثمانی به این اماکن تعصب ظاهری نداشته باشند. بنابراین باید گفت سیاست دولت عثمانی در شهرهای زیارتی عراق صرفاً جلب رضایت و وفاداری شیعیان و نحله‌های صوفی بود تا با نفوذ میان آنها پایه‌های حکومت خود را در این شهرها نیز مستحکم سازد. در مقابل، دولت صفویه نیز به‌منظور مشروعیت‌بخشی به حکومت اهمیت بسزایی برای عتبات قائل بود؛ همچنین هنگامي که روابط دو کشور حسنه بود، شمار زوار ایرانی حرمین شریفین افزایش می‌یافت؛&lt;ref&gt;. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰- ۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۳. دفع شورش حکام عاصی عراق ==<br /> <br /> سرزمین عراق پس از تصرف آن به دست دولت عثماني بخشی از قلمروي آن محسوب می‌شد و زبان اداری رسمی حکومت ترک در آن رواج داشت. با این حال داخل عراق بادیه‌نشینان و قبایل نیمه‌مهاجری وجود داشتند که هیچ‌گونه حکومتی را تحمل نمی‌کردند؛ حتی در مناطقی که قبایل یکجانشین بودند، قبایل مساق (کوچ‌رو) متعددي وجود داشت. در این مناطق، امپراتوری کاملاً بی‌اثر بود و گاه با زورمندان محلی در قدرت مشارکت داشت. همچنين شهرهایی چون موصل، بغداد و بصره به صورت ایالت به حیات خویش ادامه می‌دادند و پاشاهایی از طرف باب عالی به حکومت این ایالت‌ها منصوب می‌شدند. این پاشاها ـ با توجه به اينکه مسافت دور بود و در نتيجه تحت کنترل باب عالي نبودند ـ هنگامي که اوضاع داخلی عثمانی نابسامان مي‌شد، اگر به مخالفت با حکومت مرکزی می‌پرداختند، خطر جدی محسوب می‌شدند.&lt;ref&gt;. لانگريک، ''تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق''۱۹۰۰- ۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۶۷-۷۱.&lt;/ref&gt; به‌ويژه واقع شدن دولت شیعة صفوی در همسایگی عراق که به تحولات این سرزمین نمي‌توانست بي‌اعتنا باشد، این خطر را تشدید می‌کرد. اموري چون سرکشی و نافرمانی پاشاهای بصره، همکاری بکرسوباشی با ایرانیان و شورش محمد بن احمد در بغداد همگی سبب شده بود حکومت عثمانی از این خطر بالقوه هراس داشته باشد. همچنين طمع‌ورزی ایران به سرزمین عراق عرب به دليل وجود شهرهای زیارتی (پس از فتح عراق عرب به دست شاه‌اسماعیل، سلاطین صفوی همواره آن را جزء قلمرو خود می‌شمردند و برای در اختیار داشتن آن تلاش بسياري مي‌کردند) سبب شده بود دولت عثمانی به حاکمی که برای این ایالت‌ها انتخاب می‌کرد، با دیده تردید بنگرد.&lt;ref&gt;. خواندمير، ''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب''، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۴. حرمین شریفین و امنیت راه‌های آن ==<br /> <br /> یکی از معمول‌ترین مشکلات کاروان‌های حرمین شریفین در مسیرهای بیابانی گرفتاری میان اعراب غارتگر بود که غارت کاروان‌های تجاری و زیارتی را از چندین قرن قبل منبع درآمد زندگی خویش در نظر گرفته بودند و آن را مباح مي‌دانستند.&lt;ref&gt;. Rudi Matthee, ''Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra matthe'', p.۵۴- ۵۵&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنين ترکان عثمانی قادر به مطیع کردن تعدادی از قبایل عرب نبودند؛ قبايلي کوچ‌نشین که همواره با عیال و احشام خود از نقطه‌ای به نقطة دیگر حرکت می‌کردند. روبه‌رو شدن با این بدویان مستقل و در حال حرکت، که آمادة به کار بردن نیروهای خویش علیه هر نیرویی بودند، کاری بس دشوار بود؛ چراکه آنها می‌توانستند در دفاع از خود به میان باتلاق‌ها و تالاب‌ها عقب‌نشینی کنند و سپاهیان عثمانی هرگز قادر نبودند به ايشان دست یابند.&lt;ref&gt;. نصرآبادي، ''تذکره نصرآبادي''، به کوشش محسن ناجي نصرآبادي، ج۲، ص۶۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اعراب هر سال مصیبت‌های فراواني بر زائران ایرانی وارد مي‌آوردند. مؤلف ''تذکرة نصرآبادی'' دربارة دشواری سفر حرمین خویش گزارش می‌کند: «روانة سفر حجاز شدم. از حملات حمله‌دار نجفی که امیدوارم به غضب شاه نجف درآیند، انواع جراحات و دشواری‌ها به من رسید؛ اما طواف مکه معظمه و زیارت تربت رسول‌الله(ص) و بقیة حضرات ائمه مرهمی بر آن جراحات شد».&lt;ref&gt;. خاوري، ''تصوف علمي- آثار ادبي''، ج۱، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt; همچنین شیخ‌محمدعلی مؤذن خراسانی سبزواری در دورة شاه‌عباس دوم (۱۰۵۲-۱۰۷۷) به همراه چند نفر از شاگردانش به حرمین شریفین رفت که مورد تکريم حاکم بغداد قرار گرفت. مبالغ سفر او را نزدیک به ۱۴۰۰ تومان آن روز نوشته‌اند. او و همراهانش در راه مکه چند بار گرفتار غارت راهزنان شدند که در این ميان کراماتی از شيخ مشاهده شد. او هنگام مراجعت از سفر مکه، به حرم ائمه(ع) مشرف شد و در سال ۱۰۶۲قمري به اصفهان بازگشت.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''راه حج''، ج۲، ص۸۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این دوران، تعطیلی حرمین شریفین کمتر به دلیل مخالفت دولت عثمانی بود. مهم‌ترین موانع بر سر راه حجاج حمله اعراب و ناامن بودن راه‌ها بود. البته در مقاطعی زائران شیعه تقيه مي‌کردند.<br /> <br /> بانویی از اصفهان در روزگار شاه‌سلطان‌حسین صفوی (۱۱۰۵-۱۱۳۵) میان سال‌های ۱۱۰۰ ـ ۱۱۳۴قمري عازم سفر حج شد و دربارة مشکل راهزنان در حمله کاروان‌ها چنين سرود:<br /> <br /> {|<br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| در آن وادی هجوم آورد رومی&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| چو بز ویران کند رو خیل تومی&lt;br /&gt;<br /> <br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| هر آن‌کس را که بُد اجناس وافر&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| گرفتند عشور از آن مسافر&lt;br /&gt;<br /> <br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| ز ترس رومیان کینه‌پرداز&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| نکردنی گره از بارها باز&lt;br /&gt;<br /> <br /> |-<br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| ز بیم آن حرامی‌های رهزن&lt;br /&gt;<br /> <br /> | style=&quot;text-align: left;&quot;| سیه بر چشمشان شد روز روشن&lt;ref&gt;. بانوي اصفهاني، ''سفرنامه منظوم''، تصحيح رسول جعفريان، ص۴۷.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;<br /> <br /> |}<br /> <br /> علاوه بر بدویان که راهزنان خشکی بودند، راهزنان دریایی نیز در کمین حجاج و زوار مي‌نشستند. بخشی از آنها انگلیسی‌ها بودند که به قصد غارت اموال زائران مکه به سفرهاي دريايي مي‌رفتند.&lt;ref&gt;. تاورنيه، سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوري، ص۴۰۱.&lt;/ref&gt; همچنین پرتغالی‌ها از غارت حاجیان که از مسیر دریا عازم سفر حرمین بودند، هیچ ابایی نداشتند.&lt;ref&gt;. فلسفي، ''تاريخ زندگاني شاه عباس اول''، ج۴، ص۱۶۶.&lt;/ref&gt; دزدان دريايي بخشي از اموال یکی از امیران فارس به نام امیریوسف‌شاه را در این حادثه به غارت بردند.&lt;ref&gt;. الخليلي، ''موسوعات العتبات المقدسة''، ص۲۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ۵. شاهان صفوی و حرمین شریفین ==<br /> <br /> دولت صفوی توانست با اتکا بر نیروی مذهب تشیع سرزمین خود را در برابر حمله‌ها و فشارهای عثمانیان و گورکانیان در هند حفظ کند.&lt;ref&gt;. شاو، ''امپراتوري عثماني و ترکيه جديد''، ترجمه محمود رمضان‌زاده، ص۱۹۷.&lt;/ref&gt; این دولت با این روش شیعیان ساکن در قلمرو عثمانی را با خود همراه کرد. در دورة شاه‌اسماعیل، منطقة حجاز زیر نظر امپراتوری عثمانی بود و مسئلة حج‌گزاری ایرانیان به روابط سیاسی دو دولت ارتباط داشت. به همین دلیل در قراردادهایی که بین خود امضا مي‌کردند (مانند قرارداد صلح آماسیه در ۹۶۲ قمري، قرارداد دوم استانبول در ۱۰۲۲ قمري، عهدنامة زهاب در ۱۰۴۹قمري، نامة شاه‌عباس دوم به شریف مکه، نامة سلطان‌حسین به صدر اعظم عثمانی ابراهیم‌پاشا و نامة پاشای بصره به سلطان‌سلیمان صفوی) به مسئلة حرمین شریفین و زیارت عتبات توجه مي‌کردند و اصل و اصولی را به اين امور اختصاص می‌دادند.&lt;ref&gt;. الجزيري، ''درر الفرائد المنظمة في اخبار الحاج''، ج۱، ص۵۷۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سلطان‌سلیمان قانونی در نبرد با شاه‌طهماسب به اهالی مکه فرمان داد برای پيروزي در جنگ و قطع ریشة روافض به قرائت قرآن بپردازند و به دعا و مناجات مشغول شوند. بنابراین شریف ابونمی و فرزندانش همراه با قاضی مکه، امیر جده، علما و فقها برابر باب ام هانی جمع شدند و به قرائت قرآن پرداختند و برای پیروزی سلطان‌سلیمان قانونی دعا کردند.&lt;ref&gt;. سايکس، ''تاريخ ايران''، ترجمه محمدتقي فخر داعي گيلاني، ص۲۵۶-۲۵۷.&lt;/ref&gt; همچنین در سال ۹۶۲ قمري سفیری از ایران با نامه‌ای از شاه‌طهماسب به باب عالی در استانبول رفت. در این نامه، شاه‌طهماسب اصرار داشت به شیعیان ایران اجازة زیارت مکان‌های مقدس در مکه و مدینه و آرامگاه‌های امامان شیعه در کربلا و نجف داده شود. سلطان‌سلیمان با این امر موافقت کرد و زيارت حج بيت‌الله را بر عجم مباح دانست و دستور داد آنها را در اجرای قوانین مذهبی خود آزاد گذارند و متعرض ايشان نشوند و از تاریخ ۹۶۲ قمري که صلح بین دو دولت برقرار شده است، تا زمانی که ایرانیان آن را نقض نکنند، صلح برقرار بماند. بنابراین حاکمان ولایات مرزی را تعليم مي‌دادند تا در مسیر حج از حجاج و زائران حرمین شریفین محافظت کنند.&lt;ref&gt;. نوايي، ''روابط سياسي و اقتصادي ايران در دوره صفويه''، ص۱۷- ۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جی شاو تاریخ قرارداد آماسیه را سال ۹۶۳ قمري بیان می‌کند و می‌گوید در این قرارداد سلطان‌سلیمان متعهد شد زیارت مکه و مدینه و اماکن مقدس عراق را برای حجاج و زائران ایرانی آزاد کند.&lt;ref&gt;. نوايي، ''روابط سياسي و اقتصادي ايران در دوره صفويه''، ص۱۷- ۱۸.&lt;/ref&gt; به دلیل نزاع عثمانی ـ صفوی، ایرانیان نمی‌توانستند مسیر حج را به‌راحتی بپیمایند؛ اما قرارداد صلح آماسیه، که در دوره‌ای نزدیک به بیست سال سبب حسن روابط دو کشور شده بود، فريضة حج‌گزاری ایرانیان را تا حدودی تسهیل می‌کرد. با وجود این، حساسیت به زائران ایرانی ادامه داشت و از آنجا که بغداد برای دولت عثمانی منطقه‌ای حساس تلقی می‌شد، کنترل حجاج در صدر فعالیت‌های اين دولت قرار ‌گرفت. در این باره در حکمی به بیگلربیگی بغداد آمده است:<br /> <br /> دو نفر از نمایندگان شاه که از یوکاری جانب آمده‌اند، هدف رفتن در هر راهی را که داشته باشند، بدان سمت فرستاده شوند. به زواری که قصد زیارت مشهد ائمه را دارند و به دو فردی که از جانب شاه صدقه آورده‌اند، تا زمانی که بتوانند صدقات را به مستحقان و فقرای مشهدین شریفین برسانند، اجازت داده شد؛ لیکن در خصوص امارت ایشان و پخت طعام در صبحگاهان و شامگاهان رضایت ندارم. مگر نه آن است که زیارت اماکن مقدسه وقت و زمانی معیّن دارد؟ زائران بیش از حد معیّن در مشهدین نمانده و به وطن خویش بازگردانده شوند.&lt;ref&gt;. دوغان، «راه‌هاي حج در دوره صفويه»، ''ميقات حج''، ص۱۰۸- ۱۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بیگلربیگی در برخي مناطق از قلمرو عثماني در دوره سلطان‌سلیمان که مصادف با دورة حکومتی شاه‌طهماسب است، حکم به ممنوع بودن ورود به قلمرو عثمانی در غیر موسم حج و عزیمت حجاج به مکه از طریق مناطق غیر مسکونی نموده و تأکید و سفارش مي‌کند در صورت هدایت حجاج از مناطق مسکونی، تا حد امکان از تماس ایشان با ساکنان منطقه جلوگیری، و زمان حرکت حجاج از قبل تعیین شود تا مأموران عثمانی از رسیدن حجاج آگاه باشند و برای استقبال از ایشان در سرحدات عثمانی آماده شوند.&lt;ref&gt;. هامر پورگشتال، ''تاريخ امپراتوري عثماني''، ترجمه ميرزازکي علي‌آبادي، ج۳، ص۱۷۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معاهدة دوم استانبول در سال ۱۰۲۲ قمري میان قاسم‌بیگ به نمایندگی ایران و نصوح پاشا به نمایندگي عثمانی امضا شد. در این معاهده مقرر شد حاجیان ایران از راه حلب و دمشق به زیارت خانه خدا و عتبات عالیات بروند و به دلیل ناامن بودن مسیر بغداد و بصره ـ که به دليل حضور بدویان و اعراب بادیه‌نشین امنیت خود را از دست داده بود ـ در این مسیر حرکت نکنند. &lt;ref&gt;. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص۲۲۳- ۲۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین در عهدنامة قصر شیرین در سال ۱۰۴۹ قمري که در دورة سلطان‌مراد چهارم و شاه‌صفی به امضای ساروتقی، اعتمادالدوله ایران و مصطفی‌پاشا صدر اعظم عثمانی، رسیده بود،&lt;ref&gt;. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۱۳.&lt;/ref&gt; قید شده بود با تقاضاهای صفویان دربارة کاهش عوارض تحمیلی از حجاج ایرانی به مکه موافقت شود.&lt;ref&gt;. نامه شاه‌عباس دوم به شريف مکه در خصوص مشکلات و مسير بصره، ش۱۱۶۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نامة شاه‌عباس دوم به شریف مکه بیانگر دشواری‌های راه بصره به حجاز است. وسعت دشواری‌های این راه سبب شد دولت ایران حج را تعطيل کند؛ زیرا کاروان‌های حج و عمره که از ایران به مکه اعزام می‌شدند، در راه گرفتار بلایای عظیم و صدمات مالی و جسمی فراوانی مي‌شدند؛ به طوری که دزدان دارایی لباس و وسایل آنان را می‌گرفتند و به علت اهمال مباشران در ورود و خروج و تأخیر در حرکت کاروان‌ها در برخی سال‌ها، حج از زائران فوت می‌شد و آنها موقف عرفه و مشعر را درک نمی‌کردند و دست خالی برمی‌گشتند.<br /> <br /> در چنین شرایطی که ترس جانی و مالی وجود داشت، استطاعت که شرط وجوب حج است، از بین می‌رفت و به همین دلیل شاه ایران به تعطیلی حج فرمان داد. این کار بر اساس دستور خداوند و برای رعایت حال رعیت بود. از آنجا که حرمین شریفین برای دولت عثمانی منافع تجاری، اقتصادی و سیاسی داشت، حاکم بصره نماینده‌ای نزد شاه‌عباس دوم فرستاد و از وی درخواست کرد که به قافله‌ها رخصت عبور از بصره و سفر به بیت‌الله الحرام دهد. شاه‌عباس برای پذیرش درخواست حاکم بصره شروطی گذاشت و درخواست کرد از حجاج در رفت و برگشت از حرمین شریفین (به غیر از شتردار، آشپز و برید) بیشتر از سی سکة طلا نگیرند و اجازه ندهند اعراب به حجاج آزار و اذیتی برسانند. حاکم بصره همچنین ملزم شد حجاج را روز اول یا دوم ذی‌قعده از بصره حرکت دهد و جز به اندازة ضرورت در بین راه معطل نکند. از آنجا که تصور بر این بود که با قبول همة این شرایط منع حجاج از زیارت خانة خدا پسندیده نیست، شاه ایران به خواستة حاکم بصره پاسخ مثبت داد و به خان‌های اطراف فرمان داد کاروان‌ها و قافله‌های حج را مهیای حرکت از راه بصره کنند و دعوت ابراهیم خلیل را اجابت کنند و در مقابل برای دولت قائمة صفویه دعا کنند. &lt;ref&gt;. نامه شاه‌عباس دوم به شريف مکه در خصوص مشکلات و مسير بصره، ش۱۱۶۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شاه‌عباس دوم به شریف مکه نوشت که با عنایت به اينکه خدام بزرگوار عثمانی رعايت حال حجاج و زائران به‌خصوص زوار ايراني را مي‌کنند و از هیچ تلاشی برای حفاظت از جان و مال آنان دریغ نمی‌کنند و اجازه نمی‌دهند احدی به حجاج و زوار ستم روا دارد، فرمان می‌دهد که از هر نفر به‌جز در موارد استثنایی پنج سکة طلا، علاوه بر آن سی سکه بگيرند و بر سبیل نذر و هدیه به شریف مکه بپردازند تا رشته‌های محبت و الفت استوار شود و تسکینی بر مشقتی باشد که شرفا در این خدمت متحمل می‌شوند.<br /> <br /> در این نامه همچنین آمده است حاکم بصره بر اساس روش اخلاص و دوستی شرفا با سلسله صفویه مقتضی است در اکرام کردن کاروان‌های ایرانی که از راه بصره می‌آیند، کوتاهی نکند و دست اهل مکه را از تجاوز به آنان بازدارد؛ زیرا آنان میهمان خدا و شرفای مکه‌اند و اکرام در حق میهمان از سنت‌های اسلاف بزرگوار شرف است. همچنین نباید شرفا و دولت عثمانی اجازه دهند که کسی حجاج را مجبور کند از راه دیگری برگردند؛ چون در سال‌های پیش، از این بابت ضررها و خسارت‌های بسياري پديد آمده است.<br /> <br /> شاه‌عباس در ادامه افزوده است اگر شرفا و دولت عثمانی بر شروط باقی بمانند، چیزی از آن تغییر ندهند، کاروان‌ها را همان گونه که لازم و متعهد شده‌اند به‌موقع حرکت دهند، آنها را از شر اعراب حفظ کنند و در وقت مناسب از همان راهی که برده‌اند، بازگردانند، در صورتی که حجاج به فیض زیارت بیت‌الله الحرام و پیامبر(ص) و ائمة کرام(ع) نائل شده باشند، مراد حاصل آمده است. طبیعی است در این صورت راه حرمین شریفین در همة سرزمین‌ها و بر همة قافله‌ها از هر نقطه‌ای باز است و هر سال بیشتر و بیشتر خواهد شد.<br /> <br /> نامه با این نکته به پایان می‌رسد که این امر عظیم مي‌تواند علاوه بر ثواب اخروی سبب آبادانی آن سرزمین مقدس و ثروتمندی، رفاه حال و فراغ بال ساکنانش، که شاهد رفت‌وآمد مردمان از هر نقطه به آنجا هستند، باشد و اگر دولت عثماني بر شروط خویش استوار نبود، دولت صفویه به لحاظ شرعی به احدی از مردم ایران رخصت حرکت از این مسیر نمی‌دهد و آن نواحی را از همة آن فواید محروم مي‌سازد و به جزای عمل خویش مي‌رساند.&lt;ref&gt;. شاردن، ''سفرنامه''، ترجمه اقبال يغمايي، ج۲، ص۶۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دورة شاه‌سلیمان مدتی از صدور اجازة حرکت زوار به سوی عربستان خودداری شد و این اقدام بیشتر به سبب بدرفتاری‌های مکرر با زوار و حجاج در قلمرو عثمانی بود. حجاج ایرانی در راه بصره متضمن ضررهای مالی و جانی فراواني می‌شدند و مالیات و عوارض سنگینی مي‌پرداختند. بنابراین شاه‌سلیمان راه بصره را تحریم کرد و دستور داد حجاج از راه‌های دیگر به مکه و زیارت بیت‌الله الحرام بروند. این تصمیم ایران مردم عثمانی به‌ویژه بصره را از درآمدهای بسياري محروم کرد و زندگی بیشتر مردم بصره را گرفتار سختی و تنگدستی ساخت. به همین دلیل امیرالحاج عثمانی همراه با فرستادة متشخصی که حامل نامة پاشای بصره بود، به اصفهان رفت. هدف از این سفر این بود که از شاه‌سلیمان بخواهند حکم تحریم راه بصره را باطل کند. امیرالحاج عثمانی در دربار ایران چندان پافشاری کرد که استدعایش پذیرفته شد. او ملزم و متعهد شد از آن پس هیچ یک از حجاج ایرانی از مأموران بصره گله و شکایتی نداشته باشد. همچنین دولت عثمانی متعهد شد کسانی را که سبب آزار و اذیت زائران ایرانی شوند،‌ به‌سختی مجازات کند و اسباب آسایش و رفاه حجاج راه بصره را فراهم آورد تا آنها بدون نگرانی از پرداخت مالیات و عوارض سنگین و دیگر مزاحمت‌ها و آزار و اذیت‌ها با خیال آسوده از این مسیر به مکه بروند. از روز بعد در بازار کهنة اصفهان خیمه‌ای برپا کردند و اعلام کردند هر کس مایل به زیارت خانة خداست، می‌تواند نام‌نویسی کند.&lt;ref&gt;. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۸۰.&lt;/ref&gt; بنابراین در اوایل نیمة دوم حکومت شاه‌سلیمان، احیای وجهة ملی زیارت اماکن مقدس در حجاز و سرزمین عربستان آغاز شد.&lt;ref&gt;. نوايي، ''اسناد و مکاتبات ايران از سال''''۱۱۰۵- ۱۱۳۵ همراه با يادداشت‌هاي تفصيلي''، ص۱۷۳- ۱۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روزگار سلطان‌حسین به دستور وی، محمدقلی‌خان، اعتمادالدوله به صدر اعظم سلطان‌احمد سوم، ابراهیم پاشا، نامه‌ای نوشت و همراه سفیر عثمانی به باب عالی فرستاد. نامة اعتمادالدولة ایران بر خلاف نامه‌های شاه که شامل تعارف، مطالب مبهم و کنايي بود، صریح، روشن و حاوی تمام مشکلاتی بود که در دورة صفویه وجود داشت و بر روابط دو کشور سایه انداخته بود. یکی از اين مشکلات مربوط به امور حجاج بیت الله الحرام بود. دولت ایران از امور حاجیان ابراز نارضایتی و شکايت کرد و اعلام کرد اميران و حاکمان مکه، بغداد، بصره، شام و امیران حاج از حجاج ایرانی با عناوین مختلف دورمه، حق‌الشریف و کوشی مبالغی دریافت می‌کنند که بیش از طاقت و توان آنهاست و بر اساس قوانین اسلامی هر دولتی که حاکم بر منطقه است، نه‌تنها حق جلوگیری از زيارت حرمین ندارد، بلکه باید شرایط هر چه راحت‌تر به جاي آوردن این فريضة الهی را فراهم کند. بنابراین از دولت عثمانی که خود را خادم حرمین شریفین می‌داند، بعید است در أخذ مالیات و عوارض با عناوین مختلف این‌گونه بدعت می‌کند. ازاين‌رو باید فرمان‌هايي صادر شود که بدعت‌ها از میان برود و امرای عثمانی موظف شوند بیش از یازده اشرفی که از قدیم مقرر بوده است، مطالبه نکنند و شخصی مطمئن را به عنوان امیرالحاج انتخاب کنند که حجاج را مساعدت کند.&lt;ref&gt;. جعفريان، صفويه در عرصه دين، فرهنگ و سياست، «تعمير حرم اميرمؤمنان۷ با سنگ‌هاي مکشوفه از زير خاک، ص۸۲۸ .&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از متن سلطان‌حسین صفوی به صدر اعظم عثمانی مشخص می‌شود که دولت صفوی در امر حرمین شریفین از دولت عثمانی توقع همکاری داشته است؛ زیرا آنها خود را خادم حرمین شریفین و سرور جهان اسلام می‌خواندند. بنابراین لازم بود راه‌های حرمین را باز گذارند و امنیت جانی و مالی حجاج ايراني را تأمین کنند و از آنها با عنوان‌های مختلف پول و مالیات بیش از اندازه دریافت نکنند.<br /> <br /> به هر حال رفت‌وآمد حجاج به مکه، منشأ اختلاف دو دولت بود؛ از جمله کاروان‌های حجاج ايراني هنگام عبور از آناتولی با حجاج آناتولی متحد می‌شدند و&lt;br /&gt;<br /> در ذهن دولت عثمانی ظن جاسوسی مي‌افکندند. امپراتوری عثمانی می‌ترسید دولتمردان صفوی مردم ایران را به شورش علیه عثمانی ترغیب کنند. قتل افرادی چون معصوم‌بیگ صفوی و شهید ثانی و درخواست شاه عثمانی مبني بر بازگشت زنان خاندان صفوی و همسر شاه‌طهماسب پس از حج‌گزاری از جمله شواهد وجود ناامنی در این دوران است.&lt;ref&gt;. متي، ''اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي''، ترجمه حسن زنديه، ص۱۳''-''۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دوران صفویه، عوامل سیاسی تنش‌زا روابط ایران و عثمانی را تیره می‌کرد و حج‌گزاری ایرانیان را متأثر مي‌ساخت. بنابراین حجاج گرفتار دشواری‌ها و صدماتي جدی می‌شدند. زمانی شایع بود که عثمانی‌ها با پرداخت پول به صفویان و مرتفع کردن موانع و مشکلات حجاج ایرانی دولت صفوي را آرام کردند و از برقراری روابط مسالمت‌آمیز پایدار مطمئن ساختند. همچنين به نظر می‌رسد عثمانی‌ها برای مقابله با قدرت‌های اروپایی از دولت صفویه درخواست کمک کردند.<br /> <br /> در دوران شاه‌عباس اول، با انگيزه‌هاي سياسي و با هدف تقابل با دولت عثماني شاه برای متحد ساختن مردمان و قبایل مختلف ساکن در ایران آستان قدس رضوی را رونق داد و مردم را تشويق کرد مشهد را مرکز زیارتی ملی و افتخار دنیای شیعه بدانند و به جای مکه به زیارت مشهد رضوی بروند.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''راه حج''، ص۲۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل دوم: نقش فرهنگی _ اجتماعی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86/%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87&diff=68444 2026-06-12T16:10:19Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/ديباچه|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان}}<br /> <br /> حج و عتبات عالیات عنصری بسیار تأثیرگذار در مناسبات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دولت‌های صفویه و عثمانی بود. سیادت بر حجاز و عراق مي‌توانست برای هر کدام از دولت‌های عثمانی و صفویه منشأ پيامدهاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي فراوان باشد. ازاین‌‌رو بررسی روابط سیاسی و مناسبات دو دولت هم‌جوار (صفویه و عثمانی) و منازعات آنان بر سر اماکن مذهبی از مباحث مهم دوره‌های تاریخی است. این امر زمانی مهم‌تر جلوه می‌کند که حکومت‌های مقتدری هم‌زمان و در محدودة مشخص جغرافیایی در کنار یکدیگر قرار گیرند. درست در میانة قرن‌های دهم و یازدهم هجری، شاهد حضور دو حکومت قدرتمند در جهان اسلاميم: امپراتوری عثمانی که تا اروپا پیش رفته و به قدرتي بلامنازع تبدیل شده بود و حکومت صفوی که توانسته بود آشفتگی‌ها و پراکندگی‌های حکومت‌های نیمه‌مستقل بعد از تیموری را از میان بردارد و قدرت خود را در ایران مستقر کند. اما آنچه در ابتدا روابط دو دولت را دست‌خوش تحول کرد، رسمیت یافتن مذهب تشیع در حکومت صفویان بود. صفویان و دولت سنی‌مذهب عثمانی با توسل به مذهب در صدد مشروعیت‌بخشی به حکومت خود بودند. در این میان شهرهای زیارتی چون کربلا، نجف، سامرا و کاظمین، که به عتبات عالیه شهرت داشتند، نقش تعیین‌کننده‌ای در تنظیم روابط و مناسبات دو کشور ایفا می‌کردند؛ به گونه‌ای که هر دو دولت همواره در تلاش بودند به هر نحو ممکن بر این شهرها تسلط داشته باشند و از آنها به نفع خویش بهره‌برداری کنند؛ چنان‌که شهرت و گسترش این شهرها و شیفتگی مسلمانان جهان به آنها سبب شده بود مردم و زمامداران صفوی و عثمانی به اين مناطق توجه کنند و به توسعه و آبادانی آنها همت گمارند. از طرف دیگر می‌توان به شهرهای مکه و مدینه اشاره کرد که در آن زمان تحت سیطره عثمانیان سنی‌مذهب بود و رفت‌وآمد حجاج ایرانی به شهرهاي مذکور بر اهمیت آنها افزوده بود. ایرانیان هر ساله برای رفتن به حجاز و گزاردن فریضة دینی حج باید از قلمرو عثمانی عبور مي‌کردند. ازاین‌‌رو اختلاف دولت عثمانی با دولت صفویه، حرمین شریفین و عتبات عالیات را به عرصة اختلافات شیعه و سنی تبدیل کرده بود؛ به طوری که در معاهدات و قراردادهایی که ميان ایران و عثمانی بسته می‌شد، پادشاهان صفوی بر امنیت راه‌ها و تأمین جانی و مالی زوار و حجاج و در نظر گرفتن امکانات برای حجاج و زائران عتبات تأکید می‌کردند. با توجه به مطالب پيش‌گفته پژوهش حاضر در صدد واکاوي نقش حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویه با عثمانی است و با طرح دو پرسش ذيل به دنبال اثبات دو فرضيه است که در پي مي‌آيد:<br /> <br /> ۱. نقش حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان با عثمانیان چه بود؟<br /> <br /> ۲. دولت‌هاي صفوی و عثمانی برای تسلط بر شهرهای زیارتی چه سیاست‌هایی پيش مي‌گرفتند؟<br /> <br /> فرضیه‌های اين واکاوي به قرار ذيل است:<br /> <br /> ۱. عتبات عالیات به علت رسمیت مذهب تشیع در ایران و اهمیت مذهبی آنها برای صفویان و مکه و مدینه به دلیل رفت‌وآمد حجاج ایرانی به آنجا و بعد اقتصادی آنها نقش مهمی در روابط دو دولت صفوی و عثمانی داشت.<br /> <br /> ۲. دولت‌های صفوی و عثمانی برای تسلط بر این شهرها از ابزارهای نظامی، اقتصادی و فرهنگی استفاده مي‌کردند.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> {{فصل بندی|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/ديباچه|کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل اول: نقش سیاسی عتبات و حرمین شریفین در مناسبات صفویان و عثمانیان}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%87&diff=68443 2026-06-12T16:10:16Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{فصل بندی||کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/مقدمه}}<br /> <br /> حرمين شريفين و عتبات عاليات کانون‌هايي ديني بودند که در مناسبات صفويان و عثمانيان نقش مهمي داشتند. اين دولت‌ها به‌منظور سيادت بر اين شهرها و انجام خدمات عمراني و رفاهي براي زائران با يکديگر در رقابت بودند تا نزد مسلمانان مشروعيت کسب کنند.<br /> <br /> در اثر حاضر، نخست به نقش سياسي عتبات و حرمين شريفين پرداخته‌ شده و ادعاي رهبري سلاطين عثماني بر جهان اسلام و مخالفت صفويان با آن، سياست عثمانيان در عتبات عاليات به منظور جلب رضايت شيعيان و اهل تصوف، تلاش اين دولت براي برقراري امنيت حجاج و نيز امنيت مسيرهاي منتهي به حرمين شريفين در پي مکاتبات صفويان با شرفاي حجاز بررسي شده است؛ در ادامه به نقش فرهنگي و اجتماعي عتبات عاليات و حرمين شريفين و تقابل و تنش‌هاي دولت‌هاي يادشده در آنها و نيز موضوعاتي چون سفرهاي زيارتي سلاطين صفوي و عثماني به عتبات و رسيدگي به اوضاع اين شهرها و انجام اقدامات عمراني پرداخته‌ شده است؛ در فصل پاياني، نقش اقتصادي کانون‌هاي ديني يادشده در مناسبات صفويان و عثمانيان واکاوي شده و در آن به جغرافياي اقتصادي راه‌ها و محصولات تجاري و نقش اقتصادي زوار و درآمدهاي حرمين و عتبات و موقوفات و تلاش دولت‌هاي يادشده براي بهره‌مندي از اين ظرفيت‌هاي اقتصادي پرداخته شده است.<br /> <br /> برآيند تحقيق حاکي از آن است که حرمين و عتبات عنصري بسيار تأثيرگذار در مناسبات دولت‌هاي صفويه و عثماني بوده و جنبه سياسي و اقتصادي تسلط بر شهرهاي ديني بر جنبه‌هاي اعتقادي برتري داشته است.<br /> <br /> اين اثر حاصل تحقيقات و مطالعات جناب حجت‌الاسلام و المسلمين رمضان محمدي عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و جناب دکتر محمدباقر خزائيلي پژوهشگر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مي‌باشد. پژوهشکده حج و زيارت لازم مي‌داند از تلاش مؤلفان ارجمند و ارزيابان محترم، مرحوم جناب آقاي دکتر سيدمحمود ساماني و جناب آقاي دکتر احمد خامه‌يار و همچنين واحد آماده‌سازي پژوهشکده، که در به‌ثمررساندن اين اثر کوشيده‌اند، سپاسگزاري کند. اميد است اين کتاب مورد توجه علاقه‌مندان، به‌ويژه روحانيان کاروان‌ها و زائران بيت‌الله الحرام و مرقد نبوي، قرار گيرد.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;پژوهشکده حج و زيارت<br /> <br /> گروه تاريخ و سيره<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF&diff=68424 2026-06-10T23:16:20Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۶}}<br /> [[File:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید-۰۰۱.jpeg|۱۹۵x۲۰۵px]]<br /> <br /> == فقه پژوهی ==<br /> <br /> {{صفحه|۷}}<br /> {{صفحه|۸}}<br /> <br /> == مسائل نوپدید در حج و عمره ==<br /> <br /> == متأثر از توسعه ==<br /> <br /> '''نويسنده:'''<br /> <br /> '''مهدي ساجدي'''<br /> <br /> == فهرست فصل‌ها ==<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/ديباچه|ديباچه]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/مقدمه|مقدمه]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل اول: مفاهیم و کلیات|فصل اول: مفاهیم و کلیات]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل دوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه|فصل دوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل سوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام|فصل سوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل چهارم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مشاعر حج|فصل چهارم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مشاعر حج]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/نتایج پژوهش|نتایج پژوهش]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فهرست منابع|فهرست منابع]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9&diff=68423 2026-06-10T23:16:19Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۲۲۷}}<br /> \&lt;sym\&gt;\*\&lt;/sym\&gt; قرآن کريم  <br /> <br /> ۱. آبي، حسن بن ابي‌طالب، '''کشف الرموز في شرح مختصر النافع'''، چاپ سوم، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> ۲. آملي، ميرزامحمدتقي، '''مصباح الهدي في شرح عروة الوثقي'''، چاپ اول، تهران، نشر مؤلف،۱۳۸۰‌ق.<br /> <br /> ۳. آخوند خراساني، محمدکاظم، '''کفاية الاصول'''، قم، مؤسسه آل البيت، ۱۴۰۹ق.<br /> <br /> ۴. أبوجيب، سعدي، '''القاموس الفقهي لغة و اصطلاحاً'''، چاپ دوم، دمشق، دار الفکر، ۱۴۰۸‌ق.<br /> <br /> ۵. أبوسليمان، عبدالوهاب ابراهيم، '''توسعة المسعي عزيمة لا رخصة'''، جدة، موسسة الفرقان للتراث الاسلامي دار طاشکندي، ۱۴۲۹‌ق.<br /> <br /> ۶. أبوالصلاح حلبي، تقي بن نجم، '''الکافي في الفقه'''، چاپ اول، اصفهان، کتابخانه عمومي امام اميرالمؤمنين(ع)، ۱۴۰۳‌ق.<br /> <br /> ۷. احمدي، سيدمحمد، '''جغرافياي عربستان سعودي و اماکن حرمين شريفين'''، چاپ اول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷‌ش.<br /> <br /> ۸. أزرقي، محمد بن عبدالله، '''اخبار مکة و ما جاء فيها من الآثار'''، چاپ دوم، بيروت، دار الاندلس، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۹. ابن أثير جزري، مبارک بن محمد، '''النهاية في غريب الحديث و الأثر'''، چاپ اول، قم، مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۰. ابن ادريس حلي، محمد بن احمد، '''السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي'''، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۸}}<br /> ۱۱. ابن براج، عبدالعزيز بن نحرير، '''المهذب'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۶‌ق.<br /> <br /> ۱۲. ابن حمزه، محمد بن علي، '''الوسيلة إلي نيل الفضيلة'''، چاپ اول، قم، کتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، ۱۴۰۸‌ق.<br /> <br /> ۱۳. ابن زهره، حمزة بن علي، '''غ‍ني‍ة ال‍ن‍زوع الي ع‍لم‍ي الاص‍ول وال‍ف‍روع'''، چاپ اول، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> ۱۴. ابن سعد، محمد، '''الطبقات الکبري'''، بيروت، دار صادر، ۱۴۲۶‌ق.<br /> <br /> ۱۵. ابن سعيد حلي، يحيي بن احمد، '''الجامع للشرايع'''، چاپ اول، قم، موسسة سيد الشهداء العلمية، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> ۱۶. ابن فارس، احمد بن فارس، '''معجم مقاييس اللغة'''، تحقيق هارون، عبدالسلام محمد، چاپ اول، قم، مکتب الاعلام الاسلامي، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> ۱۷. ابن فهد حلي، احمد بن محمد، '''المهذب البارع في شرح مختصر النافع'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> ۱۸. ــــــــــــ ، '''الرسائل العشر'''، چاپ اول، قم، کتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> ۱۹. ــــــــــــ ، '''المقتصر من شرح المختصر'''، چاپ اول، مشهد، مجمع البحوث الاسلامية، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۲۰. ابن عباد، اسماعيل، '''المحيط في اللغة'''، چاپ اول، بيروت، عالم الکتاب، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۲۱. ابن منظور، محمد بن مکرم، '''لسان العرب'''، چاپ سوم، بيروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزيع ـ دار صادر،۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۲۲. اشتهاردي، علي‌پناه، '''مدارک العروة الوثقي'''، چاپ اول، تهران، دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> ۲۳. اصفهاني، محمدحسين، '''حاشية کتاب المکاسب'''، چاپ اول، قم، انوار الهدي، ۱۴۱۸‌ق.<br /> <br /> ۲۴. افتخاري، علي، '''آراء المراجع في الحج'''، چاپ دوم، تهران، نشر مشعر، ۱۴۲۸‌ق.<br /> <br /> ۲۵. بحراني، محمدامين، '''کلمة التقوي'''، چاپ سوم، قم، سيدجواد ورعي، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۹}}<br /> ۲۶. بحراني، محمدسند، '''سند العروة الوثقي ـ کتاب الحج'''، چاپ اول، بيروت، مؤسسه أم القري، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> ۲۷. بحراني، يوسف بن احمد، '''الحدائق الناضرة في أحکام العترة الطاهرة'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> ۲۸. بروجردي، حسين، '''تقرير بحث السيد البروجردي'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۲۹. تبريزي، جواد بن علي، '''صراط النجاة'''، چاپ اول، قم، دار الصديقة الشهيدة، ۱۴۲۷‌ق.<br /> <br /> ۳۰. ــــــــــــ ، '''التهذيب في مناسک العمرة و الحج'''، چاپ اول، قم، دار التفسير، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> ۳۱. جعفريان، رسول، '''آثار اسلامي مکه و مدينه'''، چاپ سوم، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۴‌ش.<br /> <br /> ۳۲. جوادي آملي، عبدالله، '''صهباي حج'''، چاپ دهم، قم، نشر اسراء، ۱۳۸۸‌ش.<br /> <br /> ۳۳. جوهري، اسماعيل بن حماد، '''الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربية)'''، چاپ اول، بيروت، دارالعلم للملايين، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۳۴. حائري، سيدکاظم، '''فقه العقود'''، چاپ دوم، قم، مجمع الفکر الاسلامي، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> ۳۵. حائري مازندراني، محمد بن اسماعيل، '''منتهي المقال في احوال الرجال'''، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۳۶. حسني، هاشم‌معروف، '''نظرية العقد في الفقه الجعفري'''، بيروت، منشورات مکتبة هاشم، بي‌تا.<br /> <br /> ۳۷. حر عاملي، محمد بن حسن، '''تفصيل وسائل الشيعة الي تحصيل مسائل الشريعة'''، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> ۳۸. ــــــــــــ ، '''هداية الأمة إلي أحکام الأئمة'''، چاپ اول، مشهد، مجمع البحوث الاسلامية، ۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> ۳۹. حکيم، سيدمحسن، '''مستمسک العروة الوثقي'''، چاپ اول، قم، مؤسسه دار تفسير، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۴۰. ــــــــــــ ، '''دليل الناسک تعليقة وجيزة علي مناسک الحج'''، چاپ سوم، نجف، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۴۱. حکيم، سيدمحمد سعيد، '''مناسک الحج و العمرة'''، چاپ هشتم، بي‌جا، بي‌نا، ۱۴۲۲‌ق.<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۰}}<br /> ۴۲. حلي، شمس الدين محمد بن شجاع، '''معالم الدين في فقه آل ياسين'''، چاپ اول، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۴‌ق.<br /> <br /> ۴۳. خامنه‌اي، سيدعلي، '''أجوبة الإستفتائات (فارسي)'''، چاپ اول، قم، انتشارات دفتر مقام معظم رهبري، ۱۴۲۴‌ق.<br /> <br /> ۴۴. خليل بن احمد (فراهيدي)، '''کتاب العين'''، چاپ دوم، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۴۵. خميني، سيدروح الله، '''صحيفه نور'''، قم، کتابخانه آيت الله مرعشي، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> ۴۶. ــــــــــــ ، '''الرسائل العشرة'''، چاپ اول، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، ۱۴۲۰‌ق.<br /> <br /> ۴۷. ــــــــــــ ، '''تحرير الوسيلة'''، چاپ اول، قم، مؤسسه مطبوعات دار العلم، بي‌تا.<br /> <br /> ۴۸. خميني، سيدمصطفي، '''الخيارات'''، چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني\&lt;sym\&gt;=\&lt;/sym\&gt;، ۱۴۱۸‌ق.<br /> <br /> ۴۹. خوئي، سيدابوالقاسم، '''محاضرات في اصول الفقه،''' قم، انتشارات انصاريان، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> ۵۰. ــــــــــــ ، '''المعتمد في شرح المناسک'''، چاپ اول، قم، منشورات دارالعلم ـ لطفي، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۵۱. ــــــــــــ ، '''موسوعة الإمام الخوئي'''، چاپ اول، قم، موسسة إحياء آثار الإمام الخوئي، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> ۵۲. ــــــــــــ ، '''معجم رجال الحديث و تفصيل طبقات الرجال'''، بي‌جا، بي‌نا، بي‌تا.<br /> <br /> ۵۳. درگاهي، مهدي، عندليبي، رضا، '''مقام ابراهيم و جايگاه آن در فقه'''، چاپ اول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۳‌ش.<br /> <br /> ۵۴. راغب اصفهاني، حسين بن محمد، '''المفردات في غريب القرآن'''، چاپ اول، بيروت،۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> ۵۵. رفعت پاشا، ابراهيم، '''مرآة الحرمين'''، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۷‌ش.<br /> <br /> ۵۶. روحاني، سيدمحمد صادق، '''فقه الصادق'''(ع)، چاپ اول، قم، دار الکتاب ـ مدرسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> ۵۷. زبيدي، مرتضي، '''تاج العروس من جواهر القاموس'''، چاپ اول، بيروت، دار الفکر للطباعة<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۱}}<br /> و النشر و التوزيع، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۵۸. زحيلي، وهبه، '''الفقه الإسلامي و ادلته'''، دمشق، دار الفکر، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> ۵۹. سباعي، أحمد، '''تاريخ مکة دراسات في السياسة و العلم و الاجتماع و العمران'''، رياض، مکتبة الملک فهد الوطنية، ۱۴۱۹‌ق.<br /> <br /> ۶۰. سبحاني، جعفر، '''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء'''، چاپ اول، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۴‌ق.<br /> <br /> ۶۱. سبزواري، سيدعبدالاعلي، '''مهذب الأحکام في بيان الحلال و الحرام،''' چاپ چهارم، قم، مؤسسه المنار، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> ۶۲. شاهرودي، سيدمحمود،‌ '''کتاب الحج'''، چاپ اول، قم، مؤسسه انصاريان،۱۴۰۲ق.<br /> <br /> ۶۳. شبيري زنجاني، موسي، '''مناسک الحج'''، چاپ اول، قم، مؤسسه الولاء للدراسات، ۱۴۲۱‌ق.<br /> <br /> ۶۴. ــــــــــــ ، '''التعليقات الرجالية علي کتب الحديث'''، قم، بي‌نا، بي‌تا.<br /> <br /> ۶۵. الشلعان، علي بن ناصر، '''النوازل في الحج'''، رياض، دار التوحيد للنشر، ۱۴۳۱‌ق.<br /> <br /> ۶۶. شهيد اول، محمد بن مکي، '''الدروس الشرعيه في فقه الامامية،''' چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> ۶۷. ــــــــــــ ، '''غاية المراد في شرح نکت الارشاد'''، چاپ اول، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۶۸. شهيد ثاني، زين‌الدين بن علي، '''مسالک الأفهام الي تنقيح شرايع الاسلام'''، چاپ اول، قم، مؤسسه المعارف الاسلاميه، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> ۶۹. ــــــــــــ ، '''الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية'''، چاپ اول، قم، کتاب‌فروشي داوري، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۷۰. ــــــــــــ ، '''فوائد القواعد'''، چاپ اول، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، ۱۴۱۹‌ق.<br /> <br /> ۷۱. شيخ صدوق، محمد بن علي، '''من لايحضره الفقيه'''، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۲}}<br /> ۷۲. ــــــــــــ ، '''معاني الاخبار'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۳‌ق.<br /> <br /> ۷۳. ــــــــــــ ، '''المقنع،''' چاپ اول، قم، مؤسسه امام هادي(ع)، ۱۴۱۵‌ق.<br /> <br /> ۷۴. شيرازي، کاظم، '''شرح العروة الوثقي'''، چاپ اول، نجف، مؤسسه کاشف الغطاء، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> ۷۵. صاحب جواهر، محمدحسن، '''جواهر الکلام في شرح شرايع الاسلام'''، چاپ هفتم، بيروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> ۷۶. صافي، لطف‌الله، '''فقه الحج'''، چاپ دوم، قم، مؤسسه حضرت معصومه\&lt;sym\&gt;۳\&lt;/sym\&gt;، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> ۷۷. صدر، سيدمحمد باقر، '''بحوث في علم الاصول'''، قم، مؤسسه دايرة المعارف فقه اسلامي، ۱۴۱۷‌ق.<br /> <br /> ۷۸. صيمري، مفلح بن حسن، '''غاية المرام في شرح شرايع الاسلام'''، چاپ اول، بيروت، دار الهادي، ۱۴۲۰‌ق.<br /> <br /> ۷۹. طباطبائي کربلايي، علي بن محمدعلي، '''رياض المسائل في تحقيق الأحکام بالدلائل،''' چاپ اول، قم، ايران، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۱۸‌ق.<br /> <br /> ۸۰. طريحي، فخرالدين بن محمد، '''مجمع البحرين'''، چاپ سوم، تهران، کتاب‌فروشي مرتضوي، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۸۱. طوسي، محمد بن حسن، '''المبسوط في فقه الامامية'''، چاپ سوم، تهران، المکتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷‌ق.<br /> <br /> ۸۲. ــــــــــــ ، '''تهذيب الاحکام'''، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامية، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> ۸۳. ــــــــــــ ، '''الخلاف'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> ۸۴. ــــــــــــ ، '''النهاية في مجرد الفقه و الفتوي'''، چاپ دوم، بيروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۰۰‌ق.<br /> <br /> ۸۵. عالي، احسان و ديگران، «اسانس‌هاي گياهي به عنوان ترکيبات دارويي طبيعي»، '''مجله دانشکده پزشکي'''، دانشگاه علوم پزشکي تهران، دوره ۷۵، شماره ۷، ۱۳۹۶‌ش.<br /> <br /> ۸۶. عاملي، سيدجواد، '''مفتاح الکرامة'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۳}}<br /> مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۹‌ق.<br /> <br /> ۸۷. عبدالرحمان، محمود، '''معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهية'''، بي‌نا، بي‌جا، بي‌تا.<br /> <br /> ۸۸. عبدالغني، محمدالياس، '''تاريخ مکة المکرمة قديما و حديثا'''، چاپ اول، مدينه منوره، مطابع الرشيد، ۱۴۲۲‌ق.<br /> <br /> ۸۹. عراقي، آقا ضياء الدين، '''شرح تبصرة المتعلمين'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۹۰. علامه حلي، حسن ‌بن ‌يوسف، '''ارشاد الاذهان الي احکام الايمان'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۹۱. ــــــــــــ ، '''تبصرة المتعلمين في احکام الدين'''، چاپ اول، تهران، مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ۱۴۱۱‌ق.<br /> <br /> ۹۲. ــــــــــــ ، '''تحرير الاحکام الشرعية علي مذهب الامامية'''، چاپ اول، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۰‌ق.<br /> <br /> ۹۳. ــــــــــــ ، '''تذکرة الفقهاء'''، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۹۴. ــــــــــــ ، '''قواعد الاحکام في معرفة الحلال و الحرام'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> ۹۵. ــــــــــــ ، '''مختلف الشيعة في أحکام الشريعة'''، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳‌ق.<br /> <br /> ۹۶. ــــــــــــ ، '''منتهي المطلب في تحقيق المذهب'''، چاپ اول، مشهد، مجمع البحوث الإسلامية، ۱۴۱۲‌ق.<br /> <br /> ۹۷. علم الهدي، علي بن حسين، '''جمل العلم و العمل'''، چاپ اول، نجف، مطبعة الآداب، ۱۳۸۷‌ق.<br /> <br /> ۹۸. عليدوست، ابوالقاسم، '''فقه و عرف'''، چاپ پنجم، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، ۱۳۹۴‌ش.<br /> <br /> ۹۹. ــــــــــــ و ديگران، '''مغني الأديب'''، قم، مرکز مديريت حوزه علميه قم، بي‌تا.<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۴}}<br /> ۱۰۰. عميد، حسن، '''فرهنگ عميد'''، چاپ اول، تهران، انتشارات اميرکبير، ۱۳۶۶‌ش.<br /> <br /> ۱۰۱. فاضل‌مقداد، مقداد بن عبدالله، '''التنقيح الرائع لمختصر الشرايع'''، چاپ اول، قم، انتشارات کتابخانه آية الله مرعشي نجفي\&lt;sym\&gt;=\&lt;/sym\&gt;، ۱۴۰۴‌ق.<br /> <br /> ۱۰۲. ــــــــــــ ، '''کنز العرفان في فقه القرآن'''، چاپ اول، قم، انتشارات مرتضوي، ۱۴۲۵‌ق.<br /> <br /> ۱۰۳. فاضل‌هندي، محمد بن حسن، '''کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۱۰۴. فخرالمحققين محمد بن حسن، '''إيضاح الفوائد في شرح مشکلات القواعد'''، چاپ اول، قم، مؤسسه اسماعيليان، ۱۳۸۷‌ق.<br /> <br /> ۱۰۵. فياض، محمداسحاق، '''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي'''، چاپ اول، قم، انتشارات محلاتي، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۰۶. فيروزآبادي، محمد بن يعقوب، '''قاموس المحيط'''، چاپ اول، بيروت، دار الکتب العلميه، ۱۴۱۵‌ق.<br /> <br /> ۱۰۷. فيروزآبادي، سيدمرتضي، '''عناية الأصول'''، قم، انتشارات فيروزآبادي، ۱۴۰۰‌ق.<br /> <br /> ۱۰۸. فيض کاشاني، محمدمحسن، '''مفاتيح الشرايع'''، چاپ اول، قم، انتشارات کتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۰۹. فيومي، احمد بن محمد، '''المصباح المنير في غريب الشرح الکبيرللرافعي'''، چاپ اول، قم، منشورات دار الرضي، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۱۰. کاشف الغطاء، جعفر بن خضر، '''کشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغراء'''، چاپ اول، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، ۱۴۲۲‌ق.<br /> <br /> ۱۱۱. کاشف الغطاء، حسن بن جعفر، '''انوار الفقاهة ـ کتاب الحج'''، چاپ اول، نجف، مؤسسه کاشف الغطاء، ۱۴۲۲‌ق.<br /> <br /> ۱۱۲. ــــــــــــ ، '''انوار الفقاهة''' ـ '''کتاب الصلاة'''، چاپ اول، نجف، مؤسسه کاشف الغطاء، ۱۴۲۲‌ق.<br /> <br /> ۱۱۳. کاشف الغطاء، عباس بن حسن بن جعفر، '''العروة الوثقي في الدين'''، چاپ اول، نجف،<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۵}}<br /> مؤسسه کاشف الغطاء، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۱۴. کليني، محمد بن يعقوب، '''الکافي'''، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلاميه، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> ۱۱۵. کوه کمري، سيدمحمد بن علي حجت، '''النجم الزاهر في صلاة المسافر'''، چاپ اول، تبريز، نشر طلوع، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۱۱۶. کيدري، محمد بن حسين، '''اصباح الشيعة بمصباح الشريعة'''، چاپ اول، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۱۱۷. مجلسي، محمدباقر، '''بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار'''(ع)، چاپ اول، بيروت، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۰‌ق.<br /> <br /> ۱۱۸. ــــــــــــ ، '''الوجيزة في الرجال'''، چاپ اول، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ۱۴۲۰‌ق.<br /> <br /> ۱۱۹. مجموعة من المؤلفين، '''الموسوعة الفقهية الکويتية'''، چاپ دوم، کويت، دار السلاسل (ج۱-۲۳)، مصر، مطابع دار الصفوة (۲۴-۳۸)، کويت، طبع الوزارة (۳۹-۴۵)، ۱۴۰۴-۱۴۲۷ق.<br /> <br /> ۱۲۰. محقق حلي، جعفر بن حسن، '''شرايع الاسلام في مسائل الحلال و الحرام'''، چاپ دوم، قم، مؤسسه اسماعيليان، ۱۴۰۸‌ق.<br /> <br /> ۱۲۱. ــــــــــــ ، '''المختصر النافع في فقه الامامية'''، چاپ ششم، قم، مؤسسة المطبوعات الدينية، ۱۴۱۸‌ق.<br /> <br /> ۱۲۲. محقق داماد، سيدمحمد، '''کتاب الحج'''، چاپ اول، قم، دار الاسراء للنشر، ۱۴۱۸‌ق.<br /> <br /> ۱۲۳. محقق سبزواري، محمدباقر بن محمدمؤمن، '''ذخيرة المعاد في شرح الارشاد'''، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۲۴۷‌ق.<br /> <br /> ۱۲۴. ــــــــــــ ، '''کفاية الاحکام'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۲۳‌ق.<br /> <br /> ۱۲۵. ــــــــــــ ، '''جامع الخلاف و الوفاق'''، چاپ اول، قم، زمينه سازان ظهور امام عصر\&lt;sym\&gt;\[\&lt;/sym\&gt;، ۱۴۲۱‌ق.<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۶}}<br /> ۱۲۶. محقق کرکي، علي بن حسين، '''رسائل المحقق الکرکي'''، چاپ اول، قم، کتابخانه آية الله مرعشي نجفي و دفتر نشر اسلامي، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> ۱۲۷. ــــــــــــ ، '''جامع المقاصد في شرح القواعد'''، چاپ دوم، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۱۴‌ق.<br /> <br /> ۱۲۸. محمدي ري شهري، محمد، '''حج و عمره در قرآن و حديث'''، چاپ اول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶‌ش.<br /> <br /> ۱۲۹. مدني کاشاني، رضا، '''براهين الحج للفقهاء و الحجج'''، چاپ سوم، کاشان، مدرسه علميه آية الله مدني کاشاني، ۱۴۱۱‌ق.<br /> <br /> ۱۳۰. مشکيني، ميرزاعلي، '''مصطلحات الفقه'''، بي‌جا، بي‌نا، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۳۱. مصطفوي، حسن، '''التحقيق في کلمات القرآن الکريم'''، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰‌ش.<br /> <br /> ۱۳۲. مطهري، مرتضي، '''ده گفتار'''، تهران، انتشارات صدرا، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۳۳. مظاهري، منصور، '''مناسک حج مطابق با فتواي امام خميني و مراجع تقليد'''، چاپ سيزدهم، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۷‌ش.<br /> <br /> ۱۳۴. ــــــــــــ ، '''مناسک همراه گزيده اي از مناسک عمره و حج'''، چاپ اول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۸‌ش.<br /> <br /> ۱۳۵. مظفر، محمدرضا، '''اصول الفقه'''، قم، انتشارات اسماعيليان، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۳۶. ــــــــــــ ، '''حاشية المظفر علي المکاسب'''، قم، نشر حبيب، بي‌تا.<br /> <br /> ۱۳۷. مفيد، محمد بن محمد، '''المقنعة'''، چاپ اول، قم، کنگره جهاني هزاره شيخ مفيد\&lt;sym\&gt;=\&lt;/sym\&gt;،۱۴۱۳‌ق.‌<br /> <br /> ۱۳۸. مقدس اردبيلي، احمد بن محمد، '''مجمع الفائدة و البرهان'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۳‌ق.<br /> <br /> ۱۳۹. مکارم شيرازي، ناصر، '''مناسک الحج'''، چاپ دوم، قم، انتشارات مدرسه امام علي بن ابي طالب(ع)، ۱۴۱۶‌ق.<br /> <br /> ۱۴۰. ــــــــــــ ، '''دائرة المعارف فقه مقارن'''، چاپ اول، قم، انتشارات مدرسه امام علي بن<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۷}}<br /> ابي طالب(ع)، ۱۴۲۷‌ق.<br /> <br /> ۱۴۱. موسوي خوانساري، سيداحمد، '''جامع المدارک في شرح مختصر النافع'''، چاپ دوم، قم، مؤسسه اسماعيليان، ۱۴۰۵‌ق.<br /> <br /> ۱۴۲. موسوي عاملي، محمد بن علي، '''مدارک الاحکام في شرح شرايع الاسلام'''، چاپ اول، بيروت، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۱۱‌ق.<br /> <br /> ۱۴۳. ميرزاي قمي، ابوالقاسم بن محمدحسن، '''مناهج الاحکام في مسائل الحلال و الحرام'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۲۰‌ق.<br /> <br /> ۱۴۴. ميلاني، سيدمحمدهادي'''، محاضرات في فقه الإمامية-صلاة المسافر و قاعدتي الصحة و اليد'''، چاپ اول، مشهد، مؤسسه چاپ و نشر دانشگاه فردوسي، ۱۳۹۵‌ق.<br /> <br /> ۱۴۵. ناييني، ميرزامحمدحسين'''، اجود التقريرات،''' قم، انتشارات مصطفوي، ۱۳۶۸‌ش.<br /> <br /> ۱۴۶. نجاشي، أبو الحسن، '''رجال النجاشي-فهرست أسماء مصنفي الشيعة'''، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷‌ق.<br /> <br /> ۱۴۷. نراقي، مولي احمد بن محمدمهدي، '''مستند الشيعة في احکام الشريعة'''، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، ۱۴۱۵‌ق.<br /> <br /> ۱۴۸. ــــــــــــ ، '''الحاشية علي الروضة البهية'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۲۵‌ق.<br /> <br /> ۱۴۹. نشوان حميري، نشوان بن سعيد، '''شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم'''، بيروت، دارالفکر المعاصر،۱۴۲۰‌ق.<br /> <br /> ۱۵۰. هاشمي شاهرودي، سيدمحمود، '''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت'''(ع)، چاپ اول، قم، مؤسسه دايرةالمعارف فقه اسلامي، ۱۴۲۶‌ق.<br /> <br /> ۱۵۱. يزدي، سيدمحمدکاظم طباطبايي، '''العروة الوثقي'''، چاپ دوم، بيروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۰۹‌ق.<br /> <br /> ۱۵۲. ــــــــــــ ، '''العروة الوثقي (محشي)'''، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامي وابسته به<br /> <br /> {{صفحه|۲۳۸}}<br /> جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۹‌ق.<br /> <br /> ۱۵۳. ــــــــــــ ، '''العروة الوثقي مع تعاليق الامام الخميني'''، چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، ۱۴۲۲‌ق.<br /> <br /> ۱۵۴. ــــــــــــ ، '''العروة الوثقي مع تعليقات فاضل'''، چاپ اول، قم، مرکز فقهي ائمه اطهار(ع)، بي‌تا.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC_%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4&diff=68422 2026-06-10T23:16:16Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۲۱۸}}<br /> پس از بررسي موضوعات مطرح شده در این پژوهش، در پایان با بیان نتایج به‌ دست آمده، امید است ابهامات موجود برطرف شود.<br /> <br /> # با بررسی روایاتی که مسئله خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع در آنها مطرح ‌شد، معلوم گردید: خروجی که مُخل به صحت عمره تمتع بوده و منجر به فوت حج شود، نهی شده است و نهی از خروج در این روایات، ظهور در ارشادی بودن دارد؛ یعنی بیان می‌کند که شرط تمتع بودن عمره‌ای که در ماه حج انجام‌ گرفته و صحت حج تمتع بعد از آن، اتصال عمره به حج تمتع است و مکلف نباید با خروج از مکه و ورود به این شهر در غیر ماهی که عمره تمتع انجام داده، بین عمره و حج تمتع فاصله اندازد.<br /> # با پذیرش ارشادی بودن نهی از خروج در روایات مورد گفت‌وگو، خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع حرام نخواهد بود. اما چنانچه رأی فقیه بر حرمت تکلیفی خروج از مکه بعد از عمره تمتع سامان یابد، می‌تواند برای تعیین محدوده مکه، با توجه به روایاتی که در موضوع قصر نماز در سفر وارد شده، ملاک در اطلاق شهر را از دید شارع کشف کرده و آن را بر موضوع مورد گفت‌وگو تطبیق دهد.<br /> <br /> در این صورت آنچه از روایات قابل ‌فهم است، این است که تا محدوده‌ای که خانه‌های مسکونی شهر، توسعه‌ یافته، امکان اطلاق شهر وجود دارد و شارع نیز این اطلاق را پذیرفته است. بنابراین می‌توان این مفهوم را درباره قسمت‌های توسعه‌یافته کنونی از شهر مکه نیز به ‌کار برد و این قسمت‌ها را نیز داخل در عنوان «شهر مکه» دانست.<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۹}}<br /> ۳. اتصال عمره تمتع به حج به معنای انجام هر دو در ماه‌های حج یک ‌سال و وقوع حج بعد از عمره تمتع است، به گونه‌ای که عمره دیگری بین عمره انجام گرفته به نیت تمتع و حج واقع نشود. بنابراین اگر مکلف بعد از انجام عمره تمتع از مکه خارج شده و در غیر ماه خروج بازگردد، برای ورود به مکه نیازمند احرام جدید است. به نظر می‌رسد علت لزوم تجدید عمره، صرف خروج از مکه و ورود در ماه قمری دیگری غیر از ماه انجام عمره تمتع است و اين با قطع نظر از هر حکمی است که بر خروج مترتب شود. منظور از «شهر» در این روایات، سی روز نیست. همچنین عبور و عدم عبور از میقات در حکم مسئله أثرگذار نیست. البته چنانچه مکلف مسافت کمی از مکه دور شده باشد، باید از ادنی الحل محرم شود.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;از آنجا که بعد از عمره دوم، حج تمتع صورت می‌گیرد، عمره دوم واجب بوده و باید به نیت تمتع انجام شود. با این وجود اگر مکلف بدون احرام به مکه بازگردد و برای حج محرم شود، دلیلی بر بطلان عمره تمتع سابق وی وجود ندارد و اعمالش صحیح است. هرچند که به دلیل عدم ورود با احرام به شهر مقدس مکه، معصیت کرده است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مشهور فقیهان امامیه به حرمت تظلیل برای مردان مُحرم در حال سیر معتقد هستند و حکم عبور از تونل‌های شهر مکه نیز تابع نظر فقیه در ملاک حرمت تظلیل است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;با توجه به قرائن موجود در روایات باب تظلیل مُحرم، مراد از حرمت تظلیل، حرمت ایجاد سایه بر خود است و به نظر می‌رسد سیر یا توقف، در حکم مسئله دخیل نیست. بر این اساس تردد در شهر مکه با وسایل نقلیه مسقف جایز نیست. اما از آنجا که بر عبور از تونل به شکل پیاده، ایجاد سایه بر خود صدق نمی‌کند، عبور از آن برای مَرد مُحرم جایز است. علاوه بر اینکه هدف از ایجاد تونل، کوتاه کردن مسیر و آسان‌سازی تردد است و ایجاد سایه، لازمه غیر قابل انفکاک آن است. درحالی‌که نهی در روایات، نهی از قرار دادن چیزی برای ایجاد سایه یا استفاده از چیزی مانند قبه، با هدف خصوص ایجاد سایه است. همچنین قرائن موجود در روایات، دال بر حرمت<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۰}}<br /> ایجاد سایه در روز و در هوای بارانی اعم از روز یا شب است. اما چنانچه بود و نبود سایبان تأثیری در ایجاد سایه نداشته باشد، مانند تظلیل در هوای ابری، حرمت تظلیل منتفی است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مستفاد از ادله بیان ‌کننده تروک احرام این است که نگاه در آینه جهت تزئین در حال احرام جایز نیست. به نظر می‌رسد ملاک حرمت در این ادله، حرمت تزئین در حال احرام است و نگاه در آینه موضوعیت ندارد.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> در صورتی ‌که در ارتکاز عرف زمان حاضر، «آینه» دارای معنایی باشد که قابل توسعه و انطباق بر مصادیق نو پدید مانند صفحه نمایشگر تلفن همراه باشد، این مصادیق نیز حکم آینه را دارند؛ یعنی نگاه مُحرم به تصویر انعکاس یافته در صفحه نمایشگر تلفن همراه هنگام گرفتن عکس سلفی به ‌قصد زینت جایز نیست. اما چنانچه عرف از اطلاق آینه بر این مصادیق اِبا داشته باشد، حرمت نگاه در تصویر انعکاس یافته، به ملاک حرمت تزئین خواهد بود.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۸&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;قول صحیح و مطابق با نظر مشهور فقها، حرمت نگاه شهوی به همسر، در حال احرام است. با توجه به اینکه ابزار دید، تأثیری در اصل فرایند نگاه ندارد، نگاه شهوی مُحرم به همسر هنگام برقراری تماس تصویری، جایز نیست و مواردی که در ظاهر به جهت دخالت ابزار دید، حکم شرعی عمومیت نیافته، قابل توجیه است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مراد از طیب، جسم و ماده‌ای است که برای خوشبو کردن بدن، لباس، غذا و مانند آن به کار می‌رود و به رایحه خوشبو، طیب اطلاق نمی‌شود.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;فقیهان امامیه استعمال طیب را برای مُحرم فی‌الجمله حرام می‌دانند. همچنین درباره حکم بوییدن گل‌ها، مشهور فقها قائل به کراهت و برخی قائل به حرمت و وجوب اجتناب‌اند.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مصادیق متعدد بیان‌شده برای طیب در روایات، از باب تحدید موضوع و حصر آن در موارد مشخص نیست، بلکه هدف، تبیین این نکته است که هر آنچه مانند این<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۱}}<br /> مصادیق فقط جهت خوشبو کردن استفاده مي‌شوند، مشمول نهی است. بنابراین طیب به معنای ماده خوشبوکننده می‌تواند مصادیق متعددی داشته باشد.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مستفاد از روایات چنین است که مُحرم باید از خوشبو کردن خود با هر ماده خوشبو که برای خوشبو کردن بدن، لباس و غذا استفاده مي‌شود و نیز از خوردن غذای خوشبو اجتناب کند. اما اگر در عین خوشبو بودن، کارایی دیگری مانند درمان، شست‌وشو و مانند آن دارد، چنانچه جنبه کاربردی دیگر، بر خوشبو بودن غلبه داشته باشد، به ‌گونه‌ای که استفاده از آن مصداق خوشبو کردن نباشد، استفاده از آن ماده در کارایی دیگر جایز و البته مکروه است. مگر اینکه بوی خوش آن کم و ملایم باشد که در این فرض، کراهت نیز منتفی است. بنابراین استفاده مُحرم از شوینده‌های خوشبو مانند شامپو، صابون و پودر یا مایع‌های مخصوص شست‌وشوی لباس جایز و البته مکروه است؛ زیرا گرچه از عطر مایه‌های گل‌ها و میوه‌ها جهت مطبوع کردن بوی این مواد استفاده‌ شده، اما از آنجا که شست‌وشوی بدن و به ‌ویژه لباس با این مواد، مصداق خوشبو کردن نیست، استفاده از آن برای مُحرم جایز و در مواردی که بوی تند و ماندگاری داشته باشد مکروه است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;در بحث تعیین حد طواف، به دو روایت محمد بن مسلم و حلبی استناد شده و ماحصل این دو روایت چنین می‌شود که مکلف باید در نزدیک‌ترین فاصله ممکن به کعبه، طواف خود را انجام دهد و هنگام طواف و در حال اختیار و عدم ازدحام، به مقداری از کعبه دور نشود که بر او طواف‌کننده خانه کعبه صادق نباشد. بنابراین اگر جمعیت فراوانی برگِرد خانه کعبه درحال طواف باشند، به گونه‌ای که مکلف ناچار شود پشت مقام ابراهیم(ع) وحتی دورتر طواف را انجام دهد، اشکالی ندارد و لازم نیست خود را به زحمت انداخته و در حد فاصل کعبه و مقام، طوافش را انجام دهد.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;در مسئله طواف از نیم‌طبقه و طبقات فوقانی مسجدالحرام، آنچه اهمیت دارد، موضوع‌شناسی در خصوص طواف است. بدین معنا که باید برای فقیه معلوم شود در<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۲}}<br /> مفهوم عرفی طواف، چه مؤلفه‌هایی أثرگزار است تا حقیقت معنای طواف برای او کشف شود؛ سپس با در نظر گرفتن روایات، به بررسی و تطبیق شروط صحت طواف بر چنین طوافی بپردازد و پس از آن با در نظر گرفتن معنای عرفی طواف و شروط مطمح‌نظر شارع، مفهوم طواف را بر طواف از طبقات فوقانی مسجدالحرام تطبیق دهد.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> مفهوم طواف در نظر عرف، چرخش به دور یک محور است وآنچه عرفاً در تحقق طواف، نقش اساسی دارد، محور بودن چیزی است که گردش به دور آن انجام می‌گیرد. همچنین در تحقق محوریت، نزدیکی فاصله فردی که حرکت چرخشی دارد با محور و مرکز چرخش لازم است. اما دلیلی وجود ندارد که اثبات کند عرف در مفهوم طواف، بالا یا پایین‌تر بودن متعارف طواف‌کننده از آنچه که به دورش می‌چرخد را لحاظ می‌کند؛ مگر اینکه ارتفاع و فاصله طواف‌کننده از محور طواف به حدی برسد که نتوان بر چنین چرخشی، طواف حول یک محور اطلاق کرد. به عبارت دیگر نباید فاصله تا محور طواف به حدی باشد که عرفاً احاطه صادق نباشد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۱۵&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;به نظر می‌رسد روایات بیان کننده حد طواف، با یکدیگر تعارضی نداشته و این روایات در صدد تبیین ملاک صحت طواف، یعنی صدق «طواف‌کننده بیت» بر مکلف است. بنابراین اگر جمعیت طواف‌کننده، صحن مسجدالحرام را کاملاً پر کرده باشند، در این فرض، طواف در نیم‌طبقه و سایر طبقات مسجدالحرام به خاطر صدق این عنوان، بدون اشکال است. کما اینکه در فرض خالی بودن صحن مسجدالحرام از طواف‌کننده، مکلف نمی‌تواند طواف خود را در نیم‌طبقه یا طبقات فوقانی مسجدالحرام به جهت عدم صدق این عنوان انجام دهد.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;روایات استناد شده در بحث ابعاد کعبه، حاکی از این است که کعبه از جهت ابعاد، دارای حد خاص شرعی نیست و آنچه برای شارع از اهمیت برخوردار است، وجود خانه‌‌ای با عنوان کعبه در هر زمان است تا مردم در گرداگرد آن طواف کنند. لکن احکام شرعی، بر کعبه موجود در هر زمان و با ابعادی که دارد مترتب است. بنابراین<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۳}}<br /> ملاک صحت طواف در نیم‌طبقه و طبقات فوقانی مسجدالحرام، تطبیق شروط طواف بر آن است و چنانچه بیان شد، چنین طوافی شرطیت هم‌راستایی حقیقی یا حکمی با کعبه را داراست.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> با توجه به موارد فوق، فقیه می‌تواند به عنوان یک کارشناس، با کمک گرفتن از مفهوم عرفی طواف و در نظر گرفتن روایات، مفهوم طواف را بر طواف در نیم‌طبقه و طبقات فوقانی مسجدالحرام تطبیق داده و مصداق طواف مد نظر شارع محسوب دارد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۱۷&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;بحث در خصوص صحت و جواز سعی در بخش‌های توسعه‌یافته کنونی مسعا، چه در جهت عرضی و چه ارتفاعی، بحثی موضوع‌شناختی است. از آنجا که موضوع در محل گفت‌وگو، از قسم موضوعات مستنبط است، شناخت و احراز موضوع را فقيه بايد انجام دهد. فقیه با توجه به مستندات تاریخی و روایی و یاری جستن از نظر کارشناسان خبره جغرافی‌دان و زمین‌شناس می‌تواند به این نتیجه برسد که محدوده توسعه‌یافته عرضی مسعا، در محدوده دو کوه صفا و مروه قرار داشته و سعی در آن قسمت، صحیح و مجزی است.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> علاوه بر این به نظر می‌رسد، برای احراز موضوع یعنی سعی در طبقات فوقانی نیز نیاز به کارشناسی فقیه است. در این صورت فقیه می‌تواند از آیه شریفه (... فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِمَا...)&lt;ref&gt;. بقره: ‌۵۸.&lt;/ref&gt; به مقتضای حرف «باء» که در معنای الصاق به کار رفته، چنین استنباط کند که آیه در صدد بیان این مطلب است که دو کوه صفا و مروه باید در این رفت و برگشت، محوریت داشته باشند. اما آیه شریفه هیچ‌گونه دلالتی بر اینکه برای تحقق محوریت، باید سعی روی زمین انجام گیرد، ندارد.<br /> <br /> بنابراین بین دو کوه بودن، فقط به معنای محور قرار دادن آن دو است و زمانی که مکلف از بالای دو کوه نیز در حال انجام سعی است، از آنجا که مسافت بین دو کوه را<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۴}}<br /> می‌پیماید، دو کوه را محور حرکت خود در این رفت و برگشت، قرار داده است و دلیلی هم مبنی بر اینکه حرکت مکلف نباید بالاتر از دو کوه باشد، وجود ندارد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۱۸&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;منعی از اطلاق نام و عنوان «مسجدالحرام» بر قسمت‌های توسعه‌یافته نیست و هر اندازه که بر محدوده این مسجد مقدس افزوده شود، احکام خاص مسجدالحرام بر آن مترتب مي‌شود.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مشکل ازدحام جمعیت و کمبود جا برای اسکان حجاج در محدوده سرزمینی مشعرالحرام در زمان ائمه(ع) نیز مطرح بوده است. ازاین‌رو سماعه در روایتی صحیح از امام صادق(ع)، راهکاری را برای حل این مشکل مطالبه مي‌کند و حضرت در پاسخ، اسکان حجاج در منطقه مأزمین را چاره کار معرفی مي‌کنند.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> این سخن امام(ع) حاکی از این است که سرزمین مشعرالحرام دارای محدوده شرعی است. به طوری که جز در زمان اضطرار و ازدحام جمعیت حجاج نباید از آن تخطی کرد. البته جواز توسعه و اسکان حجاج در خارج از محدوده مشعر، فقط به قسمت ورودی مشعر از طرف سرزمین عرفات اختصاص دارد.<br /> <br /> همچنین از این سخن می‌توان چنین دریافت که توسعه ارتفاعی در سرزمین مشعر جایز است؛ زیرا حضرت در روایت فوق، بالا رفتن از مأزمین را در زمان ازدحام جایز دانسته‌اند. بنابراین به طریق اولی توسعه ارتفاعی در فضای سرزمینی مشعر جایز خواهد بود. هرچند به دلیل مدت زمانی محدودی که حجاج در سرزمین مشعر می‌مانند، ممکن است بحث از توسعه ارتفاعی در این سرزمین، قابلیت اجرا نیابد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲۰&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;مطابق با روایت مذکور از سماعه، حجاج می‌توانند در فرض ازدحام، به جای منا، در وادی محسِّر بیتوته داشته باشند و اگر امکان اسکان در آنجا نیز برایشان فراهم نباشد، اسکان بر کوه‌های اطراف آن نیز ممکن است که عبارت '''«'''یرْتَفِعُونَ إِلَی وَادِی مُحَسِّرٍ'''»''' در این روایت نیز بر آن دلالت دارد.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> البته اگر به هر دلیل و از جمله عدم امکان برپایی خیمه در دامنه کوه، امکان اسکان<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۵}}<br /> حجاج در کوه‌های اطراف وادی محسِّر هم فراهم نباشد، وجوب بیتوته منتفی است. لکن چنانچه با ساخت ساختمان‌های بلند در منطقه منا بتوان حجاج را در این منطقه اسکان داد، بر بیتوته در وادی محسّر مقدم مي‌شود.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲۱&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مطابق با نظر مشهور فقیهان امامیه، احیای اراضی منطقه منا با قصد تملک جایز نیست و هیچ کس نمی‌تواند ولو به مقدار محدود، بخشی از این اراضی را به ملکیت خود درآورد؛ اما حاکمیت عربستان به عنوان متولی برگزاری حج می‌تواند جهت تسهیل در امر حج‌گزاری حجاج، اقدام به ساخت بنا در منطقه منا کرده و هزینه ساخت، تجهیز، تعمیر و نگهداری این بناها نیز از محل بیت‌المال مسلمین قابل تأمین است؛ زیرا بیت‌المال محلی برای مصالح عموم مسلمانان است و این نوع هزینه نیز موجب تأمین مصلحت و تسهیل امر حج‌گزاری عموم مسلمانان مي‌شود. در صورتی که بیت‌المال مسلمین برای چنین امری کافی نباشد، دریافت هزینه تجهیز و نگهداری این ساختمان‌ها از حجاج، مادامی که با هزینه واقعی مزبور برابر بوده و به انگیزه کسب سود و درآمد نباشد، جایز است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;از آنجا که منطقه منا گنجایش اسکان تعداد زیادی از حجاج را ندارد، در صورت اثبات عدم منع شرعی، توسعه زمانی می‌تواند موجب تسهیل در امر حج‌گزاری حجاج شود؛ بدین معنا که بخشی از حجاج (بانوان حج‌گزار) بتوانند زودتر به منطقه منا وارد شده و مناسک روز عید قربان را شبانه (شب عید قربان) انجام دهند.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> از بررسی روایات چنین استفاده می‌شود که قول به جواز تقصیر و انجام شبانه اعمال مکه برای بانوان حج‌گزار پس از توکیل در ذبح، به صواب نزدیک‌تر است و ادله‌ای که برای عدم جواز تقصیر شبانه و اعمال مکه ارائه ‌شده، قوت لازم برای اثبات این قول را ندارد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;به نظر می‌رسد با تکیه‌ بر قرائن موجود در روایات، شواهد تاریخی و قرائن موجود در کلام فقها، بتوان گفت که برای صحت رمی، انداختن سنگریزه به سمت جمره<br /> <br /> {{صفحه|۲۲۶}}<br /> و افتادن سنگریزه در حوضچه اطراف آن کافی است. لزوم پرتاب سنگ به بنا یا نقطه خاصی از آن هنگام رمی و لزوم برخورد به آن به ‌گونه‌ای که افتادن سنگریزه در حوضچه اطراف ستون برای صحت رمی ناکافی باشد، با واقعیت‌های تاریخی سازگاری نداشته و قابل ‌پذیرش نیست. با توجه به موضوعیت نداشتن بنا و طول ارتفاع جمرات در صحت رمی که شواهد روایی و تاریخی نیز آن را تأیید می‌کند و با توجه به اینکه حوضچه‌های اطراف ستون‌ها در هر طبقه به یکدیگر مرتبط بوده و موجب می‌شود سنگریزه‌های پرتاب‌شده درون حوضچه‌ها، به محل رمی در سطح زمین و حتی زیرزمین ریخته شود، رمی جمرات از طبقات بالا به جمره موجود در هر طبقه صحیح است.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%81%D8%B5%D9%84_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85:_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1_%D8%A7%D8%B2_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1_%D8%AD%D8%AC&diff=68421 2026-06-10T23:16:13Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۱۷۵}}<br /> == گفتار اول: توسعه مشاعر ==<br /> <br /> یکی از راه‌هایی که می‌تواند امر حج‌گزاری حجاج بیت الله الحرام را در سالیان اخیر تسهیل کند، توسعه سرزمین مشعرالحرام و مِناست تا جمعیت بیشتری از حجاج بتوانند در این اماکن مقدس اسکان یابند.<br /> <br /> سرزمین عرفات به جهت وسعتی که دارد نیازمند توسعه نیست. درحالی‌که سرزمین مشعرالحرام و منا به دلیل مساحت اندکی که در مقایسه با سرزمین عرفات دارند، از دیرباز با مسئله ازدحام جمعیت و کمبود جا براي اسکان حجاج مواجه بوده‌اند و این مسئله در سالیان اخیر نمود بیشتری یافته است.<br /> <br /> روایات نشان مي‌دهد که در عصر ائمه(ع) نیز حجاج خانه خدا جهت وقوف در مشعر و منا با مشکل ازدحام و کمبود جا مواجه بوده‌اند. به همین دلیل از اهل بیت(ع) در خصوص حکم کمبود جا در این مشاعر مقدس سؤال شده است. لازم است این روایات با دقت بیشتری بررسی شوند.<br /> <br /> به هر روی سؤال اساسی که باید پاسخ داده شود این است که آیا محدوده‌هایی که برای مشاعر حج در عصر تشریع و زمان ائمه(ع) در روایات بیان شده است، برای همه زمان‌ها معتبر است و شارع تعبد خاصی نسبت به رعایت این محدوده‌ها داشته یا صرفاً تبیین حدود این سرزمین‌ها برای آن سالیان بوده است؟<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۶}}<br /> در صورتی که اثبات شود شارع اهتمام ویژه‌‌ای به این حدود و مقادیر دارد، آیا این امکان وجود دارد که در برخی از این مشاعر ـ مانند سرزمین منا ـ از جهت ارتفاعی یا زمانی توسعه ایجاد شود؟ بدین معنا که با ساخت بناهای بلندمرتبه (شبیه به هتل‌های موجود در شهر مقدس مکه) تعداد بیشتری از حجاج در سرزمین منا اسکان داده شوند یا برخی از حجاج، زودتر از دیگران اعمال مختص به منا را انجام دهند و در مکه مستقر شوند تا ازدحام جمعیت مانع از انجام آسان اعمال برای سایر حج‌گزاران نشود؟<br /> <br /> پاسخ به سؤالات مذکور مستلزم بررسی حدود شرعی مشاعر و امکان توسعه ارتفاعی و زمانی در این اماکن مقدس است.<br /> <br /> === توسعه در محدوده مشعر ===<br /> <br /> براي بررسی امکان توسعه عرضی مشعرالحرام، ابتدا لازم است محدوده شرعی آن بررسی شود.<br /> <br /> ==== ۱. محدوده سرزمین مشعرالحرام ====<br /> <br /> سرزمین مشعر بین عرفات و منا واقع است و ابتدای مشعر تا عرفات، ۳/۵ کیلومتر و فاصله انتهای مشعر تا منا، ۵/۱ کیلومتر است. طول مشعر ۳ کیلومتر و مساحت آن حدود ۱۲ کیلومتر مربع است و امروزه محدوده آن با تابلوهای بزرگی با عبارت «بداية المزدلفة» و «نهاية المزدلفة»، مشخص شده است.&lt;ref&gt;. احمدي، ''جغرافياي عربستان سعودي''، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطابق با روایات صحیح نقل شده از اهل بیت(ع)، در عصر تشریع و زمان ائمه(ع) از سرزمين مشعر به نام‌های «جمع» و «مزدلفه» تعبیر می‌شده است.&lt;ref&gt;. کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۵ و ۴۶۸.&lt;/ref&gt; بر اساس همین<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۷}}<br /> روایات، ابوبصیر از امام صادق(ع) و اسحاق بن عمار از امام کاظم(ع) چنین نقل کرده‌اند که محدوده این سرزمین بین وادی مُحسّر و مِأزمَین است.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى وَ غَيرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِي بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُسْکانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «حَدُّ الْمُزْدَلِفَةِ مِنْ مُحَسِّـرٍ إِلَى الْمَأْزِمَينِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۱''')''' '''«أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ حَدِّ جَمْعٍ قَالَ: «مَا بَينَ الْمَأْزِمَينِ إِلَى وَادِي مُحَسِّـرٍ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وادی محسّر منطقه‌‌ای به فاصله ۵۰۰ متر، بین مشعر و منا است و بنا بر روایات تاریخی، این منطقه محل از بین رفتن سپاه ابرهه است.&lt;ref&gt;. احمدي، ''جغرافياي عربستان سعودي''، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> &lt;div class=&quot;figure&quot;&gt;<br /> [[File:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید-۰۰۲.jpeg|۴۵۳x۲۹۷px|C:\Users\m.sajedi\Downloads\Mozdalefe.jpg]]<br /> &lt;/div&gt;<br /> <br /> همچنين به تنگه راه بین دو کوهی که سرزمین مشعر و منا را در برگرفته، «مأزم» مي‌گويند. به موضعی که بین عرفات و مشعر واقع شده، «مأزمان» اطلاق می‌شود.&lt;ref&gt;. سبحاني، ''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء''، ج۴، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt; این تعبیر، به دو راه رفت و برگشت تنگ در این ناحیه اشاره دارد که حجاج پس از عبور از آن به سرزمین مشعر می‌رسند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۸}}<br /> همچنین بر اساس روایت صحیح دیگری که زراره از امام باقر(ع) نقل کرده، ایشان حد سرزمین مشعرالحرام یا همان مزدلفه را «ما بین مأزمین» تا کوه و وادی «حیاض محسّر» تعیین کرده‌اند.&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ وَ ابْنِ أُذَينَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ'''۷ '''أَنَّهُ قَالَ لِلْحَکمِ بْنِ عُتَيبَةَ: «مَا حَدُّ الْمُزْدَلِفَةِ؟» فَسَکتَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ'''۷''': «حدّ‌ها مَا بَينَ الْمَأْزِمَينِ إِلَى الْجَبَلِ إِلَى حِياضِ مُحَسِّرٍ». ('''طوسي، ''تهذيب الأحکام''، ج۵، ص۱۹۰''')'''&lt;/ref&gt; این تعبیر حاکی از این است که مراد از «حیاض»، که در برخی روایات به عنوان حد مزدلفه یا مشعر بیان شده،&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَينِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيوبَ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: حَدُّ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ مِنَ الْمَأْزِمَينِ إِلَى الْحِياضِ إِلَى وَادِي مُحَسِّر وَ إِنَّمَا سُمِّيتِ الْمُزْدَلِفَةَ لِأَنَّهُمُ ازْدَلَفُوا إِلَيهَا مِنْ عَرَفَاتٍ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۴، ص۱۷''')'''&lt;/ref&gt; همان نهایت مرز مشعر و نقطه ورود به وادی محسّر است؛ به همین دلیل برخی روایات، حجاج را از عبور از «حیاض» و ورود به «وادی محسّر» قبل از طلوع آفتاب منع کرده‌اند.&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ وَ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: قَالَ: ...وَ يسْتَحَبُّ لِلصَّرُورَةِ أَنْ يقِفَ عَلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَ يطَأَهُ بِرِجْلِهِ وَ لَايجَاوِزِ الْحِياضَ لَيلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ ...». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۶۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۲. حکم توسعه عرضی مشعرالحرام ====<br /> <br /> چنان‌که گذشت، مشکل ازدحام جمعیت و کمبود جا برای اسکان حجاج، در زمان ائمه(ع) نیز مطرح بوده است. ازاین‌رو سماعه در روایتی صحیح از امام صادق(ع)، راهکاری را برای حل این مشکل مطالبه مي‌کند. حضرت نیز در پاسخ، اسکان حجاج در منطقه مأزمین را چاره کار معرفی مي‌کنند.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷''': إِذَا کثُرَ النَّاسُ بِجَمْعٍ وَ ضَاقَتْ عَلَيهِمْ کيفَ يصْنَعُونَ؟ قَالَ: «يرْتَفِعُونَ إِلَى الْمَأْزِمَينِ». ('''''الکافي''، ج۴، ص۴۷۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سخن امام(ع) حاکی از این است که سرزمین مشعرالحرام دارای محدوده شرعی است؛ به طوری که جز در زمان اضطرار و ازدحام جمعیت حجاج، نباید از آن تخطی<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۹}}<br /> کرد. البته جواز توسعه و اسکان حجاج در خارج از محدوده مشعر، فقط به قسمت ورودی مشعر از طرف سرزمین عرفات اختصاص دارد. همچنین از این سخن می‌توان دریافت که توسعه ارتفاعی در سرزمین مشعر جایز است؛ زیرا حضرت در روایت فوق، بالا رفتن از مأزمین را در زمان ازدحام جایز دانسته‌اند. بنابراین به طریق اولی توسعه ارتفاعی در فضای سرزمینی مشعر جایز خواهد بود. هرچند به دلیل مدت زمان محدودی که حجاج در سرزمین مشعر می‌مانند، ممکن است بحث از توسعه ارتفاعی در این سرزمین، قابلیت اجرا نیابد.<br /> <br /> === توسعه در محدوده سرزمین منا ===<br /> <br /> با توجه به مدت زمان نسبتاً طولانی‌تری که حجاج در سرزمین منا باید سپری کنند و نیز وجوب بیتوته و وقوف شبانه در این سرزمین، بحث کمبود جا بیشتر مطرح مي‌شود. بنابراین بررسی محدوده شرعی سرزمین منا و امکان توسعه در آن اهمیت بیشتری دارد.<br /> <br /> ==== ۱. محدوده سرزمین منا ====<br /> <br /> سرزمین منا که پس از گذشتن از وادی محسِّر آغاز می‌شود، فاصله‌ای به طول حدود ۵/۳ کیلومتر و عرض تقریبی پانصد متر داشته و میان دو کوه ممتد قرار دارد و انتهای آن به مکه ختم می‌شود. حدود منا نیز با تابلوهایی مشخص شده است و در مسیر مکه تا جمره عقبه، حد منا به حساب می‌آید. قسمت پایانی منا، یعنی عقبه، جایی است که نخستین‌بار مسلمانان یثرب در آنجا با رسول خدا(ص) بیعت کردند و بیعت آنها با نام «بيعة العقبة» شهرت یافت.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; مطابق با روایات صحیح نقل شده از امام صادق(ع)، محدوده شرعی منا از عقبه تا وادی محسِّر است.&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى وَ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ'''۷''': «...قَالَ: وَ حَدُّ مِنًى مِنَ الْعَقَبَةِ إِلَى وَادِي مُحَسِّرٍ».''' (کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۶۱) همچنين: (صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج۲، ص۴۶۳؛ طوسي، ''تهذيب الاحکام''، ج۵، ص۱۷۸).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۰}}<br /> ==== ۲. حکم توسعه عرضی منا ====<br /> مطابق با روایت مذکور، منطقه منا دارای محدوده مشخصی است که شارع آن را معین کرده است. با توجه به اینکه احکام شارع فرازمانی و فرامکانی هستند، اين روايت و امثال آن ظهور دارند در اینکه محدوده تعیین شده برای همه زمان‌ها و همه مکلفین است و به عصر صدور روایات، اختصاص ندارد؛ چه اینکه اگر مختص آنان بود باید امام(ع) با قرینه‌‌ای این مطلب را همراه تعیین محدوده مشاعر حج، بیان مي‌کردند.<br /> <br /> علاوه بر این، روایاتی وجود دارد که در آنها از حکم ازدحام جمعیت و کمبود جا در منا برای اسکان حجاج سؤال شده است و امام(ع) در پاسخ، جای‌گیری آنها در منطقه وادی محسِّر را به عنوان راهکار معرفی کرده‌اند.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''إِذَا کثُرَ النَّاسُ بِمِنًى وَ ضَاقَتْ عَلَيهِمْ کيفَ يصْنَعُونَ؟ فَقَالَ: «يرْتَفِعُونَ إِلَى وَادِي مُحَسِّرٍ...'''». (حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۳، ص۵۳۵)&lt;/ref&gt; از این بیان چنین فهمیده می‌شود که شارع در تعیین محدوده منا، فرض اضطرار و کمبود جا برای حجاج را نیز لحاظ کرده‌اند و این خود دلیل دیگری بر غیر قابل تغییر بودن محدوده مناست.<br /> <br /> اما با در فرض افزایش حجاج و ازدحام بیش از مقدار فوق و کمبود جا در وادی محسِّر چه باید کرد؟<br /> <br /> آنچه مسلم است حجاج نمی‌توانند برای بیتوته در منا، از سرزمین مشعرالحرام استفاده کنند؛ زیرا بدیهی است که بر این بیتوته، بیتوته در منا صادق نیست و شارع از باب اضطرار، بیتوته در وادی محسِّر را فقط در حکم بیتوته در منا دانسته است. کما اینکه گذشتن از عقبه در مسیر مکه نیز به معنای ورود به شهر مکه است و بر بیتوته در آن قسمت نیز بیتوته در منا صادق نیست. بنابراین یا باید بیتوته برای معذورین به دلیل ازدحام و نبود جا منتفی باشد یا به گونه دیگری مانند ساخت ساختمان‌های بلند و پُرگنجایش، جمعیت حجاج را سامان داد که در این صورت باید قائل به جواز ساخت و توسعه ارتفاعی در منا شویم.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۱}}<br /> بحث درباره توسعه ارتفاعی در ادامه خواهد آمد؛ اما برای شناخت حکم بیتوته معذورین به دلیل ازدحام و عدم امکان اسکان در منا باید روایات دال بر وجوب بیتوته را مورد واکاوی قرار دهیم.<br /> <br /> '''روایات'''<br /> <br /> روایات دال بر وجوب بيتوته به قرار ذیل‌اند:<br /> <br /> '''يک ـ روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق(ع)'''<br /> <br /> حضرت فرمودند: در شب‌های تشریق در جایی جز منا شب را سپری نکن و اگر در جای دیگری ماندی، باید یک گوسفند قربانی کنی و اگر ابتدای شب از منا خارج شدی باید تا قبل از نیمه شب به منا برگردی؛ مگر اینکه مشغول انجام اعمال حجت بوده یا از مکه خارج شده باشی. اما اگر نیمه شب از منا خارج شدی بیتوته در غیر منا برایت ضرری ندارد.<br /> <br /> و از حضرت در مورد فردی سؤال کردم که شبانه برای زیارت خانه خدا به مکه رفته و تا طلوع فجر مشغول انجام مناسکش بوده است؛ حضرت فرمودند: «چیزی بر عهده‌اش نیست، در کار اطاعت خدا بوده است».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا تَبِتْ لَيالِي التَّشْرِيقِ إِلَّا بِمِنًى فَإِنْ بِتَّ فِي غَيرِهَا فَعَلَيک دَمٌ وَ إِنْ خَرَجْتَ أَوَّلَ اللَّيلِ فَلَا ينْتَصِفْ لَک اللَّيلُ إِلَّا وَ أَنْتَ بِمِنًى إِلَّا أَنْ يکونَ شُغُلُک بِنُسُکک أَوْ قَدْ خَرَجْتَ مِنْ مَکةَ وَ إِنْ خَرَجْتَ نِصْفَ اللَّيلِ فَلَا يضُرُّک أَنْ تُصْبِحَ بِغَيرِهَا» قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ زَارَ عِشَاءً فَلَمْ يزَلْ فِي طَوَافِهِ وَ دُعَائِهِ وَ فِي السَّعْي بَينَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ حَتَّى يطْلُعَ الْفَجْرُ، قَالَ: «لَيسَ عَلَيهِ شَي‌ءٌ کانَ فِي طَاعَةِ اللهِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۵۱۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''دو ـ روایت صحیح عیص بن قاسم از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت در مورد حکم حرکت از منا برای زیارت خانه خدا (و انجام اعمال مکه) سؤال کردم، ايشان فرمودند:<br /> <br /> «اگر روز یا وقت عشاء برای زیارت برود، باید قبل از طلوع فجر در منا باشد؛<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۲}}<br /> اما اگر بعد از نیمه شب برود و به سحر برسد، اشکالی ندارد که طلوع فجر در مکه باشد».&lt;ref&gt;. «'''أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ عِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الزِّيارَةِ مِنْ مِنًى قَالَ: «إِنْ زَارَ بِالنَّهَارِ أَوْ عِشَاءً فَلَا ينْفَجِرِ الْفَجْرُ إِلَّا وَ هُوَ بِمِنًى وَ إِنْ زَارَ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيلِ وَ أَسْحَرَ فَلَا بَأْسَ أَنْ ينْفَجِرَ الْفَجْرُ وَ هُوَ بِمَکة»'''. (کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۵۱۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''سه ـ روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «هنگامی که از طواف حج و طواف نساء فارغ شدی فقط در منا بیتوته کن؛ مگر اینکه مشغول به انجام مناسکت باشی و اگر بعد از نیمه شب از منا خارج شدی، بیتوته در خارج منا ضرری برایت ندارد».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «إِذَا فَرَغْتَ مِنْ طَوَافِک لِلْحَجِّ وَ طَوَافِ النِّسَاءِ فَلَا تَبِيتُ إِلَّا بِمِنًى- إِلَّا أَنْ يکونَ شُغُلُک فِي نُسُکک وَ إِنْ خَرَجْتَ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيلِ فَلَا يضُرُّک أَنْ تَبِيتَ فِي غَيرِ مِنًى». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۴، ص۲۵۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نقد و بررسی<br /> <br /> از این روایات به خوبی استفاده می‌شود که حکم اولی در مورد تمام حجاج، وجوب بیتوته شبانه (نیمه اول یا دوم شب) در مناست و چنانچه کسی بخواهد بعد از نیمه شب از منا خارج شود یا تمام شب را برای عبادت در مکه سپری کند، مجاز است.<br /> <br /> بنابراین می‌توان حجاج را به سه دسته تقسیم کرد: گروهي تا نیمه شب بیتوته داشته باشند، گروهی برای انجام اعمال، به مکه بروند و گروهی نیز نیمه شب تا طلوع فجر را در منا بگذرانند.<br /> <br /> اما راهکار فوق در زمان حج‌گزاری و جمعیت فراوان حجاج، عملاً قابل اجرا نیست؛ زیرا بيشتر حجاج به دلیل خستگی نمی‌توانند شب را در مکه به انجام اعمال بگذرانند. همچنين به دلیل وجود مسافت طولانی بین منا و محل استقرار زائران در مکه و نبود وسیله نقلیه عمومی در ایام تشریق، امکان حمل و نقل آنان بین هتل و منا در دو نیمه شب غالباً وجود ندارد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۳}}<br /> بنابراین مطابق با روایت نقل شده از سماعه، حجاج فقط می‌توانند در فرض ازدحام، به جای منا، در وادی محسِّر بیتوته داشته باشند و اگر امکان اسکان در آنجا نیز برایشان فراهم نباشد، اسکان بر کوه‌های اطراف آن نیز ممکن است که عبارت «یرْتَفِعُونَ إِلَی وَادِی مُحَسِّرٍ» نیز بر آن دلالت دارد. البته اگر به هر دلیل، از جمله عدم امکان برپایی خیمه در دامنه کوه، امکان اسکان حجاج در کوه‌های اطراف وادی محسِّر نیز فراهم نباشد، وجوب بیتوته منتفی است.<br /> <br /> اما چنانچه با ساخت ساختمان‌های بلند در منطقه منا بتوان حجاج را در این منطقه اسکان داد، بر بیتوته در وادی محسّر مقدم مي‌شود.<br /> <br /> ==== ۳. حکم توسعه ارتفاعی منا ====<br /> <br /> در بحث توسعه ارتفاعی در منا، با ساخت هتل‌های مرتفع، ابتدا باید توجه داشت که ازدحام در سالیان اخیر از نظر حُکمی، مقداری متفاوت از ازدحام در عصر تشریع است؛ زیرا در عصر تشریع، هر فردی که استطاعت می‌یافت، به حج‌گزاری اقدام مي‌کرد. در نتیجه مقدار جمعیت گردآمده در منا، قبل از شروع مناسک حج معلوم نبود. ازاین‌رو حل مسئله ازدحام در مشاعر حج بر عهده شارع بود.<br /> <br /> اما در سالیان اخیر که برگزاری حج تحت نظارت دولت عربستان و حکام آل سعود انجام می‌شود، هر کشوری مطابق با سهمیه‌‌ای که به آن کشور اختصاص می‌یابد، می‌تواند حج‌گزار به سرزمین عربستان اعزام کند. ازاین‌رو دولت عربستان می‌تواند با سهمیه‌بندی مناسب، به اندازه گنجایش منطقه منا زائران کشورهای مختلف را اسکان دهد، تا با پدیده ازدحام مواجه نشود.<br /> <br /> بله ممکن است گفته شود: از آنجا که تعداد مسلمانان مستطیع در تمام جهان بیش از مقداری است که هر ساله به آنان مجوز داده می‌شود، پس دولت عربستان موظف است تا جایی که امکان دارد، زمینه حج‌گزاری حجاج مستطیع را فراهم کند و این خود<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۴}}<br /> مستلزم توسعه در مشاعر حج به ویژه در منطقه مناست. بنابراین لازم است از حکم شرعی توسعه ارتفاعی و ساخت بنا در منطقه منا گفت‌وگو شود.<br /> <br /> در باره حکم ساخت بنا در منا ابتدا باید نوع اراضی اين منطقه بررسی شود.<br /> <br /> ===== الف) نوع اراضي منطقه منا =====<br /> <br /> آنچه مسلم است، سرزمین‌های مشاعر حج و به ویژه منطقه منا، سرزمین‌های بایری هستند که جزء اراضی موات محسوب می‌شوند. در مورد امکان تملک این اراضی با احیای آن، دو نظر از فقیهان امامیه نقل شده است:<br /> <br /> '''نظریه اول:''' عدم امکان تملک<br /> <br /> مشهور فقیهان امامیه معتقدند که اگرچه سرزمین منا و دیگر مشاعر حج از اراضی موات محسوب می‌شوند، ولي امکان احیا و تملک این اراضی برای هیچ کس وجود ندارد؛ زیرا از جمله شرایط تملک زمین‌های موات از طریق احیا این است که شارع مقدس این زمین‌ها را جایگاه و محل عبادت قرار نداده باشد.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''قواعد الاحکام''، ج۲، ص۲۶۸؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۴، ص۴۸۵؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۳، ص۵۷؛ محقق کرکي، ''جامع المقاصد''، ج۷، ص۲۷؛ عاملي، ''مفتاح الکرامه''، ج۱۹، ص۷۳؛ کاشف الغطا، ''کشف الغطا''، ج۴، ص۳۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته برخی فقها مانند صاحب ''جواهر'' معتقدند این زمین‌ها مانند زمین مسجدالحرام و مسجد کوفه، از زمین‌هایی هستند که شارع برای عبادت اختصاص داده است. در واقع اين زمین‌ها موات نیستند تا کسی بتواند با احیا، آن را به تملک خود درآورد و تملک این اراضی، ولو به صورت محدود، باعث از بین رفتن مصلحت فوق مي‌شود و راه را برای تصرفات بیشتر در این اراضی باز می‌کند. &lt;ref&gt;. «الشرط الثالث: أن لا يسميه الشرع مشعرا للعبادة، کعرفة و مني و المشعر و غيرها من الأماکن المشرفة و المواضع المحترمة...» (صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۳۸، ص۵۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۵}}<br /> '''نظریه دوم:''' جواز تملک محدود<br /> <br /> معدودی فقیهان امامیه معتقدند تملک مقداری از این اراضی و ساخت بنا در آن، در صورتی که مزاحم عبادت و مناسک حجاج نباشد، جایز است.&lt;ref&gt;. «الشرط الثالث أن لا يسميه الشرع مشعرا للعبادة کعرفة و مني و المشعر، فإن الشرع دل علي اختصاص‌ها موطنا للعبادة». (محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۳، ص۲۱۸؛ ر.ک: شهيد ثاني، ''مسالک الأفهام''، ج۱۲، ص۴۱۷).&lt;/ref&gt; آنها معتقدند این زمین‌ها نیز از قابلیت احیا و تملک برخوردارند، مشروط بر اینکه مضر به حال حجاج نباشد.<br /> <br /> ===== ب) نقد و بررسي و بيان رأي مختار =====<br /> <br /> ثمره اختلاف بین دو قول مزبور در فرضی پدیدار مي‌شود که فردی بخواهد با احیای زمین‌های منطقه منا و تملک آن، به ساخت ساختمان و اجاره آن به حجاج اقدام، و از این طریق کسب درآمد کند. در این صورت مطابق با قول مشهور فقها، مجاز به احیا و تملک نیست؛ اما بر طبق قول دوم، احداث بنا برای او مجاز است؛ زیرا مانع از عبادت حجاج و انجام مناسکشان نیست.<br /> <br /> بله؛ ممکن است گفته شود از آنجا که خداوند متعال این سرزمین‌ها را محلی برای عبادت حجاج قرار داده، بدون اینکه بخواهند در قبال بیتوته در آن هزینه‌‌ای پرداخت کنند، ازاين‌رو مطابق با قول دوم در صورتی احداث بنای شخصی در منطقه منا جایز است که این ساختمان‌ها در ایام برگزاری حج به صورت رایگان در اختیار حجاج قرار گیرد و فقط بر این اساس می‌توان گفت احداث ساختمان موجب ضرر بر حجاج و تنگ شدن محل عبادتشان نشده است.<br /> <br /> از بین دو نظریه فوق، به نظر می‌رسد حق به جانب مشهور فقها باشد؛ زیرا گرچه زمین‌های منطقه منا موات بوده و تابع قانون کلی جواز احیا برای هر فردی است که اقدام به آبادی آن کند، اما از طرف دیگر همان‌گونه که در کلام صاحب ''جواهر'' نیز بدان اشاره شد، ممکن است با گذشت زمان، ساخت بنا و تملک آن موجب تفویت مصلحت محل عبادت بودن منطقه منا شود و آن را از صِرف محل عبادت بودن خارج کند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۶}}<br /> به هر روی معلوم شد امکان تملک و ساخت بنای شخصی در منا وجود ندارد. اما سؤال دیگر این است که آیا متولیان برگزاری حج در عربستان مجازند با ساخت بنا و توسعه آن، جمعیت بیشتری از حجاج را در این ناحیه اسکان دهند؟<br /> <br /> در پاسخ به سؤال فوق می‌توان گفت: از آنجا که حاکمان عربستان و متولیان برگزاري حج با احداث ساختمان در منطقه منا امر حج‌گزاري را تسهيل مي‌کنند، چنانچه ساختمان، مالک شخصی نداشته باشد و همه حجاج بتوانند از منفعت آن استفاده کنند و در جهت مصلحت عموم مسلمانان حج‌گزار بنا شده باشد، منع شرعی ندارد.<br /> <br /> البته مانعی ندارد که برای تجهیز، تعمیر و نگهداری این‌گونه ساختمان‌ها، از محل بیت‌المال مسلمین، و در صورت عدم امکان، از حجاج هزینه شود؛ مشروط بر اینکه در فرض اخیر، مبلغ دریافتی از حجاج مطابق با مخارج واقعی تجهیز و نگهداری آن باشد و انگیزه کسب سود در کار نباشد.<br /> <br /> ===== نتیجه بحث =====<br /> <br /> بر اساس مباحث گذشته معلوم شد مطابق با نظر مشهور فقیهان امامیه، احیای اراضی منطقه منا با قصد تملک جایز نیست و هیچ کس نمی‌تواند حتي به مقدار محدود، بخشی از این اراضی را به ملکیت خود درآورد. اما حاکمیت عربستان به عنوان متولی برگزاری حج می‌تواند جهت تسهیل در امر حج‌گزاری حجاج، اقدام به ساخت بنا در منطقه منا کند و هزینه ساخت، تجهیز، تعمیر و نگهداری این بناها نیز از محل بیت‌المال مسلمین قابل تأمین است؛ زیرا بیت‌المال محلی برای مصالح عموم مسلمانان است و این نوع هزینه نیز موجب تأمین مصلحت و تسهیل امر حج‌گزاری عموم مسلمانان مي‌شود. در صورتی که بیت‌المال مسلمین برای چنین امری کافی نباشد، دریافت هزینه تجهیز و نگهداری این ساختمان‌ها از حجاج، مادامی که با هزینه واقعی مزبور برابر بوده و به انگیزه کسب سود نباشد، جایز است.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۷}}<br /> ==== ۴. حکم توسعه زمانی در سرزمین منا ====<br /> مطابق با روایات و بر اساس فتوای فقیهان امامیه، حجاج بیت‌الله‌الحرام پس از وقوف در سرزمین عرفات و مشعر (مزدلفه)، باید به سمت سرزمین منا بروند و در روز عید قربان، رمی جمره عقبه، قربانی و حلق یا تقصیر را انجام دهند. البته بانوان حج‌گزار مجازند پس از توقفی کوتاه در مشعرالحرام (مزدلفه)، به منا رفته و شبانه به رمی جمره عقبه بپردازند.<br /> <br /> ==== حکم انجام تقصير و اعمال مکه پس از رمي شبانه جمره عقبه توسط بانوان ====<br /> <br /> از آنجا که منطقه منا ظرفیت و گنجایش اسکان انبوه از حجاج را ندارد، در صورت اثبات عدم منع شرعی، توسعه زمانی می‌تواند موجب تسهیل در امر حج‌گزاری حجاج شود. بدین معنا که بخشی از حجاج (بانوان حج‌گزار) بتوانند زودتر به منطقه منا وارد شده و مناسک روز عید قربان را شبانه (شب عید قربان) انجام دهند.<br /> <br /> یافتن راهکاری از روایات، جهت تسهیل امر حج‌گزاری عموم بانوان، با انجام تقصیر و اعمال مکه در شب عید قربان، از این جهت دارای اهمیت است که اگر بتوان چنین تسهیلی را از روایات باب حج استنباط کرد، دیگر بیتوته بانوان حج‌گزار در شب عید در منا، با وجود فضای محدودی که به آنان در منا اختصاص دارد، الزامی نبوده و لازم نیست که ادامه مناسک خود را به شب یا روزهای بعد از عید قربان موکول کنند. در نتیجه بانوان برای انجام اعمال مکه دچار ازدحام نمي‌شوند و اعمال خود را به آسانی بیشتر در شب عید به اتمام می‌رسانند.<br /> <br /> بنابراین سؤالی که پيش مي‌آيد این است که آیا بانوان حج‌گزار می‌توانند پس از رمی شبانه جمره عقبه، تقصیر را نیز انجام دهند؟ همچنین بر فرض جواز تقصیر شبانه، آیا آنان مجازند پس از تقصیر، شب‌هنگام به مکه رفته و مناسک و اعمال مکه را نیز به‌ جای آورند؟<br /> <br /> قبل از پاسخ به پرسش‌های فوق، مناسب است ابتدا کلام فقها در این ‌ارتباط را بررسی کنيم.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۸}}<br /> ===== الف) اقوال فقها =====<br /> مشهور بین فقیهان امامیه این است که بانوان حج‌گزار مجازند زودتر از سایر حجاج، از مشعر به سمت منا کوچ کنند و شبانه رمی جمره عقبه را انجام دهند.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۸، ص۲۲۸؛ محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۳۱؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۷۷؛ تبريزي، ''صراط النجاة''، ج۴، ص۲۰۶.&lt;/ref&gt; اما در مورد جواز و عدم جواز تقصیر و انجام اعمال مکه در شب عید، دو نظریه وجود دارد:<br /> <br /> اول ـ نظریه مشهور فقیهان امامیه مبنی بر جواز انجام تقصیر و اعمال مکه توسط بانوان حج‌گزاری که از پیشامد قاعدگی قبل از انجام اعمال مکه بيمناکند و وجوب تأخیر ذبح و سایر اعمال، از شب عید، برای سایر بانوان؛ هرچند آنان به این اختصاص، تصریح نکرده‌اند.&lt;ref&gt;. أبو الصلاح حلبي، ''الکافي في الفقه''، ص۱۹۸؛ ابن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۸۶؛ کيدري، ''اصباح الشيعة''، ص۱۶۰؛ محقق سبزواري، ''جامع الخلاف و الوفاق''، ص۲۱۲؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۴۵۶؛ خوئي، ''المعتمد في شرح المناسک''، ج۵، ص۱۹۱؛ تبريزي، ''التهذيب''، ج۳، ص۱۷۲؛ شبيري، ''مناسک الحج''، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دوم ـ نظریه برخی معاصرین مبنی بر جواز تقصیر و انجام اعمال مکه برای همه بانوان در شب عید. البته مطابق با این نظر، بانوان حج‌گزاری که قربانی بر عهده‌شان است، باید قبل از تقصیر و رفتن به مکه، فردی را برای انجام ذبح در روز عید وکیل کنند.&lt;ref&gt;. حکيم، ''مناسک الحج و العمرة''، ص۱۷۷؛ فياض، ''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي''، ص۴۸۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== ب) مستند اقوال =====<br /> <br /> '''يک ـ ادله قائلین به عدم جواز'''<br /> <br /> ادله‌‌ای که قائلین به عدم جواز ارائه کرده‌اند یا می‌توان در دفاع از نظر آنان ارائه نمود، عبارتند از:<br /> <br /> '''اول ـ آیه و روایات دال بر لزوم ترتیب بین اعمال روز عید'''<br /> <br /> ـ ('''وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَکمْ حَتَّی یبْلُغَ الْهَدْی مَحِلَّه'''}؛&lt;ref&gt;. بقره: ۱۹۶.&lt;/ref&gt; «سرهای خود را نتراشید تا قربانی به محلش برسد».<br /> <br /> {{صفحه|۱۸۹}}<br /> برخی فقها معتقدند تعبیر رسیدن قربانی به محل، کنایه از قربانی کردن در مناست.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۸، ص۳۴۰؛ بحراني، ''الحدائق الناضرة''، ج۱۷، ص۲۴۳.&lt;/ref&gt; طبق این برداشت، تا قربانی انجام نگیرد، نباید حج‌گزار اقدام به حلق کند.<br /> <br /> ـ روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق(ع): «زمانی که رمی جمره را انجام دادی، هدی و قربانی‌ات را بخر».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ وَ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ'''۷''': «إِذَا رَمَيتَ الْجَمْرَةَ فاشتر هَدْيک...». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۹۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به طور قطع خرید قربانی موضوعیت ندارد و مقصود از خرید، اشتغال به ذبح است. پس خرید قربانی باید بعد از رمی انجام گیرد و ظاهر امر، بر لزوم ترتیب دلالت دارد.&lt;ref&gt;. ''الحدائق الناضرة''، ج۱۷، ص۲۴۲؛ صاحب جواهر، ''جواهرالکلام''، ج۱۹، ص۲۴۸؛ محقق داماد، ''کتاب الحج''، ج۳، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ روایت صحیح عمر بن یزید از امام صادق(ع): «وقتی قربانی کردی، آنگاه سرت را بتراش و غسل کن».&lt;ref&gt;. «'''مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «إِذَا ذَبَحْتَ أُضْحِيتَک فَاحْلِقْ رَأْسَک وَ اغْتَسِلْ ...». ('''طوسي، ''تهذيب الاحکام''، ج۵، ص۲۴۰''')''' و نيز حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۴، ص۲۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قائلین به عدم جواز معتقدند مطابق با این آیه و روایات، قربانی باید بعد از رمی جمره عقبه صورت گیرد و تقصیر یا حلق نیز پس از قربانی انجام شود. از طرفی، زمان انجام رمی جمره عقبه، بین طلوع و غروب خورشید است؛ پس در نتیجه زمان ذبح و تقصیر نیز این زمان است و ترخیصی که در مورد زنان در روایات بیان شده، تنها نسبت به کوچ شبانه و رمی جمره است. ازاین‌رو آنان برای انجام ذبح و تقصیر شبانه، نیازمند دلیلی هستند که آن را برای آنان مجاز بداند و چنین ترخیص و اجازه‌‌ای نه تنها در حق کسی که وظیفه‌اش قربانی کردن است ثابت نیست، بلکه به مقتضای مفهوم شرط در روایت صحیح سعید اعرج، آنان مجاز به تقصیر شبانه نیستند.&lt;ref&gt;. تبريزي، ''التهذيب''، ج۳، ص۱۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۰}}<br /> '''مفهوم شرط در روایت صحیح سعید اعرج از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> به امام(ع) عرضه داشتم: «فدایت شوم، زنان با ما همراه هستند؛ می‌توانم آنان را شبانه به منا کوچ دهم؟» حضرت فرمودند: «بله، می‌خواهی روش رسول خدا را درپی‌گیری؟» گفتم: «بله». فرمودند: «زنان را شبانه کوچ ده و آنان را کوچ نده تا اینکه در جَمع (نام دیگر مشعر) آنان را (مدتی) نگه‌داری، سپس آنان را کوچ بده تا آنان را کنار جمره عظمی (جمره عقبه) آوری تا رمی جمره را انجام دهند، پس اگر بر عهده‌شان قربانی نیست از موها و ناخن‌هایشان برگیرند و به مکه رفته و طواف، سعی و طواف نساء را به ‌جای آورند. سپس به منا بازگردند درحالی‌که از اعمال حج (جز بیتوته و رمی روزهای بعد) فارغ شده‌اند».&lt;ref&gt;. «'''عَنْ سَعِيدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷''': جُعِلْتُ فِدَاک مَعَنَا نِسَاءٌ فَأُفِيضُ بِهِنَّ بِلَيلٍ؟ قَالَ: «نَعَمْ؛ تُرِيدُ أَنْ تَصْنَعَ کمَا صَنَعَ رَسُولُ اللهِ؟» قَالَ: قُلْتُ: نَعَمْ؛ فَقَالَ: «أَفِضْ بِهِنَّ بِلَيلٍ وَ لَا تُفِضْ بِهِنَّ حَتَّى تَقِفَ بِهِنَّ بِجَمْعٍ ثُمَّ أَفِضْ بِهِنَّ حَتَّى تَأْتِي بِهِنَّ الْجَمْرَةَ الْعُظْمَى فَيرْمِينَ الْجَمْرَةَ فَإِنْ لَمْ يکنْ عَلَيهِنَّ ذَبْحٌ فَلْيأْخُذْنَ مِنْ شُعُورِهِنَّ وَ يقَصِّرْنَ مِنْ أَظْفَارِهِنَّ وَ يمْضِينَ إِلَى مَکةَ فِي وُجُوهِهِنَّ وَ يطُفْنَ بِالْبَيتِ وَ يسْعَينَ بَينَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ ثُمَّ يرْجِعْنَ إِلَى الْبَيتِ وَ يطُفْنَ أُسْبُوعاً ثُمَّ يرْجِعْنَ إِلَى مِنًى وَ قَدْ فَرَغْنَ مِنْ حَجِّهِنَّ...». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت با مفهوم شرط، بر اين دلالت دارد که کسی که بر عهده‌اش قربانی است، قبل از ذبح نباید تقصیر کند.&lt;ref&gt;. خوئي، ''موسوعة الإمام الخوئي''، ج۲۹، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt; مطابق با این روایت، تقصیر شبانه و انجام مناسک مکه در شب عید، فقط برای بانوان حج‌گزاری جایز است که وظیفه‌شان قربانی نیست؛ زیرا اگر همه آنان مجاز به تقصیر و انجام مناسک مکه باشند، تفصیل بین کسانی که وظیفه‌شان ذبح است و غیر آنان، بدون وجه خواهد بود. به ‌عبارت ‌دیگر بنا بر پذیرش مفهوم شرط، کسانی که بر عهده‌شان قربانی است نباید تقصیر کرده و به مکه روند. همچنين با فرض عدم پذیرش مفهوم برای جمله شرطیه نیز فصاحت و بلاغت در کلام و حکیم بودن شارع و امام معصوم(ع)، اقتضا دارد که تفصیل در کلام، براي جدا کردن حکم دو دسته از حج‌گزاران باشد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۱}}<br /> دوم ـ سیره متشرعه<br /> <br /> از دیگر ادله‌‌ای که در اثبات عدم جواز تقصیر شبانه مورد استناد قرار گرفته، تمسک به سیره قطعی متشرعین است. چراکه سیره حجاج، از زمان تشریع تاکنون، بر این امر استوار یافته که آنان پس از انجام قربانی در روز عید قربان، تقصیر یا حلق را انجام می‌دهند.&lt;ref&gt;. خوئي، ''موسوعة الإمام الخوئي''، ج۲۹، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''روایاتی که به حجاج امر کرده اعمال خود را با انجام رمی شروع کنند'''<br /> <br /> برخی فقها معتقدند می‌توان حکم مزبور را از روایاتی که به حج‌گزاران امر کرده‌اند اعمال خود را با انجام رمی شروع کنند، استفاده کرد؛‌ زیرا رمی در روز عید انجام می‌گیرد و لازمه‌اش این است که ذبح و حلق نیز در روز باشد؛ چراکه این دو مترتب بر رمی هستند.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایات دال بر نهی از خروج از منا قبل از انجام قربانی:<br /> <br /> ـ روایت صحیح سعید سمان از امام صادق(ع)<br /> <br /> از حضرت شنیدم که فرمودند: همانا رسول خدا(ص) به‌تعجیل در کوچ شبانه زنان از مزدلفه به منا امر کرده و فرمان دادند هر یک از آنان که بر عهده‌اش قربانی است رمی را انجام دهد و از منا خارج نشود تا قربانی را ذبح کند و هرکس وظیفه‌اش قربانی نیست، برای طواف زیارت به مکه رود.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ سَعِيدٍ السَّمَّانِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''يقُولُ:'''‌ '''«إِنَّ رَسُولَ اللهِ'''۹ '''عَجَّلَ النِّسَاءَ لَيلًا مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى وَ أَمَرَ مَنْ کانَ مِنْهُنَّ عَلَيهَا هَدْي أَنْ تَرْمِي وَ لَا تَبْرَحَ حَتَّى تَذْبَحَ وَ مَنْ لَمْ يکنْ عَلَيهَا مِنْهُنَّ هَدْي أَنْ تَمْضِي إِلَى مَکةَ حَتَّى تَزُورَ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عبارت '''«'''أَمَرَ مَنْ کانَ مِنْهُنَّ عَلَیهَا هَدْی أَنْ تَرْمِی وَ لَا تَبْرَحَ حَتَّی تَذْبَحَ'''»''' در روایت فوق، به ‌صراحت، بانوانی که وظیفه‌شان قربانی است را از بیرون رفتن از منا قبل از انجام قربانی منع کرده است. همچنین می‌تواند تعبیر به «لاتبرح حتی تذبح» برای دلالت بر دو چیز بیان‌ شده باشد:<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۲}}<br /> ۱. مقدم بودن قربانی بر اعمال مکه و اینکه اعمال مکه بعد از انجام قربانی و تقصیر یا حلق باید انجام شود.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;لزوم انجام قربانی در روز عید؛ زیرا اگر حضرت صرفاً در صدد بیان ترتب اعمال مکه بر قربانی بودند، نهی از خروج از منا لازم نبود و این معنا با عبارتی مانند: «'''امر من کان منهن علیها هدیان ترمی و تذبح و تمضی الی مکه'''» نیز قابل‌ بیان بود. لکن چون ممکن بود برای مخاطب توهم شود که همان‌گونه که کوچ و رمی شبانه جایز است، رفتن به مکه و انجام اعمال مکه نیز در همان شب جایز است، لذا حضرت با نهی از خروج، به آنان متذکر می‌شوند که تا زمانی که در روز عید، قربانی انجام نگیرد، امکان انجام سایر اعمال وجود ندارد.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> ممکن است گفته شود در فقره «حتی تذبح» انجام ذبح، مقید به روز عید نشده است. بنابراین، این دسته از بانوان در صورتي که بتوانند شب عید، قربانی را انجام دهند، می‌توانند جهت به ‌جا آوردن اعمال مکه، روانه مسجدالحرام شوند.<br /> <br /> لکن به نظر می‌رسد روایت، از جهت جواز ذبح شبانه در مقام بیان نیست و فقط اشاره‌ مي‌کند که ادامه اعمال، باید بعد از ذبح باشد. بر فرض، بپذیریم از این‌ جهت نیز در مقام بیان بوده و امکان اطلاق‌گیری وجود دارد، این اطلاق، با ادله‌ای که زمان ذبح را روز عید می‌داند، مقید مي‌شود.<br /> <br /> '''دو ـ ادله قائلین به جواز'''<br /> <br /> ادله‌‌ای که فقیهان معاصر در اثبات قول جواز بیان کرده‌اند یا می‌توان در دفاع از این نظر ارائه کرد عبارتند از:<br /> <br /> '''اول ـ روایت صحیح بن مُسکان از ابی‌بصیر از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت می‌فرمایند: اشکالی نیست که زنان، زمانی که شب از بین رفت، زودتر از دیگران به منا کوچ کنند. پس باید مدتی را در مشعرالحرام توقف کرده و سپس به منا برده شوند تا رمی جمره کنند. سپس مقداری صبر نموده و پس ‌از آن تقصیر را<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۳}}<br /> انجام داده و برای طواف به مکه روند؛ مگر اینکه بخواهند از طرف آنان قربانی انجام گیرد که در این صورت باید کسی را وکیل کنند تا از جانب آنان عهده‌دار قربانی شود.&lt;ref&gt;. «'''عَبْدِ اللهِ بْنِ مُسْکانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ يقُولُ:'''‌ '''«لَا بَأْسَ بِأَنْ تُقَدَّمَ النِّسَاءُ إِذَا زَالَ اللَّيلُ فَيقِفْنَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ سَاعَةً ثُمَّ ينْطَلَقُ بِهِنَّ إِلَى مِنًى فَيرْمِينَ الْجَمْرَةَ ثُمَّ يصْبِرْنَ سَاعَةً ثُمَّ يقَصِّرْنَ وَ ينْطَلِقْنَ إِلَى مَکةَ فَيطُفْنَ إِلَّا أَنْ يکنَّ يرِدْنَ أَنْ يذْبَحَ عَنْهُنَّ فَإِنَّهُنَّ يوَکلْنَ مَنْ يذْبَحُ عَنْهُنَّ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عبارت '''«'''إِلَّا أَنْ یکنَّ یرِدْنَ أَنْ یذْبَحَ عَنْهُنَّ فَإِنَّهُنَّ یوَکلْنَ مَنْ یذْبَحُ عَنْهُنَّ'''»''' استثنا از جواز تقصیر و رفتن به سمت مکه است؛ یعنی اشکالی ندارد بانوان، شبانه تقصیر کرده و برای طواف به مکه روند؛ مگر اینکه بخواهند از جانب آنان قربانی صورت گیرد. در اینکه مقصود از این استثنا چیست دو احتمال داده می‌شود:<br /> <br /> # زنان اگر بخواهند از جانبشان قربانی صورت گیرد، نمی‌توانند تقصیر کنند و برای طواف به مکه روند؛ ازاين‌رو آنها باید کسی را وکیل کنند تا از جانبشان ذبح کند تا بتوانند تقصیر کرده و برای انجام طواف به مکه روند.<br /> # زنان اگر بخواهند از جانبشان قربانی صورت گیرد، نمی‌توانند تقصیر کنند و برای طواف به مکه بروند. ازاين‌رو آنها باید کسی را وکیل کنند تا از جانبشان ذبح کند و چون قربانی باید در روز عید انجام گیرد، پس ادامه مناسک هم پس از انجام قربانی در روز عید مجاز است.<br /> <br /> از بین دو احتمال فوق به نظر می‌رسد به دلایل ذیل، احتمال اول متعین است:<br /> <br /> ـ روایت، در مقام تسهیل و ترخیص شارع نسبت به بانوان است و ترخیص و تسهیل، زمانی محقق است که بانوانی که وظیفه‌شان قربانی است (عمده بانوان حج‌گزار) بتوانند پس از توکیل در ذبح، تقصیر کرده و برای ادامه مناسک به مکه بروند.<br /> <br /> ـ اگر صرفاً نهی از انجام تقصیر و اعمال مکه برای کسانی که وظیفه‌شان قربانی کردن است، مد نظر امام(ع) بود، این معنا با استثنا نمودن آنان از کسانی که مجاز به<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۴}}<br /> تقصیر هستند و با عبارت '''«'''إِلَّا أَنْ یکنَّ یرِدْنَ أَنْ یذْبَحَ عَنْهُنَّ'''»''' فهمیده می‌شد و نیازی به امر به توکیل نبود؛ زیرا وقتی مکلف بخواهد از جانبش قربانی صورت گیرد، به طور طبیعی کسی را برای انجام آن وکیل قرار می‌دهد و نیازی به امر به آن نیست.<br /> <br /> علاوه بر اینکه زمان انجام قربانی، روز عید است و عرف لزومی در بیان فوری اخذ وکیل در شب عید نمی‌بیند. همچنين فصاحت و بلاغت در سخن نیز اقتضا دارد که استثنا برای بیان مطلب فوری و حکمی باشد که اگر در همان شب بیان نشود فرصت برای انجام آن از دست برود.<br /> <br /> در نتيجه این استثنا تنها در فرضی قابل ‌تصور است که هدف از بیان آن، بیان لزوم توکیل شبانه در ذبح برای بانوان حج‌گزاری باشد که بخواهند در همان شب به انجام اعمال مکه مبادرت ورزند و در عین ‌حال لزوم انجام قربانی در روز عید، مانع از آن باشد. در این صورت امام(ع) با امر به توکیل در ذبح، در صدد برآمده‌اند تا مانع انجام اعمال مکه را از سر راه آنان بردارند.<br /> <br /> ممکن است گفته شود از امر به توکیل، معنای مطابقی آن اراده نشده است؛ زیرا عمده حج‌گزاران، خود قادر بر انجام ذبح نیستند؛ ازاین‌رو امام(ع) به ‌جای امر به ذبح، به توکیل در ذبح امر کرده‌اند و این خود قرینه‌ای است که ما را از معنای مطابقی منصرف می‌سازد. زمان ذبح نیز چنان‌که بیان شد روز عید است و با توجه به اینکه اعمال مکه پس از ذبح باید انجام شود، پس امر به توکیل در ذبح به معنای امر به انجام ذبح در روز عید و پس ‌از آن انجام اعمال مکه است. ازاین‌رو باید احتمال اول را در معنای روایت پذیرفت. علاوه بر اینکه از امر، جواز توکیل در ذبح نیز فهمیده می‌شود.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت: درست است که غالب حجاج برای ذبح، نیازمند نایب هستند، اما این قرینه فقط امکان و صحت استعمال امر به وکالت را به جای امر به ذبح، اثبات می‌کند. اما اینکه در این روایات امام اين معنا را اراده کرده باشد، نیازمند اثبات و اول الکلام است و با این استدلال، مقصود بودن این معنا ثابت نمي‌شود. خصوصاً اینکه<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۵}}<br /> مواردي در بین روایات است که در آنها از امر به توکیل، همان معنای مطابقی اراده شده است؛ مانند روایت صحیح ابي‌بصیر از امام صادق(ع)&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَينِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «رَخَّصَ رَسُولُ اللهِ'''۹ '''لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْيانِ أَنْ يفِيضُوا بِلَيلٍ وَ يرْمُوا الْجِمَارَ بِلَيلٍ وَ أَنْ يصَلُّوا الْغَدَاةَ فِي مَنَازِلِهِمْ فَإِنْ خِفْنَ الْحَيضَ مَضَينَ إِلَى مَکةَ وَ وَکلْنَ مَنْ يضَحِّي عَنْهُنَّ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۴''')'''&lt;/ref&gt; و روایت علی بن ابی‌حمزه.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ عَلِي بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام قَالَ: «أَيمَا امْرَأَةٍ أَوْ رَجُلٍ خَائِفٍ أَفَاضَ مِنَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ لَيلًا فَلَا بَأْسَ فَلْيرْمِ الْجَمْرَةَ ثُمَّ لْيمْضِ وَ لْيأْمُرْ مَنْ يذْبَحُ عَنْهُ وَ تُقَصّـِرُ الْمَرْأَةُ وَ يحْلِقُ الرَّجُلُ ثُمَّ لْيطُفْ بِالْبَيتِ وَ بِالصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ ثُمَّ لْيرْجِعْ إِلَى مِنًى فَإِنْ أَتَي مِنًى وَ لَمْ يذْبَحْ عَنْهُ فَلَا بَأْسَ أَنْ يذْبَحَ هُوَ وَ لْيحْمِلِ الشَّعْرَ إِذَا حَلَقَ بِمَکةَ إِلَى مِنًى وَ إِنْ شَاءَ قَصّـَرَ إِنْ کانَ قَدْ حَجَّ قَبْلَ ذَلِک». (''' ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۴''')'''&lt;/ref&gt; بنابراین اینکه معنای مطابقی اراده نشده، نیازمند دلیل و اثبات است؛ زیرا مقصود بودن معنای مطابقی، مطابق با اصل اولی در مقام تخاطب، و مقصود بودن غیر آن نیازمند دلیل و قرینه است.<br /> <br /> علاوه بر این در برخی از روایاتی که وظیفه خائف بیان ‌شده، صراحتاً خائف به ذبح امر شده است. درحالی‌که غالباً خائف امکان ذبح ندارد. ازاین‌رو معلوم می‌شود استعمال امر به توکیل در ذبح، برای فهماندن ذبح، غالبی نیست؛ به ‌گونه‌ای که وضع تعینی پیدا کرده باشد و مخاطب با استعمال امام(ع) از امر به توکیل در ذبح، لزوم ذبح را متوجه و به آن منتقل شود.<br /> <br /> '''دوم ـ روایت صحیح حفص از ابی‌بصیر از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: پیامبر خدا(ص) برای زنان و ضعیفان مجاز دانستند که شبانه از مشعر (مزدلفه) کوچ کنند و شبانه رمی را انجام دهند و اگر می‌خواهند در همان شب طواف زیارت را انجام دهند، کسی را وکیل کنند تا از جانب آنان قربانی را انجام دهد.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِي وَ غَيرِهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «رَخَّصَ رَسُولُ اللهِ'''۹ '''لِلنِّسَاءِ وَ الضُّعَفَاءِ أَنْ يفِيضُوا مِنْ جَمْعٍ بِلَيلٍ وَ أَنْ يرْمُوا الْجَمْرَةَ بِلَيلٍ فَإِنْ أَرَادُوا أَنْ يزُورُوا الْبَيتَ وَکلُوا مَنْ يذْبَحُ عَنْهُنَّ». (''' ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۶}}<br /> این روایت، برای همه بانوان، کوچ شبانه از مشعر، رمی شبانه و انجام شبانه اعمال مکه را پس از توکیل در ذبح، مجاز دانسته است. قائلین به جواز معتقدند که عرف، از این روایت چنین می‌فهمد که زمانی که ضعفا شبانه از مشعر کوچ کرده و رمی را انجام مي‌دهند و مي‌خواهند طواف زیارت را انجام دهند، یعنی نمی‌خواهند تا روز عید در منا بمانند و اعمال آن روز، از جمله ذبح را انجام دهند؛ ازاین‌رو به توکیل در ذبح امر شده‌اند. علاوه بر اینکه این روایات از ذبح در شب ساکت است؛ درحالی‌که روایاتی که در مورد خائف وارد شده به جواز ذبح شبانه تصریح دارد و این خود شاهدی است بر اینکه ذبح شبانه برای آنان جایز نیست. از طرف دیگر مقتضای روایت این است که تقصیر در شب برای آنان جایز باشد؛ زیرا تقصیر قبل از طواف زیارت انجام می‌شود.&lt;ref&gt;. «...و بکلمة: ان المستفاد من رواية التوکيل عرفا هو أن الضعفاء اذا افاضوا من المشعر ليلا و رموا الجمرة ليلا و أرادوا زيارة البيت، فمعني هذا أنهم لا يريدون البقاء في مني حتي يقوموا في يوم العيد باعمال ذلک اليوم، منها الذبح أو النحر، فلذلک أمروا بتوکيل من يذبح عنهم في نهار العيد. هذا. اضافة الي أن سکوت هذه الروايات عن الذبح لهم بالليل، و تصريح روايات الخائف بجوازه له بالليل شاهد علي عدم جوازه لهم ليلا، هذا من ناحية، و من ناحية اخريان مقتضاها جواز التقصير أو الحلق لهم بالليل علي اساس أن موضعه من الناحية التسلسلية قبل زيارة البيت». (فياض، ''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي''، ص۴۸۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ممکن است گفته شود&lt;sym&gt;،&lt;/sym&gt; عبارت '''«'''فَإِنْ أَرَادُوا أَنْ یزُورُوا الْبَیتَ وَکلُوا مَنْ یذْبَحُ عَنْهُنَّ'''»''' دلالت بر جواز انجام شبانه اعمال مکه ندارد، بلکه بر اینکه هرگاه بخواهند اعمال مکه را به ‌جا آورند، باید ابتدا قربانی را انجام دهند، دلالت مي‌کند.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان چنین گفت که:<br /> <br /> اولاً: سیاق روایت، بیان ترخیص و تسهیل در حق بانوان است و ترخیص و تسهیل، با جواز انجام شبانه اعمال مکه سازگار است، نه انجام اعمال در وقت خودش.<br /> <br /> ثانیاً: روایت از نظر زمان اراده مطلق است، پس اراده انجام اعمال مکه می‌تواند همان شب عید باشد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۷}}<br /> ثالثاً: استفاده معنای «انجام قربانی» از «امر به توکیل در ذبح»، نیازمند قرینه و اثبات است و در اینجا دلیلی که ما را از معنای مطابقی منصرف سازد، وجود ندارد.<br /> <br /> '''ج) نقد و بررسی و بیان رأی مختار'''<br /> <br /> چنان‌که گذشت روایات مورد استناد طرفین، از سند صحیحی برخوردار است و هیچ‌یک از فقها در مورد سند این روایات مناقشه‌‌ای ندارند. بنابراین بايد عمده بحث را در بررسی دلالی روایات و تعارض یا عدم تعارض آنها با یکدیگر متمرکز کرد. گرچه در نگاه اول ممکن است این روایات، متعارض به نظر رسند، اما با نگاه دقیق می‌توان به این نتیجه دست یافت که تعارض مستقری بین این روایات از جهت دلالت، وجود ندارد؛ زیرا ادله‌‌ای که بر جواز تقصیر و انجام اعمال مکه در شب عید دلالت دارند، رتبه تقصیر و اعمال مکه را بعد از رمی و ذبح می‌دانند، اما چون امکان انجام قربانی در شب عید و زودتر از موعد برای کسانی که وظیفه‌شان قربانی است وجود ندارد، وکالت در ذبح را کافی دانسته‌اند. پس درواقع این ادله با آیه و روایاتی که بر لزوم ترتیب بین اعمال منا دلالت دارند، در تنافی نیستند.<br /> <br /> همچنین مطابق با کلام اندیشمندان اصولی، می‌توان اطلاقِ فهمیده شده از روایاتِ مورد استناد قائلین به عدم جواز را با روایات آمره به توکیل در ذبح، مقید، و مطلق را بر مقید حمل کرد؛ زیرا تکلیفِ واحد و مطلق، منفی و مقید، مثبت است. در چنین صورتی عرف، مقید را مفسر مطلق به حساب می‌آورد و تنافی بین دو دلیل را با این حمل از بین می‌برد. درحالی‌که اگر چنین حملی صورت نگیرد، تنافی دو دلیل همچنان باقی خواهد ماند.&lt;ref&gt;. مظفر، ''اصول الفقه''، ج۱، ص۱۹۲؛ ناييني، ''اجود التقريرات''، ج۱، ص۵۴۱؛ فيروزآبادي، ''عناية الاصول''، ج۲، ص۳۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> توضیح بیشتر اینکه روایت صحیح سعید سمان، بانوان حج‌گزاری که وظیفه‌شان قربانی است را از خروج از منا قبل از انجام قربانی، منع کرده است. فعل «تذبح» در این<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۸}}<br /> روایت در انجام ذبح توسط خود بانوی حج‌گزار ظهور دارد و از جهت زمان انجام ذبح، که شب عید یا روز عید باشد نیز مطلق است؛ اما این اطلاق، با روایاتی که زمان انجام قربانی را روز عید می‌دانند مقید مي‌شود. در نتيجه بانوی حج‌گزاری که وظیفه‌اش قربانی کردن است، قبل از انجام قربانی در روز عید نمی‌تواند از منا خارج شود؛ خواه اراده انجام طواف زیارت داشته باشد یا نه و خواه بخواهد کسی از جانب او قربانی کند یا نه.&lt;ref&gt;. مَنْ کانَ مِنْهُنَّ عَلَيهَا هَدْی ...لَا تَبْرَحَ حَتَّی تَذْبَحَ، سواء يريد أن يزور البيت أم لا و سواء يريد أن يذبح عنه أم لا.&lt;/ref&gt; اما این اطلاق با روایات امرکننده به توکیل در ذبح یعنی روایت صحیح حفص و روایت صحیح ابن مسکان قابل تقیید است و نتیجه چنین می‌شود: اگر می‌خواهد ذبح را انجام دهد از منا خارج نشود، مگر اینکه بخواهد شبانه طواف زیارت را انجام دهد که در این صورت باید کسی را برای ذبح، وکیل کند (تقیید با روایت حفص) یا مگر اینکه بخواهد کسی از جانب او ذبح را انجام دهد. (تقیید با روایت إبن مسکان) و به طور خلاصه: «'''من کان منهن علیها هدی لاتبرح حتی تذبح إلا ترید أن تزور البیت أو أن یذبح عنها فإنها توکل من یذبح عنها'''».<br /> <br /> ممکن است گفته شود این حمل در صورتی صحیح است که امر به توکیل در ذبح، کنایه از انجام قربانی در روز عید نباشد و الا معناً چنین می‌شود کسی که وظیفه‌اش قربانی کردن است از منا خارج نشود تا خود یا وکیلش قربانی را انجام دهد و از آنجا که زمان انجام قربانی روز عید است، این دسته از بانوان حج‌گزار قبل از انجام قربانی نمی‌توانند تقصیر و طواف زیارت را انجام دهند.<br /> <br /> اما در پاسخ می‌توان گفت: عرف و مخاطبِ روایت، از امر به وکیل گرفتن برای انجام قربانی، جواز تقصیر و انجام شبانه اعمال مکه پس از توکیل در ذبح را می‌فهمد؛ زیرا:<br /> <br /> اول ـ کنایه بودن این امر برای فهماندن لزوم انجام قربانی در روز عید توسط نایب، مستلزم قرینه و دلیلی است که ذهن مخاطب را از معنای مطابقی توکیل، به انجام متعلق<br /> <br /> {{صفحه|۱۹۹}}<br /> وکالت، یعنی ذبح، منتقل سازد و چنین دلیلی وجود ندارد و فهم معنای انجام ذبح و&lt;br /&gt;<br /> نه وکالت در ذبح، از امر به توکیل، در صورتی میسر است که در اثر کثرت استعمال، امر به وکالت، در این معنا وضع تعینی یافته باشد؛ درحالی‌که چنین تعینی در روایات مشاهده نمی‌شود.<br /> <br /> دوم ـ تفهیم لزوم نایب گرفتن در شب عید برای انجام قربانی فردا نیز وجه قابل توجیهی ندارد؛ زیرا فرض بر این است که کسانی که حج تمتع انجام می‌دهند می‌دانند باید فردا خود یا وکیلشان عمل ذبح را انجام دهد و لزومی برای بیان انجام فوری آن در شب عید وجود ندارد. پس اگر هدف امام(ع) صرفاً بیان جواز توکیل در ذبح برای این دسته از بانوان بود، نیازی به بیان آن در شب عید نبود و حضرت می‌توانستند این دسته از بانوان را از انجام زودتر از موعد اعمال، منع نموده و صحبتی از لزوم توکیل در ذبح به میان نیاورند. همچنين اگر ذبح در شب برای آنان جایز بود، نیازی به توکیل شبانه نبود و اگر می‌خواستند شبانه برای طواف بروند، خودشان شبانه ذبح را نیز انجام می‌دادند؛ کما اینکه خودشان شبانه رمی جمره را انجام دادند و سپس برای طواف به مکه می‌رفتند. بنابراین امر امام(ع) به توکیل در ذبح، دلالت دارد بر اینکه ذبح شبانه برای آنان جایز نیست.&lt;ref&gt;. فياض، ''تعاليق مبسوطه علي العروة الوثقي''، ص۴۸۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پس با توجه به عدم جواز ذبح شبانه برای آنان، فهمیده می‌شود حضرت درصددند بیان کنند اگر آنان می‌خواهند شبانه سایر اعمال را انجام دهند و خودشان قصد انجام ذبح در روز عید را ندارند، ابتدا برای انجام قربانی در روز عید، نایب اختیار کنند و پس از آن مانند سایرین به ادامه اعمال بپردازند.<br /> <br /> با این سخن، ضرورت بیان لزوم توکیل در شب عید نیز روشن می‌شود و آن هم فراهم نمودن اسباب تسهیل انجام مناسک برای بانوانی است که درصددند حج تمتع به جا آورند. سخنی که روایت صحیح حفص از ابی‌بصیر نیز به روشنی بر آن دلالت دارد<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۰}}<br /> و آن را تأیید می‌کند؛ زیرا در این روایت، چنان‌که گذشت بیان شده بانوانی که می‌خواهند شب عید، طواف زیارت را انجام دهند، فردی را برای ذبح فردا وکیل کنند.<br /> <br /> روایت صحیح سعید اعرج نیز با مفهوم شرط دلالت دارد بر اینکه اگر بر عهده‌شان قربانی است نباید تقصیر کرده و برای انجام اعمال مکه، راهی مسجدالحرام شوند. این معنا اطلاق دارد و اعم از این است که آنان کسی را برای ذبح وکیل قرار دهند یا نه و یا اراده انجام اعمال مکه را داشته باشند یا نه. اما اطلاق این مفهوم نیز با منطوق روایت صحیح بن مسکان و حفص قابل تقیید است؛ زیرا مفهوم شرط، بر عدم جواز تقصیر به طور مطلق و منطوق این دو روایت بر جواز تقصیر و اعمال مکه با فرض اراده زیارت و نایب گرفتن در ذبح، دلالت دارد.<br /> <br /> نتیجه‌ اینکه اگر بر عهده‌شان انجام قربانی است تقصیر جایز نیست، مگر اینکه بخواهند طواف زیارت انجام دهند یا از جانب آنان قربانی صورت گیرد که در این دو فرض، پس از نیابت دادن به دیگری برای انجام قربانی در روز عید، می‌توانند شبانه تقصیر کرده و اعمال مکه را انجام دهند. ازاین‌رو قائلین به جواز معتقدند مفهوم شرط در روایت صحیح سعید اعرج نه تنها مانع از جواز نیست، بلکه این روایت می‌تواند بر جواز تقصیر شبانه نیز دلالت داشته باشد. منتها قبل از انجام تقصیر و سایر مناسک توسط بانوان حج‌گزار، آنان موظف‌اند کسی را برای انجام قربانی وکیل کنند؛ زیرا مطابق با روایت صحیح ابی‌بصیر، ذبح شبانه برای آنان جایز نیست. در این صورت آنان مجازند پس از انجام تقصیر شبانه، برای طواف، راهی مسجد‌الحرام شوند.&lt;ref&gt;. «بل الأظهر جوازه بالليل، لصحيحة سعيد الأعرج المتقدمة. و دعوي: أن قوله۷ فيها: «فان لم يکن عليهن ذبح فليأخذن من شعورهن، و يقصرن من أظفارهن، و يمضين الي مکة» يدل بمقتضي مفهوم الشرط أنه اذا کان عليهن ذبح لم يجز لهن ذلک. مدفوعة: بأن الظاهر منه عرفا انه اذا کان عليهن ذبح فليوکلن فيه أولا، ثم يقمن الي زيارة البيت، کما ورد نظير هذا في صحيحة ابي بصير المتقدمة، فان مفادها کما مر أنه لا يجوز لهن الذبح في الليل، فاذا کان عليهن ذبح و أردن زيارة البيت، فعليهن أن يوکلن فيه حتي يقوم بالذبح عنهن في يوم العيد، ثم يقصرن و يمضين الي مکة ليلا لزيارة البيت...». (فياض، ''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي''، ص۴۹۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۱}}<br /> اما استناد به سیره در کلام محقق خویی(رض) برای اثبات عدم جواز تقصیر شبانه و اعمال مکه، صحیح به نظر نمی‌رسد؛ زیرا وجود چنین سیره‌ای اولاً نیازمند اثبات است و ثانیاً بر فرض اثبات، با وجود روایات دال بر جواز تقصیر و اعمال مکه در شب عید، چنان‌که گذشت، دارای اعتبار نیست و ثالثاً بر فرض اعتبار، مختص کسانی است که بخواهند قربانی را در روز عید انجام دهند و اینکه سیره همه بانوان حج‌گزار بر انجام تقصیر و اعمال مکه پس از انجام قربانی استوار بوده نیازمند دلیل مُثبِت است که وجود ندارد.<br /> <br /> علاوه بر این با قطع ‌نظر از اشکالات فوق، نهایتاً سیره دلالت دارد بر اینکه بانوان حج‌گزار، تقصیر و سایر اعمال را پس از ذبح در روز عید انجام می‌داده‌اند؛ اما دلالت ندارد بر اینکه انجام زودتر از موعد این اعمال جایز نبوده است.<br /> <br /> همچنین با وجود دلالت روایاتی که گذشت بر جواز تقصیر و انجام شبانه اعمال مکه پس از توکیل در ذبح، نمی‌توان به ‌صرف مؤخر بودن حلق و تقصیر از ذبح، بر عدم جواز انجام زودتر از موعد این افعال استدلال کرد.<br /> <br /> اما ضعیف‌ترین استدلال برای اثبات عدم جواز تقصیر شبانه، استناد به ادله‌ای است که شروع اعمال را از رمی می‌دانند و این دلیل اگر خلاف مقصود محقق خویی را اثبات نکند، مقصود ایشان را اثبات نمی‌کند؛ زیرا اگر ملاکی که ایشان بیان کردند، پذيرفته شود، باید گفت: با جواز شروع به رمی در شب برای بانوان حج‌گزار، ادامه اعمال نیز باید در شب جایز باشد؛ چون در این فرض نیز حج‌گزار، اعمال خود را با رمی شروع کرده و ذبح و حلق نیز بعد از رمی انجام می‌گیرند.<br /> <br /> ممکن است گفته شود در روایت صحیح أبی‌المغراء از أبی‌بصیر از امام صادق(ع) چنین نقل شده که:<br /> <br /> رسول گرامی اسلام(ص) اجازه دادند تا زنان و ضعیفان از بین جمع حج‌گزار، شبانه به منا بروند و شبانه رمی را انجام دهند و نماز صبح را در منازلشان ادا کنند. همچنين<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۲}}<br /> اگر از پیشامد قاعدگی ترسانند، به مکه بروند و کسی را وکیل کنند از جانب آنان قربانی کند.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «رَخَّصَ رَسُولُ اللهِ'''۹ '''لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْيانِ أَنْ يفِيضُوا بِلَيلٍ وَ يرْمُوا الْجِمَارَ بِلَيلٍ وَ أَنْ يصَلُّوا الْغَدَاةَ فِي مَنَازِلِهِمْ فَإِنْ خِفْنَ الْحَيضَ مَضَينَ إِلَى مَکةَ وَ وَکلْنَ مَنْ يضَحِّي عَنْهُنَّ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت با مفهوم شرط، دلالت دارد بر اینکه فقط زنان معذور می‌توانند پس از توکیل در ذبح، برای انجام اعمال مکه به مسجدالحرام روانه شوند.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت اولاً مفهوم شرط در این روایت بر انحصار دلالت ندارد. ثانياً بر فرض بپذیریم مفهوم شرط در این روایت بر انحصار دلالت دارد، در این صورت این روایت با روایت حفص در تعارض خواهد بود. بدین‌گونه که مفهوم هر روایت با منطوق روایت دیگر در تضاد است و ظهور در انحصار را نفی می‌کند. زیرا روایت ابی‌المغراء دلالت دارد بر اینکه فقط خائفین از حیض می‌توانند شب عید، برای انجام اعمال، کسی را برای ذبح وکیل کنند و به مکه روند و روایت حفص نیز دلالت دارد بر اینکه فقط کسانی که اراده کرده‌اند طواف زیارت را انجام دهند، می‌توانند پس از توکیل در ذبح به مکه روند.<br /> <br /> در این صورت راه برطرف کردن تعارض این است که دست از ظهور هر یک از دو روایت در انحصار برداریم؛ زیرا با ظهور دو روایت در استقلال، تنافی در کار نیست و هر روایت، سببی را برای جواز انجام اعمال مکه در شب عید، بیان می‌کند. لذا نتیجه ‌این می‌شود که کسی که از پیشامد قاعدگی ترسان است یا می‌خواهد شبانه اعمال مکه را انجام دهد، پس از توکیل در ذبح، می‌تواند راهی مسجدالحرام شود.<br /> <br /> ===== نتیجه بحث =====<br /> <br /> نتیجه‌ اینکه قول به جواز تقصیر و انجام شبانه اعمال مکه پس از توکیل در ذبح، به<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۳}}<br /> صواب نزدیک‌تر است و ادله‌ای که برای عدم جواز تقصیر شبانه و اعمال مکه ارائه ‌شده، قوت لازم برای اثبات این قول را ندارد.<br /> <br /> گفتنی است چنانچه ادله مورد بحث، اجمال داشته و فقیه نتواند حکم شرعی را از آن استنباط کند، باید به اصل عملی احتیاط رجوع کرده و معتقد شود برای آن دسته از بانوانی که در حال انجام حج تمتع‌اند، انجام تقصیر و سایر اعمال تنها بعد از انجام قربانی در روز عید مجاز است.<br /> <br /> == گفتار دوم: توسعه جمرات ==<br /> <br /> پرتاب سنگریزه به نماد شیطان یا همان رمی جمره (یکی از اعمال منا و از واجبات حج) عملی است که هرساله حجاج در روز عید قربان و روزهای بعد از آن، در ماه ذی‌حجه، انجام مي‌دهند. در سالیان اخیر با توجه به ازدحام جمعیت، براي تسهیل رمی، این محل، که در سرزمین منا است، توسعه داده ‌شده است؛ به‌گونه‌ای که اکنون حجاج می‌توانند از طبقات متعدد رمی کنند.<br /> <br /> همچنین ستون‌های قرار گرفته در محل رمی نیز از جهت ابعاد، در جهت طول و عرض و ارتفاع، توسعه ‌یافته‌اند. البته دور ستون‌های جدید را دیوار حائلی با فاصله تقریبی نزدیک به دو متر احاطه کرده است. فاصله بین این دیوار تا ستون‌های واقع در محل رمی را حوضچه‌ای احاطه کرده که سنگریزه‌های حاصل از پرتاب حجاج درون آن ریخته می‌شود. در این صورت با توسعه‌ای که در محل رمی صورت گرفته، سؤالاتی مطرح مي‌شوند که لازم است پاسخ داده شوند. از جمله:<br /> <br /> ۱. حکم شرعی رمی از طبقات فوقانی به ستون‌هایی که در هر طبقه قرار&lt;br /&gt;<br /> دارد چیست؟<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;رمی به تمام نقاط ستون‌های کنونی، در طبقه همکف یا طبقات فوقانی، مجزی است یا پرتاب باید به قسمت قدیمی و قبل از توسعه ستون‌ها صورت گیرد؟&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۴}}<br /> ۳. برای صحت رمی، برخورد سنگریزه‌ها به ستون‌ها لازم است یا افتادن سنگریزه‌ها در حوضچه پیرامونی ستون‌ها کافی است؟<br /> <br /> قبل از پاسخ به پرسش‌های فوق، مناسب است ابتدا تاریخچه رمی و جمره واکاوی شود.<br /> <br /> === تاریخچه رمی و جمره ===<br /> <br /> مطابق با روایات نقل‌ شده در منابع شیعی، اولین رمی را پیامبر الهی، حضرت آدم(ع)، هنگام ادای مناسک حج و نزد جمره، به دستور جبرئيل انجام دادند. پس از ایشان حضرت ابراهیم(ع)، هنگامی‌که شیطان در منا و در محل کنونی جمرات در مقابل دیدگان ایشان مجسم شد، صورت دادند.&lt;ref&gt;. '''«...وَ أَمَرَهُ أَنْ يحْمِلَ حَصَياتِ الْجِمَارِ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ فَلَمَّا بَلَغَ مَوْضِعَ الْجِمَارِ تَعَرَّضَ لَهُ إِبْلِيسُ فَقَالَ لَهُ يا آدَمُ أَينَ تُرِيدُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِيلُ'''۷ '''لَا تُکلِّمْهُ وَ ارْمِهِ بِسَبْعِ حَصَياتٍ وَ کبِّرْ مَعَ کلِّ حَصَاة...». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۱۹۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در کتب تاریخی نگاشته شده در ارتباط با مکه و احوالات آن نیز در رابطه با نحوه حج‌گزاری و رمي حضرت ابراهیم(ع) چنین آمده:<br /> <br /> هنگامی‌ که داخل منا شد و از عقبه پایین آمد، نزد جمره عقبه، ابلیس برای او ممثّل شد، پس جبرئیل به ایشان گفت: رمیش کن، پس با هفت سنگ او را رمی کرد تا ناپدید شد... .&lt;ref&gt;. '''«...فَلَمَّا دَخَلَ مِنًي وَهَبَطَ مِنَ الْعَقَبَةِ تَمَثَّلَ لَهُ إِبْلِيسُ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: ارْمِهْ فَرَمَاهُ إِبْرَاهِيمُ بِسَبْعِ حَصَياتٍ فَغَابَ عَنْهُ. ثُمَّ بَرَزَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الْوُسْطَى، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: ارْمِهْ، فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَياتٍ فَغَابَ عَنْهُ، ثُمَّ بَرَزَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ السُّفْلَى، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: ارْمِهْ، فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَياتٍ مِثْلَ حَصَـى الْخَذْفِ، فَغَابَ عَنْهُ إِبْلِيسُ...». ('''ازرقي، ''اخبار مکة''، ج۱، ص۶۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در همین گزارش‌های تاریخی در رابطه با نحوه تعمیر مسیر منا تا شِعب و جمرات آسیب‌دیده در سیلاب توسط اسحاق بن سلمه، والی مکه، آمده:<br /> <br /> وی مسیری که پیامبر اسلام(ص) از منا به سمت شِعب می‌پیمودند را اصلاح کرد... این مسیر دچار فرسودگی شده بود و جمره نیز توسط مردم نادان، به ‌واسطه رمی با<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۵}}<br /> سنگریزه‌ها، از محلش زایل شده و مورد غفلت بود؛ تا آنجا که مقدار کمی از قسمت بالا از محلش زایل شده بود. ازاین‌رو آن را به جایگاه اولش که پیوسته در آنجا بود برگرداند و در اطرافش دیواری بنا کرد و بالا برد و مسجدی نیز متصل به این دیوار ساخت تا کسی که می‌خواهد رمی انجام دهد، از قسمت بالا به آن دسترسی نداشته باشد و سنت در رمی این است که کسی که رمی می‌کند در قسمت پایین و کف وادی بایستد، به ‌طوری‌ که مکه در طرف چپ و منا در طرف راست او باشد؛ چنان‌که رسول خدا(ص) و اصحاب ایشان بعد از آن حضرت، چنین مي‌کردند.&lt;ref&gt;. «'''...وَأَصْلَحَ الطَّرِيقَ الَّتِي سَلَکهَا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ مِنْ مِنًى إِلَى الشِّعْبِ وَمَعَهُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، الَّذِي يقَالُ لَهُ: شِعْبُ الْأَنْصَارِ، الَّذِي أَخَذَ فِيهِ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ الْبَيعَةَ عَلَى الْأَنْصَارِ، وَکانَتْ هَذِهِ الطَّرِيقُ قَدْ عَفَتْ وَدَرَسَتْ، فَکانَتِ الْجَمْرَةُ زَايلَةً عَنْ موضعها، أَزَالَهَا جُهَّالُ النَّاسِ بِرَمْيهِمُ الْحَصَـى، وَغُفِلَ عَنْهَا حَتَّى أُزِيحَتْ عَنْ موضعها شَيئًا يسِيرًا مِنْهَا مِنْ فوقها، فَرَدَّهَا إِلَى موضعها الَّذِي لَمْ تَزَلْ عَلَيهِ، وَبَنَي مِنْ وَرَائِهَا جِدَارًا أَعْلَاهُ، وَمَسْجِدًا مُتَّصِلًا بِذَلِک الْجِدَارِ لِئَلَّا يصِلَ إِلَيهَا مَنْ يرِيدُ الرَّمْي مِنْ أَعْلَاهَا، وَإِنَّمَا السُّنَّةُ لِمَنْ أَرَادَ الرَّمْي أَنْ يقِفَ مِنْ تحتها مِنْ بَطْنِ الْوَادِي، فَيجْعَلَ مَکةَ عَنْ يسَارِهِ وَمِنًى عَنْ يمِينِهِ، وَيرْمِي کمَا فَعَلَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابُهُ مِنْ بَعْدِهِ...». ('''ازرقي، ''اخبار مکة''، ج۱، ص۳۰۳''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دیگر کتب تاریخی مانند ''مرآت الحرمین'' که در تاریخ و احوالات مکه نگاشته شده نیز به این گزارش تصریح ‌شده است.&lt;ref&gt;. «...أن الأزرقي ذکر في کتابه أن جمرة العقبة أزالها جهال الناس عن مکانها الأصلي برميهم الحصي في غير موضعه و ردّ‌ها الي مکانها الذي لم تزل عليه إسحاق بن سلمة الصائغ، الذي أنفذه المتوکل للقيام بأمور تتعلق بالکعبة و بني من ورائها جدارا رفعه عنها و جعل بجانب الجدار مسجدا حتي لا يتمکن شخص من أن يرميها من أعلي لأن السنة لمن أراد الرمي أن يقف من تحتها في بطن الوادي فيجعل مکة عن يساره و مني عن يمينه و يرمي کما فعل رسول اللّه۹...». (رفعت باشا، ''مرآت الحرمين''، ج۱، ص۳۲۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مؤلف در این کتاب به تعریف جمره عقبه پرداخته است و آن را دیواری سنگی که در قسمت وسط، دارای ارتفاعی بیشتر است تعریف کرده است و از قول محب‌الدین<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۶}}<br /> طبری (م۶۱۵) از علمای شافعی چنین نقل می‌کند که بر بالای هر جمره نشانه‌ای آویزان بوده که حجاج زیر و اطراف آن را رمی می‌کرده‌اند.&lt;ref&gt;. «فتوجه الناس لرمي جمرة الأولي «جمرة العقبة» و هي بأول مني من جهة مکه علي يمين القاصد لها، و هذه الجمرة حائط مبني بالحجر عال من وسطه و قد اخذ کل حاج يرميه... قال المحب الطبري: و ليس للمرمي حدّ معلوم غير أن کل جمرة عليها علم و هو عمود معلق هناک فيرمي تحته و حوله و لا يبعد عنه احتياطاً، و حدّه بعض المتأخرين بثلاثة أذرع من سائر الجوانب إلّا في جمرة العقبة فليس لها إلّا وجه واحد لأنها تحت جبل». (رفعت باشا، ''مرآت الحرمين''، ج۱، ص۴۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین مؤلف در کتاب، با اعداد و ارقام، به بیان اندازه جمره عقبه پرداخته و بیان می‌کند در اطراف آن حوضچه‌ای بوده که سنگریزه‌های حجاج در آن می‌افتاده است.&lt;ref&gt;. «الجمار- الجمار آلتي ترمي بالحصيات هي بمني... و الأخيرة جمرة العقبة، و هي أقرب الجمار إلي مکة و هي حائط من الحجر، إرتفاعه نحو ثلاثة أمتار في عرض نحو مترين أقيم علي قطعة من صخرة مرتفعة عن الأرض بنحو متر و نصف و من أسفل هذا الحائط حوض من البناء تسقط إليه حجارة الرجم». (''مرآت الحرمين''، ج۱، ص۳۲۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وی در قسمتی دیگر از کتاب به بیان فاصله جمرات از یکدیگر پرداخته و بیان می‌کند: جمره، نشانه‌هایی برای بیان محل رمی، و شبیه به ستون بوده است&lt;ref&gt;. «...و هذا الميدان هو المسمي بمني يشقه طريق من الغرب الي الشرق في أوّله جمرة العقبة آلتي يرميها الحاج بالحجارة في يوم النحر و أيام التشريق، و تليها الجمرة الوسطي علي بعد ۱۷، ۱۱۶ مترا و تليها الجمرة الأولي علي بعد ۴۰، ۱۵۶ مترا من الثانية، و الجمرتان الأخيرتان في وسط الطريق و ترمي بالحجارة في أيام التشريق فقط، و الجمار أعلام منصوبة لبيان موضع الرمي و هي أشبه بالأعمدة و قد تقدم لک وصفها و رسمها في مني...» . (''مرآت الحرمين''، ج۱، ص۳۳۹)&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> از مجموع گزارش‌های تاریخی که گذشت، چنین استفاده می‌شود که جمره، نماد و علامت منصوب در منا و در محل رمی کنونی بوده است تا نشان از محلی باشد که در آن محل، انبیاء گذشته شیطان را رمی کرده‌اند؛ زیرا با توجه به فاصله زمانی که بین دوران نبوت حضرت آدم(ع) تا حضرت ابراهیم(ع) و سپس تا عصر رسالت نبی مکرم اسلام(ص) وجود داشته و با توجه به وقوع حوادث طبیعی مختلف از جمله سیلاب در منطقه مکه و منا، بیم آن بود که این محل دستخوش تغییر شده و محو شود.<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۷}}<br /> تعمیرات انجام شده در منا، در عصر حاکمان بعد از اسلام که بر مکه حکمرانی می‌کرده‌اند نیز گواه دیگری است بر اینکه در زمان آنان این محل با نمادی شبیه ستون علامت‌گذاری، و در اطراف هر یک از آنها، دیوار حائلی قرار داده ‌شده است. با توجه به بیان فاصله دقیق هر جمره با دیگری در کتب تاریخ و احوالات مکه و همچنين سنت دانستن رمی جمره از قسمت پایین آن، می‌توان فهميد که در عصور متقدم، در محل رمی، نمادی قرار داشته که حجاج به سمت آن رمی می‌کرده‌اند. بر این اساس و با توجه به گزارش‌های تاریخی و قرائن موجود، چنین برداشت می‌شود که ستون و علامت قرار داده‌ شده در محل رمی، موضوعیت نداشته و صرفاً برای تعیین محلی بوده که باید سنگریزه به آن محل انداخته شود.<br /> <br /> === جمره در روایات رمی ===<br /> <br /> با توجه به نزديکي زمان صدور روایاتی که در آن مسئله رمی و احکام مربوط به آن تبیین شده، به عصر تشریع و رسالت نبی مکرم اسلام(ص)، تأمل در این روایات نیز می‌تواند روشن‌کننده مراد از جمره در عصر رسالت و عصر معصومین(ع) باشد. ازاین‌رو به برخی از این روایات اشاره می‌شود:<br /> <br /> # روایت شیخ صدوق از نبی مکرم اسلام(ص) و ائمه اهل ‌بیت(ع)<br /> <br /> همانا به رمی جمره‌ها امر شده زیرا ابلیس ملعون برای حضرت ابراهیم(ع) در محل جمره‌ها مجسّم می‌شد، پس ابراهیم(ع) او را رمی می‌کرد. پس از ایشان این کار سنت شد.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي بْنِ الْحُسَينِ عَنِ النَّبِي'''۹ '''وَ الْأَئِمَّةِ''':''': إِنَّمَا أُمِرَ بِرَمْي الْجِمَارِ لِأَنَّ إِبْلِيسَ اللَّعِينَ کانَ يتَرَاءَى لِإِبْرَاهِيمَ'''۷ '''فِي مَوْضِعِ الْجِمَارِفَيرْجُمُهُ إِبْرَاهِيمُ'''۷ '''فَجَرَتْ بِذَلِک السُّنَّةُ». ('''صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج۲، ص۲۰۰''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق، بیان‌کننده فلسفه تشریع رمی است و اشاره به محل جمره‌ها با عبارت «فِی مَوْضِعِ الْجِمَار» می‌تواند تأییدی بر برداشت تاریخی از جمره باشد مبنی بر اینکه<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۸}}<br /> جمره، علامتی بوده که بعداً در محل رمی شیطان توسط حضرت ابراهیم، نصب‌ شده است؛ چه اینکه اگر علامتی قرار داده نمی‌شد و محل رمی، صرفاً محل اجتماع سنگریزه‌ها بود، با گذشت زمان و وقوع حوادث طبیعی از بین رفته و محو می‌گشت.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۲&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق(ع)&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> حضرت در ضمن حدیثی فرمودند:<br /> <br /> اگر سنگریزه‌ای را پرتاب کردی و در محملی افتاد، به ‌جای آن سنگ دیگری پرتاب کن و اگر به انسان یا شتری برخورد کرد و سپس بر جمره‌ها افتاد، برای تو کافی است.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي بْنِ الْحُسَينِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي حَدِيثٍ قَالَ: فَإِنْ رَمَيتَ بِحَصَاةٍ فَوَقَعَتْ فِي مَحْمِلٍ فَأَعِدْ مکانها وَ إِنْ أَصَابَتْ إِنْسَاناً أَوْ جَمَلًا ثُمَّ وَقَعَتْ عَلَى الْجِمَارِ أَجْزَأَک». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۴، ص۶۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از روایت به ‌خوبی استفاده می‌شود که حجاج در عصر معصومین(ع) برای رمی جمره، به سمت نماد و علامتی، و نه به سمت زمین، سنگ پرتاب می‌کرده‌اند؛ زیرا در پرتاب به سمت زمین، جهت پرتاب به سمت پایین است، اما در پرتاب به سمت نماد قرار داده‌ شده بر زمین، جهت پرتاب، به سمت بالاست به ‌گونه‌ای که امکان برخورد به محملی که بر روی حیوان قرار گرفته وجود دارد. همچنین از روایت فهمیده می‌شود ملاک در صحت رمی، صرف پرتاب به سمت جمره و با نیت رمی نیست، بلکه سنگریزه باید به محل رمی، ولو به ‌واسطه، برسد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;روایت صحیح یعقوب بن شعیب از امام صادق(ع)&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> از حضرت در مورد جمره‌ها سؤال کردم فرمودند: «نزد دو جمره بایست؛ اما کنار جمره عقبه توقف نکن». گفتم: این از سنت است؟ فرمودند: «بله». گفتم: زمان رمی چه بگویم؟ فرمودند: «با هر سنگی تکبیر بگو».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ يعْقُوبَ بْنِ شُعَيبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الْجِمَارِ فَقَالَ: «قُمْ عِنْدَ الْجَمْرَتَينِ وَ لَا تَقُمْ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ»؛ قُلْتُ: هَذَا مِنَ السُّنَّةِ؟ قَالَ: «نَعَمْ»؛ قُلْتُ: مَا أَقُولُ إِذَا رَمَيتُ؟ فَقَالَ: «کبِّرْ مَعَ کلِّ حَصَاةٍ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۸۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۰۹}}<br /> ۴. روایت صحیح علی بن جعفر از امام کاظم(ع)<br /> <br /> برادرم فرمودند: «با پدرم در منا بودم، ایشان به ‌طرف جمره عقبه رفتند و دیدند مردم کنار آن ایستاده‌اند. پس به غلامی که سعید نام داشت فرمودند: در بین مردم با صدای بلند بگو جعفر بن محمد می‌گوید اینجا جای ایستادن نیست؛ رمی کنید و بروید، سعید هم این سخنان را به گوش مردم رساند».&lt;ref&gt;. «'''عَبْدُ اللهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْيرِي فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِي بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: قَالَ أَخِي مُوسَى'''۷''': «إِنِّي کنْتُ مَعَ أَبِي بِمِنًى فَأَتَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَرَأَى النَّاسَ عِنْدَهَا وُقُوفاً فَقَالَ لِغُلَامٍ لَهُ يقَالُ لَهُ سَعِيدٌ نَادِ فِي النَّاسِ أَنَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ يقُولُ إِنَّ هَذَا لَيسَ بِمَوْضِعِ وُقُوفٍ، فَارْمُوا وَ امْضُوا، فَنَادَى سَعِيدٌ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۴، ص۶۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به نظر می‌رسد ایستادن کنار جمره، زمانی معنا دارد که در محل رمی، نماد و علامتی باشد و مردم با فاصله اندکی در کنار و نزدیک به آن توقف کرده باشند و الا توقف و ایستادن در کنار زمین، چندان معنای واضحی ندارد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۵&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق(ع)&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> حضرت فرمودند:<br /> <br /> سنگریزه‌های رمی جمره‌ها را برگیر و سپس به سمت جمره دورتر که کنار عقبه است برو و از روبه‌رو آن را رمی کن و از بالا رمی نکن... و باید بین تو و جمره به ‌اندازه ده یا پانزده ذرع فاصله باشد.&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «خُذْ حَصَـى الْجِمَارِ ثُمَّ ائْتِ الْجَمْرَةَ الْقُصْوَى الَّتِي عِنْدَ الْعَقَبَةِ فَارْمِهَا مِنْ قِبَلِ وجهها وَ لَا ترمها مِنْ أَعْلَاهَا ...وَ لْيکنْ فِيمَا بَينَک وَ بَينَ الْجَمْرَةِ قَدْرَ عَشَرَةِ أَذْرُعٍ أَوْ خَمْسَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً...». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۷۹''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت به ‌روشنی دلالت دارد بر اینکه مراد از جمره، نماد قرار داده ‌شده در محل رمی است که حجاج باید سنگریزه‌ها را به سمت آن نماد پرتاب کنند؛ زیرا اگر مراد از جمره، زمین بدون هرگونه ستون و علامتی بود، رمی از مقابل آن معنا نداشت؛ چه اینکه حج‌گزار در کنار هر قسمت از زمین که بایستد، بر زمین اشراف دارد و<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۰}}<br /> هیچ‌گاه زمین نمی‌تواند در مقابل او قرار گیرد. علاوه بر اینکه فقره '''«'''وَ لْیکنْ فِیمَا بَینَک وَ بَینَ الْجَمْرَةِ'''»''' نیز بر وجود ستون و نماد در محل رمی ظهور دارد.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۶&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;روایت ابی‌غسان از امام صادق(ع)&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> از حضرت در رابطه با رمی جمره‌ها بدون طهارت سؤال کردم حضرت فرمودند: «جمره‌ها در نزد ما مانند صفا و مروه، زمینی است که اگر بدون طهارت بینشان در رفت‌وآمد باشی به صحت عمل تو ضرری نمی‌رساند و طهارت نزد من دوست‌داشتنی‌تر است! اگر توان داری آن را رها نکن».&lt;ref&gt;. «'''أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْبَرْقِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنِ ابْنِ أَبِي غَسَّانَ عَنْ حُمَيدِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنْ رَمْي الْجِمَارِ عَلَى غَيرِ طَهُورٍ قَالَ: «الْجِمَارُ عِنْدَنَا مِثْلُ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ حِيطَانٌ إِنْ طُفْتَ بَينَهُمَا عَلَي غَيرِ طَهُورٍ لَمْ يضُـرَّک وَ الطُّهْرُ أَحَبُّ إِلَيَّ فَلَا تَدَعْهُ وَ أَنْتَ قَادِرٌ عَلَيهِ». ('''طوسي، ''تهذيب الاحکام''، ج۵، ص۱۹۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گفته ‌شده مراد از «حیطان» در این روایت، زمین است و نه دیوار. البته زمین گاهی بدون علامت و گاهی با علامت و دیوار است. مؤیّد این معنا نیز حدیث «لا ضرر» است که در آن آمده: «'''کان لفلان نخلة فی حائط لرجل من الأنصار'''».&lt;ref&gt;. قائيني، ''بحوث فقهية المسائل المستحدثة في الحج''، ص۲۶۴.&lt;/ref&gt; اما به نظر می‌رسد به قرینه مقابله و مقایسه جمار با صفا و مروه، مراد از «حیطان» در روایت، دیواری باشد که به‌ ‌عنوان نماد جمره رمی مي‌شده است و چنان‌که صاحب ''جواهر'' نیز اشاره کرده، این دیوار جهت یادآوری محل معهود از رمی در ذهن مردم، در آن محل بنا شده بود.&lt;ref&gt;. صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۱۰۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به ‌هر روی با توجه به ضعف سند روایت، به دلیل ناشناخته بودن ابی‌غسان، امکان استناد به آن وجود ندارد. با قطع‌ نظر از سند نيز چنانچه مراد از جمره بنا هم باشد، چنین فهمیده می‌شود که بنا موضوعیت نداشته و فقط نمادی جهت نشان دادن محل رمی بوده است؛ کما اینکه صفا و مروه نیز نمادی برای نشان دادن محل انجام سعی و محدوده آن بوده و هست.<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۱}}<br /> از مجموع روایاتی که گذشت چنین استفاده می‌شود که مراد از «جمره»، نماد، ستون یا علامتی در محل رمی بوده که حجاج در زمان انجام رمی، به سمت آن سنگ پرتاب مي‌کردند. اما از روایات، بدون در نظر گرفتن تاریخچه رمی و جمره، موضوعیت داشتن و نداشتن نماد موجود در محل رمی استفاده نمی‌شود. بله؛ ممکن است از اینکه در روایات مربوط به رمی، از حکم محل برخورد سنگ یا خصوصیت نماد یا حکم تغییر در شکل و شمائل آن در دوره‌های مختلف تاریخی و در طول عصر تشریع تا انتهای عصر معصومین(ع) سؤالی پرسیده نشده و نیز در روایات، به ‌طور مطلق به رمی به جمره‌ها امر شده، فهمیده شود ستون و علامت موجود، در حکم رمی دخیل نيست و صرفاً نمادی برای نشان دادن محل پرتاب سنگ است و آنچه موضوعیت دارد، انداختن سنگ به سمت این نماد است.<br /> <br /> === جمره در کلام فقیهان امامیه ===<br /> <br /> پس از بررسی معنای لغوی و سیر تاریخی رمی و شکل‌گیری جمرات، مناسب است با تتبعی در کتب فقهی، دیدگاه فقیهان امامیه، خصوصاً متقدمین را در خصوص مراد از جمره جويا شویم.<br /> <br /> بسیاری فقیهان امامیه در محل بیان حکم رمی، تعریفی از جمره ارائه نکرده‌اند؛ اما از عبارات برخی فقها به ‌صراحت یا ظهور می‌توان معنای جمره را فهمید. این عبارات را به سه دسته می‌توان تقسیم کرد:<br /> <br /> # عباراتی که ظهور دارد در اینکه مراد از جمره، خصوص زمین است. براي نمونه إبن زهره در حکم رمی بیان می‌کند: «اگر سنگریزه‌ای پرتاب کرد و در محمل یا پشت شتری افتاد، سپس به زمین اصابت کرد، مجزی است».&lt;ref&gt;. «و إذا رمي حصاة فوقعت في محمل، أو علي ظهر بعير، ثم سقطت علي الأرض، أجزأت». (إبن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۸۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۲}}<br /> ۲. عباراتی که تصریح می‌کند به اینکه جمره می‌تواند زمین یا بنا باشد؛ مانند کلام شهید اول که فرموده: «جمره، اسم محل رمی است و عبارت است از بنا یا محل آن‌ که سنگریزه‌ها جمع شده است».&lt;ref&gt;. «و الجمرة اسم لموضع الرمي، و هو البناء أو موضعه ممّا يجتمع من الحصي». (شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۴۲۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همچنین صاحب ''مدارک'' بنا را معنای معروف جمره در زمان ایشان دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. «و ينبغي القطع باعتبار إصابة البناء مع وجوده، لأنه المعروف الآن من لفظ الجمرة، و لعدم تيقن الخروج من العهدة بدونه، أما مع زواله فالظاهر الاکتفاء بإصابة موضعه». (موسوي عاملي، ''مدارک الأحکام''، ج۸، ص۹)&lt;/ref&gt; محقق نراقی نیز جمره را به دیوار نصب‌ شده تعریف کرده است.&lt;ref&gt;. «البحث الأول في رمي جمرة العقبة و يقال لها: القصوي أيضا و هي أقرب الجمرات الثلاث إلي مکة، و الخارج من مکة إلي مني يصل أولا إليها في يسار الطريق، و هي منصوبة اليوم في جدار عظيم متّصل بتلّ بحيث تظهر جهتها الواحدة. و رميها بالجمار في ذلک اليوم واجب». (نراقي، ''مستند الشيعة''، ج۱۲، ص۲۸۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صاحب ''جواهر''&lt;ref&gt;. «ثم المراد من الجمرة البناء المخصوص أو موضعه إن لم يکن...و يمکن کون المراد بها المحل بأحواله آلتي منها الارتفاع ببناء أو غيره أو الانخفاض، لکن ستسمع ما في خبر أبي غسان بناء علي إرادة الإخبار بحيطان فيه عن الجمار کما هو محتمل، بل لعله الظاهر، إلا أنه محتمل البناء علي المعهود الغالب، فتأمل جيدا، و الله العالم». (صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۱۰۷)&lt;/ref&gt; نیز جمره را بناي مخصوص یا محل آن در فرض نبود بنا دانسته است و ظهور برخی روایات در بنا بودن جمره‌ها را بر معهود عرفی بودن بنا حمل کرده است. به این معنا که روایت ظهور دارد در اینکه بنا برای یادآوری محل معهود رمی، در ذهن مردم است و خود بنا موضوعیت ندارد.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;عباراتی که ظهور دارد در اینکه جمره، بنا و علامتی در محل رمی است که پرتاب سنگریزه حجاج باید به سمت آن نماد صورت گیرد. بنا و نماد بودن جمره نيز از قرائنی که در کلامشان وجود دارد قابل ‌استفاده است. براي نمونه برخی فقها ایستادن<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۳}}<br /> مقابل جمره یا قرار گرفتن در فاصله مشخص از جمره را از مستحبات رمی دانسته‌اند و پس از پرتاب سنگ به سمت جمره، برخورد به زمین را کافی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. «ويرميها من بطن الوادي من قبل وجهها، و ينبغي أن يکون بينه و بين الجمرة مقدار عشرة أذرع إلي خمس عشرة ذراعا». (علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۱، ص۶۱۷) «فلو رمي بحصاة فوقعت علي الأرض ثم مرّت علي سمت‌ها... أجزأه». (طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۹۶)؛ «الأوّل: إذا رمي بحصاة فوقعت علي الأرض ثمّ مرّت علي سمتها أو أصابت شيئا صلبا کالمحمل و شبهه ثمّ وقعت في المرمي بعد ذلک، أجزأه؛ لأنّ وقوعها في المرمي بفعله». (علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۱، ص۱۲۵) و نيز رجوع شود به ''تبصرة المتعلمين''، ص۸۲.&lt;/ref&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> شهید ثانی(رض) روبه‌روی جمره بودن را به معنای مقابل جمره ایستادن تفسیر کرده است&lt;ref&gt;. «وأمّا استقبال الجمرة فالمراد أن يکون مقابلا لها، لا عاليا عليها و نحوه ممّا لا يعدّ استقبالا، إذ ليس لها وجه خاص يتحقق به الاستقبال إلّا بما فرضناه». (شهيد ثاني، ''مسالک الأفهام''، ج۲، ص۲۹۵)&lt;/ref&gt; و همین تفسیر حاکی از این است که ایشان نیز جمره را بنا یا نمادِ قرار گرفته در محل رمی دانسته است.<br /> <br /> برخی فقها نیز بیان کرده‌اند اگر پس از پرتاب، سنگریزه به محلی برخورد کند و سپس کمانه کرده و دایره‌ای شکل به سمت جمره رفته و به آن برخورد کند یا به سمت آن سرازیر شود، در صحت رمی کافی است؛ اما رها کردن یا قرار دادن سنگریزه بر جمره یا برخورد به سنگریزه دیگر، به‌گونه‌ای که سنگریزه دوم به سمت جمره پرتاب شود را ناکافی دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. «...فإن وقعت علي مکان أعلي من الجمرة فدحرجت إليها أجزأه و إذا وضع‌ها علي الجمرة وضعا لا يجزيه، و إذا وقعت علي حصاة أخري طفرت الثانية إلي الجمرة و بقيت آلتي رماها في مکان تلک فلم يجزه». (طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۹۶) «فلو وقعت علي شي‌ء و انحدرت علي الجمرة جاز ...و لو طرحها علي الجمرة من غير رمي لم يجز». (محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۳۴) و نيز رجوع ر.ک:‌ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۱۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === نقد و بررسی و بیان رأی مختار ===<br /> <br /> در کلام فقیهانی که جمره را خصوص زمین دانسته‌اند، قرائنی وجود دارد که فهمیده می‌شود مراد آنان از زمین، زمین اطراف جمره، به ‌عنوان نماد و علامت رمی بوده است.&lt;ref&gt;. «...ويستحب أن يکون الرامي علي طهارة، و أن يقف من قبل وجه الجمرة، و لا يقف من أعلاها، و أن يکون بينه و بينها قدر عشرة أذرع إلي خمسة عشر ذراعا...». (إبن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۸۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۴}}<br /> اما با این‌ وجود و با فرض پذیرش زمین بودن جمره، به ‌خوبی روشن است که در نظر این دسته از فقها، ابعاد جمره و توسعه آن در طول و عرض و ارتفاع در حکم رمی مؤثر نیست، بلکه باید حجاج در هنگام رمی، سنگریزه‌ها را به سمت حوضچه اطراف ستون‌ها پرتاب کنند.<br /> <br /> سخن فقیهانی که معتقد شده‌اند جمره، بناست یا حداقل در زمان آنان بنا بوده، سخنی قابل ‌پذیرش است که شواهد و قرائن تاریخی و روایی نیز آن را تأیید می‌کند. برخی متأخرین نیز با جمع‌آوری ادله و قرائن مختلف در صدد اثبات این مطلب برآمده‌اند.&lt;ref&gt;. بحراني، ''سند العروة الوثقي - کتاب الحج''، ج۴، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; اما لزوم پرتاب سنگ به بنا یا نقطه خاصی از آن هنگام رمی و لزوم برخورد به آن، به‌گونه‌ای که افتادن سنگریزه در حوضچه اطراف ستون برای صحت رمی ناکافی باشد ـ چنان‌که در فتوای برخی فقیهان و مراجع معاصر وجود دارد&lt;ref&gt;. مظاهري، ''مناسک حج''، ص۳۹۷.&lt;/ref&gt;- با واقعیت‌های تاریخی سازگاری ندارد و قابل ‌پذیرش نیست و قرائن موجود در کلام فقها نیز آن را یاری نمی‌کند؛ زیرا معتقد شده‌اند در فرض نبود بنا،‌ برخورد سنگ به محل آن برای صحت رمی، یا جهش سنگ به سمت بنا، یا افتادن سنگ در محل رمی پس از برخورد به جسمی سخت، یا برخورد به جمره پس از انحنا پیدا کردن در اثر برخورد به محلی دیگر، مجزی از تکلیف است.<br /> <br /> این قرائن همگی حاکی از این است که از نظر عمده آنان بنا و ابعاد آن موضوعیت ندارد و صرفاً نمادی برای نشان دادن محل رمی و جهت پرتاب است و بیان می‌کند هرگونه توسعه در جمره‌ها در جهات سه‌گانه، تأثیری در حکم رمی ندارد.<br /> <br /> بله؛ ممکن است از نظر فقیه، روایات بیان‌کننده حکم رمی، از جهت موضوعیت داشتن یا نداشتن بنا، مجمل باشد و روایات تاریخی نیز پذیرش نشود. در این صورت ممکن است گفته شود، بر مبنای اصل اشتغال و احتیاط، باید به بنا و بلکه به قسمت<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۵}}<br /> قدیمی آن رمی صورت گیرد؛ زیرا جریان ‌قاعده اشتغال در محل گفت‌وگو، مقتضی عدم جواز پرتاب سنگ به قسمت توسعه‌یافته است؛ از این‌ جهت که شک، شک در محصل است؛ زیرا در صدق جمره نسبت به مازاد بر بنای قدیمی تردید است.&lt;ref&gt;. بحراني، ''سند العروة الوثقي''، ج۴، ص۱۳۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> اما به نظر می‌رسد با توجه به قرائن و شواهد روایی و تاریخی که بحث شد، فراغ یقینی با پرتاب سنگ به سمت جمره و افتادن در حوضچه اطراف جمره، اعم از اینکه سنگریزه به ستون برخورد کند یا نه، حاصل می شود؛ زیرا دلیل قطعی بر لزوم برخورد سنگ به بنا وجود ندارد و اصل برائت نیز بر عدم وجوب برخورد به بنا دلالت دارد و رمی نیز به ‌عنوان متعلق تکلیف، عرفاً به پرتاب سنگریزه به سمت و محل مشخص تفسیر می‌شود.<br /> <br /> اما در مورد حکم رمی جمرات موجود در طبقات نیز ممکن است گفته شود با توجه به موضوعیت نداشتن بنا و طول ارتفاع جمرات در صحت رمی که شواهد روایی و تاریخی نیز آن را تأیید می‌کند و با توجه به اینکه حوضچه‌های اطراف ستون‌ها در هر طبقه به یکدیگر مرتبط بوده و موجب می‌شود سنگریزه‌های پرتاب‌شده درون حوضچه‌ها، به محل رمی در سطح زمین و حتی زیرزمین ریخته شود تا امکان تخلیه آنها نیز فراهم شود، رمی جمرات از طبقات بالا به جمره موجود در هر طبقه نیز صحیح است.<br /> <br /> همچنین ممکن است برای صحت رمی در طبقات، به روایاتی که در آنها به ‌طور مطلق به رمی امر شده یا روایاتی که رمی در حال سواره را جایز دانسته تمسک کرد.&lt;ref&gt;. طوسي، ''تهذيب الاحکام''، ج۵، ص۲۶۷؛ طوسي، استبصار، ج۲، ص۲۹۸: يک. '''وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمْ عليهما السلام فِي رَمْي الْجِمَارِ: أَنَّ رَسُولَ اللهِ'''۹ '''رَمَي الْجِمَارَ رَاکباً عَلَى رَاحِلَتِهِ'''. دو. '''وَ عَنْهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ أَنَّهُ رَأَى أَبَا الْحَسَنِ الثَّانِي'''۷ '''يرْمِي الْجِمَارَ وَ هُوَ رَاکبٌ حَتَّى رَمَاهَا کلَّهَا'''. سه. '''وَ عَنْهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنْ رَجُلٍ رَمَى الْجِمَارَ وَ هُوَ رَاکبٌ فَقَالَ: «لَا بَأْسَ بِهِ.»'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۶}}<br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> نتایج حاصل از پژوهش در باره جمره را می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:<br /> <br /> # جمره در لغت به معنای مجموعه‌ای از سنگریزه به ‌کار رفته است، اما قرائن روایی و شواهد تاریخی حاکی از این است که جمره در عصر تشریع و پس‌ از آن نماد و ستونی بوده که در محل رمی قرار داده‌ شده تا بیانگر محلی باشد که حجاج باید به سمت آن، سنگریزه‌های خود را پرتاب کنند.<br /> # گرچه از شواهد تاریخی می‌توان استفاده کرد که نماد قرار گرفته در محل رمی، در هیچ زمانی موضوعیت نداشته و ابعاد و توسعه آن در حکم شرعی دخالت نداشته است، اما از روایات، بدون در نظر گرفتن تاریخچه رمی و جمره، موضوعیت داشتن و نداشتن نماد موجود در محل رمی استفاده نمی‌شود؛ بله؛ ممکن است از اینکه در روایات مربوط به رمی، از حکم محل برخورد سنگ یا خصوصیت نماد یا حکم تغییر در شکل و شمائل آن در دوره‌های مختلف تاریخی و در طول عصر تشریع تا انتهای عصر معصومین(ع) سؤالی پرسیده نشده و نیز اينکه در روایات به ‌طور مطلق به رمی به جمره‌ها امر شده، چنین فهمیده شود که ستون و علامت موجود، در حکم رمی دخیل نيست و صرفاً نمادی برای نشان دادن محلی است که باید به آن سمت، سنگ پرتاب شود و آنچه موضوعیت دارد، انداختن سنگ به سمت این نماد است.<br /> # به نظر می‌رسد با تکیه ‌بر قرائن موجود در روایات، شواهد تاریخی و قرائن موجود در کلام فقها، بتوان گفت که برای صحت رمی، انداختن سنگریزه به سمت جمره و افتادن سنگریزه در حوضچه اطراف آن کافی است و لزوم پرتاب سنگ به بنا یا نقطه خاصی از آن هنگام رمی و لزوم برخورد به آن به‌گونه‌ای که افتادن سنگریزه در حوضچه اطراف ستون برای صحت رمی ناکافی باشد با واقعیت‌های تاریخی سازگاری ندارد و قابل ‌پذیرش نیست. همچنين با توجه به موضوعیت نداشتن بنا و طول ارتفاع جمرات در صحت رمی که شواهد روایی و تاریخی نیز آن را تأیید<br /> <br /> {{صفحه|۲۱۷}}<br /> می‌کند و با توجه به اینکه حوضچه‌های اطراف ستون‌ها در هر طبقه به یکدیگر مرتبط بوده و موجب می‌شود سنگریزه‌های پرتاب‌شده درون حوضچه‌ها، به محل رمی در سطح زمین و حتی زیرزمین ریخته شود، رمی جمرات از طبقات بالا به جمره موجود در هر طبقه صحیح است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%B3%D9%88%D9%85:_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1_%D8%A7%D8%B2_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85&diff=68420 2026-06-10T23:16:10Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۱۳۳}}<br /> == گفتار اول: توسعه مطاف در مسجدالحرام ==<br /> <br /> === حد مطاف ===<br /> <br /> پيش از بررسی حکم مترتب بر توسعه مطاف در مسجدالحرام، لازم است مشخص شود که شرعاً طواف کعبه بايد در محدوده خاصی انجام شود، به طوری که بدون عروض عناوین ثانوی مانند اضطرار و ازدحام جمعیت و مانند آن، طواف در خارج از آن محدوده جایز نیست یا اینکه حد خاصی ندارد و مکلف می‌تواند در چرخش به دور خانه کعبه تا انتهایی‌ترین نقطه از نقاط همسطح با صحن مسجدالحرام و حتی خارج از مسجد به انجام طواف بپردازد؛ به این صورت که فرض شود مسجدالحرام به دیوارهای اطراف محصور نباشد و مکلف تا جایی که امکان چرخش به دور کعبه وجود داشته باشد، طواف کند. البته مادامی که از منطقه حرم خارج نشود.<br /> <br /> بدیهی است در صورت اثبات عدم حد خاص برای مطاف، هر اندازه صحن مسجدالحرام توسعه یابد، تأثیری بر حکم طواف ندارد، مادامی که در فواصل دورتر از کعبه، طواف صادق باشد. اما در صورت اثبات حد خاص برای مطاف، مانند محدوده بین کعبه و مقام ابراهیم(ع)، طواف در خارج از این محدوده، جز با فرض عروض عناوین ثانوی جایز نخواهد بود.<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۴}}<br /> نکته قابل بررسي دیگر این است که آیا طواف از جهت ارتفاعی نیز محدودیت دارد یا از این جهت نیز دارای حد خاصی نیست. در این فرض نیز اگر قائل شویم طواف از جهت ارتفاعی دارای محدودیت است، طواف از طبقات فوقانی مسجدالحرام تا محدوده خاصی جایز خواهد بود.<br /> <br /> البته بحث از توسعه ارتفاعی را در قسمت دوم بررسی مي‌کنيم. اما قبل از بحث از محدوده عرضی مطاف، مناسب است اقوال فقها در این ارتباط را واکاوی کنيم.<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> درباره حد مطاف، دو نظریه عمده وجود دارد:<br /> <br /> '''نظریه اول:''' لزوم انجام طواف بین کعبه و مقام ابراهیم(ع)&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۵۷؛ طوسي، ''النهاية''، ص۲۳۷؛ إبن براج، ''المهذب''، ج۱، ص۲۳۳؛ إبن زهره، ''غنية النزوع،'' ص۱۷۲؛ إبن إدريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۷۲؛ علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۸، ص۹۳؛ علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۰، ص۳۵۶؛ موسوي عاملي، ''مدارک الاحکام''، ج۸، ص۱۳۰؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۲۹۵؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۳۳؛ صافي، ''فقه الحج''، ج۴، ص۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> قائلین به این نظریه معتقدند مکلف باید در حد فاصل دوازده متری از کعبه طواف را انجام دهد و نباید مقام ابراهیم(ع) را در طواف خود داخل کند. البته برخی قائلین به این نظریه معتقدند، فاصله دوازده متر، از طرف همه جوانب و اضلاع کعبه باید مراعات شود و از آنجا که طواف از پشت دیوار حجر اسماعیل صورت می‌گیرد، محدوده طواف در قسمت حجر اسماعیل کاهش می‌یابد؛ مگر اینکه حجر اسماعیل نیز جزء خانه خدا محسوب شود که در این فرض، دیوار حجر اسماعیل، در محاسبه فاصله معتبر، ملاک قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;. ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۲۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''نظریه دوم:''' طواف حد معینی ندارد و مکلف مي‌تواند با مراعات نزدیک‌ترین فاصله ممکن به کعبه، در تمام مسجدالحرام، طواف را انجام دهد.&lt;ref&gt;. شيخ صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج۲، ص۳۹۹؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفائدة و البرهان''، ج۷، ص۸۷؛ افتخاري، ''آراء المراجع في الحج''، ج۱، ص۳۶۴ و ۳۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۵}}<br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> ===== الف) ادله قائلين لزوم انجام طواف بين کعبه و مقام =====<br /> <br /> قائلین به نظریه اول جهت اثبات نظر خود به دلایل ذیل استناد کرده‌اند:<br /> <br /> '''يک ـ روایت محمد بن مسلم از امام'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره حد طواف خانه کعبه سؤال کردم که اگر کسی از آن حد خارج شود، طواف‌کننده بیت محسوب نمی‌شود؟ فرمودند: «مردم در زمان رسول خدا(ص) به دور خانه و مقام ابراهیم(ع) طواف می‌کردند و حال آنکه شما اکنون بین مقام و خانه کعبه طواف می‌کنید؛ پس حد طواف از محل امروزِ مقام ابراهیم(ع) است و هرکس از آن بگذرد، طواف‌کننده به حساب نمی‌آید و حد طواف قبل از امروز با امروز، یکی است و به اندازه فاصله بین مقام ابراهیم(ع) و خانه کعبه و از همه اطراف خانه کعبه به همین مقدار است. پس هرکس طواف کند و از اطراف خانه کعبه بیش از این مقدار دور شود، به دور غیر خانه کعبه گردیده و به منزله کسی است که به دور مسجد می‌گردد؛ زیرا در غیر حد طواف، گردیده و طواف برای او محسوب نمی‌شود.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يحْيى عَنْ غَيرِ وَاحِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ ياسِينَ الضَّرِيرِ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ حَدِّ الطَّوَافِ بِالْبَيتِ الَّذِي مَنْ خَرَجَ مِنْهُ لَمْ يکنْ طَائِفاً بِالْبَيتِ؟ قَالَ: «کانَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللهِ'''۹ '''يطُوفُونَ بِالْبَيتِ وَ الْمَقَامِ وَ أَنْتُمُ الْيوْمَ تَطُوفُونَ بَينَ الْمَقَامِ وَ بَينَ الْبَيتِ فَکانَ الْحَدُّ مِنْ مَوْضِعِ الْمَقَامِ الْيوْمَ فَمَنْ جَازَهُ فَلَيسَ بِطَائِفٍ وَ الْحَدُّ قَبْلَ الْيوْمِ وَ الْيوْمَ وَاحِدٌ قَدْرَ مَا بَينَ الْمَقَامِ وَ بَينَ الْبَيتِ وَ مِنْ نَوَاحِي الْبَيتِ کلِّهَا فَمَنْ طَافَ فَتَبَاعَدَ مِنْ نَوَاحِيهِ أَکثَرَ مِنْ مِقْدَارِ ذَلِک کانَ طَائِفاً بِغَيرِ الْبَيتِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ طَافَ بِالْمَسْجِدِ لِأَنَّهُ طَافَ فِي غَيرِ حَدٍّ وَ لَا طَوَافَ لَهُ». ('''طوسي، ''تهذيب الاحکام''، ج۵، ص۱۰۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ بررسی سند<br /> <br /> روایت محمد بن مسلم که گروه اول به آن استناد کرده‌اند مضمره است؛ زیرا مرجع ضمیر در فقره «سألته» نامعلوم است. اما با این وجود خللی به این روایت وارد نمی‌شود؛ زیرا محمد بن مسلم از غیر امام(ع) سؤال نمی‌پرسد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۶}}<br /> البته در سند روایت، «یاسین ضریر» واقع شده که در آن اختلاف است. جناب نجاشی وی را چنین معرفی کرده است:<br /> <br /> «أبا الحسن موسی(ع) را در بصره درک، و از ایشان روایت نقل کرده است و این کتابی که به وی منسوب است، تصنیف اوست».&lt;ref&gt;. «لقي أبا الحسن موسي۷ لما کان بالبصرة، و روي عنه، و صنف هذا الکتاب المنسوب إليه». (نجاشي، ''رجال''، ص۴۵۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق خویی نیز با استناد به کلام شیخ طوسی(رض) وی را دارای کتاب معرفی کرده، اما با این حال توثیقی براي وی نقل نکرده است. &lt;ref&gt;. خويي، ''معجم رجال الحديث''، ج۱۳، ص۳۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته علامه مجلسی صحت احادیث نقل‌شده از وی را موجب اثبات حُسن برای راوی دانسته&lt;ref&gt;. مجلسي، ''الوجيزة في الرجال''، ص۲۵۲.&lt;/ref&gt; و جناب محقق داماد نیز معتقد است با توجه به عادت جناب نجاشی مبنی بر عدم تعرض به دین رواتی که امامی هستند، می‌توان نتیجه گرفت که وی امامی و دارای مذهب صحیح است و چون احادیث نقل‌شده از او قوی است، از اندیشمندان رجالی در حق وی مدح یا ذم نقل نشده است.&lt;ref&gt;. «و قال المحقق الداماد (رحمه اللّه): قد علم من المعهود من ديدن النجاشي أنّه إمامي مستقيم المذهب لنقله ما نقله من غير غميزة عليه في دينه، و ليس فيه من أئمّة الرجال مدح و لا ذمّ، فإن حديثه قوي، انتهي». (حائري مازندراني، ''منتهي المقال''، ج۷، ص۶)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به هر روی چنانچه حدیث محمد بن مسلم با استدلال‌های فوق، در زمره احادیث صحیح قرار نگیرد، باز هم ضعف سند مانع از تمسک به آن نیست؛ زیرا چنان‌که گذشت، مشهور فقیهان امامیه به این حدیث عمل کرده‌اند. بنابراین باید دلالت آن را مورد تأمل قرار داد.<br /> <br /> ـ بررسی دلالت<br /> <br /> قائلین به این نظریه معتقدند فقره «وَ أَنْتُمُ الْیوْمَ تَطُوفُونَ بَینَ الْمَقَامِ وَ بَینَ الْبَیتِ فَکانَ الْحَدُّ<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۷}}<br /> مِنْ مَوْضِعِ الْمَقَامِ الْیوْمَ فَمَنْ جَازَهُ فَلَیسَ بِطَائِفٍ'''»،''' به خوبی بر محدود بودن مطاف دلالت دارد؛ زیرا امام(ع) به صراحت، کسی را که بعد از مقام ابراهیم(ع) به دور خانه کعبه بگردد طواف‌کننده مي‌شمارد.<br /> <br /> '''دوـ اجماع'''<br /> <br /> جناب شیخ طوسی&lt;ref&gt;. «دليلنا: إجماع الفرقة...». (طوسي، ''الخلاف''، ج۲، ص۳۲۴)&lt;/ref&gt;و إبن زهره&lt;ref&gt;. «و أن يکون بين البيت و المقام، فمن ترک شيئا من ذلک لم يجزه الطواف، بدليل الإجماع الماضي ذکره...». (إبن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۷۲)&lt;/ref&gt; از قدما، در این مسئله ادعای اجماع کرده و نیز صاحب ''جواهر''&lt;ref&gt;. «و علي کل حال فلا خلاف معتد به أجده في وجوب کون الطواف بينه و بين البيت». (صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۲۹۵)&lt;/ref&gt; این مسئله را غیر اختلافی دانسته است.<br /> <br /> '''سه ـ قاعده احتیاط و اشتغال'''<br /> <br /> بر اساس قاعده احتياط و اشتغال، مکلف می‌داند یقیناً ذمه‌اش به انجام طواف خانه خدا مشغول است و اگر در این فاصله از خانه خدا طواف خود را انجام دهد، یقین به برائت ذمه از این تکلیف می‌یابد.<br /> <br /> جناب شیخ طوسی،&lt;ref&gt;. «دليلنا: إجماع الفرقة، و طريقة الاحتياط، لأن من طاف علي ما قلناه برئت ذمته بلا خلاف، و سقط الفرض عنه». (طوسي، ''الخلاف''، ج۲، ص۳۲۴)&lt;/ref&gt; إبن زهره&lt;ref&gt;. «دليل الاجماع الماضي ذکره و طريقة الاحتياط، و اليقين لبراءة الذمة، لأنه لا خلاف في براءة الذمة منه إذا فعل علي الوجه الذي ذکرناه، و ليس علي براءتها منه إذا فعل علي خلافه دليل». (''غنية النزوع''، ص۱۷۲)&lt;/ref&gt; و بسیاری فقیهان متأخر&lt;ref&gt;. موسوي عاملي، ''مدارک الاحکام''، ج۸، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; و معاصر،&lt;ref&gt;. صافي، ''فقه الحج''، ج۴، ص۴۰.&lt;/ref&gt; از جمله کسانی هستند که انجام طواف در این حد را مطابق با احتیاط و موجب برائت ذمه مکلف از تکلیف برشمرده‌اند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۸}}<br /> ===== ب) دليل قائلين به عدم حد خاص براي طواف =====<br /> فقیهانی که نظریه دوم را برگزیده‌اند نیز در اثبات رأی خود به روایت ذیل تمسک جسته‌اند:<br /> <br /> ـ روایت صحیح أبان از حلبی از امام صادق(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره حکم طواف پشت مقام ابراهیم(ع) سؤال کردم. حضرت فرمودند: «آن را دوست ندارم و اشکالی هم در انجام آن نمی‌بینم، چنین مکن مگر اینکه چاره‌ای از آن نیابی».&lt;ref&gt;. «'''رَوَى أَبَانٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي الْحَلَبِي قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الطَّوَافِ خَلْفَ الْمَقَامِ؟ قَالَ: «مَا أُحِبُّ ذَلِک وَ مَا أَرَى بِهِ بَأْساً، فَلَا تَفْعَلْهُ إِلَّا أَنْ لَا تَجِدَ مِنْهُ بُدّاً». ('''شيخ صدوق، ''من لا يحضره الفقيه''، ج۲، ص۳۹۹''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت از نظر سند، صحیح است. لکن برخی فقها معتقدند اعراض مشهور فقیهان امامیه از این حدیث مانع از عمل کردن به آن است.&lt;ref&gt;. شاهرودي، ''کتاب الحج''، ج۴، ص۳۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از نظر دلالت نیز اين روايت به خوبی بر جايز و مکروه بودن طواف از پشت مقام ابراهیم(ع) در حال اختیار، دلالت دارد؛ مگر اینکه طواف‌کننده چاره‌ای از آن نداشته باشد که در این صورت کراهت، منتفی است. کراهت طواف مزبور در حال اختیار از فقره «مَا أُحِبُّ ذَلِک» با توجه به فقره «مَا أَرَی بِهِ بَأْساً» قابل استفاده است. همچنین فقره «مَا أَرَی بِهِ بَأْساً» دلالت دارد بر اینکه نهی مستفاد از «فَلَا تَفْعَلْهُ»، تنزیهی است.<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بیان رأی مختار ====<br /> <br /> به نظر می‌رسد دلیل قابل استناد برای طرفداران هر دو نظریه، منحصر در دو روایت مذکور است؛ زیرا با وجود این دو روایت، اجماع، مدرکی محسوب شده و فاقد حجیت و صلاحیت لازم براي استناد است. علاوه بر اینکه وجود فتاوای مخالف، آن را از جهت صغروی نیز در تنگنا قرار می‌دهد. همچنین با وجود دو روایت استناد شده در مسئله، نوبت به اصل عملی نمی‌رسد. بنابراین مناسب است به تحلیل دو روایت مزبور بپردازیم.<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۹}}<br /> چنانچه سند روایت محمد بن مسلم پذيرفته نشود و نیز ضعف سند آن با عمل مشهور قابل جبران نباشد، به طور طبیعی، محدودیتی برای طواف، اثبات نمي‌شود؛ اما از آنجا که محدودیت طواف به حد خاص، نظریه‌ای است که مطابق با فتوای مشهور فقیهان امامیه است، چنین فهمیده می‌شود که عمده فقها از این روایت چشم‌پوشی نکرده‌اند.<br /> <br /> البته به نظر مي‌رسد مطابق با تحقیقی که در ارتباط با سند این روایت صورت گرفت، به آسانی نمی‌توان روایت محمد بن مسلم را کنار گذاشت. ازاین‌رو باید بر نحوه دلالت آن و تعارضش با روایت حلبی تمرکز یافت.<br /> <br /> همچنین ممکن است گفته شود در روایت حلبی، احتمال تقیه وجود دارد؛ زیرا اهل سنت برای طواف، حد خاصی قائل نیستند،&lt;ref&gt;. «مکان الطواف هو حول الکعبة المشرفة داخل المسجد الحرام قريبا من البيت أو بعيدا عنه، فلو طاف من وراء مقام إبراهيم۷، أو من وراء حائل کمنبر أو غيره کالأعمدة، أو علي سطح المسجد الحرام أجزأه ذلک، لأنّه قد حصل حول البيت ما دام ضمن المسجد و إن وسّع المسجد، و مهما توسّع ما لم يبلغ الحل عند الجمهور، لکن خصّت المالکية الطواف بالسقائف بصورة الزحام». (مجموعة من المؤلفين، ''الموسوعة الفقهية الکويتية''، ج۲۹، ص۱۲۷)&lt;/ref&gt; اما از نظر شیعیان، محدوده مجاز طواف، تا مقام ابراهیم(ع) است. لذا امام(ع) به جهت تقیه، حکم عدم جواز طواف در خارج از این محدوده را با عبارت «مَا أُحِبُّ ذَلِک» بیان کرده‌اند و چون این مطلب بر خلاف تقیه بوده است، پس از آن فقره «وَ مَا أَرَی بِهِ بَأْساً» را از باب تقیه صادر کرده‌‌اند. ازاین‌رو روایت دلالتی بر جواز طواف در خارج از حد آن (بین مقام ابراهیم(ع) و خانه کعبه) ندارد.&lt;ref&gt;. سبحاني، ''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء''، ج۴، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما به نظر می‌رسد احتمال تقیه چندان قابل پذیرش نیست؛ زیرا در فرض ازدحام جمعیت، به طور طبیعی مکلف نمی‌تواند بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) طواف خود را انجام دهد و مطابق با فقره اخیر روایت حلبی، طواف خارج از حد مزبور در این صورت، بدون اشکال است و اگر ازدحامی هم در کار نباشد، نیازی به تقیه و انجام طواف در خارج از حد آن نیست.<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۰}}<br /> در داوری نهایی بین دو نظریه در ارتباط با حد طواف، به نظر می‌رسد حق به جانب کسانی است که طواف را منحصر به محدوده خاصی نمی‌دانند؛ زیرا روایت محمد بن مسلم بر فرض پذیرش سند، معارض با روایت حلبی نیست. توضیح اینکه:<br /> <br /> تأمل در روایت محمد بن مسلم حاکی از این است که امام(ع) با وجود اینکه محدوده بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) را برای طواف مشخص کرده‌‌اند، اما در صدد انحصار محدوده طواف به این حد نبوده‌اند؛ به گونه‌ای که جواز طواف فراتر از آن مختص به حالت اضطرار باشد.<br /> <br /> به عبارت دیگر امام(ع) با پاسخ مزبور به راوی، در صدد بیان ملاکِ در صدق طواف خانه کعبه برآمده‌اند؛ بدین معنا که با توجه به جمعیت طواف‌کنندگان، اگر مکلف می‌تواند به راحتی طواف خود را در محدوده بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) انجام دهد، اما با این وجود طواف را در فاصله‌ای بیش از این مقدار انجام دهد، طواف‌کننده خانه کعبه محسوب نمی‌شود و مثل کسی است که درحال دور زدن مسجد است و نه خانه کعبه.<br /> <br /> شاهد بر این مطلب که مراد امام(ع) منحصر و محدود کردن محدوده طواف نبوده این است که حضرت می‌فرمایند: «حد طواف در زمان نبی مکرم اسلام(ص) نیز همین مقدار بوده است» و ما به گواهی روایت محمد بن مسلم در فقره '''«'''کانَ النَّاسُ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللهِ(ص) یطُوفُونَ بِالْبَیتِ وَ الْمَقَامِ'''»''' و اسناد تاریخی&lt;ref&gt;. ر.ک: آنچه صاحب جواهر از طبري نقل کرده، ۱۴۰۴، ج۱۹، ص۲۹۶.&lt;/ref&gt; می‌دانیم در عهد رسول گرامی اسلام(ص)، مقام ابراهیم(ع) در کنار کعبه قرار داشته است و نمی‌توان پذیرفت که مردم در آن زمان به طور دقیق فاصله‌ای که بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) در زمان امام صادق(ع) وجود داشته را رعایت می‌کرده‌اند؛ چه اینکه اگر این حد فاصل رعایت می‌شد، خود این حد و نیز وسیله‌ای که با آن این حد را مشخص می‌کردند، در تواریخ و روایات نقل و ثبت مي‌شد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۱}}<br /> بنابراین باید گفت مراد حضرت چنين بوده که حد طواف در آن زمان و زمان ایشان یکی است و تفاوتی ندارد و ملاک این است که مکلف، طواف‌کننده خانه کعبه به حساب آید و اگر حضرت حدی را تعیین کرده، از باب بیان حد صدق این عنوان در عصر تشریع و زمان خودشان بوده است. ازاین‌رو بايد رعایت نزدیک‌ترین فاصله ممکن به کعبه در طواف ملاک قرار گیرد. قطعاً در زمان عدم ازدحام، طواف فقط در حد فاصل بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) صحیح است؛ چراکه در فرض مزبور، فقط با انجام طواف در این حد، بر مکلف، طواف‌کننده خانه کعبه صدق می‌کند. بنابراین هر اندازه بر جمعیت طواف‌کنندگان افزوده شود، به طور طبیعی فاصله طواف‌کننده‌ای که در انتهای جمعیت قرار می‌گیرد از کعبه بیشتر می‌شود و حتی ممکن است طواف او بیرون از حد فاصل مزبور انجام گیرد؛ اما با توجه به اینکه در این صورت نیز بر او طواف‌کننده خانه کعبه صادق است، طوافش صحیح و بدون اشکال است.<br /> <br /> ممکن است گفته شود با توجه به رد احتمال تقیه در روایت حلبی، چرا در این روایت، طواف در محدوده پشت مقام ابراهیم(ع) جایز شمرده شده است. درحالی‌که طبق روایت محمد بن مسلم بر طواف‌کننده در این محدوده، طواف‌کننده خانه کعبه صادق نیست.<br /> <br /> در پاسخ باید گفت، مراد امام(ع) از جمله «وَ مَا أَرَی بِهِ بَأْساً» فقط نفی اشکال از طوافی است که در خارج از محدوده انجام می‌شود؛ بدین معنا که مکلف با انجام آن، کار حرامی را مرتکب نشده است و حضرت در صدد تصحیح آن نیست. بنابراین اگر مکلف با وجود اینکه می‌تواند بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) طواف را انجام دهد، در خارج از این محدوده طواف کند، طوافش بیهوده و باطل است؛ زیرا مطابق با روایت محمد بن مسلم، طواف‌کننده خانه کعبه محسوب نمی‌شود، اما در عین حال، کار حرامی انجام نداده است.<br /> <br /> با این بیان روشن می‌شود که:<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۲}}<br /> اولاً: عبارت «مَا أُحِبُّ ذَلِک» گرچه ظهور ابتدایی در عدم مشروعیت و عدم صحت طواف در خارج از محدوده دارد، اما فقره «وَ مَا أَرَی بِهِ بَأْساً» که در ادامه آمده، قرینه متصله‌ای است که بیان می‌کند طواف مزبور، عمل حرام و غیر مشروعی نیست. نتیجه ‌اینکه دو فقره با هم بر عدم صحت چنین طوافی دلالت دارد.<br /> <br /> ثانیاً: نهی از عدم انجام طواف در خارج از محدوده (فَلَا تَفْعَلْهُ)، نهی ارشادی است که حاکی از عدم صحت طواف در خارج از محدوده در حال اختیار، و تأکیدی بر بی‌فایده بودن آن است.<br /> <br /> ثالثاً: روایت حلبی تعارضی با روایت محمد بن مسلم ندارد و ملاک در صحت طواف، صدق طواف‌کننده خانه کعبه بر مکلف است. ازاین‌رو مکلف در زمان عدم ازدحام و امکان طواف در محدوده، نباید خارج از آن طواف را انجام دهد؛ چراکه طواف‌کننده خانه خدا محسوب نشده و عمل باطل و بیهوده‌ای را انجام داده است.<br /> <br /> ممکن است گفته شود دو روایت محمد بن مسلم و حلبی با یکدیگر در تعارض‌اند؛ زیرا روایت محمد بن مسلم، صریح است در اینکه طواف در خارج از محدوده جایز نیست؛ درحالی‌که روایت حلبی ظهور دارد در اینکه انجام طواف خارج از محدوده بدون اشکال است. ازاین‌رو در حل تعارض یا باید بین دو روایت را جمع کرده و قائل شویم طواف در خارج از محدوده مکروه است یا به جهت صراحت روایت محمد بن مسلم در عدم جواز، از روایت حلبی چشم‌پوشی کنیم.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت وجود تعارض بین دو روایت مزبور را در صورتی می‌توان پذیرفت که بپذیریم کلام امام(ع) در روایت محمد بن مسلم، ظاهر در تعیین حد خاص برای طواف یا صریح در آن است. اما اگر به دلیل قرائنی ـ مثل یکسان بودن حد طواف در زمان پیامبر اکرم(ص) و زمان امام صادق(ع) که در کلام امام(ع) بیان شده و توجه به این نکته که مقام ابراهیم(ع) در عهد پیامبر اکرم(ص) در کنار کعبه قرار داشته ـ روایت محمد بن مسلم در تعیین حد برای طواف ظهور نیابد یا حداقل در ظهورش تردید شود، دیگر<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۳}}<br /> نمی‌توان دو روایت را متعارض با یکدیگر دانست؛ بلکه روایت حلبی تأییدی بر مضمون روایت محمد بن مسلم محسوب می‌شود.<br /> <br /> توضیح بیشتر اینکه فقره '''«فَمَنْ طَافَ فَتَبَاعَدَ مِنْ نَوَاحِیهِ أَکثَرَ مِنْ مِقْدَارِ ذَلِک کانَ طَائِفاً بِغَیرِ الْبَیتِ»''' از کلام امام(ع) در تبیین ملاک صحت طواف ظهور دارد؛ بدین معنا که بیان می‌کند علت بطلان طواف در نواحی دورتر از مقدار کعبه تا مقام ابراهیم(ع) و بیرون از این حد، صدق عنوان «طائف بغیر البیت» بر طواف‌کننده است و صرفاً به دلیل اینکه بیرون از حد، طواف را انجام داده، طوافش باطل نیست. نتیجه ‌اینکه اگر مکلف، حتی در خارج از این مقدار هم طواف کند اما بر او این عنوان صادق نباشد، طوافش صحیح بوده و باطل و بیهوده نیست و این در فرضی ممکن است که جلوی او تا خانه کعبه از طواف‌کننده خالی نباشد. پس مادامی که جمعیت طواف‌کنندگان، مکلف را در فاصله‌ای بیش از مقدار فاصله کعبه تا مقام ابراهیم(ع) قرار داده و به عبارت دیگر مکلف در انتهایی‌ترین حلقه طواف و دورترین فرد از جمعیت طواف‌کننده به کعبه است، مصداق «طائف بغیر البیت» نیست. ازاین‌رو نمی‌توان به بطلان طواف او حکم کرد.<br /> <br /> ممکن است گفته شود گرچه روایت محمد بن مسلم در بیان ملاک ظهور دارد، اما امام(ع) در همین روایت در فقره '''«فَکانَ الْحَدُّ مِنْ مَوْضِعِ الْمَقَامِ الْیوْمَ فَمَنْ جَازَهُ فَلَیسَ بِطَائِفٍ»''' در صدد تطبیق ملاک مزبور نیز برآمده و فرموده‌اند: «هرکس در فاصله دورتر از مقدار کعبه تا مقام ابراهیم(ع) طواف کند، «طواف‌کننده بیت» نبوده و مصداق «طائف بغیر البیت» است».<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت این سخن در صورتی پذیرفتني است که موضع مقام ابراهیم(ع) در زمان پیامبر اکرم(ص) و زمان امام صادق(ع) یکی باشد. اما وقتی روایت تصریح دارد به اینکه در عهد نبی مکرم اسلام(ص) مردم بر گرد کعبه و مقام طواف می‌کرده‌اند و از طرف دیگر بیان می‌کند که حد طواف در آن زمان با زمان امام(ع) تفاوتی ندارد، فهمیده می‌شود که حد بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) حدی است که در<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۴}}<br /> عصر تشریع و زمان امام صادق(ع) «طواف بالبیت» صدق می‌کرده یا حد طواف در هنگامی است که ازدحامی در کار نیست.<br /> <br /> شاهد بر این مطلب اینکه در روایت حلبی امام(ع) می‌فرمایند: «پشت مقام ابراهیم(ع) مادامی که ناچار نشدی طواف نکن». این سخن بدان معناست که اگر مکلف با جمعیت طواف‌کنندگان روبه‌رو شد، به طوری که محدوده گردش او به دور خانه کعبه در بیرون از حد مزبور قرار گرفت، طوافش صحیح است؛ زیرا مصداق «طائف بغیر البیت» نیست؛ نه اینکه با وجود اینکه مصداق «طائف بغیر البیت» است اما از باب اضطرار طوافش صحیح است؛ چون اضطرار، حکمِ عدمِ صحت را برمی‌دارد، اما توان تصحیح موضوع را ندارد و وقتی موضوع طواف صادق نباشد، بین حالت اختیار و اضطرار فرقي نیست.<br /> <br /> علاوه بر اینکه طبق این فرض، ممکن و قابل تصور است که مردم در عصر تشریع، در فاصله بیش از فاصله کعبه تا مقام در زمان امام صادق(ع) طواف کرده باشند؛ زیرا وسیله مشخصی برای اندازه‌گیری وجود نداشته و در روایات و تاریخ نقل نشده و دراین‌باره از نبی مکرم اسلام(ص) سؤالی پرسیده نشده است. درحالی‌که اگر رعایت دقیق این مقدار به دلیل وجود تعبد خاصی در این مسئله بود، باید حد دقیق طواف از پیامبر اکرم(ص) سؤال مي‌شد. همین نشانگر این است که امام(ع) در صدد تعیین حد دقیق نبوده‌اند، بلکه صرفاً حدی که در زمان خودشان مصداق طواف خانه محسوب می‌شده یا حد صدق این عنوان در فرض عدم ازدحام را بیان کرده‌اند و نه انحصار حد. اثبات انحصار از کلام امام(ع) نیازمند دلیل است که وجود ندارد و بلکه بر خلاف آن دلیل وجود دارد.<br /> <br /> نتیجه ‌اینکه با این بیان، ظهوری برای روایت محمد بن مسلم در تعیین حد، محقق نمي‌شود تا با روایت حلبی در تعارض قرار گیرد و دو روایت محل گفت‌وگو بیانگر یک مطلب خواهند بود و آن اینکه ملاک در صحت طواف، صدق عنوان طواف‌کننده<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۵}}<br /> خانه کعبه بر مکلف است و مکلف در شرایط معمولی که امکان طواف به دور خانه کعبه با حداقل فاصله از آن را دارد، نباید در فاصله بیشتر از کعبه طواف کند؛ زیرا کار بیهوده‌ای انجام داده و طواف‌کننده خانه کعبه بر او صادق نیست.<br /> <br /> ==== ۴. مقتضای اصل عملی در مسئله ====<br /> <br /> با قطع نظر از روایات استناد شده در مسئله یا با فرض خدشه در دلالت یا سند دو روایت، چنانچه دست فقیه از ادله اجتهادی کوتاه باشد، ناچار باید در تعیین حکم مسئله به اصل عملی رجوع کند. بنابراین سؤالی که مطرح مي‌شود این است که مرجع فقیه در تعیین حکم طواف در خارج از حد آن، یعنی طوافی که در محدوده بعد از مقام ابراهیم(ع) انجام شود، کدام اصل عملی است.<br /> <br /> مطابق با آنچه از ادله مشهور گذشت، آنان معتقدند وظیفه مکلف، احتیاط و انجام طواف در محدوده است؛ زیرا مکلف یقین به اشتغال ذمه‌اش به انجام طواف دارد و اگر در خارج از حد گفت‌وگو شده طواف را انجام دهد، یقین به برائت ذمه نمی‌یابد. درحالی‌که طواف در محدوده، موجب یقین به برائت ذمه از تکلیف است. البته با تمسک به این اصل، اثبات نمی‌شود که طواف در خارج از محدوده باطل است، بلکه فقط یقین به ادای تکلیف و برائت ذمه حاصل نمی‌شود. اما به نظر می‌رسد مسئله از باب دوران امر بین اقل و اکثر ارتباطی است که اکثر (طواف با رعایت همه شروط و در محدوده خاص) محل تردید است و از طرفی اقل (طواف با شرایط خاص و بدون محدودیت در حد خاص) یقینی است. ازاین‌رو نسبت به اکثر برائت جاری می‌شود.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> ماحصل دو روایت محمد بن مسلم و حلبی چنین می‌شود که مکلف باید در نزدیک‌ترین فاصله ممکن به کعبه، طواف خود را انجام دهد و هنگام طواف و در حال اختیار و عدم ازدحام، به مقداری از کعبه دور نشود که بر او طواف‌کننده خانه کعبه<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۶}}<br /> صادق نباشد. بنابراین اگر جمعیت فراوانی برگرد خانه کعبه درحال طواف باشند، به‌گونه‌ای که مکلف ناچار شود پشت مقام ابراهیم(ع) و حتی دورتر طواف را انجام دهد، اشکالی ندارد و لازم نیست خود را به زحمت انداخته و در حد فاصل کعبه و مقام طوافش را انجام دهد.<br /> <br /> === طواف از طبقات فوقانی ===<br /> <br /> در حال حاضر مطابق با نامه سازمان جغرافیايي&lt;ref&gt;. نامه شماره ۱۷۴۴۷۵.&lt;/ref&gt;، طبقه اول مسجدالحرام حدود پنجاه سانتی متر از سقف کعبه معظم بالاتر است. بنابراین اگر کسی بخواهد در این طبقه طواف را انجام دهد، عملاً مطاف وی، بالاتر از کعبه خواهد بود. ازاین‌رو بحث از جواز یا عدم جواز طواف در ارتفاعی بالاتر از ارتفاع کعبه پیش می‌آید.<br /> <br /> همچنین اخیراً نیم طبقه‌ای نیز ساخته شده&lt;ref&gt;. در حال حاضر نيم طبقه تخريب شده و ديگر وجود خارجي ندارد اما طرح بحث از جهت احتمال ساخت چنين مطافي در آينده است.&lt;/ref&gt; که گرچه بالاتر از سقف کعبه نیست، اما تمام مقادیم بدن طواف‌کننده روبه‌روی کعبه قرار نمی‌گیرد. با توجه به آنچه بیان شد، باید بحث کرد که آیا زائر در حال اختیار مجاز به طواف از نیم طبقه اول و طبقات فوقانی هست یا خیر؟ به عبارت دیگر آیا طواف در نیم طبقه اول به دلیل عدم استقبال طواف‌کننده به کعبه معظم، به طور کامل صحیح و مجزی است یا خیر و نیز آیا طواف از طبقه اول و سایر طبقات فوقانی مسجدالحرام، با وجود اینکه ارتفاع این طبقات بیش از ارتفاع ساختمان کعبه است، فقط در حال اضطرار و ازدحام جمعیت جایز است یا مکلف در حال اختیار و خالی بودن صحن مسجد نیز می‌تواند از همان ابتدا در طبقات مسجد، طواف خود را انجام دهد؟<br /> <br /> چنانچه گذشت در ارتباط با محدوده طواف، دو نظریه عمده وجود داشت. نظریه‌ای<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۷}}<br /> که قائل بود طواف در حال اختیار نباید خارج از محدوده کعبه و مقام ابراهیم(ع) انجام پذیرد و نظریه‌ای که معتقد بود طواف حد خاصی ندارد.<br /> <br /> اگر فقیه، در مسئله محدوده طواف، قائل به نظریه اول باشد و طواف را در حال اختیار، در خارج از محدوده بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) جایز نداند، در اینجا به طریق اولی طواف در طبقات فوقانی مسجدالحرام را در حال اختیار جایز نمی‌داند و بحث وی به جواز و عدم جواز طواف مزبور در فرض اضطرار اختصاص می‌یابد. اما چنانچه نظریه دوم را بپذیرد، بحث از جواز و عدم جواز طواف در طبقات فوقانی مسجدالحرام در حال اختیار مطرح مي‌شود.<br /> <br /> پيش از بررسی فقهی این موضوع، مناسب است اقوال فقیهان معاصر در این ارتباط را واکاوی کنيم.<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> در خصوص طواف در نیم طبقه اول از مسجدالحرام دو نظریه عمده از فقها وجود دارد:<br /> <br /> یک ـ جواز طواف در حال اختیار: آیات عظام خامنه‌ای، سیستانی، مکارم، نوری و جوادی این نظریه را پذیرفته‌اند.&lt;ref&gt;. مظاهري، ''مناسک همراه''، ص۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دو ـ عدم جواز طواف در حال اختیار: آیات عظام خمینی، بهجت، صافی قائل به این نظریه هستند. لازم به ذکر است که علت قول به عدم جواز در این دسته، قائل بودن آنان به محدود بودن مطاف به کعبه و مقام ابراهیم(ع) است.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> درباره طواف در طبقه اول و سایر طبقات مسجدالحرام که بالاتر از سقف کعبه قرار دارند نیز دو نظریه عمده وجود دارد:<br /> <br /> الف) جواز طواف در حال اختیار: آیات عظام مکارم و جوادی قائل به جواز<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۸}}<br /> هستند؛ البته برخی رعایت نزدیک‌ترین فاصله به کعبه و صحن مسجدالحرام را نیز شرط دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. مظاهري، ''مناسک همراه''، ص۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) عدم جواز طواف در حال اختیار: آیات عظام بهجت، سیستانی، صافی، زنجانی و نوری قائل به عدم جواز هستند؛ البته برخی دلیل عدم جواز را خارج از محدوده بودن طواف در طبقات، بیان کرده‌اند.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> <br /> بدیهی است در خصوص حکم طواف از نیم طبقه یا طبقات فوقانی مسجدالحرام، آیه، روایت خاص یا اجماعی در دست نیست. بنابراین مستندات فقها براي حکم در این خصوص، روایات مبیّن محدوده طواف است که بررسی شد. همچنین از آنجا که جواز و عدم جواز تغییر در ابعاد و محدوده خانه کعبه، در حکم فوق تأثیرگذار است، فقها به روایات این باب نیز براي صدور حکم مزبور، استناد کرده‌اند.<br /> <br /> ===== الف) روايات بيان کننده حد طواف =====<br /> <br /> چنان‌که گذشت، در این خصوص، دو روایت صحیح و معتبر از حلبی و محمد بن مسلم نقل شد. این دو روایت، عمده مستند فقها در حکم مسئله است. در این صورت مطابق با این دو روایت و سایر مستندات، چنانچه رأی فقیه بر محدودیت مطاف بین کعبه و مقام ابراهیم(ع) استوار شود، از نظر او جز در فرض اضطرار، طواف در خارج از این محدوده صحیح نیست. اما اگر فقیه بپذیرد که طواف حد خاصی ندارد، مکلف از همان ابتدا بین طواف در صحن مسجدالحرام، در نیم طبقه یا سایر طبقات فوقانی مسجد مخیر است. البته برخی فقها رعایت نزدیک‌ترین فاصله ممکن به کعبه را نیز شرط دانسته‌اند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۴۹}}<br /> ===== ب) روايات بيان کننده حکم تغيير در ابعاد کعبه =====<br /> از جمله مباحث مرتبط با مسئله طواف در طبقات فوقانی مسجدالحرام، بحث امکان ایجاد تغییر در ابعاد و ارتفاع کعبه است؛ زیرا اگر اثبات شود برای ابعاد و ارتفاع کعبه از نظر شارع حد مشخصی است که قابل تغییر نیست و طوافی که بالاتر از ارتفاع کعبه انجام می‌گیرد، طواف خانه خدا محسوب نمی‌شود، طواف از طبقات فوقانی صحیح و مجزی نخواهد بود. اما اگر اثبات شود که فضای بالای کعبه به‌ طور متصل یا تا حد مشخصی، کعبه محسوب می‌شود و بر طواف مزبور، طواف به دور خانه کعبه صادق است، این طواف شرعاً صحیح و مجزی خواهد بود.<br /> <br /> بنابراین برای روشن شدن حکم جواز یا عدم جواز تغییر در ارتفاع ساختمان کعبه، باید ابتدا تبیین کرد که آیا نسبت به اندازه موجود، تعبد خاصی وجود دارد و ابعاد کعبه، امری توقیفی است یا این اندازه در دوران‌های مختلف تاریخی و به‌ ویژه در عصر معصومین(ع)، دست‌خوش تغییر بوده و نهی خاصی از تغییر ابعاد و ارتفاع آن نیز از طرف اهل بیت(ع) صورت نگرفته است؟<br /> <br /> مطابق با آنچه گذشت، رسیدن به نتیجه مشخص در این زمینه نیازمند بررسی روایات است و این روایات به قرار ذیل است:<br /> <br /> '''يک ـ روایت صحیح سعید بن جناح از امام صادق(ع)'''<br /> <br /> حضرت فرمودند:<br /> <br /> در زمان حضرت ابراهیم(ع)، اندازه خانه کعبه نُه ذراع بود و دو در داشت. پس از آن، عبدالله بن زبیر به عمارت کعبه پرداخت و آن را تا هجده ذراع بالا برد. اما پس از آن، حجاج ساختمان کعبه را تخریب کرد و اندازه آن را ۲۷ ذراع قرار داد.&lt;ref&gt;. «'''عَنْهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «کانَتِ الْکعْبَةُ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ'''۷ '''تِسْعَةَ أَذْرُعٍ وَ کانَ لَهَا بَابَانِ فَبَنَاهَا عَبْدُ اللهِ بْنُ الزُّبَيرِ فَرَفَعَهَا ثَمَانِيةَ عَشَرَ ذِرَاعاً فَهَدَمَهَا الْحَجَّاجُ فَبَنَاهَا سَبْعَةً وَ عِشْـرِينَ ذِرَاعاً». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۲۰۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۰}}<br /> '''دو ـ روایت صحیح ابان بن عثمان از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند:<br /> <br /> در آن زمان (زمان ساخت خانه کعبه در عهد حضرت ابراهیم(ع)) طول خانه کعبه نُه ذراع بود و مسقف نبود. تا اینکه قریش آن را تا هجده ذراع مسقف کرد و همچنان اندازه فوق تغییر نیافت، تا اینکه حجّاج خانه کعبه را بر سر ابن زبیر ویران، و سپس آن را دوباره به اندازه ۲۷ ذراع بنا کرد.&lt;ref&gt;. «'''وَ رُوِي عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «کانَ طُولُ الْکعْبَةِ يوْمَئِذٍ تِسْعَةَ أَذْرُعٍ وَ لَمْ يکنْ لَهَا سَقْفٌ فَسَقَّفَهَا قُرَيشٌ ثَمَانِيةَ عَشَرَ ذِرَاعاً فَلَمْ تَزَلْ ثُمَّ کسَرَهَا الْحَجَّاجُ عَلَى ابْنِ الزُّبَيرِ فَبَنَاهَا وَ جعلها سَبْعَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۲۰۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بيان رأي مختار ====<br /> <br /> مطابق با نظر تحقیق در بحث از روایاتِ بیان‌کننده حد طواف، روشن شد که دو روایت مزبور با یکدیگر تعارضی نداشته و ماحصل آن تبیین ملاک صحت طواف یعنی صدق «طواف‌کننده بیت» بر مکلف است. بنابراین اگر جمعیت طواف‌کننده، صحن مسجدالحرام را کاملاً پر کرده باشند، در این فرض، طواف در نیم طبقه و سایر طبقات مسجدالحرام، به خاطر صدق این عنوان بدون اشکال است. این احتمال وجود دارد که شرط «رعایت نزدیک‌ترین فاصله به کعبه» که در کلمات برخی فقها وجود داشت، ناظر به همین مطلب باشد.<br /> <br /> همچنین دو روایت صحیح استنادشده در بحث ابعاد کعبه، حاکی از این است که کعبه در عصر معصومین(ع) از نظر ابعاد، دچار تغییر و تحول شده است. اگرچه این تحول در کلام امام صادق(ع) در قالب حکایت و نقل تغییر ابعاد خانه کعبه در دوران قبل از ایشان آمده و قرینه‌ای دال بر تأیید یا رد آن وجود ندارد، اما حداقل بر این معنا دلالت دارد که خانه کعبه از لحاظ ابعاد، دارای حد خاص شرعی نبوده است و آنچه<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۱}}<br /> برای شارع اهمیت دارد، وجود خانه‌ای با عنوان کعبه در هر زمان است تا مردم در گرداگرد آن طواف کنند. لکن احکام شرعی، بر کعبه موجود در هر زمان و با ابعادی که دارد، مترتب است.<br /> <br /> بنابراین مطابق با این روایات، اگر طواف در هر زمان، بالاتر از ساختمان کعبه انجام گیرد، مادامی که بتوان چنین طوافی را مصداق طواف به دور خانه کعبه به حساب آورد، صحیح است؛ مگر اینکه فاقد سایر شروط معتبر در صحت طواف باشد.<br /> <br /> '''بیان رأی مختار'''<br /> <br /> برای رسیدن به نتیجه مشخص در این مسئله، قبل از هر چیز باید موضوع‌شناسی کرد و نظر عرف را در مورد طواف مزبور جویا شد. البته واضح است که نمی‌توان در تطبیق مفهوم طواف بر مصداق آن، یعنی طواف بالاتر از ساختمان کعبه، به عرف مراجعه کرد؛ زیرا نظر عرف، در تطبیق مفاهیم بر مصادیق، اعتبار ندارد. اما می‌توان با استخراج مؤلفه‌های دخیل در تحقق مفهوم طواف، از عرف در شناخت مفهوم «طواف» یاری جست و فهمید که آیا عرف در تحقق این مفهوم، استقبال و مقابل کعبه بودنِ بدن را شرط می‌داند یا نه؟<br /> <br /> به دیگر سخن آیا عرفاً طواف به چرخشی اطلاق می‌شود که طواف‌کننده در این چرخش، کعبه را در کنار خود داشته باشد و محل طواف او بالاتر از ساختمان کعبه نباشد یا صرف مرکزیت داشتن کعبه در این چرخش، در صدق مفهوم طواف کافی است؟<br /> <br /> پس از شناخت مفهوم طواف، فقیه می‌تواند به منزله کارشناس، با کمک گرفتن از روایات، مفهوم طواف را بر طواف در طبقات فوقانی مسجدالحرام تطبیق داده و این طواف را مصداق طواف مد نظر شارع محسوب داشته یا مردود اعلام کند.<br /> <br /> توجه به این نکته نیز ضروری است که درباره طواف، حقیقت شرعیه‌ای وجود ندارد و فقط شارع شروطی را برای صحت طواف قرار داده است. این بدان معناست که چرخشی که عرف به دور خانه کعبه انجام می‌داده و می‌دهد، چنانچه با رعایت شروط<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۲}}<br /> مد نظر شارع باشد، برای تحقق امتثال امر «ولیطّوّفوا»&lt;ref&gt;. حج: ۲۹.&lt;/ref&gt; کافی است. نتیجه ‌اینکه برای پی بردن فقیه به صحت طوافی که بالاتر از کعبه انجام می‌شود، ملاحظه دو امر لازم است: اول کشف حقیقتِ معنای طواف نزد عرف و دیگری ملاحظه روایات و شروط شارع مقدس در صحت طواف.<br /> <br /> اگر معانی بیان شده برای طواف در کتب اهل لغت را راهی برای فهم عرفی طواف بدانیم، باید گفت از دیدگاه اهل لغت، طواف به معنای احاطه کردن و دور چیزی چرخیدن است.&lt;ref&gt;. «و طاف بالقوم و عليهم طَوْفاً و طَوَفَاناً و مَطافاً و أَطَافَ: اسْتدار و جاء من نواحِيه». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۲، ص۲۲۵)؛ «طاف بالبيت يطوف [فالمصدر]: طواف؛ و أطاف بهذا الأمر، أي: أحاط به». (خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج۷، ص۴۵۸)؛ «الطَّوْفُ: المشي حولَ الشي‌ءِ و منه: الطَّائِفُ لمن يدور حول البيوت حافظا. يقال: طَافَ به يطُوفُ». (راغب اصفهاني، ''مفردات''، ج۱، ص۵۳۱)&lt;/ref&gt; بنابراین آنچه در تحقق طواف، نقش اساسی دارد، محور بودن چیزی است که گردش به دور آن انجام می‌گیرد. همچنین در تحقق محوریت، نزدیکی فاصله فردی که حرکت چرخشی دارد با محور و مرکز چرخش لازم است. اما به نظر می‌رسد با توجه به تعریف لغوی طواف، عرف در مفهوم طواف، بالا یا پایین‌تر بودن متعارف طواف‌کننده از آنچه که به دورش می‌چرخد را لحاظ نمی‌کند، مگر اینکه ارتفاع و فاصله طواف‌کننده از محور طواف به حدی برسد که نتوان بر چنین چرخشی، طواف حول یک محور اطلاق کرد.<br /> <br /> به عبارت دیگر نباید فاصله تا محور طواف به حدی باشد که احاطه صادق نباشد. مثل اینکه مکلف بخواهد سوار بر بالگرد یا هواپیما با در نظر گرفتن محوريت کعبه، در آسمان به دور آن نقطه، حرکت چرخشی داشته باشد.<br /> <br /> اما از جهت دیگری که باید در طواف مزبور دقت کرد، رعایت این شرط از طواف است که خانه کعبه باید در سمت چپ طواف‌کننده و مسیر حرکت چرخشی او<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۳}}<br /> موازی با کعبه باشد.&lt;ref&gt;. نراقي، ''مستند الشيعة''، ج۱۲، ص۷۱؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۲۹۱؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۳۲.&lt;/ref&gt; بنابراین سؤالی که مجال طرح می‌یابد این است که در طواف در طبقات فوقانی با توجه به اینکه بالاتر از ارتفاع کعبه انجام می‌گیرد، این شروط قابلیت جریان دارد؟<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت به نظر می‌رسد مراد فقها از این شرط این است که حرکت طواف‌کننده باید از طرف حجرالاسود به سمت حجر اسماعیل باشد و مکلف نمی‌تواند برخلاف این جهت طواف را انجام دهد.&lt;ref&gt;. محقق داماد، ''کتاب الحج''، ج۳، ص۴۳۳.&lt;/ref&gt; بنابراین اگر در طبقات فوقانی نیز مسیر حرکت چنین باشد، این شرط رعایت شده است.<br /> <br /> اما از لحاظ موازی بودن طواف‌کننده با کعبه ممکن است گفته شود در طبقات فوقانی مسجد، این شرط قابل اجرا نیست؛ زیرا کعبه‌ای در کنار طواف‌کننده نیست تا حرکت او هم‌راستا و موازی با کعبه باشد. اما با این وجود به نظر می‌رسد منظور فقها از این شرط نیز رعایت موازات و هم‌راستایی حقیقی نيست؛ بلکه این شرط از این جهت مطرح شده که به مکلف بفهماند کعبه معظم باید در طول حرکت و طواف، محوریت داشته باشد. شاهد بر این مطلب این است که صاحب جواهر در فرضی که ساختمان کعبه ویران شود، طواف در عرصه و صحن مسجد را کافی دانسته است.&lt;ref&gt;. ''جواهر الکلام''، ج۱۹، ص۲۹۹.&lt;/ref&gt; این سخن و فتوا حاکی از این است که کعبه و محل ساختمان آن باید نقش محوری داشته باشد.<br /> <br /> ممکن است گفته شود در طواف از طبقات فوقانی مسجدالحرام، هم‌راستایی حقیقی وجود دارد. شاهد بر این مطلب نیز روایاتی است که فضای بالای کعبه را جزء ساختمان کعبه محسوب داشته است.&lt;ref&gt;. «'''وَ قَالَ الصَّادِقُ'''۷''': «أَسَاسُ الْبَيتِ مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْيا». ('''صدوق، ''من لا يحضره الفقيه''، ج۲، ۲۴۶''')''' و نيز شيخ حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۴، ص۳۳۹. ⭠ ⭢ «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ قَالَ: صَلَّيتُ فَوْقَ أَبِي قُبَيسٍ الْعَصْـرَ فَهَلْ يجْزِي ذَلِک وَ الْکعْبَةُ تَحْتِي؟ قَالَ: «نَعَمْ، إِنَّهَا قِبْلَةٌ مِنْ موضعها إِلَى السَّمَاءِ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۴، ص۳۳۹''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۴}}<br /> علاوه بر اینکه افزودن بر ارتفاع کعبه قطعاً جایز است و همین جواز، دلیلی محکم بر اختصاص فضای بالای کعبه به کعبه معظم است و طواف در طبقات فوقانی حقیقتاً هم‌راستا با کعبه به حساب می‌آید.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت عرفاً در فرضی فضای بالای کعبه، کعبه محسوب می‌شود که به طور عینی و ملموس بر ارتفاع ساختمان کعبه افزوده شود و الا عرف به طور حقیقی این فضا را جزء ساختمان کعبه محسوب نمي‌کند و طواف در طبقات فوقانی را هم‌راستا با کعبه نمی‌داند.<br /> <br /> همان‌گونه که گذشت این سخن و پاسخ، قابل مناقشه است؛ زیرا از نظر عرف هم‌راستایی در حرکت چرخشی به معنای حرکت حول یک محور است و در تحقق محوریت، فاصله ارتفاعی در حد معمول و متعارف مضر نیست. بنابراین از نظر عرف، چنین طوافی هم‌راستا با کعبه محسوب می‌شود.<br /> <br /> بله؛ استناد به روایتی که فضای بالای کعبه را جزء بنا می‌داند، جهت اثبات هم‌راستایی حقیقی طواف در طبقات فوقانی مسجدالحرام با کعبه معظم، صحیح نیست؛ زیرا این روایات بر فرض پذیرش سندی، در بیان اختصاص فضای بالای کعبه به آن ظهور دارد و دلالت دارد بر اینکه در این فضا نباید ساخت و سازی صورت گیرد. بنابراین با استناد به چنین روایاتی نمی‌توان هم‌راستایی حقیقی را با کعبه معظم در طواف از طبقات فوقانی اثبات کرد. همچنین مراد از روایتی که قبله را از ساختمان کعبه تا آسمان قرار داده این است که جهت نماز مکلف باید به سمت کعبه معظم باشد و استقبال حقیقی نسبت به آن ساختمان معظم شرط نیست.<br /> <br /> بله ممکن است گفته شود این روایات در صدد است تا فضای بالای کعبه را در<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۵}}<br /> حکم کعبه قرار دهد. در این صورت با تنقیح مناط و الغای خصوصیت از روایتی که نماز به سمت فضای بالای کعبه را صحیح می‌داند، می‌توان چنین نتیجه گرفت که برای طواف نیز فضای بالای کعبه در حکم خود کعبه است. چون ملاک در صحت عبادت در نماز و طواف، محوریت کعبه برای نمازگزار و طواف‌کننده است. در این فرض از روایت استفاده می‌شود که محاذات حقیقی در طواف شرط نیست.<br /> <br /> به هر روی مطابق با آنچه بیان شد، شروط طواف در طواف در طبقات فوقانی و بالاتر از دیوار یا سقف کعبه معظم، قابل جریان است و نمی‌توان گفت چنین طوافی از نظر شارع، فاقد شرایط است.<br /> <br /> ممکن است گفته شود با توجه به روایاتی که از ساختن ساختمان بالاتر از حد کعبه منع کرده،&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ عَنْ عَلِي بْنِ الْحَکمِ وَ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ'''۷ '''قَالَ: «... لَا ينْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يرْفَعَ بِنَاءً فَوْقَ الْکعْبَةِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۲۳۰''')'''&lt;/ref&gt; به ملازمه عرفی چنین استنباط می‌شود که نباید بالاتر از ساختمان کعبه طوافی انجام گیرد و این عمل را شارع نهی کرده است.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت:<br /> <br /> اولاً: بر فرض پذیرش دلالتِ این روایات، هیچ دلیلی بر اثبات ملازمه عرفی بین منهی بودن ساخت ساختمان بالاتر از کعبه و منهی بودن طواف از آن محل وجود ندارد؛ زیرا ممکن است گفته شود این روایات، عرفاً ظهور دارد در اینکه به خاطر احترام کعبه، نباید پیرامون آن ساختماني مرتفع‌تر از کعبه ساخته شود؛ به گونه‌ای که ساختمان کعبه تحت الشعاع آن قرار گیرد. اما بر فرضی که ساخته شود، با وجود اینکه با این نهی، مخالفت صورت گرفته، اما محذوری وجود ندارد در اینکه مکلف از همان ساختمان به دور خانه خدا طواف کرده و با طواف، حرمت خانه کعبه را پاس بدارد.<br /> <br /> به عبارت دیگر حتی اگر فرضاً طواف در ارتفاع بالاتر از کعبه، بی‌حرمتی نسبت به آن محسوب شود، ملازمه‌ای بین بی‌حرمتی به کعبه با ساخت ساختمانی بالاتر از ارتفاع<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۶}}<br /> آن و بی‌حرمتی به‌ واسطه طواف در ارتفاع بالاتر از کعبه وجود ندارد؛ به گونه‌ای که از حرمت یکی بتوان به حرمت دیگری رسید.<br /> <br /> ثانیاً: این روایات بر فرض پذیرش، به ساختمان‌هایی انصراف دارد که مسکونی یا تجاری بوده و در نزدیکی کعبه ساخته شده‌اند؛ چه اینکه به گواهی تاریخ، خانه برخی مسلمانان یا بازار آنان در عصر تشریع و حتی بعد از آن، نزدیک به کعبه و مسجدالحرام بوده است.&lt;ref&gt;. ازرقي، ''اخبار مکة''، ج۲، ص۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ممکن است گفته شود آیه شریفه: (... '''وَ لْیطَّوَّفُوا بِالْبَیتِ الْعَتیقِ''')&lt;ref&gt;. حج: ۲۹.&lt;/ref&gt; به قرینه «باء» ظهور دارد در اینکه طواف باید حقیقتاً هم‌راستا و محاذی با ساختمان کعبه انجام گیرد. بنابراین با این ظهور، در صحت طواف بالاتر از ساختمان کعبه تردید است.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت:<br /> <br /> اولاً: «باء» در آیه شریفه ظهور در الصاق دارد و از آنجا که به طور قطع، الصاق حقیقی مقصود و ممکن نیست، مراد از آن، لزوم محوریت خانه کعبه در طواف است و این محوریت در طواف از طبقات فوقانی وجود دارد.<br /> <br /> ثانیاً: با قطع نظر از پاسخ فوق، می‌توان گفت: روایاتی که فضای بالای کعبه را در حکم کعبه قرار داده، مفسر آیه شریفه است و محدوده طواف را تبیین کرده است. بنابراین اگر طواف از طبقات فوقانی مسجدالحرام نیز انجام شود، از نظر شارع حکم طوافِ بالبیت را دارد.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> با توجه به مباحث مطرح شده در موضوع طواف از طبقات فوقاني، می‌توان چنین نتیجه گرفت که آنچه در مسئله طواف از نیم طبقه و طبقات فوقانی مسجدالحرام،<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۷}}<br /> اهمیت دارد، موضوع‌شناسی در خصوص طواف است. بدین معنا که باید برای فقیه معلوم شود در مفهوم عرفی طواف، چه مؤلفه‌هایی اثرگذار است تا حقیقت معنای طواف برای او کشف شود. سپس با در نظرگرفتن روایاتی که بحث از آنها گذشت، به بررسی و تطبیق شروط صحت طواف بر چنین طوافی بپردازد و پس از آن با در نظر گرفتن معنای عرفی طواف و شروط مطمح نظر شارع، مفهوم طواف را بر طواف از طبقات فوقانی مسجدالحرام تطبیق دهد.<br /> <br /> در بحث از مؤلفه‌های اثرگذار در مفهوم طواف، روشن شد که مفهوم طواف در نظر عرف، چرخش به دور یک محور است و آنچه در تحقق طواف نقش اساسی دارد، محور بودن چیزی است که گردش به دور آن انجام می‌گیرد. همچنین در تحقق محوریت، نزدیکی فاصله فردی که حرکت چرخشی دارد با محور و مرکز چرخش لازم است؛ اما دلیلی وجود ندارد که اثبات کند عرف در مفهوم طواف، بالا یا پایین‌تر بودن متعارف طواف‌کننده از آنچه که به دورش می‌چرخد را لحاظ می‌کند، مگر اینکه ارتفاع و فاصله طواف‌کننده از محور طواف به حدی برسد که نتوان بر چنین چرخشی، طواف حول یک محور اطلاق کرد. به عبارت دیگر نباید فاصله تا محور طواف به حدی باشد که عرفاً احاطه صادق نباشد.<br /> <br /> همچنین ماحصل روایات مرتبط با موضوع به قرار ذیل است:<br /> <br /> روایات بیان کننده حد طواف، با یکدیگر تعارضی نداشته و این روایات در صدد تبیین ملاک صحت طواف، یعنی صدق «طواف‌کننده بیت» بر مکلف است. بنابراین اگر جمعیت طواف‌کننده، صحن مسجدالحرام را کاملاً پر کرده باشند، در این فرض طواف در نیم‌طبقه و سایر طبقات مسجدالحرام از جهت صدق این عنوان بدون اشکال است. کما اینکه در فرض خالی بودن صحن مسجدالحرام از طواف‌کننده، مکلف به جهت عدم صدق اين عنوان نمی‌تواند طواف خود را در نیم‌طبقه یا طبقات فوقانی مسجدالحرام انجام دهد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۸}}<br /> روایات استناد شده در بحث ابعاد کعبه نیز چنان‌که گذشت نشان داد که کعبه در عصر معصومین(ع) از نظر ابعاد، دچار تغییر و تحول شده؛ اما با این وجود از جهت ابعاد، دارای حد خاص شرعی نیست و آنچه برای شارع از اهمیت برخوردار است، وجود خانه‌ای با عنوان کعبه در هر زمان است تا مردم در گرداگرد آن طواف کنند. لکن احکام شرعی، بر کعبه موجود در هر زمان و با ابعادی که دارد مترتب است. بنابراین ملاک صحت طواف در نیم‌طبقه و طبقات فوقانی مسجدالحرام، تطبیق شروط طواف بر آن است و چنان‌که بیان شد، چنین طوافی شرطیت هم‌راستایی حقیقی یا حکمی با کعبه را دارد.<br /> <br /> با توجه به نکات فوق، فقیه می‌تواند به عنوان یک کارشناس، با کمک گرفتن از مفهوم عرفی طواف و در نظر گرفتن روایات، مفهوم طواف را بر طواف در نیم‌طبقه و طبقات فوقانی مسجدالحرام تطبیق داده و مصداق طواف مد نظر شارع، محسوب دارد.<br /> <br /> == گفتار دوم: توسعه مسعا ==<br /> <br /> صفا و مروه دو کوه کوچکی است که در دامنه کوه ابوقبیس و کوه قعیقعان قرار دارد. کوه صفا در قسمت جنوبی مسجدالحرام و کوه مروه در ناحیه شمال شرقی آن قرار دارد. و مسعا میان کوه صفا و مروه است که حاجیان باید در آنجا به سعی بپردازند.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فراوانی حجاج در سالیان اخیر و عدم گنجایش مسعا برای همه زائران براي انجام سعی صفا و مروه، حاکمان عربستان را بر آن داشت تا به توسعه عرضی و ارتفاعی مسعا بپردازند. این مکان در توسعه آل سعود در دو طبقه ساخته شده و هنگام ازدحام، بخشی از حاجیان در طبقات بالا اعمال سعی را انجام می‌دهند. فاصله مسعا ۵/۳۹۴ و عرض سالن ۴۰ متر (که به دو قسمت رفت و برگشت، هرکدام به عرض ۲۰ متر تقسیم شده<br /> <br /> {{صفحه|۱۵۹}}<br /> است و در وسط سالن مسیری برای افراد ناتوان تعبیه شده که با چرخ حرکت می‌کنند) و ارتفاع طبقه همکف ۱۲ متر و ارتفاع طبقات اول و دوم هرکدام ۹ متر است.&lt;ref&gt;. احمدي، ''جغرافياي عربستان سعودي و اماکن حرمين شريفين''، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در واقع هم‌اکنون مسعا در توسعه عرضی به دو برابر اندازه قبلی خود افزایش یافته است؛ به گونه‌ای که تمام مسیر رفت و برگشت حجاج در مسعای قدیم به یک مسیر یک طرفه به عرض حدود بیست متر تبدیل شده است که به پیمایش کسانی که از کوه مروه به طرف صفا در حرکت‌اند، اختصاص یافته است و در کنار آن، مسیری به عرض بیست متر دیگر احداث شده تا حجاج از آن مسیر از کوه صفا به طرف مروه حرکت کنند.<br /> <br /> این توسعه عرضی و ارتفاعی، موجب تردید در صحت سعی انجام شده در قسمت توسعه‌یافته عرضی و نیز در طبقات فوقانی شده است.<br /> <br /> روشن است ابهام در صحت و عدم صحت سعی در مسعای جدید توسعه‌یافته، چه از نظر عرضی و چه از نظر ارتفاعی، ناشی از ابهام در محدوده دو کوه صفا و مروه و داخل بودن قسمت توسعه‌یافته در این محدوده است. بنابراین باید در این مسئله، موضوع‌شناسی صورت گیرد. اما شناخت موضوع در این قسمت، بر عهده فقیه است؛ زیرا موضوع، از قسم موضوعات مستنبط است و فقیه باید برای شناخت ابعاد و محدوده بین دو کوه صفا و مروه که موضوع سعی است، از کارشناس جغرافیا و حتی از قرائن و شواهد تاریخی کمک گیرد تا بتواند محدوده مجاز شرعی انجام سعی را برای مکلف تعیین کند. ازاین‌رو لازم است ابتدا تاریخچه توسعه و تغییر در محدوده مسعا بررسی شود.<br /> <br /> توجه به این نکته ضروری است که مسعا بر خلاف مشاعر حج ـ یعنی سرزمین عرفات، مشعرالحرام و منا ـ محدوده شرعی خاصی که قابل تغییر نباشد، ندارد. ازاین‌رو حکایات تاریخی اندازه مسعا، بیانگر محدوده شرعی آن نیست؛ اما فقیه را در تشخیص محدوده مجاز انجام سعی یاری مي‌رساند و مشخص کند که در سالیان گذشته و خصوصاً<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۰}}<br /> در عصر تشریع و نزدیک به آن، عموم حجاج در چه محدوده‌ای سعی خود را انجام می‌دادند و آیا در زمان‌های گذشته نیز توسعه‌ای در مسعا رخ داده یا نه و چنانچه توسعه‌ای رخ داده آیا ائمه معصومین(ع) آن را نهي کرده‌اند یا نه؟<br /> <br /> === تاریخچه تغییر و توسعه در مسعا ===<br /> <br /> بنابر گزارشات تاریخی در زمان خلیفه دوم اولین تغییر در مسعا ايجاد شد. وی با تخريب منازل بین کوه صفا و مروه، مسعا را توسعه داد.&lt;ref&gt;. سباعي، ''تاريخ مکه از آغاز تا پايان دولت شرفاي مکه''، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt; پس از آن منصور و بعد مهدي عباسي تغییرات گسترده‌ای را در مسجدالحرام و مسعا ایجاد کردند.&lt;ref&gt;. «حدّثنا ابو الوليد قال: و أخبرني محمد بن يحيى عن ابيه ان أمير المؤمنين المنصور ابا جعفر حج و زياد بن عبيد الله الحارثي يومئذ امير مکه، فطاف ابوجعفر ثم دعا زيادا فقال: اني رأيت الحجر حجارته بادية، فلا اصبحن حتى يستر جدار الحجر بالرخام، فدعا زياد بالعمال فعملوه على السرج قبلان يصبح و کان قبل ذلک مبنيا بحجارة بادية ليس عليها رخام، ثم کان المهدي بعد قد جدد رخامه؛ حدّثنا ابو الوليد قال: واخبرني محمد بن يحيى عن ابيه قال: ثم رأيت جعفر بن سليمان بن علي و هو امير مکه و المدينه في سنه احدي و ستين و مائة بلط بطن الحجر بالرخام و ذلک عام زاد المهدي في المسجد الحرام زيادته الاولى و شرع ابواب المسجد على المسعي». (أزرقي، ''اخبار مکة''، ج۱، ص۳۱۴)&lt;/ref&gt; اين تغییر و توسعه به گونه‌ای بود که در مسیر توسعه مسعا، برخی خانه‌های ساخته شده را نيز تخریب کردند و همین امر، شُبهه غصبی بودن محل و عدم جواز الحاق آن به مسجدالحرام و مسعا را ایجاد کرد. از اين رو خلیفه وقت از حضرت موسی بن جعفر(ع) حکم شرعی تخریب منازلی که در مسیر توسعه قرار داشتند را جویا شد.&lt;ref&gt;. «'''عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ: لَمَّا بَنَى الْمَهْدِي فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ- بَقِيتْ دَارٌ فِي تَرْبِيعِ الْمَسْجِدِ- فَطَلَبَهَا مِنْ أَرْبَابِهَا فَامْتَنَعُوا فَسَأَلَ عَنْ ذَلِک الْفُقَهَاءَ فَکلٌّ قَالَ لَهُ إِنَّهُ لَا ينْبَغِي أَنْ تُدْخِلَ شَيئاً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ غَصْباً فَقَالَ لَهُ عَلِي بْنُ يقْطِينٍ يا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَوْ کتَبْتَ إِلَى مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ'''۸ '''لَأَخْبَرَک بِوَجْهِ الْأَمْرِ فِي ذَلِک فَکتَبَ إِلَى وَالِي الْمَدِينَةِ أَنْ سَلْ مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ- عَنْ دَارٍ أَرَدْنَا أَنْ نُدْخِلَهَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ- فَامْتَنَعَ عَلَينَا صاحبها فَکيفَ الْمَخْرَجُ مِنْ ذَلِک؟ فَقَالَ ذَلِک لِأَبِي الْحَسَنِ'''۷ '''فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ'''۷ '''وَ لَا بُدَّ مِنَ الْجَوَابِ فَقَالَ لَهُ الْأَمِيرُ: لَا بُدَّ مِنْهُ، فَقَالَ لَهُ: «اکتُبْ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنْ کانَتِ الْکعْبَةُ هِي النَّازِلَةَ بِالنَّاسِ فَالنَّاسُ أَوْلَى بِفِنَائِهَا وَ إِنْ کانَ النَّاسُ هُمُ النَّازِلِينَ بِفِنَاءِ الْکعْبَةِ فَالْکعْبَةُ أَوْلَى بِفِنَائِهَا» فَلَمَّا أَتَى الْکتَابُ الْمَهْدِي أَخَذَ الْکتَابَ فَقَبَّلَهُ ثُمَّ أَمَرَ بِهَدْمِ الدَّارِ، فَأَتَى أَهْلُ الدَّارِ أَبَا الْحَسَنِ'''۷ '''فَسَأَلُوهُ أَنْ يکتُبَ لَهُمْ إِلَى الْمَهْدِي کتَاباً فِي ثَمَنِ دَارِهِمْ، فَکتَبَ إِلَيهِ أَنِ ارْضَخْ لَهُمْ شَيئاً فَأَرْضَاهُمْ». ('''شيخ حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۳، ص۲۱۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۱}}<br /> با وجود نوسازی و بازسازی‌هایی که در دوران‌های بعدی اتفاق افتاد، اما توسعه‌‌ای در محدوده مسعا تا دوران اخیر ایجاد نشد.<br /> <br /> مسعا نخستین‌ بار در سال ۱۳۴۵ شمسي سنگ‌فرش شد تا غبار آن سعی‌کنندگان و صاحبان مغازه‌های اطراف را آزار ندهد. پس از آن، در زمان ملک سعود دیوارهای مسعا را سیمان کردند و به مرور با تعمیراتی که در سال‌های نخست قرن پانزدهم هجری در آن صورت گرفت، به شکل فعلی درآمد. الحاق فضای بیرون مسعا و سنگ‌فرش آن برای اقامه نماز، از اقداماتی است که در دوره فهد انجام شد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> پیش از توسعه جدید مسجدالحرام در زمان آل سعود، میان مسعا و مسجدالحرام فاصله‌ای وجود داشت و حتی بازاری برپا بود؛ اما در توسعه اخير، محدوده مسجد تا مسعا امتداد یافت و امروزه حد غربی مسعا به سمت مسجد، آخرین حد مسجدالحرام به حساب می‌آید. طبعاً دیوار کوتاه و پهن میان مسجدالحرام و مسعا، مانند خود مسعا، جزء مسجد نیست.&lt;ref&gt;. همان، ص۱۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در آخرین توسعه انجام شده در مسعا، بخشی از کوه صفا همچنان باقی مانده است و سعی‌کنندگان هنگام رسیدن به کوه، پای خود را به آن می‌زنند؛ گرچه چنین کاری لازم نیست؛ زیرا بخشی از سنگفرش، روی کوه است و نیازی نیست که پای سعی‌کننده به سنگ کوه برسد.<br /> <br /> تا سال ۱۳۷۴ شمسی (۱۴۱۶ق.) بخشی از کوه مروه بر جای مانده بود؛ اما به هدف گسترش محدوده دور زدن سعی‌کنندگان و راحتی آنان، قسمت باقی‌مانده را برداشتند و در انتهای آن، دری به بیرون گشودند. اين در حالي است که بخش عمده‌‌ای از کوه صفا همچنان باقي مانده و زائران برای قرائت قرآن بر آن می‌نشینند. طبعاً بخشی از آن هم سنگ‌فرش شده و برای سعی، نیاز به بالا رفتن بر بخشی از کوه که آشکار است، نیست.&lt;ref&gt;. همان، ص۱۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۲}}<br /> === محدوده سعي ===<br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> تمام فقها معتقدند سعی باید در محدوده دو کوه صفا و مروه انجام شود و&lt;br /&gt;<br /> مکلف نباید در خارج از این محدوده سعی انجام دهد. چنانچه بدین شیوه عمداً&lt;br /&gt;<br /> سعی انجام نگرفته باشد، حج باطل است و در فرض سهو، اعاده سعی ولو با نیابت، لازم است.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۰، ص۴۰۹؛ فيض کاشاني، ''مفاتيح الشرايع''، ج۱، ص۳۷۴؛ صافي، ''فقه الحج''، ج۴، ص۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== الف) سعی در مسعای جدید =====<br /> <br /> در این باره دو نظریه نزدیک به هم از فقهای معاصر ثبت شده است که به قرار ذیل است:&lt;ref&gt;. مظاهري، ''مناسک همراه''، ص۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''يک ـ صحت و اجزاي سعي'''<br /> <br /> آیات عظام جوادی، خامنه‌ای، سبحانی، فاضل، مکارم و نوری، قائل‌اند سعی انجام‌گرفته در مسعای جدید صحیح و مجزی است.<br /> <br /> '''دوـ اجزاي سعي در صورت اطمينان از امتداد کوه صفا و مروه تا مسعاي جديد'''<br /> <br /> آیات عظام بهجت، سیستانی و صافی صحت سعی انجام‌گرفته در مسعای جدید را به اطمینان مکلف از وقوع سعی در حد فاصل دو کوه صفا و مروه موکول کرده‌اند.<br /> <br /> ===== ب) سعی در طبقات فوقانی =====<br /> <br /> در این مسئله، سه نظریه عمده از فقهای معاصر دیده می‌شود:&lt;ref&gt;. همان، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۳}}<br /> '''يک ـ اجزا'''<br /> <br /> آیات عظام جوادی و بهجت معتقدند سعی از طبقه دوم که از بالای کوه صفا و مروه انجام می‌گیرد، مجزی است و سعی بین دو محدوده محسوب می‌شود.<br /> <br /> '''دوـ عدم اجزا'''<br /> <br /> آیات عظام زنجانی و سیستانی، انجام سعی از طبقات فوقانی را مجزی نمی‌دانند. برخی دیگر از فقهای معاصر نظیر آیات عظام امام خمینی، خامنه‌ای، خویی، صافی، فاضل و نوری نیز در فرض عدم احراز وقوع سعی بین صفا و مروه، آن را مجزی ندانسته‌اند.<br /> <br /> '''سه ـ اجزا در صورت عدم امکان انجام سعي از زيرزمين و همکف'''<br /> <br /> آیات عظام سبحانی و مکارم، صحت سعی از طبقات فوقانی را به عدم امکان انجام سعی از طبقه همکف و زیرزمین منوط کرده‌اند.<br /> <br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> <br /> ===== الف) ادله قائلین به صحت و اجزای سعی در مسعای جدید و در طبقات فوقانی =====<br /> <br /> فقیهانی که معتقدند سعی در مسعای جدید و در طبقات فوقانی، صحیح و مجزی است با استفاده از ادله، شواهد و قرائن ذیل، تحقق موضوع را احراز و وظیفه شرعی مکلف را تعیین کرده‌اند:<br /> <br /> '''يک ـ شواهد تاريخي و روايي بيان کننده محدوده مسعا'''<br /> <br /> مطابق با گزارش‌های تاریخی، خانه زید بن ارقم، طرف شرق صفا و خارج از دیوار کنونی ساختمان مسعا قرار داشت. در توسعه‌ای که منصور عباسی ایجاد کرد، محدوده مسعا به خانه زید بن ارقم رسید.&lt;ref&gt;. ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۳، ص۱۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حدود این خانه تا پيش از توسعه اخیري که حکومت سعودی ايجاد کرد، مشخص<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۴}}<br /> بود؛ به طوری که زائران خانه خدا از آن بازدید می‌کردند. در دوران رسول گرامی اسلام(ص) بین این خانه و شرق صفا بیشتر از بیست متر فاصله بوده است. با گذشت زمان، خانه‌هایی جلوی خانه او، بین خانه و کوه صفا، ساخته شد که در توسعه منصور، خلیفه عباسی، تخریب شد.&lt;ref&gt;. الشلعان، ''النوازل في الحج''، ص۳۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گواه بر این مطلب، گزارش تاریخی است که ابن سعد از یحیی بن عمران بن عثمان بن ارقم نقل کرده است مبنی بر اینکه وقتی منصور عباسی سعی بین صفا و مروه انجام می‌داد، ما در بام خانه در خیمه‌‌ای بودیم و او در قسمت پایین حرکت می‌کرد؛ به طوری که اگر می‌خواستیم می‌توانستیم کلاه او را لمس کنیم.&lt;ref&gt;. ابن سعد، ''الطبقات الکبري''، ج۳، ص۱۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از طرف دیگر در زمان این خلیفه عباسی، امام صادق(ع) در حج حضور داشتند و شاهد این توسعه بودند و از آن نهی نکردند. گواه بر این مطلب، پدید آمدن شُبهه غصب پس از توسعه‌هایی بود که منصور انجام داد و در روایات ما انعکاس یافته است؛ زیرا عموم مردم بر این باور بودند که نماز خواندن در قسمت‌های جدید، غصبی است و تصرف حکومت و تخریب این خانه‌ها، تصرف عدوانی و در ملک غیر است؛ به همین جهت پیروان امام صادق(ع) بر آن شدند تا حکم مکان‌های توسعه‌یافته را از آن حضرت جویا شوند که دراین‌باره به دو نمونه ذیل می‌توان اشاره کرد:<br /> <br /> '''اول‌ـ روایت صحیح جمیل بن دراج از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> در حضور من، طیّار از حضرت سؤال کرد: «آیا این مقداری که بر مساحت مسجدالحرام افزوده شده است،‌ جزء مسجد محسوب می‌شود؟» حضرت فرمودند: «بله؛ همانا اینان هنوز اندازه مسجد را به اندازه آن در دوران حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) نرسانده‌اند».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: قَالَ لَهُ الطَّيارُ وَ أَنَا حَاضِرٌ: هَذَا الَّذِي زِيدَ هُوَ مِنَ الْمَسْجِدِ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ إِنَّهُمْ لَمْ يبْلُغُوا بَعْدُ مَسْجِدَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۵۲۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۵}}<br /> '''دوم‌ـ‌ روایت موثق معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «... محدوده مسعا از محدوده فعلی آن وسیع‌تر بود، اما مردم آن را تنگ کردند...».&lt;ref&gt;. «'''مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي سَمَّالٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «...قَالَ وَ کانَ الْمَسْعَى أَوْسَعَ مِمَّا هُوَ الْيوْمَ وَ لَکنَّ النَّاسَ ضَيقُوهُ ...». ('''طوسي، ''تهذيب الأحکام''، ج۵، ص۱۴۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایات به ضمیمه گزارش‌هاي تاریخی، که بیان می‌کند مسعا در زمان امام صادق(ع) تا خانه زید بن ارقم توسعه یافته بود ـ که فراتر از محدوده توسعه‌یافته کنونی بوده است ـ و عدم صدور نهی از آن، حاکی از موافقت آن حضرت با این توسعه است.<br /> <br /> '''دوـ نظر عرف خاص يا همان کارشناسان جغرافيا درباه محدوده مسعا'''<br /> <br /> جغرافی‌دانان سعودی پس از بررسی اعلام کردند که امتداد سطحی کوه صفا ۳۰ متر و امتداد سطحی کوه مروه ۳۱ متر است.&lt;ref&gt;. ابوسليمان، ''توسعه المسعي عزيمة لارخصة''، ص۴۸.&lt;/ref&gt; همچنین پس از بررسی گروهی از جغرافی‌دانان و زمین‌شناسان سعودی، معلوم شد که قطعاً امتداد سطحی کوه مروه کمتر از ۲۵ متر نیست. این نکته بعد از بررسی قطعه‌هایی از صخره‌های برداشت‌شده از ناحیه شرقی کوه مروه معلوم شد؛‌ چراکه این قطعات، مشابه با سنگ‌های کوه مروه بودند.&lt;ref&gt;. سبحاني، ''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء''، ج۵، ص۵۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> توجه به این نکته ضروری است که اندازه‌های فوق، بدون محاسبه محدوده مسعای قدیم، یعنی ۲۰ متر است. بنابراین اگر این اندازه‌ها به حد مسعای قدیم افزوده شود، اندازه مسعای جدید از حد کنونی آن نیز بیشتر مي‌شود.<br /> <br /> ===== ب) ادله قائلین به عدم اجزای سعی در مسعای جدید =====<br /> <br /> به نظر می‌رسد مهم‌ترین دلیل قائلین به عدم اجزا، همان عدم احراز تحقق موضوع و داخل بودن محدوده توسعه‌یافته، در مسعا و بین دو کوه صفا و مروه است. بنابراین اگر<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۶}}<br /> با ادله متقن، اثبات شود که محدوده عرضی و ارتفاعی اضافه‌شده بر مسعای قدیم، باعث نشده تا محدوده جدید، از حد فاصل دو کوه صفا و مروه خارج شود، قول به صحت و اجزا بر قول به عدم اجزا مقدم می‌شود.<br /> <br /> ===== ج) ادله قائلین به اجزای سعی در طبقات فوقانی مسعا =====<br /> <br /> کسانی که قائل به اجزاي سعي در طبقات فوقاني مسعا هستند، درواقع بین دو کوه بودن مکلف را در آن زمان احراز کرده‌اند. بدین معنا که معتقدند عرفاً بر سعی در چنین محدوده‌‌ای سعی بین‌الحدین صادق است.<br /> <br /> علاوه بر این ممکن است بتوان در اثبات صحت سعی مزبور، به اطلاق آیه و روایت ذیل تمسک کرد:<br /> <br /> (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ الله فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَیرًا فَإِنَّ الله شَاکرٌ عَلِیمٌ)&lt;ref&gt;. بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بی‌تردید صفا و مروه از نشانه‌های خداست؛ پس کسی که حج خانه کعبه کند، یا عمره انجام دهد، بر او گناهی نیست که بر آن دو طواف کند و کسی که [به خواست خودش افزون بر واجبات] کار نیکی [چون طواف و سعی مستحب] انجام دهد، بدون تردید خدا [در برابر عمل او] پاداش دهنده و [به کار و حال او] داناست.<br /> <br /> '''روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «سعی بین صفا و مروه واجب است».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يعْقُوبَ عَنْ عَلِي بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي حَدِيثٍ قَالَ: «السَّعْي بَينَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ فَرِيضَةٌ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۳، ص۴۶۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بدین صورت که آیه و روایت فوق، هم شامل سعی بر روی زمین و هم بر روی طبقات مي‌شود.<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۷}}<br /> ===== د) ادله قائلین به عدم اجزای سعی در طبقات فوقانی مسعا =====<br /> به نظر می‌رسد در این قسمت نیز مانند قسمت توسعه‌یافته عرضی، علت قائل شدن عمده فقها به عدم اجزا، عدم احراز بین دو کوه بودن است؛ زیرا چنان‌که بیان شد، در حال حاضر طبقات فوقانی مسعا، بالای دو کوه صفا و مروه ساخته شده است و در این صورت در تحقق موضوع و صدق انجام سعی بین صفا و مروه، شک و تردید پدید می‌آید و از آنجا که اجزا، متوقف بر قطع به امتثال است و در فرض مزبور قطع به امتثال حاصل نیست، پس امکان قول به اجزا وجود ندارد.<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بیان رأی مختار ====<br /> <br /> چنان‌که گذشت، بحث صحت و اجزای سعی در مسعای جدید و نیز در طبقات فوقانی، بحثی موضوع‌شناختی است. البته مطابق با آنچه از فتاوای صادره از فقهای معاصر در این خصوص گذشت، معلوم شد که برخی فقها، خود به شناخت موضوع و فتوا در خصوص آن اقدام، و برخی دیگر شناخت موضوع را به مکلف واگذار کرده‌اند و اطمینان مکلف از تحقق موضوع را شرط جریان حکم صحت و اجزا قرار داده‌اند.<br /> <br /> اما سؤال مهم این است که احراز موضوع (یعنی بین دو کوه بودن چه در توسعه عرضی و چه ارتفاعی) را چه کسی بايد انجام دهد؟ آیا موضوع، از موضوعات عرفی ساده است که خود مکلف قادر بر تشخیص آن است یا از موضوعات مستنبط محسوب می‌شود که فقیه باید با تأمل در ادله، تحقق موضوع را احراز کند؟<br /> <br /> چنین به نظر می‌رسد که شناخت و احراز موضوع در محل گفت‌وگو، بر عهده فقیه است و موضوع گرچه ظاهراً عرفی و ساده به نظر می‌رسد، اما در واقع از موضوعات مستنبط است که شناخت و احراز آن متوقف بر استنباط فقیه است؛ بدین معنا که فقیه باید قرائن و شواهد روایی و تاریخی را ملاحظه کند و از نظر کارشناسان خبره بهره گيرد تا بتواند موضوع را به خوبی بشناسد و تحقق آن را احراز کند. بنابراین در زمینه<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۸}}<br /> افتا در مورد حکم موضوع مورد گفت‌وگو، حق به جانب فقیهانی است که خود اقدام به شناخت موضوع کرده‌اند.<br /> <br /> از آنجا که بحث در دو ساحت توسعه عرضی و ارتفاعی مسعا شکل گرفته، لازم است به هر یک به طور جدا پرداخته شود.<br /> <br /> ===== الف) توسعه عرضی مسعا =====<br /> <br /> چنان‌که گذشت، قائلین به صحت و اجزای سعی در مسعای جدید، با توجه به شواهد و قرائنی، قائل‌اند مسعای توسعه‌یافته کنونی بین کوه صفا و مروه قرار دارد. مهم‌ترین مستند تاریخی که بدان تمسک شده، توسعه مسعا در زمان منصور عباسی تا خانه زید بن ارقم است. این توسعه در زمان امام صادق(ع) صورت گرفت و در آن زمان، حضرت در حج حضور داشتند و شاهد این توسعه بودند و از آن نهی نکردند. بنابراین، این حضور و عدم نهی، می‌تواند قرینه‌‌ای بر جواز توسعه مسعا محسوب شود؛ خصوصاً اینکه توسعه مزبور بنابر گزارش‌هاي تاریخی، فراتر از مقدار توسعه‌یافته کنونی بوده است.<br /> <br /> همچنین ممکن است گفته شود، از دو روایت دال بر وسیع‌تر بودن مسجدالحرام و مسعا در زمان حضرت ابراهیم(ع)، چنین برداشت می‌شود که توسعه مسجدالحرام و مسعا بیش از آنچه در زمان امام صادق(ع) اتفاق افتاده نیز جایز است؛ زیرا مطابق با گزارشات تاریخی، تا سالیان متمادی بعد از حضرت ابراهیم(ع) نیز در اطراف مسجدالحرام و بین دو کوه صفا و مروه خانه مسکونی ساخته نشده بوده و اولین کسی که مردم را به ساخت خانه نزدیک مسجدالحرام و کعبه دعوت کرد، قُصَیّ بن کلاب بوده است. در این گزارشات آمده که قصی بن کلاب داماد رییس قبیله خُزاعه بود. او توانست پس از مرگ پدرِ همسرش، با استفاده از خاندان‌های متفرق قریش که در اطراف مکه زندگی می‌کردند، بر مکه تسلط یابد. در روزگار پیش از قصی، اطراف<br /> <br /> {{صفحه|۱۶۹}}<br /> کعبه تا فاصله زیادی از سکنه خالی بود؛ اما قصی آنها را در نزدیکی کعبه آورد و تنها به اندازه طواف، محدوده‌‌ای را باقی گذاشت.&lt;ref&gt;. سباعي، ''تاريخ مکه''، ص۶۵؛ جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علاوه بر گزارشات تاریخی فوق، نظرات زمین‌شناسان و جغرافی‌دانان در مورد گستره ریشه و دامنه کوه صفا و مروه، بزرگ‌ترین کمک به فقیه در شناخت موضوع است؛ زيرا اثبات می‌کند محدوده توسعه‌یافته عرضی در زمان حاضر، قطعاً بین دو کوه صفا و مروه قرار دارد و همین مطلب، حجت را بر فقیه تمام کرده و او را قادر می‌سازد تا با احراز موضوع، به صحت و اجزای سعی در تمام مسعای کنونی فتوا دهد.<br /> <br /> ===== ب) توسعه ارتفاعی مسعا =====<br /> <br /> مهم‌ترین اِشکال وارد بر قائلین به صحت سعی در طبقات فوقانی مسعا، این است که این طبقات، بالای کوه صفا و مروه قرار دارد. بنابراین زمانی که مکلف در این طبقات به انجام سعی می‌پردازد، عرفاً سعی در بالای دو کوه بر عمل او صادق است و نه سعی بین دو کوه. درحالی‌که مطابق با آیه شریفه ۱۵۸ سوره بقره، طواف و رفت و برگشت مکلف باید بین این دو کوه باشد.<br /> <br /> در پاسخ ممکن است گفته شود استناد به عرف در تطبیق مفهوم سعی بر مصداقی از آن ـ یعنی سعی از طبقات فوقانی مسعا ـ قابل پذیرش نیست؛ زیرا چنان‌که گذشت، از عرف می‌توان در تبیین مفهوم و نه تطبیق مفهوم بر مصداق یاری جست. علاوه بر این به نظر می‌رسد برای احراز موضوع در فرض مورد گفت‌وگو، نیاز به کارشناسی فقیه است. در این صورت فقیه می‌تواند از آیه شریفه (... '''فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِمَا'''...)&lt;ref&gt;. بقره، ‌۵۸.&lt;/ref&gt; به مقتضای حرف «باء»، که در معنای الصاق به کار رفته، چنین استنباط کند که دو کوه صفا و مروه باید در این رفت و برگشت، محوریت داشته باشند؛<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۰}}<br /> اما آیه شریفه هیچ‌گونه دلالتی بر اینکه برای تحقق محوریت، باید سعی روی زمین انجام گیرد، ندارد.<br /> <br /> بنابراین بین دو کوه بودن فقط به معنای محور قرار دادن آن دو است و زمانی که مکلف از بالای دو کوه نیز در حال انجام سعی است، از آنجا که مسافت بین دو کوه را می‌پیماید، در این رفت و برگشت، دو کوه را محور حرکت خود قرار داده است و دلیلی هم مبنی بر اینکه حرکت مکلف نباید بالاتر از دو کوه باشد، وجود ندارد.<br /> <br /> گفتنی است تمسک به اطلاق آیه شریفه و روایات، بدین دلیل که در مقام بیان نبوده و فقط ناظر به اصل وجوب سعی‌ بوده‌اند، ناممکن است و به نظر می‌رسد فقیه می‌تواند با استناد به آیه شریفه، به استنباط موضوع بپردازد و صحت و جواز سعی در طبقات فوقانی را اثبات کند.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> صحت و جواز سعی در بخش‌های توسعه‌یافته کنونی مسعا چه در جهت عرضی و چه ارتفاعی، بحثی موضوع‌شناختی است و از آنجا که اين موضوع، از قسم موضوعات مستنبط است، فقيه بايد شناخت و احراز موضوع را انجام دهد و با توجه به مستندات تاریخی و روایی و یاری جستن از نظر کارشناسان جغرافی‌دان و زمین‌شناس خبره، می‌تواند به این نتیجه برسد که محدوده توسعه‌یافته عرضی مسعا، در محدوده دو کوه صفا و مروه قرار داشته و سعی در آن قسمت، صحیح و مجزی است.<br /> <br /> == گفتار سوم: توسعه شبستان‌های مسجدالحرام ==<br /> <br /> امروزه به دلیل کثرت حجاج بیت‌الله‌الحرام به خصوص در ایام برگزاری مراسم حج، متولیان مسجدالحرام در صدد توسعه مسجد الحرام برآمده‌اند. به همین منظور شبستان‌های بزرگی را به مسجدالحرام متصل و ملحق کرده‌اند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۱}}<br /> === ترتب احکام مسجدالحرام بر قسمت‌هاي توسعه‌يافته ===<br /> سؤال این است که آیا قسمت‌های توسعه‌یافته مسجدالحرام نیز در حکم بخش قدیمی آن است؟ یا احکام اختصاصی مسجدالحرام مانند حرمت دخول جُنُب و حائض در آن و تخییر بین قصر و اتمام نماز برای مسافر، فقط در بخش قدیمی آن جریان دارد؟ به عبارت دیگر آیا مسجدالحرام محدوده شرعی معین و مشخصی دارد یا به هر مقداری که توسعه یابد، بر آن مقدار، مسجد اطلاق شده و احکام بر آن مترتب است؟<br /> <br /> قبل از بحث و بررسی موضوع، مناسب است اقوال فقها در این ارتباط را جویا شویم. البته توجه به این نکته ضروری است که در خصوص ترتب احکام مسجدالحرام بر قسمت‌های جدید و توسعه‌یافته، نظریه‌‌ای اختصاصی و با همین عنوان وجود ندارد؛ اما با تتبع در نظرات فقها درباره حکمی از احکام مسجدالحرام که توسعه مسجد می‌تواند در آن نقش داشته باشد (مانند تخییر مسافر بین قصر و اتمام نماز) به طور ضمنی می‌توان نظر فقها در مورد نقش توسعه در سایر احکام مسجدالحرام را جويا شد.<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> در ارتباط با حکم قصر و اتمام نماز در دو موضع از مواضع چهارگانه معروف، که با موضوع مورد گفت‌وگو در ارتباط است، سه قول عمده از فقها دیده می‌شود:<br /> <br /> '''الف) تخییر بین قصر و اتمام در تمام مکه و مدینه؛''' شیخ طوسی، محقق حلی، صاحب جواهر، سیدابوالحسن اصفهانی، خوئی، حائری یزدی، اشتهاردی و از فقهای معاصر، جوادی، خامنه‌ای، سیستانی، صافی، مکارم و نوری را می‌توان از طرفداران این نظریه محسوب داشت.&lt;ref&gt;. شيخ طوسي، ''الخلاف''، ج۱، ص۵۷۶؛ محقق حلي، ''مختصر النافع''، ج۱، ص۵۱؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۴، ص۳۳۰؛ اصفهاني، ''صلاة المسافر''، ص۱۹۶؛ ميلاني، ''محاضرات في فقه الامامية''، ص۳۰۳؛ حائري يزدي، ''کتاب الصلاة''، ص۶۵۳؛ اشتهاردي، ''مدارک العروة''، ج۱۹، ص۳۸۲؛ مظاهري، ''مناسک همراه''، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۲}}<br /> '''ب) تخییر بین قصر و اتمام در قسمت قدیم مکه و مدینه؛''' از فقیهان متأخر، کاشف الغطاء و از فقیهان معاصر، تبریزی، خوئی و وحید، قائل به این نظریه‌ هستند.&lt;ref&gt;. کاشف الغطاء، ''انوار الفقاهه ـ کتاب الصلاة''، ص۳۳۷؛ کاشف الغطاء، ''العروة الوثقي في الدين''، ص۵۵؛ مظاهري، ''مناسک همراه''، ص۲۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''ج) تخییر بین قصر و اتمام در تمام مسجدالحرام و مسجد النبی'''(ص)'''؛''' فقیهانی چون فاضل مقداد، سبزواری، نراقی، میرزای قمی، محمدامین بحرانی، بروجردی و از فقیهان معاصر، امام خمینی و سبحانی بر این عقیده‌اند.&lt;ref&gt;. فاضل مقداد، ''کنز العرفان''، ج۱، ص۱۸۷؛ سبزواري، ''ذخيرة المعاد''، ج۲، ص۴۱۲؛ نراقي، ''الحاشية علي الروضة البهية،'' ص۲۳۷؛ ميرزاي قمي، ''مناهج الاحکام''، ص۷۴۴؛ بحراني، ''کلمة التقوي''، ج۱، ص۶۵۰؛ بروجردي، ''تقرير بحث السيد البروجردي''، ج۲، ص۵۱۱؛ ''مناسک همراه''، ص۲۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطابق با هر سه نظریه، تمام بخش‌های مسجدالحرام، اعم از قدیم و توسعه‌یافته، در حکم تخییر بین قصر و اتمام مشترک‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد توسعه مسجد، تأثیری بر احکام مترتب بر آن ندارد. اما با این وجود کلامی از محقق میلانی وجود دارد که می‌تواند دلیل برای ترتب حکم تخییر بین قصر و اتمام بر قسمت قدیم مسجدالحرام باشد. ایشان چنین نگاشته است:<br /> <br /> در صورت چشم‌پوشی از آنچه گفتیم (تخییر بین قصر و اتمام در تمام مکه و مدینه و نه خصوص مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص)) باید چنین گفت که لازم است در اجرای این حکم، مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) را مطابق با حدی که در زمان ائمه(ع) داشته‌اند، در نظر گرفت و نمی‌توان حکم مزبور را از آن مقدار، به مقادیر توسعه‌یافته سرایت داد؛ زیرا ضروری است که مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) دو واقعیت خارجی هستند که در آن زمان بوده و متعلق حکم واقع شده‌اند و این دو، عنوان عامی مثل «مسجد» ندارند تا مانند قضایای حقیقیه، تابع اطلاق آن اسم و عنوان در هر زمان باشند.&lt;ref&gt;. «...لو أغمضنا عما ذکرناه فاللازم هو الاقتصار علي الحد الذي کان في زمن الأئمة عليهم السلام، و لا يمکن التعدي عن ذلک الي المقدار الموسع فيه، ضرورة أنّ مسجد الحرام و مسجد النبي۹ انما هو أمر خارجي، و ليس من قبيل الموضوع في القضايا الحقيقية حتي يؤخذ بإطلاقه في أي عصر و زمان». (ميلاني، ''محاضرات في فقه الامامية''، ص۳۲۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۳}}<br /> ==== ۲. نقد و بررسی و بیان رأی مختار ====<br /> چنان‌که گذشت، عمده فقها توسعه در مسجدالحرام و ایجاد شبستان‌های جدید را مانعی برای ترتب احکام خاص مسجد بر قسمت‌های توسعه‌یافته نمی‌دانند. با این وجود تنها دلیلی که مخالف این حکم می‌تواند باشد، استدلال محقق میلانی است،‌ مبنی بر اینکه مسجدالحرام یک واقعیت خارجی است که در زمان ائمه(ع) وجود داشته است و نمی‌توان با آن مانند قضایای حقیقیه رفتار کرد و تابع اطلاق اسم مسجدالحرام بر محدوده آن در هر زمان دانست.<br /> <br /> اما استدلال فوق از چندین جهت قابل ملاحظه است:<br /> <br /> '''الف)''' واقعیت خارجی بودن مسجدالحرام و وجود آن در زمان ائمه(ع) درصورتی مانع از ترتب احکام خاص این مسجد بر قسمت‌های جدید و ملحق به آن می‌شود که در همان زمان، محدوده‌‌ای شرعی برای مسجد تعریف شده باشد؛ ولي هیچ دلیل روایی، محدوده خاصی برای مسجدالحرام تعریف نکرده است.<br /> <br /> '''ب)''' اینکه مطابق با گزارش‌های روایی تاریخی، توسعه‌هایی در زمان امام صادق(ع) در مسجدالحرام صورت گرفته که حضرت موافق آن بوده‌اند یا لااقل نهیی گزارش نشده است.&lt;ref&gt;. کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۵۲۶.&lt;/ref&gt; این توسعه همراه تأیید یا عدم رد ایشان حاکی از این است که مسجدالحرام، محدوده خاص شرعی نداشته است؛ چه اینکه در صورت وجود، باید نبی مکرم اسلام(ص) آن را بیان مي‌کردند و به ما منتقل می‌شد و امام صادق(ع)، افزودن بر آن محدوده را نهی مي‌کردند.<br /> <br /> ضمن اینکه مطابق با برخی روایات که پیش‌تر گذشت، امام(ع) محدوده اصلی مسجدالحرام را محدوده زمان حضرت ابراهیم(ع)، که بیشتر از توسعه مسجدالحرام در زمان ایشان بوده است، عنوان کرده‌اند.&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: قَالَ لَهُ الطَّيارُ وَ أَنَا حَاضِرٌ: هَذَا الَّذِي زِيدَ هُوَ مِنَ الْمَسْجِدِ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ إِنَّهُمْ لَمْ يبْلُغُوا بَعْدُ مَسْجِدَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ». ('''''الکافي''، ج۴، ص۵۲۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ممکن است گفته شود: تعیین محدوده مسجدالحرام در زمان حضرت ابراهیم(ع) به<br /> <br /> {{صفحه|۱۷۴}}<br /> عنوان محدوده اصلی مسجد، در واقع تعیین محدوده شرعی مسجدالحرام توسط امام صادق(ع) محسوب می‌شود و با وجود اعلام چنین محدوده‌‌ای برای مسجدالحرام، شرعاً امکان افزودن بر آن وجود ندارد.<br /> <br /> اما در پاسخ می‌توان گفت:<br /> <br /> '''اولاً''' مطابق با گزارش‌های تاریخی، در زمان حضرت ابراهیم(ع) تا زمان قُصَی بن کلاب، خانه‌‌ای در اطراف کعبه نبوده و مسجدالحرام، دیوار یا علامت و نشانه خاصی که محدوده آن را مشخص کند، نداشته است.<br /> <br /> '''ثانیاً''' بر فرض بپذیریم مسجدالحرام در زمان حضرت ابراهیم(ع) دارای محدوده مشخصی بوده و این محدوده خصوصیت‌هايي داشته است، امام(ع) باید به صورت دقیق آن را تعیین مي‌کردند و همین تعیین اجمالی، دلالت دارد بر اینکه مد نظر حضرت، تعیین حد شرعی برای مسجد نبوده است؛ بلکه ایشان در صدد بوده‌اند شبهه غصبیت در مورد محدوده توسعه‌یافته مسجدالحرام را برطرف کنند.<br /> <br /> اما ملاحظه دیگری که بر استدلال محقق میلانی وارد است، واقعیت خارجی دانستن مسجدالحرام است؛ درحالی‌که مسجدالحرام عنوانی کلی است که تنها یک مصداق دارد و انحصار مصداق موجب نمی‌شود احکامی که بر کلی این عنوان مترتب است، فقط بر مصداق آن در عصر تشریع و زمان ائمه(ع) مترتب شود.<br /> <br /> علاوه بر اینکه واقعیت خارجی بودن مسجدالحرام مانع توسعه آن در هر زمان نیست؛ زیرا این واقعیت چنان‌که گذشت در همان زمان تشریع و تبیین شریعت نیز دستخوش تغییر و توسعه شده و منع و نهیی از آن از ناحیه شارع صورت نگرفته است.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> نتیجه ‌اینکه منعی از اطلاق نام و عنوان مسجدالحرام بر قسمت‌های توسعه‌یافته نیست و هر اندازه که بر محدوده این مسجد مقدس افزوده شود، احکام خاص مسجدالحرام بر آن مترتب مي‌شود.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%AF%D9%88%D9%85:_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1_%D8%A7%D8%B2_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%DA%A9%D9%87_%D9%85%DA%A9%D8%B1%D9%85%D9%87&diff=68419 2026-06-10T23:16:07Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۴۷}}<br /> == گفتار اول: احکام مترتب بر توسعه فیزیکی مکه مکرمه ==<br /> <br /> امروزه با توجه به سفر آسان زائران از اقصی نقاط دنیا به مکه، اين شهر در طول سال و به‌‌ویژه در ایام حج‌گزاری، پذیرای خیل کثیری از زائران است. ازاین‌رو لازم است تا متناسب با رشد جمعیت زائران، توسعه فراوانی در ساخت و ساز هتل‌ها در این شهر اتفاق افتد.<br /> <br /> با توجه به اینکه در روایات، مکه موضوع برخی احکام شرعی است، توسعه فیزیکی در محدوده اين شهر، این سؤال را مطرح مي‌کند که آیا موضوع این احکام، شهر مکه با حد آن در هر زمان است یا احکام خاص این شهر در همان محدوده‌ عصر تشریع، قابل جریان است؟ ازاین‌رو لازم است احکام مترتب بر مکه را که ناشي از توسعه همه جانبه در این شهر مقدس است واکاوی کنيم.<br /> <br /> === خروج از مکه بعد از عمره تمتع و قبل از انجام حج ===<br /> <br /> در یک تقسیم، حج شامل سه دسته تمتع، اِفراد و قِران مي‌شود که شارع مقدس بر اساس فاصله محل زندگی مکلفِ مستطیع با شهر مکه، هرکدام را وظیفه گروهی از آنها قرار داده است. اما حج تمتع به خاطر اينکه متمتع باید قبل از انجام حج، عمره تمتع را در ماه‌های حج همان سال به ‌جا آورد، با دو قسم ديگر تفاوت دارد.<br /> <br /> {{صفحه|۴۸}}<br /> با توجه به اینکه مي‌توان بین عمره و حج تمتع زمانی در حدود یک یا دو ماه یا کمی کمتر و بیشتر فاصله انداخت، ممکن است مکلفي بخواهد پس از ادای عمره تمتع از مکه خارج شود. اما با توجه به روایات باب حج، شارعْ عمره‌گزار را از خروج از مکه پس از انجام عمره تمتع منع کرده است.&lt;ref&gt;. به عنوان نمونه ر.ک: کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۲؛ حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۱، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt; در این صورت بررسی مي‌شود که آیا خارج شدن مکلف از شهر مکه بعد از اتمام اعمال عمره تمتع جایز است یا خیر.<br /> <br /> نکته دیگر در ارتباط با موضوع مذکور این است که در زمان حاضر، شهر مکه مانند بسیاری شهرهاي دیگر، توسعه‌ یافته و تا سرزمین منا، کوه نور و کوه مشتمل بر غار ثور امتداد یافته است و متولیان این شهر، براي سهولت تردد، خیابان‌های متعددی احداث کرده‌اند که برخی از آنها از شهر بیرون رفته و به ‌صورت کمربندی، دو نقطه از شهر را به هم متصل ساخته است. در این صورت در فرضی که خارج شدن از مکه جایز نباشد، این سؤال مطرح می‌شود که محدوده‌ای که خروج از آن جایز نیست، محدوده قدیم مکه است یا قسمت‌های توسعه‌یافته کنونی را نیز شامل می‌شود. همچنین بازدید حجاج از غار حرا و ثور یا تردد آنان از مسیرهایی که مستلزم خروج از شهر است، پس از اتمام عمره تمتع چه حکمی دارد؟<br /> <br /> '''بیان محل بحث'''<br /> <br /> قبل از ورود به بحث و تبیین حکم خروج از مکه بعد از اتمام عمره تمتع، لازم است روشن شود که محل بحث صرف خروج از مکه است ـ ولو اینکه مکلف به فاصله اندکی در حد چند ساعت از مکه خارج شود و دوباره برگردد ـ یا خروجی مد نظر است که مکلف نیت بازگشت دارد، اما چون در همان ماه خروج بازنگشته است، نیازمند احرام و انجام مجدد عمره است یا خروجی است که مکلف بخواهد به عمره‌ای که انجام داده، اکتفا کند و آن را عمره مفرده قرار دهد و به شهر خود بازگردد. همچنین<br /> <br /> {{صفحه|۴۹}}<br /> بايد بررسی شود که آیا نهی، ارشادی است یا مولوی. دال بر حکم تکلیفی (حرمت یا کراهت) است یا وضعی؟ دیگر اینکه نهی موجود (اعم از اینکه مفید حرمت یا کراهت باشد) به خروج از قسمت قدیم مکه اختصاص دارد (به ‌گونه‌ای که اگر مکلف به قسمت توسعه‌یافته کنونی وارد شود، خروج از مکه صادق، و این خروج، مشمول نهی است) یا شامل شهر مکه توسعه‌یافته کنونی نيز مي‌شود؟<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> شهید اول(رض) احتمال داده است که محل بحث، خروجِ نیازمند عمره مجدد یا خروج به نیت عدم بازگشت باشد.&lt;ref&gt;. شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; محقق سبزواری(رض) نيز در ''ذخیره'' فرموده است: «به نظر مشهور فقها خروجی که در بازگشت نیاز به احرام مجدد نداشته باشد ـ به اینکه با احرام حج از شهر مکه خارج شود و در همان ماه خروج برگردد ـ جایز است».&lt;ref&gt;. سبزواري، ''ذخيرة المعاد''، ج۲، ص۶۹۸.&lt;/ref&gt; اما مرحوم اشتهاردی معتقد است که محل نزاع، جواز تبديل عمره تمتع به عمره مفرده و اکتفا به آن است. مشهور فقها، برخلاف ابن ادریس حلی، قائل به عدم جواز وضعی هستند.&lt;ref&gt;. اشتهاردي، ''مدارک العروة''، ج۲۲، ص۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به ‌هر روی مشهور فقیهان امامیه با استناد به روایات، به عدم جواز خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع حکم کرده‌اند.&lt;ref&gt;. انتساب حکم مزبور به مشهور فقها در کتاب‌هاي ذيل قابل مشاهده است: علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۳، ص۱۹۹؛ آملي، ''مصباح الهدي''، ج۱۲، ص۳۵۴؛ شاهرودي، ''کتاب الحج''، ج۲، ص۲۲۰. همچنين قائلين به عدم جواز از اين قرارند: ابن حمزه، ''الوسيلة''، ص۱۷۶؛ علامه حلي، ''ارشاد الاذهان''، ج۱، ص۳۳۸؛ علامه حلي، ''قواعد الاحکام''، ج۱، ص۴۰۰؛ فخر المحققين، ''ايضاح الفوائد''، ج۱، ص۲۶۲؛ ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۳۵؛ محقق کرکي، ''جامع المقاصد''، ج۳، ص۱۱۴؛ شهيد ثاني، ''فوائد القواعد''، ص۳۳۸؛ موسوي عاملي، ''مدارک الاحکام''، ج۷، ص۱۷۴؛ محقق سبزواري، ''ذخيرة المعاد''، ج۲، ص۶۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته فقیهان بسیاری نیز معتقدند که خروج از مکه، بعد از اتمام عمره تمتع جایز و<br /> <br /> {{صفحه|۵۰}}<br /> البته مکروه است.&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۶۳؛ ابن ادريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۸۱؛ محقق حلي، ''المختصر النافع''، ج۱، ص۹۹؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۱، ص۵۹۹؛ علامه حلي، ''تذکرة الفقها''، ج۸، ص۱۵۱؛ علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۰، ص۴۴۷؛ فاضل مقداد، ''التنقيح الرائع''، ج۱، ص۵۲۵؛ حلي، ''معالم الدين''، ج۱، ص۲۴۵؛ ابن فهد حلي، ''المهذب البارع''، ج۲، ص۲۲۳؛ اشتهاردي، ''مدارک العروة''، ج۲۲، ص۳۸.&lt;/ref&gt; این دسته از فقيهان اخبار نهی از خروج را بر کراهت حمل کرده‌اند. حتی برخی معتقدند متبادر از این روایات این است که علت نهی از خروج، پیشگیری از فوت حج از مکلف است. ازاين‌رو در صورتی‌ که مکلف بداند در فرض خروج از مکه، حج از او فوت نمی‌شود، خروج از مکه کراهت نیز ندارد&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''تذکرة الفقها''، ج۸، ص۱۵۱؛ ''المختصر النافع''، ج۱، ص۹۹؛ ''التنقيح الرائع''، ج۱، ص۵۲۵؛ فياض، ''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي''، ج۹، ص۱۲۸؛ يزدي، ''العروه الوثقي''، ج۴، ص۶۱۷.&lt;/ref&gt; و وجوب بقاء در مکه بعد از اتمام عمره تمتع، طریقی محض است.&lt;ref&gt;. محقق سبزواري، ''مهذب الاحکام''، ج۱۲، ص۳۶۴ و ۳۶۸.&lt;/ref&gt; بنابراين خروج از مکه بدون احرام و با شرط وثوق و اطمینان به امکان بازگشت به مکه جایز است.&lt;ref&gt;. ''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي''، ج۹، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; امام خميني نیز معتقد است که نهی از خروج، ارشادی است.&lt;ref&gt;. «و قوله لا يتجاوز الطائف أنّها قريبة دليل علي أنّ النهي إرشادي لا مولوي فهذه الصحيحة و إن دلّت بوجوه علي خلاف قول المشهور و يمکن استفادة الإرشادية من بعض روايات الباب غيرها أيضاً و لهذا لا يبعد المصير إلي قول الماتن لکن لا يترک الاحتياط المتقدّم مع ذلک». (يزدي، ''العروة الوثقي (محشي)''، ج۴، ص۶۱۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنجا که منشأ اختلافات مزبور، تفاوت برداشت فقها از روایات است، لازم است نخست روایات را واکاوی کنيم.<br /> <br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> <br /> فقها به روایات ذیل در ارتباط با حکم خروج از مکه استناد کرده‌اند.<br /> <br /> ===== روايت اول: صحيح حماد بن عيسي از امام صادق(ع) =====<br /> <br /> حضرت فرمودند:<br /> <br /> هرکس برای انجام عمره تمتع وارد مکه شود، نمی‌تواند از مکه خارج شود تا حجش را<br /> <br /> {{صفحه|۵۱}}<br /> انجام دهد. اگر لازم شد به عُسفان یا طائف یا ذات عرق برود، با احرام حج برود و با لبیک حج وارد شود و پیوسته بر احرامش باقی است و اگر به مکه بازگشت، در حال احرام بازگردد و به خانه کعبه برای طواف نزدیک نشود تا اینکه با سایر حجاج و با همان احرام به منا برود و اگر خواست می‌تواند به مکه نیامده و به منا رود.<br /> <br /> گفتم: اگر نداند و به مدینه یا به سمتی بدون احرام برود،‌ سپس در اوائل حج در ماه‌های حج برگردد و بخواهد حج ‌گزارد، آیا مُحرم وارد شود یا بدون احرام؟<br /> <br /> فرمودند: اگر در همان ماه برمی‌گردد، بدون احرام داخل شود و اگر در غیر آن ماه به مکه وارد می‌شود، با حالت احرام داخل شود.<br /> <br /> گفتم: کدام ‌یک از دو احرام، احرام عمره تمتع محسوب می‌شود؟ احرام اول یا دوم؟<br /> <br /> فرمودند: احرام اخیر و همان است که عمره تمتع او محسوب می‌شود و همان است که مکلف با انجام دادن آن محبوس است تا حج را انجام دهد.<br /> <br /> گفتم: چه فرقی است بین عمره مفرده و تمتع هرگاه مکلف در ماه‌های حج به مکه وارد شود؟<br /> <br /> فرمودند: زمانی که مکلف برای عمره مفرده محرم مي‌شود و از احرام بیرون می‌آید، ریختن خونی بر عهده‌اش نیست و با انجام دادن آن تا انجام دادن حج، محبوس نمی‌شود زیرا نیت انجام دادن حج نداشته است.&lt;ref&gt;. «عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ۷ قَالَ: '''«مَنْ دَخَلَ مَکةَ مُتَمَتِّعاً فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ لَمْ يکنْ لَهُ أَنْ يخْرُجَ حَتَّى يقْضِي الْحَجَّ فَإِنْ عَرَضَتْ لَهُ حَاجَةٌ إِلَى عُسْفَانَ أَوْ إِلَى الطَّائِفِ أَوْ إِلَى ذَاتِ عِرْقٍ خَرَجَ مُحْرِماً وَ دَخَلَ مُلَبِّياً بِالْحَجِّ، فَلَا يزَالُ عَلَى إِحْرَامِهِ فَإِنْ رَجَعَ إِلَى مَکةَ رَجَعَ مُحْرِماً وَ لَمْ يقْرَبِ الْبَيتَ حَتَّى يخْرُجَ مَعَ النَّاسِ إِلَى مِنًى عَلَى إِحْرَامِهِ وَ إِنْ شَاءَ کانَ وَجْهُهُ ذَلِک إِلَى مِنًى» قُلْتُ: فَإِنْ جَهِلَ وَ خَرَجَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَوْ إِلَى نَحْوِهَا بِغَيرِ إِحْرَامٍ ثُمَّ رَجَعَ فِي إِبَّانِ الْحَجِّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ يرِيدُ الْحَجَّ أَيدْخُلُهَا مُحْرِماً أَوْ بِغَيرِ إِحْرَامٍ؟ فَقَالَ: «إِنْ رَجَعَ فِي شَهْرِهِ دَخَلَ بِغَيرِ إِحْرَامٍ وَ إِنْ دَخَلَ فِي غَيرِ الشَّهْرِ دَخَلَ مُحْرِماً»، قُلْتُ: فَأَي الْإِحْرَامَينِ وَ الْمُتْعَتَينِ مُتْعَةِ؟ الْأُولَى أَوِ الْأَخِيرَةِ؟ قَالَ: «الْأَخِيرَةُ وَ هِي عُمْرَتُهُ وَ هِي الْمُحْتَبَسُ بِهَا الَّتِي وُصِلَتْ بِحَجِّهِ» قُلْتُ: فَمَا فَرْقٌ بَينَ الْمُفْرَدَةِ وَ بَينَ عُمْرَةِ الْمُتْعَةِ إِذَا دَخَلَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ؟ قَالَ: «أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ وَ هُوَ ينْوِي الْعُمْرَةَ ثُمَّ أَحَلَّ مِنْهَا وَ لَمْ يکنْ عَلَيهِ دَمٌ وَ لَمْ يکنْ مُحْتَبِساً بِهَا لِأَنَّهُ لَا يکونُ ينْوِي الْحَج». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۲''')'''‌&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۵۲}}<br /> ===== روايت دوم: صحيح زراره از امام باقر(ع): =====<br /> <br /> از حضرت سؤال کردم چگونه تمتع به ‌جای آورم. فرمودند: «در زمان حج به نیت حج لبیک می‌گویی، زمانی که به مکه رسیدی طواف و سعی را انجام بده و همه محرمات احرام بر تو حلال مي‌شود. چنین مکلفی محبوس است و نمی‌تواند از مکه خارج شود تا حج را انجام دهد».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَينَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ'''۷ '''فِي حَدِيثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ'''۷''': کيفَ أَتَمَتَّعُ؟ فَقَالَ: «يأْتِي الْوَقْتَ فَيلَبِّي بِالْحَجِّ، فَإِذَا أَتَى مَکةَ طَافَ وَ سَعَى وَ أَحَلَّ مِنْ کلِّ شَي‌ءٍ وَ هُوَ مُحْتَبِسٌ وَ لَيسَ لَهُ أَنْ يخْرُجَ مِنْ مَکةَ حَتَّى يحُجَّ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۱، ص۲۵۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت سوم: صحيح معاوية بن عمار از امام صادق(ع) =====<br /> <br /> حضرت فرمودند: حج تمتع به ‌جای آور؛ به خدا سوگند تمتع از همه انواع حج بافضیلت‌تر است. سپس فرمودند: اهل مکه می‌گویند که عمره چنین شخصی عراقی و حجش مکی است. دروغ می‌گویند! آیا اینچنین نیست که عمره‌اش مرتبط با حج است. به ‌طوری ‌که متمتع از مکه خارج نمی‌شود تا حج را انجام دهد.&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى وَ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى وَ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ وَ ابْنِ الْمُغِيرَةِ کلِّهِمْ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي حَدِيثٍ قَالَ: «تَمَتَّعْ فَهُوَ وَ اللهِ أَفْضَلُ» ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ أَهْلَ مَکةَ يقُولُونَ إِنَّ عُمْرَتَهُ عِرَاقِيةٌ وَ حَجَّتَهُ مَکيةٌ کذَبُوا أَوَ لَيسَ هُوَ مُرْتَبِطاً بِالْحَجِّ لَا يخْرُجُ حَتَّى يقْضِيهُ». ('''''وسائل الشيعة''، ص۳۰۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت چهارم: صحيح زراره از امام باقر(ع) =====<br /> <br /> به حضرت عرضه داشتم: چگونه حج تمتع به ‌جا آورم؟ فرمودند: «در ماه‌های حج به ‌سوی مکه مي‌روي و برای حج تمتع مُحرم می‌شوی. زمانی که مکلف به مکه برسد، طواف کرده و سعی را انجام می‌دهد و همه محرمات احرام بر او حلال مي‌شود و او محبوس است و نمی‌تواند از مکه خارج شود تا حج را به ‌جا آورد».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَينَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ'''۷ '''قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ'''۷''': کيفَ أَتَمَتَّعُ؟ فَقَالَ: «تَأْتِي الْوَقْتَ فَتُلَبِّي بِالْحَجِّ فَإِذَا أَتَى مَکةَ طَافَ وَ سَعَى وَ أَحَلَّ مِنْ کلِّ شَي‌ءٍ وَ هُوَ مُحْتَبِسٌ لَيسَ لَهُ أَنْ يخْرُجَ مِنْ مَکةَ حَتَّى يحُجَّ» ('''''وسائل الشيعة''، ص۳۰۲''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۵۳}}<br /> ===== روايت پنجم: مرسله صدوق از امام صادق(ع) =====<br /> حضرت فرمودند: زمانی که متمتع بخواهد از مکه به ‌سوی برخی مکان‌ها خارج شود، چنین حقی ندارد؛ زیرا عمره تمتع مرتبط با حج است، تا اینکه حج را انجام دهد. مگر اینکه بداند حج از او فوت نمی‌شود و اگر با این علم خارج شود و در همان ماهی که خارج‌ شده بود بازگردد، می‌تواند بدون مُحرم شدن به مکه داخل شود و اگر در غیر آن ماه داخل مکه شود باید با احرام وارد شود.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي بْنِ الْحُسَينِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ'''۷''': «إِذَا أَرَادَ الْمُتَمَتِّعُ الْخُرُوجَ مِنْ مَکةَ- إِلَى بَعْضِ الْمَوَاضِعِ فَلَيسَ لَهُ ذَلِک لِأَنَّهُ مُرْتَبِطٌ بِالْحَجِّ حَتَّى يقْضِيهُ إِلَّا أَنْ يعْلَمَ أَنَّهُ لَا يفُوتُهُ الْحَجُّ وَ إِنْ عَلِمَ وَ خَرَجَ وَ عَادَ فِي الشَّهْرِ الَّذِي خَرَجَ فِيهِ دَخَلَ مَکةَ مُحِلًّا وَ إِنْ دخلها فِي غَيرِ ذَلِک الشَّهْرِ دخلها مُحْرِماً». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ص۳۰۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت ششم: علي بن جعفر از امام کاظم(ع) =====<br /> <br /> از حضرت درباره مردی که به نیت انجام دادن حج تمتع وارد مکه شده است و سپس با انجام دادن اعمال، قبل از یوم‌الترویه از احرام بیرون آمده است، سؤال کردم: آیا چنین فردی می‌تواند از مکه خارج شود؟ فرمودند: «خارج نمی‌شود تا مُحرم به حج شود و از طایف و مانند آن ‌هم نگذرد».&lt;ref&gt;. «'''عَبْدُ اللهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْيرِي فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ'''۸ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَدِمَ مُتَمَتِّعاً ثُمَّ أَحَلَّ قَبْلَ يوْمِ التَّرْوِيةِ أَ لَهُ الْخُرُوجُ؟ قَالَ: «لَا يخْرُجُ حَتَّى يحْرِمَ بِالْحَجِّ وَ لَا يجَاوِزِ الطَّائِفَ وَ شبهها». ('''''وسائل الشيعة''، ص۳۰۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت هفتم: علي بن جعفر از امام کاظم(ع) =====<br /> <br /> از حضرت درباره فردی سؤال کردم که به نیت انجام دادن تمتع وارد مکه شده است (سپس از احرام خارج شده است، آیا می‌تواند از مکه بازگردد؟) فرمودند: «بازنمی‌گردد تا اینکه مُحرم به حج شود و از طایف و مکان‌های شبیه به آن ‌هم نگذرد تا مبادا حج را درک نکند. اگر دوست دارد به مکه برگردد، می‌تواند و اگر می‌ترسد حج از او فوت شود از همان ‌جا به سمت عرفات برود.&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ عَلِي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَدِمَ مَکةَ مُتَمَتِّعاً (فَأَحَلَّ أَيرْجِعُ)؟ قَالَ: «لَا يرْجِعُ حَتَّى يحْرِمَ بِالْحَجِّ وَ لَا يجَاوِزِ الطَّائِفَ وَ شبهها مَخَافَةَ أَنْ لَا يدْرِک الْحَجَّ فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يرْجِعَ إِلَى مَکةَ رَجَعَ وَ إِنْ خَافَ أَنْ يفُوتَهُ الْحَجُّ مَضَى عَلَى وَجْهِهِ إِلَى عَرَفَاتٍ». ('''''وسائل الشيعة''، ص۳۰۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۵۴}}<br /> ===== روايت هشتم: صحيح اسحاق بن عمار از امام کاظم(ع) =====<br /> از حضرت درباره متمتعی سؤال کردم که به مکه آمده است و اعمال عمره‌اش را انجام داده است، اما حاجتی برایش پیش ‌آمده و از مکه به سمت مدینه یا ذات عرق یا برخی معادن رفته است. فرمودند: «اگر در غیر ماهی که عمره تمتع را انجام داده باز می‌گردد، باید با احرام و انجام عمره داخل شود؛ زیرا برای هر ماهی عمره‌ای است و او برای انجام حج درگرو است». گفتم: اگر در همان ماهی که از مکه خارج ‌شده بازگردد؟ فرمودند: «پدرم در اینجا (مکه) مجاور بود، از مکه خارج شد و در این حال به برخی از این‌ها برخورد کرد، در بازگشت به ذات عرق رسید، از آنجا برای حج مُحرم، و داخل مکه شد؛ درحالی‌که برای انجام حج مُحرم شده بود».&lt;ref&gt;. «'''أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ'''۷ '''عَنِ الْمُتَمَتِّعِ يجِي‌ءُ فَيقْضِي مُتْعَتَهُ ثُمَّ تَبْدُو لَهُ الْحَاجَةُ فَيخْرُجُ إِلَى الْمَدِينَةِ أَوْ إِلَى ذَاتِ عِرْقٍ أَوْ إِلَى بَعْضِ الْمَعَادِنِ؛ قَالَ: «يرْجِعُ إِلَى مَکةَ بِعُمْرَةٍ إِنْ کانَ فِي غَيرِ الشَّهْرِ الَّذِي يتَمَتَّعُ فِيهِ لِأَنَّ لِکلِّ شَهْرٍ عُمْرَةً وَ هُوَ مُرْتَهَنٌ بِالْحَجِّ» قُلْتُ: فَإِنْ دَخَلَ فِي الشَّهْرِ الَّذِي خَرَجَ فِيهِ؟ قَالَ: «کانَ أَبِي مُجَاوِراً هَاهُنَا فَخَرَجَ مُتَلَقِّياً بَعْضَ هَؤُلَاءِ فَلَمَّا رَجَعَ بَلَغَ ذَاتَ عِرْقٍ أَحْرَمَ مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ بِالْحَجِّ وَ دَخَلَ وَ هُوَ مُحْرِمٌ بِالْحَج». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۲''')'''‌&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت نهم: صحيح حلبي از امام صادق(ع) =====<br /> <br /> از حضرت درباره متمتعی سؤال کردم که می‌خواهد بعد از اعمال عمره، از مکه به طایف برود. فرمودند: «از مکه به احرام حج مُحرم شود و دوست ندارم جز با احرام از مکه خارج شود و از طایف نگذرد. همانا طایف به مکه نزدیک است».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِي قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الرَّجُلِ يتَمَتَّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ يرِيدُ الْخُرُوجَ إِلَى الطَّائِفِ، قَالَ: «يهِلُّ بِالْحَجِّ مِنْ مَکةَ وَ مَا أُحِبُّ لَهُ أَنْ يخْرُجَ مِنْهَا إِلَّا مُحْرِماً وَ لَا يتَجَاوَزُ الطَّائِفَ إِنَّهَا قَرِيبَةٌ مِنْ مَکة». ('''''الکافي''، ج۴، ص۴۴۳''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت دهم: صحيح حفص از امام صادق(ع) =====<br /> <br /> از حضرت درباره مردی سؤال کردم که عمره تمتعش را انجام داده است، سپس<br /> <br /> {{صفحه|۵۵}}<br /> حاجتی برایش پیشامده و می‌خواهد به همین سبب از مکه خارج شود. فرمودند: «غسل احرام کرده و به نیت حج مُحرم شود و برای حاجتش برود و اگر نمی‌تواند به مکه بازگردد، به عرفات برود».&lt;ref&gt;. «'''ابْنُ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي رَجُلٍ قَضَـى مُتْعَتَهُ ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ حَاجَةٌ أَرَادَ أَنْ يخْرُجَ إِلَيهَا قَالَ: فَقَالَ: «فَلْيغْتَسِلْ لِلْإِحْرَامِ وَ لْيهِلَّ بِالْحَجِّ وَ لْيمْضِ فِي حَاجَتِهِ وَ إِنْ لَمْ يقْدِرْ عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى مَکةَ مَضَى إِلَى عَرَفَاتٍ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۳''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== روايت يازدهم: مرسله ابان از امام صادق(ع) =====<br /> <br /> حضرت فرمودند: «متمتع، محبوس است؛ از مکه خارج نمی‌شود تا برای انجام حج بیرون رود؛ مگر اینکه غلامش فرار، یا مرکبش را گم کند. در این صورت با احرام خارج می‌شود و از مکه جز به مقداری که عرفات از او فوت نشود، نمی‌گذرد».&lt;ref&gt;. «'''الْحُسَينُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ ذَکرَهُ عَنْ أَبَانٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «الْمُتَمَتِّعُ هُوَ مُحْتَبِسٌ لَا يخْرُجُ مِنْ مَکةَ حَتَّى يخْرُجَ إِلَى الْحَجِّ إِلَّا أَنْ يأْبِقَ غُلَامُهُ أَوْ تَضِلَّ رَاحِلَتُهُ فَيخْرُجَ مُحْرِماً وَ لَا يجَاوِزُ إِلَّا عَلَى قَدْرِ مَا لَا تَفُوتُهُ عَرَفَةُ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۳''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بيان رأي مختار ====<br /> <br /> در اولین روایت، عبارت «'''لم یکن لها ان یخرج حتی یقضی الحج'''» در نگاه اول، بر نهی و حرمت تکلیفی خروج از مکه پس از انجام عمره تمتع دلالت دارد. ولي با نگاه دقیق به مضمون روایت و آنچه راوي پرسيده است، مي‌توان گفت نهی در فقره مزبور، ظهور در ارشادی بودن دارد و هادی به شرطیت اتصال این عمره به حج در صحت حج تمتع و تمتع بودن عمره است؛ نظیر نهی در روایت مشهور نبوی «'''لاتبع ما لیس عندک'''»&lt;ref&gt;. قطب راوندي، فقه القرآن، ج۲، ص۵۸.&lt;/ref&gt; که ارشاد به شرطیت ملکیت بایع نسبت به مبیع در صحت بیع است.<br /> <br /> به نظر می‌رسد امام(ع) در صدد بیان حکم تکلیفی خروج از مکه نیستند؛ بلکه نهی برای بیان این مطلب است که شرط تمتع محسوب شدن عمره‌ای که در ماه حج انجام<br /> <br /> {{صفحه|۵۶}}<br /> ‌گرفته است و صحت حج تمتع بعد از آن، این است که این عمره به حج تمتع متصل شود و (مکلف با خروج از مکه و ورود به این شهر در غیر ماهی که خارج ‌شده است) بین عمره‌ای که انجام داده است و حج تمتع فاصله نیندازد.<br /> <br /> شاهد بر اینکه امام(ع) در صدد بیان حکم تکلیفی خروج نبوده‌اند این است که راوی نیز بیان شرطیت را از کلام امام(ع) فهمیده است و لذا سؤال او درباره لزوم و عدم لزوم تکرار عمره نسبت به فردی است که از روی جهل، بدون احرام حج از مکه خارج ‌شده است. درحالی‌که اگر هدف امام(ع) بیان حرمت تکلیفی خروج بود، باید راوی نیز همین مطلب را از کلام امام(ع) مي‌فهميد و مي‌پرسيد که اگر فردی از روی جهالت بعد از انجام عمره از مکه خارج شود، چه چیزی بر عهده‌اش است. به ‌عبارت ‌دیگر راوی باید در وهله اول، از وظیفه مکلف پس از ارتکاب نهی، و سپس از تأثیر آن بر عمره انجام‌‌شده سؤال مي‌کرد. همچنين بر امام(ع) لازم بود به لزوم استغفار یا کفاره مترتب بر خروج نيز اشاره کنند؛ چراکه حضرت در مقام بیان حکم چنین فردی بوده‌اند و عدم تبیین حکم، مستلزم تأخیر بیان از وقت حاجت و اغراء به جهل است.<br /> <br /> با توجه به آنچه درباره نهی از خروج از مکه بیان شد، به نظر می‌رسد امر امام(ع) به احرام حج هنگام خروج نیز از باب احتیاط و مراعات مکلف است تا در صورتی‌ که نتواند در همان ماه خروج به مکه برگردد، نیازی به انجام عمره نداشته باشد و حج از او فوت نشود؛ و الا اگر خروج از مکه موضوعیت داشته باشد و حرمت آن از این باب نباشد، در فرضی که مکلف بدون احرام حج از مکه خارج‌ مي‌شود و در همان ماه باز می‌گردد نیز مرتکب عمل حرامی شده است که تذکر آن و احکام مترتب بر آن بر امام(ع) لازم است؛ درحالی‌که امام(ع) به این مطلب اشاره نکرده‌اند.<br /> <br /> گفتنی است احتمال فوق چنانچه پذيرفته نشود، حداقل می‌تواند مانع ظهور نهی در حرمت تکلیفی شود. همین احتمال، برای حکم به عدم قابلیت روایت جهت استفاده حرمت خروج از مکه پس از انجام عمره تمتع، کافی است.<br /> <br /> {{صفحه|۵۷}}<br /> در روایت دوم (روایت زراره از امام باقر(ع)) عبارت «وَ لَيسَ لها أن يخْرُجَ مِنْ مَکةَ حَتَّی يحُجَّ» گرچه ظهور در حرمت خروج از مکه دارد، اما مغیا شدن عدم خروج، به انجام دادن حج، مُشعر به این مطلب است که نهی از خروج، به دلیل اتصال عمره تمتع به حج و انجام دادن حج پس‌ از آن است. به ‌هر روی چنانچه سایر روایات بر ارشادی بودن این نهی دلالت داشته باشند، ظهور مزبور برای این روایت محقق نمي‌شود.<br /> <br /> روایت سوم (روايت معاو&lt;sym&gt;ي&lt;/sym&gt;&lt;sym&gt;ة&lt;/sym&gt; بن عمار از امام صادق(ع)) به ‌خوبی بر محور بودن مسئله ارتباط عمره و حج تمتع دلالت دارد. در این روایت امام(ع) به تکذیب سخن کسانی پرداخته‌اند که عمره متمتع را عراقی و حجش را مکی دانسته‌اند. این تکذیب و تأکید بر ارتباط و اتصال عمره تمتع به حج، نشان مي‌دهد که مقصود تکذیب‌شدگان از این کلام، جدا بودن عمره تمتع از حج آن و امکان فاصله انداختن در ادای هر یک از این دو بوده است. بنابراین این تکذیب و تأکید در کلام امام(ع) و عبارت '''«'''أَوَ لَیسَ هُوَ مُرْتَبِطاً بِالْحَجِّ'''»''' می‌تواند مانع از حمل عبارت '''«'''لَا یخْرُجُ حَتَّی یقْضِیهُ'''»''' بر حرمت خروج شود و ارشادی بودن نهی را به ذهن متبادر می‌سازد. بدین معنا که عمره و حج تمتع در صورتی صحیح انجام می‌گیرد که عمره تمتع به حجش متصل باشد.<br /> <br /> دلالت روایت چهارم همانند روایت دوم است و ممکن است دو روایت یکی باشند.<br /> <br /> روایت پنجم، که از مراسیل شیخ صدوق(رض) است، به ‌صراحت بر ارشادی بودن نهی از خروج دلالت دارد و در صورت عدم پذیرش ارشادی بودن، حرمت خروج، در فرض علم به عدم فوت حج، استثنا شده است. این استثنا به ‌خوبی دلالت دارد بر اینکه علت حرمت خروج، فوت شدن حج از مکلف است و اگر متمتع یقین داشته باشد که مي‌تواند قبل از زمان حج تمتع به مکه بازگردد، خروج از مکه براي او حرام نخواهد بود. البته پذیرفتن هر یک از دلالات فوق، مبتنی بر قبول و اعتبار مراسیل صدوق(رض) است.<br /> <br /> روایت ششم و هفتم، که علی بن جعفر از امام کاظم(ع) نقل کرده‌اند، سند قابل ‌اعتمادی ندارند؛ اما از نظر دلالت به ‌خوبی بیان می‌کنند که علت حرمت خروج متمتع<br /> <br /> {{صفحه|۵۸}}<br /> از مکه، خوف فوت حج از وی است؛ خصوصاً اینکه اگر صرف خروج حرام باشد، رفتن به نقطه نزدیک یا دور از مکه تفاوتی ندارد.<br /> <br /> روایت هشتم را اسحاق بن عمار از امام کاظم(ع) نقل کرده و سند روایت هم بدون اشکال و صحیح است. در این روایت، خروج از مکه نهی نشده است و متمتع تنها به انجام عمره، در صورتی‌ که بازگشت به مکه در غیر ماه خروج باشد، امر شده است.<br /> <br /> نکته دیگری که در این روایت و در پاسخ امام(ع) به سؤال دوم راوی وجود دارد، اشاره امام(ع) به رفتار پدر بزرگوارشان در خروج از مکه بدون احرام است. از آنجا که جواب امام(ع) باید مطابق با سؤال راوی یا حداقل در راستای سؤال وی باشد ـ با توجه به اینکه ادامه سؤال راوی از لزوم و عدم لزوم تکرار عمره متمتعی است که اعمال عمره را انجام داده است و بدون احرام حج از مکه خارج‌ شده است و سپس در همان ماه خروج بازگشته است ـ ازاين‌رو باید فعل امام(ع) نیز خروج از مکه بدون احرام حج بعد از انجام عمره تمتع و ورود به مکه در همان ماه خروج باشد تا بتواند پاسخ به سؤال راوی قرار گیرد. به ‌عبارت ‌دیگر امام(ع) با این‌گونه پاسخ، به راوی فهمانده‌اند که اگر برخورد پدرشان با اهل سنت و مسئله تقیه نبود، چون بازگشت به مکه در همان ماه خروج صورت گرفته است، نیاز به احرام نبود و احرام پدرشان برای حج در ذات‌ عِرْق نیز از باب تقیه بوده است. به ‌هر روی باید گفت خروج از مکه بدون احرام حج، مستند به فعل امام(ع)، و جایز است.<br /> <br /> بله، ممکن است گفته شود وظیفه مجاور انجام حج إفراد است و امام(ع) پس از خروج از مکه، هنگام بازگشت، برای انجام حج إفراد از ذات عرق محرم شده‌اند. لکن این مطلب چندان قابل ‌پذیرش نیست؛ چون در این صورت رفتار امام(ع) نمی‌تواند پاسخ به سؤال راوی باشد.<br /> <br /> در روایت نهم (روایت صحیح حلبی از امام صادق(ع)) نیز خروج از مکه نهی نشده است؛ مگر اینکه گفته شود عبارت «'''ما احب'''» ظهور در حرمت دارد. لکن برفرض<br /> <br /> {{صفحه|۵۹}}<br /> پذیرش این ظهور نیز نمی‌توان از این روایت حرمت خروج از مکه را برداشت کرد؛ زیرا اگر خروج از مکه موضوعیت داشته و حرام باشد، وجهی برای نهی از عبور از طایف و بیان نزدیک بودنش به مکه نیست؛ زیرا بر فرض حرمت خروج، دور یا نزدیک بودن نقطه بیرون از مکه نمی‌تواند در حرمت خروج از مکه تأثیرگذار باشد. در صورتی‌ که اگر کراهت امام(ع) از این باب باشد که ممکن است با خروج مکلف از مکه، وی نتواند برای انجام اعمال حج، خود را به مکه یا عرفات برساند، نهی از عبور از طایف قابل توجیه و بجاست و بیانگر این است که مکلف باید احتیاط کند و تا حدی از مکه دور شود که بتواند به مکه بازگردد و به انجام اعمال حج بپردازد.<br /> <br /> در روایت صحیح حفص از امام صادق(ع) نیز مانند دو روایت قبل، خروج از مکه نهی نشده است و تنها مکلف برای خروج از مکه، به غسل و محرم شدن به احرام حج امر شده است. بنابراین از این روایت، حکم خروج از مکه بدون احرام حج فهمیده نمی‌شود. بله، امر به غسل و احرام حج هنگام خروج، بر مبنای پذیرش دلالت امر بر نهی از ضدش، بر حرمت ترک احرام و کراهت ترک غسل هنگام خروج دلالت دارد. لکن این مبنا علاوه بر اینکه در اصول فقه پذيرفته نشده است،&lt;ref&gt;. آخوندخراساني، ''کفاية الاصول''، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt; نمی‌تواند کاشف از حکم خروج از مکه باشد. ضمن اینکه ممکن است گفته شود عبارت '''«إِنْ لَمْ یقْدِرْ عَلَی الرُّجُوعِ إِلَی مَکةَ مَضَی إِلَی عَرَفَاتٍ»،''' پیشگیری از احتمال فوت حج با مُحرم شدن برای حج هنگام خروج از مکه را به ذهن متبادر می‌سازد.<br /> <br /> از روایت آخر، که البته سند صحیحی ندارد، به ‌روشنی می‌توان علت نهی از خروج را، که همان احتمال فوت حج و عدم درک عرفات است فهمید. ازاین‌رو در این روایت از مکلف خواسته‌ شده است تا از مکه جز به مقداری که درک عرفه فوت نشود، نگذرد.<br /> <br /> {{صفحه|۶۰}}<br /> '''تحقیق و بیان رأی مختار'''<br /> <br /> در صورت ملاک قرار دادن سند، روایات پنجم، ششم، هفتم و یازدهم را بايد به دلیل ضعف سند کنار گذاشت. از بین روایات دارای سند صحیح نیز روایت هشتم و دهم، به بیان حکم بازگشت متمتعی که از مکه خارج ‌شده است، اختصاص دارد و در آنها مسئله نهی از خروج از مکه مطرح نیست. علاوه بر اینکه در روایت هشتم، مطابق با بیانی که گذشت، به خروج امام(ع) بدون احرام حج از مکه، استناد شده است که به ‌خودی ‌خود بر جواز خروج از مکه بعد از انجام دادن عمره تمتع دلالت دارد.<br /> <br /> بین روایات باقی‌مانده، روایت دوم، چهارم و نهم گرچه درباره خروج متمتع از مکه بعد از انجام دادن اعمال عمره است و خروج از مکه در این روایات نهی شده است، اما قرائنی در این روایات وجود دارد که می‌تواند مانع از ظهور آنها در حرمت خروج از مکه شود. از جمله ‌اینکه سیاق این روایات، بیان کیفیت و ترتیب اعمال در عمره و حج تمتع است و ظهور دارد در اینکه امام(ع) در صدد بیان لزوم اتصال عمره تمتع به حج است و نه حکم تکلیفی خروج از مکه. یا اینکه خروج از مکه تا محدوده طایف که نزدیک به مکه است مجاز دانسته شده است که این مطلب، لزوم احتیاط مکلف برای پیشگیری از فوت حج را به ذهن متبادر می‌سازد؛ احتیاطی که از روایات ضعیف نیز به ‌خوبی قابل ‌استفاده است و تنها ضعف سند در این روایات مانع از تمسک به دلالتشان است؛ اما با این ‌وجود می‌توان از این روایات، به ‌عنوان قرینه‌ای که مانع از حمل روایات صحیح، بر حرمت خروج از مکه است، استفاده کرد.<br /> <br /> دو روایت صحیح باقی‌مانده، یعنی روایت اول و سوم، نیز در ارشادی بودن نهی از خروج، ظهور دارد.<br /> <br /> پس از بررسی این روایات در جمع‌بندی نهایی می‌توان گفت که از خروجی که مخل به صحت عمره تمتع باشد و منجر به فوت حج شود نهی شده است. همچنين از بررسی مجموع روایات فوق نمی‌توان به اطمینانی دست ‌یافت که خروج از مکه بعد از<br /> <br /> {{صفحه|۶۱}}<br /> انجام عمره تمتع، حتی اگر موجب فوت حج نشود، حرام یا حتی مکروه است. همان‌گونه که بیان شد این اخبار ظهوری در بیان حکم تکلیفی یا وضعی خروج ندارند؛ بلکه در صدد ارشاد «به شرطیت اتصال عمره به حج تمتع، در صحت این دو» است.<br /> <br /> چنانچه به هر دلیل، ارشادی بودن نهی در روایات مزبور نیز پذيرش نشود، باز نمی‌توان ظهور روایات فوق در حرمت یا کراهت را پذيرفت؛ چراکه قرائنی مانند سیاق، در مقام بیان کیفیت و ترتیب اعمال بودن، فهم راوی و سؤال وی از حکم عمره انجام‌گرفته در فرض خروج، مغیا بودن نهی از خروج به انجام دادن حج و مستند بودن جواز خروج از مکه بدون احرام به فعل امام(ع) و... مانع از تحقق این ظهور است.<br /> <br /> اما چنانچه اعتقاد فقیه، بر ارشادی بودن نهی در روایات مذکور باشد، خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع حرام نخواهد بود. همچنین در صورتی‌ که فقیه، دلالت نهی بر حرمت تکلیفی خروج را بپذیرد و نیز معتقد شود علت نهی، فوت حج از مکلف است، از نظر وی خروج از مکه با علم به عدم فوت حج حرام نیست. اما اگر پیشگیری از فوت حج را حکمت نهی از خروج محسوب کند، بر طبق نظر وی خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع، بدون نیاز به خروج، حرام خواهد بود. در این فرض، سؤالی که مطرح مي‌شود این است که ملاک در حرمت خروج، محدوده قدیم مکه (مکه عصر تشریع) است یا خروج از مکه توسعه‌یافته کنونی را باید ملاک قرار داد؟ البته قابل توجه است که در اين روايات از خروج نهی شده است و عنوان «خروج از مکه» دیده نمی‌شود؛ اما روشن است که خروج از مکه، مراد روایات است.<br /> <br /> در پاسخ به این سؤال ممکن است گفته شود از آنجا که مخاطب نهی از خروج از مکه، مردم عصر صدور روایات هستند، پس باید مصداق و محدوده‌ای از مکه متعلق حکم حرمت خروج باشد که مردمان آن زمان به آن محدوده شهر مکه اطلاق می‌کرده‌اند. اما این سخن از چند جهت اشکال دارد:<br /> <br /> '''اول اینکه:''' تعیین محدوده شهر مکه در عصر صدور روایات، با توجه به فاصله زمانی<br /> <br /> {{صفحه|۶۲}}<br /> و تحولات فراوانی که در شکل و محل ساختمان‌ها اتفاق افتاده است، بسیار مشکل و شاید ناممکن باشد. در این صورت باید خروج از مسجدالحرام و محل‌های محدود اطراف آن ـ که قدر متیقن از مکه قدیم است ـ خروج از مکه محسوب شود، و جایز نباشد. بدیهی است اجرای این حکم، با توجه به پراکندگی هتل‌ها و محل‌های سکونت حجاج در قسمت‌های مختلف مکه در زمان حاضر، امری ناممکن است.<br /> <br /> '''دوم اینکه:''' اگر صرف توسعه در محدوده شهر، موجب ایجاد تردید در صدق اطلاق شهر مکه بر محدوده توسعه‌یافته شود، باید این تردید خود را در عصر امام باقر تا امام کاظم(ع) نشان دهد و حداقل بخشی از سؤال راويان به این مسئله اختصاص یابد که مراد از مکه، که خروج از آن‌، پس از اعمال عمره تمتع ممنوع است، مکه در عصر رسول خداست یا مکه در عصر امامی که روایت نهی از ایشان صادر شده است؟ درحالی‌که اثری از این‌‌گونه سؤالات در روایات دیده نمی‌شود.<br /> <br /> '''سوم اینکه:''' رجوع به عرف در تبیین مفاهیم معتبر است و نه در تطبیق آنها بر مصادیق؛ ابهامی درباره مفهوم شهر مکه در آن زمان یا عصر حاضر نیست تا در فهم آن نیاز به رجوع به عرف باشد. آنچه ابهام دارد تطبیق شهر مکه بر مصداق کنونی و قسمت‌های توسعه‌یافته آن است که عرف در تطبیق این مفهوم بر مصداقش در هیچ زمانی معتبر نیست؛ زیرا موضوعات مطرح در ادله، ناظر به ‌واقع است. ازاین‌رو در این تطبیق باید دقتِ نهاد ملاک قرار گیرد تا نزدیک‌ترین مصداق به ‌واقعِ موضوع شناخته شود.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با توجه به آنچه بیان شد، در امر تطبیق، باید از دقیق‌ترین نهاد در تشخیص و تطبیق کمک گرفت و بدیهی است که نهاد عقل در اینجا، به دلیل عقلی نبودن مسئله، کارایی ندارد؛ اما می‌توان از کارشناسی فقیه در این جهت بهره برد. ممکن است فقیه بتواند با توجه به روایاتی که در موضوع قصر نماز در سفر وارد شده است،&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷''': الرَّجُلُ يرِيدُ السَّفَرَ مَتى يقَصِّـرُ؟ قَالَ: «إِذَا تَوَاري مِنَ الْبُيوت». ('''کليني، ''الکافي''، ج۶، ص۵۰۰''')'''&lt;/ref&gt; ملاک در اطلاق<br /> <br /> {{صفحه|۶۳}}<br /> شهر بر یک منطقه را از دید شارع کشف کند و آن را بر اين موضوع تطبیق دهد. توضیح اینکه مطابق با آنچه در این روایات آمده است، ملاک قصر نماز، دور و مخفی شدن مکلف از خانه‌های مسکونی شهر است. بدان معنا که تا اندازه‌ای که خانه‌های مسکونی شهر، توسعه‌ یافته است، امکان اطلاق شهر وجود دارد و شارع نیز این اطلاق را پذیرفته است. بنابراین می‌توان این مفهوم را بر قسمت‌های توسعه‌یافته کنونی از شهر مکه نیز اطلاق کرد و این قسمت‌ها را نیز داخل در عنوان «شهر مکه» دانست.<br /> <br /> ممکن است گفته شود این‌گونه کشف موضوع از دید شارع، توسل به قیاس است؛ زیرا در این شکل از استدلال، بین باب نماز و باب حج مقایسه صورت گرفته است و حکم یکی (باب نماز) به دیگری (باب حج) سرایت داده شده است.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان چنین گفت که بر این‌گونه استدلال و کشف موضوع از دید شارع، قیاس اطلاق نمی‌شود؛ زیرا در قیاس، موضوع، در مقیس و مقیسٌ‌علیه روشن و معلوم است و فقط حکم یک موضوع از طریق قیاس به موضوع دیگر که حکمش مجهول است سرایت داده می‌شود. درحالی‌که در محل گفت‌وگو، بحثی از کشف حکم نیست و حکم موضوع در هر دو باب نماز و حج مشخص است و آنچه در باب حج نامعلوم است، مصداق خارجی و حدود موضوع است. از آنجا که همین موضوع با حدی معلوم، در بابی دیگر، متعلق حکم قرار گرفته است، فقیه می‌تواند همان حدود را برای شناخت و تعیین موضوع در باب حج ملاک قرار دهد؛ زیرا موضوع حکم در هر دو باب، یکی است.<br /> <br /> به دیگر سخن، موضوع حکم شرعی در هر دو باب نماز و حج، «شهر» است؛ با این تفاوت که شارع در باب نماز، حد نهایی شهر را آخرین خانه‌های مسکونی مي‌داند و مخفی شدن خانه‌های شهر را ملاک قصر نماز دانسته است و در باب حج، بیرون رفتن از شهر مکه را بدون تعیین حدود شهر، نهی کرده است. با توجه به اینکه موضوع حکم در هر دو باب یکی است و این احتمال وجود ندارد که شهر در موضوع قصر نماز با<br /> <br /> {{صفحه|۶۴}}<br /> شهر در موضوع حرمت خروج، متفاوت باشد، فقیه می‌تواند برای شناخت حد موضوع حکم در باب حج، از همان حد موضوع، که در باب نماز توسط شارع معلوم و روشن شده است، استفاده کند.<br /> <br /> به عبارت دیگر، شارع موضوع حکم شرعی را در یک باب فقه به صورت اجمال، و در بابی دیگر به صورت تفصیلی بیان کرده است و فقیه از بیان تفصیلی شارع، جهت کشف حد موضوع در باب دیگر از فقه بهره می‌برد.<br /> <br /> با پذیرش ملاک فوق، باید گفت «شهر مکه» بر قسمت‌هایی از منا ـ مانند محدوده‌ای که ساختمان جمرات در آن واقع است و اکنون به شهر اتصال یافته است ـ به دلیل مسکونی نبودن، قابل اطلاق نیست. کما اینکه ایرادی بر اطلاق «شهر» بر مناطقی که کوه نور و کوه مشتمل بر غار ثور در آن قرار دارد، به دلیل توسعه نقاط مسکونی شهر تا اطراف این کوه‌ها، وجود ندارد.<br /> <br /> با توجه به ملاک فوق، در صورتی‌ که مکلف بخواهد بعد از انجام عمره تمتع برای رسیدن به نقطه‌ای از شهر مکه، از مسیری تردد کند که مستلزم خروج از مناطق مسکونی شهر است ـ مانند عبور از کمربندی شهر- خروج از مکه بر آن صادق است و جایز نخواهد بود. بله، ممکن است گفته شود در روايات از خروجی نهی شده است که به سمت مواقیت، مدینه يا با این مقدار مسافت باشد، و الا خروج از مکه در حد رفتن به طایف و... که به مکه نزدیک‌اند و بازگشت دوباره، نهی نشده است.<br /> <br /> ==== نتیجه‌ بحث ====<br /> <br /> با بررسی روایاتی که مسئله خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع در آنها مطرح‌ شده است معلوم شد:<br /> <br /> # از خروجی که مخل به صحت عمره تمتع باشد و منجر به فوت حج شود، نهی شده است و نهی از خروج در این روایات، ظهور در ارشادی بودن دارد؛ یعنی بیان می‌کند که شرط تمتع بودن عمره‌ای که در ماه حج انجام ‌گرفته است و صحت حج<br /> <br /> {{صفحه|۶۵}}<br /> تمتع بعد از آن، اتصال عمره به حج تمتع است و مکلف با خروج از مکه و ورود به این شهر در غیر ماهی که خارج‌ شده است، بین عمره‌ای که انجام داده است و حج تمتع فاصله نیندازد.<br /> # قرائنی مانند «سیاق»، «در مقام بیان کیفیت و ترتیب اعمال بودن»، «فهم راوی و سؤال وی از حکم عمره انجام‌گرفته در فرض خروج»، «مغیا بودن نهی از خروج به انجام دادن حج» و «مستند بودن جواز خروج از مکه بدون احرام به فعل امام(ع)»، که در این روایات وجود دارد، مانع از تحقق ظهور آنها در حرمت یا کراهت خروج است.<br /> # بر فرض پذیرش ارشادی بودن نهی در روایات، خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع حرام نخواهد بود. همچنین اگر فقیه، دلالت نهی بر حرمت تکلیفی خروج را بپذیرد و معتقد شود علت نهی، فوت حج از مکلف است، از نظر وی خروج از مکه، با علم به عدم فوت حج، حرام نیست. اما اگر پیشگیری از فوت حج را حکمت نهی از خروج محسوب دارد، خروج از مکه بعد از انجام عمره تمتع، بدون نیاز به خروج، حرام خواهد بود.<br /> # در فرض پذیرش حرمت خروج از مکه، فقیه می‌تواند برای تعیین محدوده مکه، با توجه به روایاتی که در موضوع قصر نماز در سفر وارد شده است، ملاک در اطلاق شهر را از دید شارع کشف کند و آن را بر موضوع محل گفت‌وگو تطبیق دهد. در این صورت آنچه از روایات فهميده مي‌شود این است که تا محدوده‌ای که خانه‌های مسکونی شهر توسعه ‌یافته است، امکان اطلاق شهر وجود دارد و شارع نیز این اطلاق را پذیرفته است. بنابراین می‌توان این مفهوم را درباره قسمت‌های توسعه‌یافته کنونی از شهر مکه نیز به ‌کار برد و این قسمت‌ها را نیز داخل در عنوان «شهر مکه» دانست.<br /> <br /> === تأثیر خروج از مکه قبل از انجام دادن حج بر عمره تمتع ===<br /> <br /> همان‌گونه که بیان شد متمتع ممکن است به دلیل نیاز و ضرورت، یا حتی بدون دلیل، پس از انجام عمره از شهر مکه بیرون رود. در این صورت بازگشت او به شهر<br /> <br /> {{صفحه|۶۶}}<br /> مکه می‌تواند در همان ماه قمری که خارج شده است و یا در ماه بعد از آن باشد. در این فرض سؤالاتی مطرح مي‌شود:<br /> <br /> ـ خروج از مکه به خاطر ضرورت و نیاز یا بدون آن، چه تأثیری بر حکم عمره‌ای که با نیت تمتع انجام گرفته است، دارد؟ آیا عمره انجام‌گرفته صحیح است یا مکلف باید عمره تمتع خود را تجدید کند؟<br /> <br /> ـ ملاک در لزوم تجدید عمره چیست؟ خروج از مکه و بازگشت به آن پس از یک ماه ملاک است یا ملاک تغییر ماه قمری است ولو از زمان انجام عمره یک ماه نگذشته باشد؟<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> الف) بطلان عمره تمتع در صورت عدم نیاز به خروج از مکه.&lt;ref&gt;. شبيري، ''مناسک الحج''، ص۲۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب)‌ تبدیل به عمره مفرده و لزوم تجدید عمره تمتع در فرض بازگشت در غیر ماه قمری انجام گرفتن عمره.&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۶۳؛ ابن ادريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۸۱؛ محقق حلي، ''المختصر النافع''، ج۱، ص۹۹؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۱، ص۵۹۹؛ فاضل‌مقداد، ''التنقيح الرائع''، ج۱، ص۵۲۵؛ ابن فهد حلي، ''المهذب''، ج۲، ص۲۲۳؛ فياض، ''تعاليق مبسوطة علي العروة الوثقي''، ج۹، ص۱۲۹؛ مظاهري، ''مناسک حج''، ص۳۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ج) تبدیل به عمره مفرده و لزوم تجدید عمره تمتع در فرض بازگشت در ماه قمری بعد و عبور از میقات.&lt;ref&gt;. مکارم شيرازي، ''مناسک الحج''، ص۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د)‌ صحت عمره تمتع و عدم لزوم تجدید آن.&lt;ref&gt;. يزدي، ''عروة الوثقي (محشي)''، ج۴، ص۶۱۷؛ ''مناسک حج''، ص۳۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> <br /> از آنجا که تنها مستند اقوال فوق، روایات مربوط به خروج از مکه پس از انجام<br /> <br /> {{صفحه|۶۷}}<br /> دادن عمره تمتع است که در گفتار قبل بررسي شدند، بنابراین در این بخش، به ذکر متن روایات استفاده شده در استدلال، در پانویس اکتفا می‌شود.<br /> <br /> '''روايت اول: صحيح حماد بن عيسي از امام صادق'''(ع)&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «مَنْ دَخَلَ مَکةَ مُتَمَتِّعاً فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ لَمْ يکنْ لَهُ أَنْ يخْرُجَ حَتَّى يقْضِي الْحَجَّ فَإِنْ عَرَضَتْ لَهُ حَاجَةٌ إِلَى عُسْفَانَ أَوْ إِلَى الطَّائِفِ أَوْ إِلَى ذَاتِ عِرْقٍ خَرَجَ مُحْرِماً وَ دَخَلَ مُلَبِّياً بِالْحَجِّ، فَلَا يزَالُ عَلَى إِحْرَامِهِ فَإِنْ رَجَعَ إِلَى مَکةَ رَجَعَ مُحْرِماً وَ لَمْ يقْرَبِ الْبَيتَ حَتَّى يخْرُجَ مَعَ النَّاسِ إِلَى مِنًى عَلَي إِحْرَامِهِ وَ إِنْ شَاءَ کانَ وَجْهُهُ ذَلِک إِلَى مِنًى» قُلْتُ: فَإِنْ جَهِلَ وَ خَرَجَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَوْ إِلَى نَحْوِهَا بِغَيرِ إِحْرَامٍ ثُمَّ رَجَعَ فِي إِبَّانِ الْحَجِّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ يرِيدُ الْحَجَّ أَيدْخُلُهَا مُحْرِماً أَوْ بِغَيرِ إِحْرَامٍ؟ فَقَالَ: «إِنْ رَجَعَ فِي شَهْرِهِ دَخَلَ بِغَيرِ إِحْرَامٍ وَ إِنْ دَخَلَ فِي غَيرِ الشَّهْرِ دَخَلَ مُحْرِماً»، قُلْتُ: فَأَي الْإِحْرَامَينِ وَ الْمُتْعَتَينِ مُتْعَةِ؟ الْأُولَى أَوِ الْأَخِيرَةِ؟ قَالَ: «الْأَخِيرَةُ وَ هِي عُمْرَتُهُ وَ هِي الْمُحْتَبَسُ بِهَا الَّتِي وُصِلَتْ بِحَجِّهِ» قُلْتُ: فَمَا فَرْقٌ بَينَ الْمُفْرَدَةِ وَ بَينَ عُمْرَةِ الْمُتْعَةِ إِذَا دَخَلَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ؟ قَالَ: «أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ وَ هُوَ ينْوِي الْعُمْرَةَ ثُمَّ أَحَلَّ مِنْهَا وَ لَمْ يکنْ عَلَيهِ دَمٌ وَ لَمْ يکنْ مُحْتَبِساً بِهَا لِأَنَّهُ لَا يکونُ ينْوِي الْحَج». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۲''')'''‌&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات ذیل از این روایت قابل برداشت است:<br /> <br /> ـ همان‌گونه که بیان شد، به نظر می‌رسد امام(ع) در صدد بیان حکم تکلیفی خروج از مکه نیستند؛ بلکه نهی برای بیان این مطلب است که شرط تمتع محسوب شدن عمره‌ای که در ماه حج انجام‌ گرفته است و صحت حج تمتع بعد از آن، این است که این عمره به حج تمتع متصل شود و مکلف با خروج از مکه و ورود در غیر ماهی که عمره تمتع را انجام داده است، بین عمره و حج تمتع فاصله نیندازد.<br /> <br /> ـ ملاک در لزوم تجدید عمره، بازگشت به مکه در غیر ماهی است که از مکه خارج شده است و کلمه «شهر» در فقره «غیر الشهر» به قرینه اضافه «غیر» به «شهر»، در یک ماه قمری، ظهور دارد و نه سی روز.<br /> <br /> ـ از آنجا که مقصد خروج در کلام راوی ـ و نه امام(ع) ـ بیان شده، می‌توان گفت تأثیری در حکم احرام هنگام ورود به مکه ندارد. ازاین‌رو چنانچه مکلف از مکه خارج شود، خواه به مقدار کم یا زیاد، در هنگام بازگشت باید با احرام وارد شود.<br /> <br /> {{صفحه|۶۸}}<br /> '''روايت دوم: صحيح''' معاوية '''بن عمار از امام صادق'''(ع)&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى وَ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى وَ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ وَ ابْنِ الْمُغِيرَةِ کلِّهِمْ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي حَدِيثٍ قَالَ: «تَمَتَّعْ فَهُوَ وَ اللهِ أَفْضَلُ» ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ أَهْلَ مَکةَ يقُولُونَ إِنَّ عُمْرَتَهُ عِرَاقِيةٌ وَ حَجَّتَهُ مَکيةٌ کذَبُوا أَوَ لَيسَ هُوَ مُرْتَبِطاً بِالْحَجِّ لَا يخْرُجُ حَتَّى يقْضِيهُ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۱، ص۳۰۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت به ‌خوبی بر محور بودن مسئله ارتباط عمره و حج تمتع دلالت دارد.<br /> <br /> '''روايت سوم: مرسله صدوق از امام صادق'''(ع)&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي بْنِ الْحُسَينِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ'''۷''': «إِذَا أَرَادَ الْمُتَمَتِّعُ الْخُرُوجَ مِنْ مَکةَ- إِلَى بَعْضِ الْمَوَاضِعِ فَلَيسَ لَهُ ذَلِک لِأَنَّهُ مُرْتَبِطٌ بِالْحَجِّ حَتَّي يقْضِيهُ إِلَّا أَنْ يعْلَمَ أَنَّهُ لَا يفُوتُهُ الْحَجُّ وَ إِنْ عَلِمَ وَ خَرَجَ وَ عَادَ فِي الشَّهْرِ الَّذِي خَرَجَ فِيهِ دَخَلَ مَکةَ مُحِلًّا وَ إِنْ دخلها فِي غَيرِ ذَلِک الشَّهْرِ دخلها مُحْرِماً». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۱، ص۳۰۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت، که از مراسیل شیخ صدوق(رض) است، به ‌صراحت بر ارشادی بودن نهی از خروج دلالت دارد و برفرض عدم پذیرش ارشادی بودن، به ‌خوبی بر اینکه علت حرمت خروج فوت شدن حج از مکلف است، دلالت دارد و اگر متمتع یقین داشته باشد که می‌تواند قبل از زمان حج تمتع به مکه بازگردد، خروج از مکه در حق او حرام نخواهد بود. همچنین روایت فوق بیان می‌کند که بازگشت به مکه در همان ماه خروج، مستلزم احرام مجدد نیست؛ اما درصورت بازگشت در غیر ماه خروج، برای ورود مجدد نیاز به احرام دوباره است. البته پذیرفتن هر یک از دلالات فوق، مبتنی بر قبول و اعتبار مراسیل صدوق(رض) است.<br /> <br /> '''روايت چهارم: صحيح اسحاق بن عمار از امام کاظم'''(ع)&lt;ref&gt;. «'''أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ'''۷ '''عَنِ الْمُتَمَتِّعِ يجِي‌ءُ فَيقْضِي مُتْعَتَهُ ثُمَّ تَبْدُو لَهُ الْحَاجَةُ فَيخْرُجُ إِلَى الْمَدِينَةِ أَوْ إِلَى ذَاتِ عِرْقٍ أَوْ إِلَى بَعْضِ الْمَعَادِنِ؛ قَالَ: «يرْجِعُ إِلَى مَکةَ بِعُمْرَةٍ إِنْ کانَ فِي غَيرِ الشَّهْرِ الَّذِي يتَمَتَّعُ فِيهِ لِأَنَّ لِکلِّ شَهْرٍ عُمْرَةً وَ هُوَ مُرْتَهَنٌ بِالْحَجِّ» قُلْتُ: فَإِنْ دَخَلَ فِي الشَّهْرِ الَّذِي خَرَجَ فِيهِ؟ قَالَ: «کانَ أَبِي مُجَاوِراً هَاهُنَا فَخَرَجَ مُتَلَقِّياً بَعْضَ هَؤُلَاءِ فَلَمَّا رَجَعَ بَلَغَ ذَاتَ عِرْقٍ أَحْرَمَ مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ بِالْحَجِّ وَ دَخَلَ وَ هُوَ مُحْرِمٌ بِالْحَج». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۴۴۲''')'''‌&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات ذیل از این روایت قابل استفاده است:<br /> <br /> {{صفحه|۶۹}}<br /> ـ در این روایت، خروج از مکه نهی نشده است، بلکه متمتع ملزم شده است تا در فرض بازگشت به مکه در غیر ماهی که اعمال عمره تمتع خود را در آن انجام داده است، با احرام بازگردد.<br /> <br /> ـ فقره '''«'''لِکلِّ شَهْرٍ عُمْرَةً وَ هُوَ مُرْتَهَنٌ بِالْحَجِّ'''»،''' که تعلیل برای لزوم احرام هنگام ورود به مکه است،‌ دلالت دارد بر اینکه:<br /> <br /> اولاً: علت وجوب رجوع به مکه، عمره تمتعی است که مکلف انجام داده است و ذمه‌اش برای اتمام آن با انجام دادن حج، مشغول شده است؛<br /> <br /> ثانیاً: ورود به مکه در هر ماه، باید با احرام باشد و این احرام در ابتدای ورود به مکه، برای ورود و خروج از این شهر در همان ماه انجام گرفتن عمره، کافی است.<br /> <br /> ثالثاً: با توجه به روایت اول، عمره دومی که انجام می‌گیرد، از آن حيث که به حج متصل می‌شود، عمره تمتع محسوب می‌شود. به عبارت دیگر ملاک در عمره تمتع بودن، اتصالش به حج است.<br /> <br /> رابعاً: علت وجوب انجام دادن عمره دوم، ورود به مکه در غیر ماهی است که عمره تمتع انجام گرفته است و نه بطلان عمره تمتع به دلیل خروج از مکه. ازاین‌رو چنانچه مکلف بدون احرام وارد مکه شود، گرچه معصیت کرده است، اما دلیلی بر بطلان عمره تمتعی که انجام داده است وجود ندارد.<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بیان قول مختار ====<br /> <br /> با توجه به قرائن موجود در روایات گفت‌وگوشده که بر ارشادی بودن نهی از خروج مکه دلالت داشت، معلوم شد قول به «جواز خروج از مکه بعد از عمره تمتع به طور مطلق»، به صواب نزدیک‌تر است. همچنین به نظر می‌رسد با توجه به اینکه فقره '''«'''لِأَنَّ لِکلِّ شَهْرٍ عُمْرَةً» علت برای فقره «یرْجِعُ إِلَی مَکةَ بِعُمْرَةٍ إِنْ کانَ فِی غَیرِ الشَّهْرِ الَّذِی یتَمَتَّعُ فِیهِ'''»''' است، علت لزوم تجدید عمره، خروج از مکه و ورود مجدد به آن در غیر ماه خروج است و اين با قطع نظر از هر حکمی است که بر خروج مترتب شود.<br /> <br /> {{صفحه|۷۰}}<br /> از مجموع روایات گفت‌وگوشده فهمیده می‌شود که اتصال عمره تمتع به حج به این است که عمره در ماه‌های حج همان سال انجام دادن حج تمتع، انجام گیرد و با خروج متمتع از مکه بعد از انجام دادن عمره تمتع و ورود در غیر ماه خروج، اتصال عمره به حج از بین نرود. البته اگر مکلف در بازگشت به مکه، با احرام وارد نشود و عمره مجددی انجام ندهد، مطابق با تصریح برخی فقها، عمره‌ای که به نیت تمتع انجام گرفته است همان عمره تمتع مکلف محسوب می‌شود و باطل نیست؛&lt;ref&gt;. يزدي، ''عروة الوثقي (محشي)''، ج۴، ص۶۱۷.&lt;/ref&gt; چه اینکه دلیلی بر بطلان آن وجود ندارد و چنانچه مکلف با عمره مجدد وارد شود، از آنجا که پس از آن عمره، حج تمتع صورت می‌گیرد، عمره دوم، عمره تمتع به حساب مي‌آيد و لازم است مکلف نیت تمتع داشته باشد.<br /> <br /> مستفاد از روایات این است که صرف خروج از مکه و ورود در ماه قمری دیگری غیر از ماه انجام دادن عمره تمتع، مستلزم ورود با احرام است و عبور و عدم عبور از میقات در حکم مسئله تأثیرگذار نیست و در هر دو حالت باید مکلف با احرام داخل شود؛ چه اینکه در هیچ روایتی ورود به مکه با احرام، به عبور از میقات منوط نشده است. بنابراین چنانچه مکلف مسافت کمی از مکه دور شده باشد، باید از ادنی الحل محرم شود.<br /> <br /> ممکن است گفته شود از مثال سائل به مدینه، ذات عرق و طائف فهمیده می‌شود که علت احرام در ورود به مکه، عبور از میقات است؛ خصوصاً اینکه حکمت و فصاحت در کلام اقتضا دارد جواب امام(ع) مطابق با سؤال راوی باشد.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت اگر فاصله گرفتن از مکه تا حد مصادیق مذکور در روایت، در حکم لزوم تجدید احرام تأثیرگذار بود، بر امام(ع) لازم بود بیان کنند و عدم بیان، دلیل بر عدم خصوصیت مسافتی است که مکلف از مکه دور شده است؛ علاوه بر اینکه<br /> <br /> {{صفحه|۷۱}}<br /> عبارت '''«'''فَإِنْ عَرَضَتْ لَهُ حَاجَةٌ إِلَی عُسْفَانَ'''»''' یا '''«'''إِلَی بَعْضِ الْمَعَادِنِ'''»''' در برخی روایات به خوبی بر ملاک نبودن میقات در لزوم تجدید عمره دلالت دارد. همچنين لزوم مطابقت جواب با سؤال به این است که موضوع در سؤال و جواب یکی باشد؛ اما اگر قیدی در کلام راوی باشد که در حکم مسئله تأثیری ندارد، پاسخ امام(ع) به طور مطلق ـ که بر عدم دخالت قید مذکور در کلام سائل دلالت دارد ـ عدم مطابقت محسوب نمی‌شود.<br /> <br /> ==== ۴. مقتضای اصل عملی در مسئله ====<br /> <br /> با وجود روایات صحیح‌السندی که به صراحت یا ظهور بر حکم مسئله خروج از مکه و تجدید احرام در بازگشت دلالت دارند، نوبت به بحث از مقتضای اصل عملی در این دو نمی‌رسد؛ اما با قطع نظر از دلالت روایات، به نظر می‌رسد چنانچه در اطلاق حرمت خروج از مکه تردید شود، اصل احتیاط به اجتناب از خروج از مکه به طور مطلق حکم مي‌کند و چنانچه در تأثیر حرمت خروج بر صحت عمره تمتع انجام‌شده تردید شود، استصحاب صحت بر صحت و عدم بطلان عمره تمتع انجام‌گرفته دلالت دارد. همچنین اگر در لزوم تجدید احرام در فرض عدم عبور از میقات و عدم خروج از منطقه حرم تردید شود، اصل برائت به عدم وجوب احرام و عمره مجدد جهت ورود به مکه حکم مي‌کند.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> می‌توان نتایج حاصل از مباحث گذشته را در نکات ذیل خلاصه کرد:<br /> <br /> # با وجود اختلاف فقها در حکم مسئله خروج از مکه پس از انجام دادن عمره تمتع ـ و قائل بودن اکثر آنان به عدم جواز خروج به طور مطلق یا بدون حاجت و نیاز ـ به نظر می‌رسد قول به ارشادی بودن نهی از خروج از مکه به صواب نزدیک‌تر است؛ بدین معنا که مقصود شارع از این نهی، بیان شرطیت اتصال عمره تمتع به حج در صحت عمره و حج تمتع و تمتع محسوب شدن آن است.<br /> <br /> {{صفحه|۷۲}}<br /> ۲. اتصال عمره تمتع به حج، به معنای وقوع هر دو در ماه‌های حج یک ‌سال، و انجام دادن حج بعد از عمره است، به گونه‌ای که عمره دیگری بین عمره انجام‌گرفته به نیت تمتع و حج واقع نشود. بنابراین اگر مکلف بعد از انجام عمره تمتع از مکه خارج شود و در غیر ماه خروج بازگردد، برای ورود به مکه نیازمند احرام جدید است. به نظر می‌رسد علت لزوم تجدید عمره، خروج از مکه و ورود مجدد به آن در غیر ماه خروج (با قطع نظر از هر حکمی که بر خروج مترتب شود) است. همچنین با توجه به قرائن موجود در روایات گفت‌وگوشده، به نظر می‌رسد ملاک در لزوم تجدید عمره، ورود به مکه در ماه قمری دیگری غیر از ماه انجام دادن عمره تمتع است و منظور از «شهر»، سی روز نیست.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۳&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;از آنجا که بعد از عمره دوم حج تمتع صورت می‌گیرد، عمره دوم واجب است و باید به نیت تمتع انجام شود. با این وجود اگر مکلف بدون احرام به مکه بازگردد و برای حج محرم شود، دلیلی بر بطلان عمره تمتع سابق وی وجود ندارد و اعمالش صحیح است؛ هر چند که به دلیل عدم ورود با احرام به شهر مقدس مکه، معصیت کرده است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;مستفاد از روایات این است که صرف خروج از مکه و ورود در ماه قمری دیگری غیر از ماه انجام دادن عمره تمتع، مستلزم ورود با احرام است و عبور و عدم عبور از میقات در حکم مسئله تأثیرگذار نیست و در هر دو حالت باید مکلف با احرام داخل شود؛ البته چنانچه مسافت کمی از مکه دور شده است، باید از ادنی الحل محرم شود.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> === تردد در مکه کنونی با ماشین مسقف و از تونل‌ها در حال احرام ===<br /> <br /> یکی از محرمات احرام برای مردان حج‌گزار، استفاده از سایه در حال حرکت و سیر است و تفاوتي در آنچه باعث ایجاد سایه می‌شود، نيست. البته در صورت توقف، می‌توانند از سایه خیمه، ساختمان و درختان استفاده کنند.<br /> <br /> امروزه زائران پس از پیمودن مسیر میقات تا شهر مقدس مکه، در هتل‌های این شهر<br /> <br /> {{صفحه|۷۳}}<br /> اسکان داده می‌شوند؛ اما با توجه به توسعه کنونی که در شهر مکه روی ‌داده است، لازم است برای رفتن به مسجدالحرام، عرفات یا ادنی الحل از وسایل نقلیه مسقف استفاده کنند. به ‌عبارت ‌دیگر از یک‌ طرف شهر مکه و هتل‌ها یکی از محل‌های توقف حجاج محسوب می‌شود و از طرف دیگر رفتن به مسجدالحرام، ادنی الحل یا سرزمین عرفات از هتل محل اسکان در مکه، مستلزم طی مسافت طولانی است و معمولاً این ترددها باید با وسایل نقلیه مسقف صورت پذیرد. آیا در این صورت مردان مُحرم نمی‌توانند در شهر مکه از سایه‌ ماشین مسقف استفاده کنند، یا شهر مکه، منزل و محل استراحت محسوب مي‌شود و تردد در آن با استفاده از وسایل نقلیه مسقف، مجاز است؟<br /> <br /> پاسخ به پرسش فوق مبتنی بر روشن شدن ملاکی است که شارع برای حرمت استفاده مُحرم از سایه قرار داده است. لذا لازم است پژوهش را با واکاوی نصوص واردشده در ارتباط با حرمت استظلال، سامان دهیم. البته مناسب است قبل از آن ديدگاه فقيهان درباره حکم استظلال برای مردان مُحرم بررسي شود.<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> دو نظریه در ارتباط با حکم استفاده مرد مُحرم از سایه، وجود دارد:<br /> <br /> الف) نظریه مشهور فقیهان امامیه معتقدند قرار دادن سایه بر خود برای مرد مُحرم در حال سِیْر، جز در ضرورت جایز نیست؛ اما می‌تواند از سایه خیمه، ساختمان، دیوار و... آن بهره برد.&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۲۲؛ ابن ادريس حلي، ''السرائر''، ج۱، ص۵۴۷؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۷۸؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفائدة و البرهان''، ج۶، ص۳۲۱؛ موسوي خوانساري، ''جامع المدارک''، ج۷، ص۳۶۳؛ فاضل هندي، ''کشف اللثام''، ج۵، ص۳۹۷؛ بحراني، ''الحدائق الناظرة''، ج۱۵، ص۴۷۰؛ طباطبايي، ''رياض المسالک''، ج۶، ص۳۰۳؛ کاشف الغطاء، ''کشف الغطاء''، ج۲، ص۱۵۵؛ يزدي، ''عروة الوثقي مع تعليقات فاضل''، ج۲، ص۴۲۰؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۲۷؛ صافي، ''فقه الحج''، ج۳، ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; این حکم همان‌گونه که بیان شد بین فقهای امامیه مشهور بوده است و<br /> <br /> {{صفحه|۷۴}}<br /> حتی برخی در آن ادعای اجماع کرده‌اند.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۲، ص۷۸؛ نراقي، ''مستند الشيعة''، ج۱۲، ص۲۵.&lt;/ref&gt; نظر فقیهان معاصر نیز بر عدم جواز استظلال نسبت به مُحرم است.&lt;ref&gt;. مظاهري، ''مناسک حج''، ص۱۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) برخی فقها معتقدند استفاده مرد مُحرم از سایه، در حال حرکت مکروه است.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''مختلف الشيعة''، ص۸۴؛ مدني کاشاني، ''براهين الحج''، ج۳، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt; از عبارات صاحب ذخیره نیز تمایل ایشان به جواز، استفاده می‌شود.&lt;ref&gt;. محقق سبزواري، ''ذخيرة المعاد''، ج۲، ص۵۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> <br /> مستند فقیهان امامیه روایات ذیل است:<br /> <br /> '''روايت اول: صحيح عبدالله بن مغيره از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> به حضرت عرض کردم: درحالی‌که مُحرمم می‌توانم بر خود سایه قرار دهم؟ فرمودند: «نه». گفتم: آیا می‌توانم بر خود سایه قرار داده و کفاره دهم؟ فرمودند: «نه». گفتم: اگر مریض باشم چه؟ فرمودند: «بر خود سایه قرار ده و کفاره نیز بپرداز». سپس فرمودند: «آیا نمی‌دانی رسول خدا(ص) فرمودند: هیچ حج‌گزاری نیست که لبیک‌گویان در مقابل خورشید قرار می‌گیرد تا اینکه خورشید غروب کند مگر اینکه با غروب خورشید، گناهانش نیز ناپدید می‌شود».&lt;ref&gt;. «'''وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ'''۷''': أُظَلِّلُ وَ أَنَا مُحْرِمٌ؟ قَالَ: «لَا» قُلْتُ: أَفَأُظَلِّلُ وَ أُکفِّرُ؟ قَالَ: «لَا» قُلْتُ: فَإِنْ مَرِضْتُ؟ قَالَ: «ظَلِّلْ وَ کفِّرْ» ثُمَّ قَالَ: «أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللهِ'''۹ '''قَالَ مَا مِنْ حَاجٍّ يضْحَى مُلَبِّياً حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ إِلَّا غَابَتْ ذُنُوبُهُ مَعَهَا». ('''حرعاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امور ذیل از این روایت استفاده مي‌شود:<br /> <br /> ـ ایجاد سایه براي مُحرم در حال اختیار، به ‌طور مطلق جایز نیست؛ خواه در حال حرکت باشد یا در حال توقف و استراحت و خواه با ایجاد سایه، کفاره دهد، یا نه.<br /> <br /> {{صفحه|۷۵}}<br /> ـ ایجاد سایه برای مُحرم در حال ضرورت (مانند مریضی) با ادای کفاره جایز است.<br /> <br /> ـ از ایجاد سایه براي جلوگیری از قرار گرفتن در معرض تابش خورشید، نهی شده است.<br /> <br /> '''روايت دوم: صحيح هشام بن سالم از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره حکم مُحرمی سؤال کردم که در کنیسه (سایبان قرارگرفته بر محمل) سوار می‌شود؟ فرمودند: «نه؛ اما برای زنان جایز است».&lt;ref&gt;. «'''وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الْمُحْرِمِ يرْکبُ فِي الْکنِيسَةِ فَقَالَ: «لَا وَ هُوَ لِلنِّسَاءِ جَائِزٌ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق ظهور دارد در اینکه ایجاد سایه در حال حرکت و سیر برای مردان مُحرم جایز نیست؛ زیرا قطعاً استفاده از کنیسه موضوعیت ندارد، بلکه آنچه نهی شده است، ايجاد سايه با سوار شدن در کنیسه است.<br /> <br /> '''روايت سوم: صحيح حلبي از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره حکم مُحرمی سؤال کردم که در قبه (نوعی سایبان بر محمل) سوار می‌شود؟ فرمودند: «تعجب نمی‌کنم مگر اینکه مریض باشد».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِي وَ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکانَ عَنِ الْحَلَبِي قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الْمُحْرِمِ يرْکبُ فِي الْقُبَّةِ؟ فَقَالَ: «مَا يعْجِبُنِي ذَلِک إِلَّا أَنْ يکونَ مَرِيضاً'''». (''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۷)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ممکن است از روایت فوق استفاده شود که استفاده مُحرمِ غیر معذور از سایبانِ در حال حرکت، مکروه است؛ زیرا ارتکاب حرام موجب نهی است نه تعجب، مگر اینکه گفته شود مراد حضرت از این جمله، تعجب از ارتکاب محرمات احرام، جز در فرض ضرورت است. اما به نظر می‌رسد کاربرد چنین ترکیبی برای بیان حرمت کافی نیست مگر شرایط تقیه باعث شده باشد تا حضرت حرمت را بدین نحو بیان کنند.<br /> <br /> '''روايت چهارم: صحيح عبدالرحمن بن حجاج از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> از حضرت در مورد مُحرمی سؤال کردم که اگر در معرض تابش آفتاب قرار گیرد<br /> <br /> {{صفحه|۷۶}}<br /> برایش مشقت دارد و موجب سردرد او می‌شود. ازاین‌رو خود را از تابش آفتاب می‌پوشاند. فرمودند: «او به احوال خویش آگاه‌تر است؛ اگر می‌داند توان ندارد آفتاب بر او بتابد، باید از تابش آفتاب در سایه قرار گیرد».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنِ النَّخَعِي عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ'''۷ '''عَنِ الرَّجُلِ الْمُحْرِمِ وَ کانَ إِذَا أَصَابَتْهُ الشَّمْسُ شَقَّ عَلَيهِ وَ صُدِّعَ فَيسْتَتِرُ مِنْهَا، فَقَالَ: «هُوَ أَعْلَمُ بِنَفْسِهِ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يسْتَطِيعُ أَنْ تُصِيبَهُ الشَّمْسُ فَلْيسْتَظِلَّ مِنْهَا». ('''حرعاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''روايت پنجم: موثق اسحاق بن عمار از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره اينکه آیا محرم می‌تواند در حال احرام بر خود سایه قرار دهد، سؤال کردم، فرمودند: «نباید چنین کند، مگر مریض، معلول و کسی که نمی‌تواند تابش آفتاب را تحمل کند».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُحْرِمِ يظَلِّلُ عَلَيهِ وَ هُوَ مُحْرِمٌ؟ قَالَ: «لَا إِلَّا مَرِيضٌ أَوْ مَنْ بِهِ عِلَّةٌ وَ الَّذِي لَا يطِيقُ الشَّمْسَ». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''روايت ششم: صحيح اسماعيل بن عبدالخالق از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت پرسيدم که آیا مُحرم می‌تواند از تابش آفتاب خود را بپوشاند؟ فرمودند: «نه، مگر پیرمرد یا معلول باشد».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ عَلِي بْنِ الْحَکمِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''هَلْ يسْتَتِرُ الْمُحْرِمُ مِنَ الشَّمْسِ؟ فَقَالَ: «لَا إِلَّا أَنْ يکونَ شَيخاً کبِيراً أَوْ قَالَ ذَا عِلَّةٍ». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''روايت هفتم: محمد بن منصور از امام رضا'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره سایه برای مُحرم سؤال کردم، فرمودند: «بر خود سایه قرار ندهد مگر به سبب علیلی یا بیماری».&lt;ref&gt;. «'''وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِي بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَى بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْهُ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الظِّلَالِ لِلْمُحْرِمِ؛ فَقَالَ: «لَا يظَلِّلُ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ أَوْ مَرَضٍ». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همه روایات فوق جز روایت اخیر، از سند قابل قبولی برخوردار است. روایت اخیر<br /> <br /> {{صفحه|۷۷}}<br /> نیز گرچه به دلیل ناشناخته بودن محمد بن منصور ضعیف است، اما مي‌توان به دلیل یکسان بودن محتوای آن با روایات قبل، از ضعف سندش چشم‌پوشی کرد.<br /> <br /> ـ همه روایات ظهور دارد در اینکه قرار گرفتن در سایه تنها برای مُحرم معذور جایز است. البته احتمال دارد موضوع روایت عبدالرحمان بن حجاج، پوشاندن سر برای جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب باشد؛ زیرا سخن از سردرد و استتار از خورشید در آن مطرح است. در این صورت از محل گفت‌وگو خارج است.<br /> <br /> ـ روایت پنجم و هفتم بر حرمت ایجاد سایه دلالت دارد؛ اما موضوع حرمت در روایت ششم، استتار از خورشید است که دلالت دارد مُحرم به ‌طور مطلق نباید در سایه قرار گیرد.<br /> <br /> ـ همه روایات جز روایت اخیر دلالت دارد بر اینکه حرمت استفاده مُحرم از سایه مختص به ‌روز است؛ زیرا در این روایات از حکم «استتار از خورشید» یا «استفاده از سایه برای کسی که تاب تحمل تابش آفتاب ندارد» یا «با تابش آفتاب دچار سردرد می‌شود» سؤال شده است. ازاین‌رو معلوم می‌شود ملاک در حرمت ایجاد سایه و آنچه از آن نهي شده است، پرهیز از قرار گرفتن در معرض تابش خورشید است و نه صرفاً استفاده از سایه، حتی زمانی که تابش آفتاب نباشد. (مانند زمانی که هوا ابری است)<br /> <br /> '''روايت هشتم: صحيح جميل بن دراج از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «اشکالی در استفاده بانوان از سایه نیست و هرآینه در استفاده از سایه برای مردان ترخیص صورت گرفته است».&lt;ref&gt;. «'''وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا بَأْسَ بِالظِّلَالِ لِلنِّسَاءِ وَ قَدْ رُخِّصَ فِيهِ لِلرِّجَالِ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت به قرینه مقابله، ظهور دارد در اینکه استفاده از سایه برای مردان مُحرم حرام است؛ زیرا در مقابل عدم اشکال به ‌طور مطلق، اشکال داشتن به ‌طور مطلق قرار می‌گیرد. بنابراین تعبیر «رُخّص» نمی‌تواند بر ترخیص مطلق دلالت داشته باشد و الا مقابله بی‌معنا خواهد بود. ازاین‌رو باید ترخیص صورت‌گرفته در برخی مسائل باشد و چون<br /> <br /> {{صفحه|۷۸}}<br /> سؤال از سایه است و روایت بیان می‌کند در خصوص سایه ترخیص صورت گرفته است و نه مُحرم‌ها، فهمیده می‌شود استفاده از سایه در امور خاصی که از سایر روایات فهمیده می‌شود (سایه چیزهای ثابت مانند خیمه و دیوار) برای مردان مجاز شده است.<br /> <br /> '''روايت نهم: صحيح عبدالله بن مغيره از امام رضا'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره سایه برای مُحرم سؤال کردم، فرمودند: «خود را در معرض آفتاب قرار بده به خاطر کسی که برای او مُحرم شده‌ای». گفتم: من گرمایی هستم و حرارت مرا می‌آزارد. فرمودند: «آیا نمی‌دانی خورشید همراه با گناه مُحرم‌ها غروب می‌کند؟ (با غروب خورشید، آنان آمرزیده می‌شوند)»&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يعْقُوبَ عَنْ عَلِي بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ'''۷ '''عَنِ الظِّلَالِ لِلْمُحْرِمِ فَقَالَ: «اضْحَ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ» قُلْتُ: إِنِّي مَحْرُورٌ وَ إِنَّ الْحَرَّ يشْتَدُّ عَلَيّ فَقَالَ: «أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الشَّمْسَ تَغْرُبُ بِذُنُوبِ الْمُحْرِمِينَ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مستفاد از روایت این است که:<br /> <br /> ـ قرار گرفتن مُحرم در معرض آفتاب واجب است. بنابراین روایت استفاده از سایه را برای مُحرم به ‌طور مطلق مجاز نمی‌داند.<br /> <br /> ـ گرچه حکمت بيان‌َشده برای قرار گرفتن در معرض تابش آفتاب در نگاه اول با استحباب دوری از سایه نیز سازگاری دارد، اما به نظر می‌رسد حضرت با عباراتی که در ذیل روایت آمده است، در صدد تشویق مُحرم به تحمل مشقت در ادای واجب بوده‌اند؛ زیرا لزومی در ترغیب به انجام مستحبی که مکلف رغبتی به انجام آن ندارد و برای آن دچار مشقت است دیده نمی‌شود. اگر هم پرهیز از سایه مستحب باشد، امام(ع) باید آن را با عباراتی مثل «اگر خواستی انجام بده ولی بدان که در انجامش ...» گوشزد، و پس‌ از آن با برشمردن فضیلت پرهیز از سایه، در مکلف ایجاد انگیزه کنند. بنابراین به نظر می‌رسد امر به إضحاء، ظهور در وجوب دارد.<br /> <br /> ـ حرمت استفاده از سایه مختص روز است؛ زیرا إضحاء در شب بی‌معناست.<br /> <br /> {{صفحه|۷۹}}<br /> '''روايت دهم: قاسم بن صيقل'''<br /> <br /> راوی نقل می‌کند که کسی را ندیدم که به ‌اندازه امام جواد(ع) در حال احرام از قرار گرفتن در سایه پرهیز کند تا آنجا که فرمان می‌دادند سایبان و چوب‌های اطراف محمل (که مانع از سقوط مسافر از طرفین می‌شود) را نیز بردارند.&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يحْيي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِي بْنِ الرَّيانِ عَنْ قَاسِمِ بْنِ الصَّيقَلِ قَالَ: مَا رَأَيتُ أَحَداً کانَ أَشَدَّ تَشْدِيداً فِي الظِّلِّ مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ'''۷ '''کانَ يأْمُرُ بِقَلْعِ الْقُبَّةِ وَ الْحَاجِبَينِ إِذَا أَحْرَمَ»'''. (حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۹)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت به دلیل ناشناخته بودن قاسم بن صیقل ضعیف است؛ اما می‌تواند از نظر دلالت بر حرمت استفاده از سایه برای مُحرم دلالت داشته باشد؛ زیرا:<br /> <br /> اولاً: شدت اهتمام در دوری از سایه با حرمت سازگاری دارد؛ و الا امر مستحب چنین اهتمام شدیدی را لازم ندارد.<br /> <br /> ثانیاً: نشان‌‌دهنده این است که حضرت برای پرهیز از ارتکاب حرام، کاری بیشتر از سایرین انجام داده‌اند که مقدار بیشتر، مستحب بوده است؛ به‌گونه‌ای که راوی از انجام دادن آن اهتمام بیشتر امام(ع) در تحفظ از سایه را، که یکی از محرمات احرام است، فهمیده است. درحالی‌که اگر در نظر راوی ایجاد سایه برای مُحرم حرام نبود، شدت اهتمام را از این رفتار حضرت برداشت نمی‌کرد.<br /> <br /> همچنین از این روایت، حرمت استفاده از سایه در روز فهمیده می‌شود؛ زیرا تشدید در ظل در شب بی‌معناست.<br /> <br /> '''روايت يازدهم: صحيح عثمان بن عيسي کلابي از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> به حضرت عرض کردم علی بن شهاب از سرمای شدیدی که به سرش می‌رسد، شِکوه دارد و می‌خواهد مُحرم شود. فرمودند: «اگر همان‌گونه که گمان می‌کند باشد، باید خود را بپوشاند. اما تو به خاطر کسی که برای او مُحرم شده‌ای خود را در معرض آفتاب قرار بده».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى الْکلَابِي قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ'''۷''': إِنَّ عَلِي بْنَ شِهَابٍ- يشْکو رَأْسَهُ وَ الْبَرْدُ شَدِيدٌ وَ يرِيدُ أَنْ يحْرِمَ؛ فَقَالَ: «إِنْ کانَ کمَا زَعَمَ فَلْيظَلِّلْ وَ أَمَّا أَنْتَ فَاضْحَ لِمَنْ أَحْرَمْتَ لَهُ». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۹''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۸۰}}<br /> به نظر می‌رسد درصورتی روایت می‌تواند برحکم مُحرم در استفاده از سایه دلالت داشته باشد که پوشاندن سر نیز نوعی استفاده از سایه به ‌حساب آید؛ و الا تخصصاً از محل بحث خارج است؛ زیرا مطابق با این روایت، سرمای شدید مجوز استفاده از سایه است؛ درحالی‌که در سایه بودن و نبودن، نه ‌تنها تفاوتی در محفوظ ماندن از سرما ندارد، بلکه مُحرم را نسبت به سرما آسیب‌پذیرتر می‌کند و حتی باید گفت چنین فردی که از سرما متأذی می‌شود، باید خود را در معرض تابش آفتاب و حرارت آن قرار دهد. ازاین‌رو به نظر می‌رسد باید مقصود سائل این باشد که آیا مُحرمی که از سرما اذیت می‌شود هم باید سر خود را بپوشاند یا نه. در این صورت موضوع روایت، سؤال از حکم پوشاندن سر در حال احرام است.<br /> <br /> '''روايت دوازدهم: صحيح بکر بن صالح از امام جواد'''(ع)<br /> <br /> به حضرت نامه نوشتم و عرضه داشتم عمه‌ام با من همراه است و تحمل گرما برای او در حال احرام دشوار است؛ آیا روا می‌دانید بر خودم و او سایه قرار دهم؟ حضرت نوشتند: «فقط بر او سایه قرار ده».&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيادٍ عَنْ بَکرِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: کتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ'''۷''': أَنَّ عَمَّتِي مَعِي وَ هِي زَمِيلَتِي وَ الْحَرُّ تَشْتَدُّ عَلَيهَا إِذَا أَحْرَمَتْ فَتَرَي لِي أَنْ أُظَلِّلَ عَلَي وَ عَلَيهَا فَکتَبَ'''۷''': «ظَلِّلْ عَلَيهَا وَحْدَهَا». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۲''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کلمه «'''وحدها'''» در این روایت ظهور دارد در اینکه ایجاد سایه فقط برای زنان مُحرم جایز است و در حرمت ایجاد سایه برای مُحرم فرقی بین حالت سیر و توقف نیست. همچنین روایت بر حرمت ایجاد سایه در روز دلالت دارد؛ زیرا استفاده از سایبان در شب، تأثیری در تحمل گرما ندارد و چه ‌بسا در شب گرمایی نباشد تا به ایجاد سایه نیاز شود.<br /> <br /> '''روايت سيزدهم: صحيح محمد بن مسلم از امام باقر يا امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت سؤال کردم که آیا مُحرم جایز است بر قبه سوار شود؟ فرمودند: «نه». عرضه داشتم: زن مُحرم چطور؟ فرمودند: «بله».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَينِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا'''۸ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُحْرِمِ يرْکبُ الْقُبَّةَ؟ فَقَالَ: «لَا» قُلْتُ: فَالْمَرْأَةُ الْمُحْرِمَةُ؟ قَالَ: «نَعَمْ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۸۱}}<br /> این روایت نیز در عدم جواز استفاده مُحرم از سایبان در حال حرکت و سیر ظهور دارد؛ زیرا به ‌طور قطع، قبه موضوعیت ندارد و نهی از سوار شدن بر قبه، به ملاک حرمت ایجاد سایه است.<br /> <br /> '''روايت چهاردهم: صحيح معلي بن خنيس از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «مُحرم نباید با لباس، خود را به ‌طور کامل از تابش آفتاب بپوشاند؛ اما پوشاندن بخشی از بدن با قسمتی از لباس یا بدن (اگر ضمیر به مُحرم برگردد) اشکال ندارد».&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَينِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيدٍ عَنْ يحْيى الْحَلَبِي عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ خُنَيسٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا يسْتَتِرُ الْمُحْرِمُ مِنَ الشَّمْسِ بِثَوْبٍ وَ لَا بَأْسَ أَنْ يسْتَتِرَ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۲''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت ظهور دارد در اینکه:<br /> <br /> ـ پوشاندن با لباس براي مُحرم جايز نيست؛ یعنی از لباس مانند سایبان و چتر استفاده کند یا به سر او بچسبد. مثل ‌اینکه سر خود را در درون لباس فروبرد تا از تابش آفتاب در امان باشد؛ خواه مُحرم در حال حرکت، یا در حال توقف باشد. اما استتار جزئی که با دست یا گوشه لباس ایجاد می‌شود، اشکالی ندارد.<br /> <br /> ـ از استتار و استفاده از سایه در روز و پرهیز مُحرم از قرار گرفتن در معرض تابش خورشید، نهی شده است و نه صرف استفاده از سایه؛ خواه در شب یا زمانی که تابش آفتاب در کار نباشد. (مانند زمانی که هوا ابری است)<br /> <br /> '''روايت پانزدهم: صحيح معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «اشکالی ندارد مُحرم دستش را برای جلوگیری از حرارت خورشید بر صورت بگذارد و اشکالی ندارد قسمتی از بدن خود را برای جلوگیری از تابش خورشید با قسمت دیگر بپوشاند».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا بَأْسَ بِأَنْ يضَعَ الْمُحْرِمُ ذِرَاعَهُ عَلَى وَجْهِهِ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ وَ لَا بَأْسَ أَنْ يسْتُرَ بَعْضَ جَسَدِهِ بِبَعْضٍ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۲۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۸۲}}<br /> از روایت استفاده مي‌شود که:<br /> <br /> ـ ایجاد سایه برای مُحرم جایز نیست، مگر سایه‌ای که با اعضای بدن، مانند دست، ایجاد شود و نیز در حرمت تظلیل فرقی بین دو حالت سیر و توقف نیست.<br /> <br /> ـ از استفاده مُحرم از سایه در روز و در فرض تأذی از تابش آفتاب نهی شده است و نه به ‌طور مطلق. (چه روز و چه شب، چه در هوای صاف و چه ابری)<br /> <br /> '''روايت شانزدهم: صحيح علي بن جعفر از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> علی بن جعفر نقل می‌کند از برادرم سؤال کردم آیا می‌توانم در حال احرام از سایه استفاده کنم؟ فرمودند: «بله و باید کفاره دهی». راوی: علی بن جعفر را دیدم که هنگام ورود به مکه شتری را به خاطر کفاره استفاده از سایه نحر مي‌کرد.&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ عَلِي بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَخِي'''۷ '''أُظَلِّلُ وَ أَنَا مُحْرِمٌ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ وَ عَلَيک الْکفَّارَةُ» قَالَ: فَرَأَيتُ عَلِياً إِذَا قَدِمَ مَکةَ ينْحَرُ بَدَنَةً لِکفَّارَةِ الظِّلِّ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۳، ص۹۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از روایت، مي‌توان جواز استفاده از سایه در حال اختیار با دادن کفاره ‌استفاده کرد؛ زیرا احتمال دارد علی بن جعفر در استفاده از سایه معذور بوده است. خصوصاً به قرینه اولین روایت، که بیان کرد حرمت تظلیل در حال اختیار با ادای کفاره از بین نمی‌رود. بله؛ ممکن است گفته شود لزوم کفاره بر حرمت تظلیل برای غیر معذور دلالت دارد؛ و الا وجهی برای اثبات کفاره براي ارتکاب فعلی که برای مُحرم حلال است، وجود ندارد و عذر نیز مانع از توجه حرمت به مُحرم معذور است.<br /> <br /> '''روايت هفدهم: صحيح ابن بزيع از امام رضا'''(ع)<br /> <br /> به امام رضا(ع) نامه نوشته و سؤال کردم: آیا مُحرم می‌تواند زیر سایه محمل حرکت کند؟ حضرت نوشتند: «بله» و مردی از ایشان درباره سایه برای مُحرم به دلیل اذیت باران یا آفتاب سؤال کرد و من می‌شنیدم؛ پس حضرت به او امر کردند گوسفندی را براي کفاره در منا ذبح کند.&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: کتَبْتُ إِلَى الرِّضَا'''۷''': هَلْ يجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يمْشِي تَحْتَ ظِلِّ الْمَحْمِلِ؟ فَکتَبَ: «نَعَمْ» قَالَ: وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الظِّلَالِ لِلْمُحْرِمِ مِنْ أَذَى مَطَرٍ أَوْ شَمْسٍ وَ أَنَا أَسْمَعُ فَأَمَرَهُ أَنْ يفْدِي شَاةً وَ يذْبَحَهَا بِمنى»'''. (کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۸۳}}<br /> امور ذیل از روایت فوق قابل است:<br /> <br /> ـ استفاده از سایه غیر از ایجاد سایه است و اولی جایز، و دومی غیر جایز است.<br /> <br /> ـ ایجاد سایه برای مُحرم معذور با پرداخت کفاره جایز است و همین جوازِ با ادای کفاره، بر حرمت ایجاد سایه برای مُحرم غیر معذور دلالت دارد.<br /> <br /> ـ ایجاد سایه در روز جایز نیست و بارش باران، عذر استفاده از سایه در روز یا شب، با ادای کفاره است.<br /> <br /> '''روايت هجدهم: صحيح عبدالله بن سنان از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> درحالی‌که پدرم از گرمای خورشید به امام صادق(ع) شکوه داشت و از آن اذیت می‌شد، پرسید: آیا جایز می‌دانید با گوشه پیراهنم خود را از تابش آفتاب بپوشانم؟ آن حضرت فرمودند: «مادامی‌که به سرت برخورد نکند اشکالی ندارد».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي بْنِ الْحُسَينِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''يقُولُ لِأَبِي وَ شَکا إِلَيهِ حَرَّ الشَّمْسِ وَ هُوَ مُحْرِمٌ وَ هُوَ يتَأَذَّى بِهِ فَقَالَ: تَرَى أَنْ أَسْتَتِرَ بِطَرَفِ ثَوْبِي؟ فَقَالَ: «لَا بَأْسَ بِذَلِک مَا لَمْ يصِبْک رَأْسَک». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۲۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت حاکی از این است که:<br /> <br /> حرمت ایجاد سایه برای راوی مسلم بوده است، اما وی در اطلاق مسئله و اینکه ایجاد سایه به هیچ شکلی جایز نیست یا می‌توان به شکل خاصی سایه را ایجاد کرد و از آن بهره برد تردید داشته است. ازاین‌رو از حکم ایجاد سایه با بخشی از لباس سؤال کرده است و حضرت آن را در فرضی که موجب ارتکاب مُحَرّم دیگری از محرمات احرام، یعنی پوشش سر نشود، جایز دانسته‌اند.<br /> <br /> ـ اطلاق روایت فوق بر حرمت ایجاد سایه برای مُحرم، چه در حال سیر و چه در حال توقف، دلالت دارد.<br /> <br /> ـ حرمت تظلیل، مختص به روز است.<br /> <br /> {{صفحه|۸۴}}<br /> '''روايت نوزدهم: صحيح محمد بن فضيل از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> محمد بن فضیل چنین نقل می‌کند که در دالان خانه یحیی بن خالد در مکه بودیم ـ و امام کاظم(ع) هم در آنجا حضور داشته و أبویوسف هم بود- در این هنگام أبویوسف نزد حضرت رفت و چهارزانو مقابل ایشان نشست و گفت: ای اباالحسن! فدایتان شوم؛ مُحرم می‌تواند بر خودش سایه قرار دهد؟ فرمودند: «نه». گفت: می‌تواند از سایه دیوار و محمل بهره برد و در خانه و خیمه داخل شود؟ فرمودند: «بله». در این هنگام وی از روی استهزاء خنده‌ای کرد. امام با مشاهده خنده او فرمودند: «ای أبویوسف! دین آن‌گونه که تو و دوستانت قیاس می‌کنید، مقایسه نمي‌شود...، رسول خدا(ص) حج به ‌جا آورد و مُحرم شد و بر خود سایه قرار نداد، اما داخل خانه و خیمه شد و از سایه محمل و دیوار بهره برد؛ پس ما همان‌گونه که رسول خدا(ص) رفتار کردند بیان کردیم». پس ‌از آن وی سکوت اختیار کرد.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيلِ قَالَ: کنَّا فِي دِهْلِيزِ يحْيى بْنِ خَالِدٍ بِمَکةَ- وَ کانَ هُنَاک أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى'''۷ '''وَ أَبُويوسُفَ- فَقَامَ إِلَيهِ أَبُويوسُفَ وَ تَرَبَّعَ بَينَ يدَيهِ فَقَالَ: يا أَبَا الْحَسَنِ، جُعِلْتُ فِدَاک! الْمُحْرِمُ يظَلِّلُ؟ قَالَ: «لَا»؛ قَالَ: فَيسْتَظِلُّ بِالْجِدَارِ وَ الْمَحْمِلِ وَ يدْخُلُ الْبَيتَ وَ الْخِبَاءَ؟ قَالَ: «نَعَمْ»؛ قَالَ: فَضَحِک أَبُويوسُفَ شِبْهَ الْمُسْتَهْزِئِ؛ فَقَالَ لَهُ أَبُوالْحَسَنِ'''۷''': «يا أَبَايوسُفَ إِنَّ الدِّينَ لَيسَ يقَاسُ کقِياسِک وَ قِياسِ أَصْحَابِک ...، حَجَّ رَسُولُ اللهِ'''۹ '''فَأَحْرَمَ وَ لَمْ يظَلِّلْ وَ دَخَلَ الْبَيتَ وَ الْخِبَاءَ وَ اسْتَظَلَّ بِالْمَحْمِلِ وَ الْجِدَارِ فَقُلْنَا کمَا فَعَلَ رَسُولُ اللهِ'''۹'''.» فَسَکتَ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۲۲''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات ذيل از این روایت قابل ‌استفاده است:<br /> <br /> ـ ایجاد سایه برای مُحرم جایز نیست؛ اما استفاده از سایه ایجادشده با خانه و خیمه و... اشکال ندارد.<br /> <br /> ـ به قرینه سیاق، یعنی پرسش از سایه دیوار، فهمیده می‌شود مراد از سایه محمل، سایه‌ای است که با بودن محمل در مقابل نور آفتاب بر کسی که در کنار آن قرار دارد می‌افتد، نه سایه‌ای که با نشستن در محمل برای مُحرم ایجاد می‌شود.<br /> <br /> ـ از آنجا که عدم تظلیل پیامبر اکرم(ص)، مقارن با احرام و شروع انجام مناسک حج<br /> <br /> {{صفحه|۸۵}}<br /> بوده است و لازمه انجام مناسک، پیمودن مسیر میقات تا مکه، و از آنجا تا مشاعر حج است، فهمیده می‌شود که مُحرم مجاز نیست برای خود در طول زمان انجام مناسک، خواه در حال سیر و پیمایش مسیر و خواه در حال توقف، سایبان قرار دهد؛ اما می‌تواند در حال توقف و استراحت، از سایه‌های ایجادشده با چیزهای ثابت و غیر متحرک (خیمه و دیوار یا چیزهایی که به ‌طور موقت، ساکن و غیر متحرک‌اند مانند محمل)، بهره برد. بنابراین ملاک در حرمت سایه برای مُحرم، ایجاد سایه است اعم از اینکه مُحرم پیاده یا سواره باشد.<br /> <br /> ـ روايت به قرینه مقابله ظهور دارد در اینکه استفاده از سایه خانه و خیمه در زمان استراحت، اعم از وسط راه یا بعد از رسیدن به مقصد یعنی مکه مکرمه، جایز است.<br /> <br /> ـ از آنجا که سایه با تابش آفتاب در روز معنا پیدا می‌کند، پس از استفاده مُحرم از سایه در روز و در فرض تأذی از تابش آفتاب و نه به‌ طور مطلق (خواه شبانه مناسکش را انجام دهد یا روزانه) نهی شده است.<br /> <br /> '''روايت بيستم: محمد بن فضيل و بشر بن اسماعيل از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> جعفر بن مثنی خطیب نقل مي‌کند که محمد بن فضیل به من گفت: ای پسر مثنی تو را شاد کنم؟ گفتم: بله و نزد او رفتم؛ گفت: این فاسق (أبویوسف قاضی از شاگردان ابوحنیفه) داخل شد و مقابل امام کاظم(ع) نشست. سپس به حضرت عرضه داشت: ای ابالحسن نظرت در رابطه با مُحرم چیست؟ آیا می‌تواند بر محمل از سایه بهره برد؟ فرمودند: «نه». گفت: می‌تواند در خیمه از سایه بهره برد؟ فرمودند: «بله». پس سخن حضرت را از روی استهزاء تکرار کرد درحالی‌که می‌خندید و گفت: ای اباالحسن چه فرقی بین این دو هست؟ فرمودند: «ای ابایوسف، همانا دین آن‌گونه که قیاس می‌کنید، قیاس نمي‌شود. شما دین را بازیچه قرار داده‌اید. ما همان‌طوری که رسول خدا(ص) رفتار کرده‌اند رفتار کرده‌ایم و همان‌طور که گفته‌اند بیان کرده‌ایم. رسول خدا(ص) بر مرکبش سوار می‌شد و بر آن از سایه بهره نمی‌برد،<br /> <br /> {{صفحه|۸۶}}<br /> درحالی‌که از خورشید اذیت می‌شد. پس با قسمتی از بدن خود قسمت دیگر را می‌پوشاند و چه ‌بسا با دست صورتش را می‌پوشاند و زمانی که از مرکب پایین می‌آمد از سایه خیمه و خانه و دیوار بهره می‌برد».&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الْمُثَنَّى الْخَطِيبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيلِ وَ بِشْرِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: قَالَ لِي مُحَمَّدٌ أَ لَا أَسُرُّک يا ابْنَ مُثَنًّى؟ قَالَ: قُلْتُ: بَلَى وَ قُمْتُ إِلَيهِ؛ قَالَ: دَخَلَ هَذَا الْفَاسِقُ آنِفاً فَجَلَسَ قُبَالَةَ أَبِي الْحَسَنِ'''۷ '''ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيهِ فَقَالَ لَهُ: يا أَبَا الْحَسَنِ مَا تَقُولُ فِي الْمُحْرِمِ أَيسْتَظِلُّ عَلَى الْمَحْمِلِ؟ فَقَالَ لَهُ: «لَا» قَالَ: فَيسْتَظِلُّ فِي الْخِبَاءِ؟ فَقَالَ لَهُ: «نَعَمْ» فَأَعَادَ عَلَيهِ الْقَوْلَ شِبْهَ الْمُسْتَهْزِئِ يضْحَک فَقَالَ: يا أَبَا الْحَسَنِ فَمَا فَرْقُ بَينِ هَذَا وَ هَذَا؟ فَقَالَ: «يا أَبَا يوسُفَ إِنَّ الدِّينَ لَيسَ بِقِياسٍ کقِياسِکمْ، أَنْتُمْ تَلْعَبُونَ بِالدِّينِ، إِنَّا صَنَعْنَا کمَا صَنَعَ رَسُولُ اللهِ'''۹ '''وَ قُلْنَا کمَا قَالَ رَسُولُ اللهِ'''۹'''، کانَ رَسُولُ اللهِ'''۹ '''يرْکبُ رَاحِلَتَهُ فَلَا يسْتَظِلُّ عَلَيهَا وَ تُؤْذِيهِ الشَّمْسُ فَيسْتُرُ جَسَدَهُ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ وَ رُبَّمَا سَتَرَ وَجْهَهُ بِيدِهِ وَ إِذَا نَزَلَ اسْتَظَلَّ بِالْخِبَاءِ وَ فَي‌ءِ الْبَيتِ وَ فَي‌ءِ الْجِدَارِ»'''. (حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۵۲۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق به دلیل مجهول بودن جعفر بن مثنی خطیب ضعیف است؛ اما این روایت و روایت قبل را، که از سند صحیحی برخوردار است، محمد بن فضیل نقل‌ کرده است و مضمون آنها حاکی از یکی بودن واقعه است. بدین معنا که یک واقعه از محمد بن فضیل به دو طریق نقل ‌شده که یک طریق آن صحیح و به طریق دیگر آن خدشه وارد است. لکن چون حکایتِ یک واقعه، و از یک راوي است، باید محتوای دو نقل به‌گونه‌ای باشد که با یکدیگر تناقض نداشته باشد. بنابراین با ملاک قرار دادن روایت صحیح در تطبیق دو روایت بر موضوع، باید گفت:<br /> <br /> ـ در روایت اول با کلمه «یظلل» به معنای ایجاد سایه، از حکم سایه سؤال شده است که نشان می‌دهد مراد راوی در روایت دوم از عبارت «أَیسْتَظِلُّ عَلَی الْمَحْمِلِ»، همان ایجاد سایه با نشستن در محمل بوده است. در این صورت نهی در هر دو روایت، بر حرمت ایجاد سایه برای مُحرم دلالت دارد.<br /> <br /> ـ در روایت اول از «استظلال بمحمل» در ردیف استظلال به دیوار، سؤال شده است که معلوم می‌شود مراد راوی، استفاده از سایه بیرونی محمل در زمان توقف است؛ ولی در روایت دوم، از استفاده از سایه «محمل» در مقابل «خباء» به معنای خیمه سؤال شده<br /> <br /> {{صفحه|۸۷}}<br /> که حاکی از این است که مراد راوی، ایجاد سایه با نشستن در محمل هنگام طی مسیر بوده است.<br /> <br /> ـ از آنجا که از خیمه و خانه در زمان توقف و استراحت، و غالباً از محمل و سایه آن هنگام مسافرت و پیمایش مسیر استفاده می‌شود، ممکن است حرمت ایجاد سایه، به زمان پیمایش مسیر و سفر با مرکب اختصاص داده شود.<br /> <br /> ـ از آنجا که در هر دو روایت برای مُحرم، چه هنگام توقف و استراحت و چه بین راه یا در مقصد، فقط استفاده از سایه ثابت مجاز دانسته شده است، بنابراین حتی اگر مراد از سیر در این روایات، سیر سفری باشد، نمی‌توان جواز استفاده مُحرم از سایه متحرک در مقصد یا محل توقف بین راه را از آن استنباط کرد؛ مگر اینکه گفته شود ماحصل این دو روایت، جواز استفاده مُحرم از سایه در زمان توقف در مقصد و محل استراحت، و حرمت استفاده از سایه هنگام سفر است. لکن استنباط این معنا مستلزم الغای خصوصیت از سایه خیمه، خانه و دیوار است.<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بیان رأی مختار ====<br /> <br /> گرچه برخی روایات فوق از نظر سندی ضعیف هستند، اما عمده روایات از سند قابل قبولی برخوردارند. علاوه بر اینکه محتوای روایات ضعیف نیز در روایات صحیح وجود دارد. ازاین‌رو از ضعف سند باید چشم‌پوشی، و بر نحوه دلالت تمرکز کرد.<br /> <br /> به نظر می‌رسد بتوان روایات را به دو دسته روایات جواز و منع تقسیم کرد. البته روایات جواز در دو دسته و روایات منع نیز در سه دسته قابل دسته‌بندي است.<br /> <br /> روایات جواز، برخی بر جواز استفاده معذور از سایه دلالت دارد که ممکن است از جواز تظلیل برای معذور، عدم جواز برای غیر معذور را نیز استفاده کرد؛ زیرا در غیر این صورت، استثنای معذور بی‌معنا خواهد بود. برخی نیز بر کراهت تظلیل دلالت دارد؛ زیرا در فقره «مایعجبنی» در روایت صحیح حلبی، «ما» ظهور در نافیه بودن دارد، در نتیجه معنای فعل می‌شود: «مرا خشنود نمی‌سازد» و این معنا ظهور در کراهت دارد.<br /> <br /> {{صفحه|۸۸}}<br /> در روایت صحیح جمیل، تعبیر به ترخیص برای مردان در فقره «و قد رخّص فیه للرجال»، با توجه به روایات فراوان ناهی از استظلال، در کراهت ظهور می‌یابد. اما چنان‌که برخی فقیهان معاصر نیز اشاره کرده‌اند احتمال تقیه در آن وجود دارد.&lt;ref&gt;. سبحاني، ''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء''، ج۳، ص۴۹۹.&lt;/ref&gt; اما به نظر می‌رسد ترخیص بیان‌‌شده درباره سایه برای مردان مُحرم (صحیح جمیل) در روایت هشتم، بر حرمت تظلیل در مصادیقِ غیر ترخیصی، که از سایر روایات استفاده می‌شود، قابل ‌حمل است. ازاین‌رو به نظر می‌رسد حمل این روایت بر ضرورت یا کنار گذاشتن آن به جهت تعارض با سایر روایات و ترجیح روایات دال بر حرمت به ملاک مخالفت با عامه، که در کلام برخی فقها آمده است، قابل ‌پذیرش نیست.&lt;ref&gt;. صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۸، ص۳۹۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نتيجه روایات دال بر جواز، منافاتی با روایات دال بر منع ندارد؛ زیرا جواز را یا برای معذورین اثبات می‌کند یا بر تقیه حمل شده است یا اشاره به مصادیق خاصی از سایه دارد و می‌تواند اطلاق ادله منع را نسبت به این مصادیق، مقید گرداند.<br /> <br /> روایات دال بر منع نیز در سه قسم قابل دسته‌بندی است:<br /> <br /> دسته اول روایاتی است که از ایجاد سایه توسط مُحرم نهی می‌کند. در این روایات، گاهی از ایجاد سایه به ‌طور مطلق و گاهی از ایجاد سایه با سوار شدن بر محمل و مانند آن نهی شده است. گرچه در نگاه اول ممکن است گفته شود در این دسته، قاعده اصولی اقتضای حمل مطلق بر مقید را دارد و باید ایجاد سایه با سوار شدن بر محمل و مانند آن برای مُحرم جایز نباشد، اما به نظر می‌رسد قید «محمل» و مانند آن، در حکم حرمت دخالت ندارد و این قید صرفاً جهت تقریب به ذهن نسبت به نوع تشکیل سایه بوده است. در نتیجه ‌این روایات در تقیید مطلقات ظهور نمی‌یابد. این مطلب به دلیل وجود قرائن ذیل، از روایات قابل ‌استفاده است:<br /> <br /> الف) سؤال از ایجاد سایه با عباراتی مانند «أظلل» بدون آوردن قیدِ سیر یا توقف یا<br /> <br /> {{صفحه|۸۹}}<br /> محمل در سؤال، حاکی از این است که آنچه برای سائل اهمیت داشته تا حکمش را بداند، ایجاد سایه بوده است، نه صرف استفاده از سایه محمل یا در حال سیر بودن. و اينکه امام(ع)، بدون هرگونه تفصیلی در مسئله و با وجود در مقام بیان بودن، جواز را به طور مطلق نفي کرده‌اند، حاکی از عدم تأثیر این قید در حکم مسئله است.<br /> <br /> ب) آنچه موجب تعجب و ابهام مخالفان امام(ع) مي‌شد، تفاوت بین حکم سایه‌ای است که خود مُحرم بر خود ایجاد می‌کند و سایه موجود است که مُحرم از آن استفاده می‌کند؛ البته به ‌طور طبیعی چنین سایه‌ای هنگام توقف قابل ‌استفاده است کما اینکه به ایجاد سایه هنگام سیر نیاز است؛ یعنی از اینکه سایه دو حکم داشته باشد متعجب بوده‌اند، نه از تفاوت حکم سایه بر محمل و در حال سیر و سایه ثابت. بنابراین به نظر می‌رسد سیر یا توقف در حکم دخیل نيست و فقط لازمه تحققِ سایه‌ای است که سؤال شده است.<br /> <br /> ج) سؤال برخی روات از تظلیل با گوشه لباس یا دست، بدون قید سیر، محمل یا توقف، نشان‌‌دهنده این است که راوی می‌دانسته ایجاد سایه برای مُحرم جایز نیست و ابهام او در این است که آیا ایجاد سایه با گوشه لباس یا دست برای مدت محدود هم در گستره حرمت است یا نه، این خود به ‌خوبی حاکی از این است که موضوع حرمت، ایجاد سایه بدون مدخلیت محمل، سیر یا توقف است.<br /> <br /> د) سؤال از جواز و عدم جواز استفاده از سایه محمل، هنگام حرکت به ‌صورت پیاده کنار محمل، ظهور دارد در اینکه نزد راوی حرمت ایجاد سایه بر خودش که با سوار شدن بر محمل محقق می‌شود، مسلم است و وی در صدد بوده بفهمد آیا این کار وی نیز ایجاد سایه بر خودش محسوب می‌شود یا نه و پاسخ امام(ع) نیز دلالت دارد بر اینکه استفاده از سایه محمل هنگام پیاده‌روی، مصداق ایجاد سایه نیست.<br /> <br /> ه‍) در اکثر روایات، سؤال راوی یا پاسخ امام(ع) با عبارت «أظلل» یا «یظلل» از ایجاد سایه است و حتی هنگامي که از حکم سایه سؤال شده است، امام(ع) با عبارت «لایظلل»،<br /> <br /> {{صفحه|۹۰}}<br /> «ظلل» و مانند آن پاسخ داده‌اند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت وجه مشترکی که از آن نهي شده، ایجاد سایه است و سیر، محمل یا توقف، در حکم دخالتی ندارد.<br /> <br /> دسته دوم روایاتی است که در آنها مُحرم به «إضحاء» و در معرض خورشید قرار گرفتن، امر شده است. اطلاق این دسته دلالت دارد بر اینکه مُحرم باید از مطلق سایه پرهیز کند. البته این اطلاق با جواز استفاده مُحرم از سایه ثابت، که در برخی روایات آمده است، مقید مي‌شود.<br /> <br /> دسته سوم شامل روایاتی است که مُحرم را از استتار از خورشید نهی می‌کند. گرچه اطلاق مستفاد از این روایات، بر حرمت استفاده مُحرم از مطلق سایه دلالت دارد، اما این اطلاق نیز با جواز استفاده مُحرم از سایه ثابت، که در برخی روایات جواز آمده است، قابل تقیید است.<br /> <br /> نتیجه سه دسته اخیر، وجوب قرار گرفتن مُحرم در معرض آفتاب و حرمت استتار و ایجاد سایه و مانع از این تابش، جز نسبت به سایه ثابت است. همچنین قرائن موجود در روایات، دال بر حرمت تظلیل در روز و در هوای بارانی اعم از روز یا شب است. اما چنانچه بود و نبود سایبان تأثیری در ایجاد سایه نداشته باشد ـ مانند زمانی که هوا ابری است ـ حرمت تظلیل منتفی است.&lt;ref&gt;. خويي، ''المعتمد في شرح المناسک''، ج۴، ص۲۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین به نظر می‌رسد سیر و توقف در حکم مسئله تأثیری ندارد و ملاک در حرمت، ایجاد سایه بر خود است. ازاین‌رو باید گفت: در موضوع بحث استفاده مُحرم از وسایل نقلیه مسقف در روز برای تردد در شهر مکه یا رفتن به عرفات، به دلیل اینکه موجب ایجاد سایه بر آنهاست، جایز نیست. اما از آنجا که بر عبور از تونل‌های موجود در این شهر (هرچند طولانی) ایجاد سایه صدق نمی‌کند عبور در حال احرام جايز است و حاکی به عدم صدق نیز فقیه است؛ زیرا عرف در تطبیق مفهوم تظلیل بر مصادیق آن معتبر نیست و باید به کارشناسی فقیه مراجعه کرد؛ چراکه فقیه مي‌تواند با روایاتی که<br /> <br /> {{صفحه|۹۱}}<br /> گذشت، عدم جواز استفاده از سایه‌ای که مُحرم ایجاد کند را استنباط کند. علاوه بر اینکه هدف از ایجاد تونل، کوتاه کردن مسیر و آسان‌سازی تردد است و ایجاد سایه، لازمه غیر قابل انفکاک آن است. درحالی‌که نهی در روایات، از قرار دادن یا استفاده از چیزی مانند قبه، با هدف خصوص ایجاد سایه است.<br /> <br /> نکته قابل توجه این است که برپا کردن خیمه در مسیر میقات تا مکه یا در سرزمین عرفات و منا، ایجاد سایه نیست، بلکه برپا کردن محل استراحت موقت و قابل نقل است که لازمه غیرقابل انفکاک آن ایجاد سایه براي استفاده‌کنندگان است. به ‌عبارت ‌دیگر خیمه مانند چتر، قبه و کنیسه، صرفاً جهت ایجاد سایه نیست تا استفاده از آن، مصداق ایجاد سایه، که از آن نهي شده است، باشد. چنان‌که تعبیر «تدخل البیت و الخباء»، که در برخی روایات آمده است، نیز مؤید همین معناست و نشان می‌دهد راوی از تعبیر به «خیمه» که در ردیف خانه قرار داده است استفاده از سایه موجود را قصد کرده است و نه ایجاد سایه. علاوه بر این اگر برپایی خیمه بخواهد ایجاد سایه باشد، ساختن ساختمان به ‌طریق ‌اولی ایجاد سایه است و بهره بردن از سایه ساختمان نیز نباید مجاز باشد.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> نتایج حاصل در باب حرمت استظلال را می‌توان در امور ذیل خلاصه کرد:<br /> <br /> # مشهور فقیهان امامیه، تظلیل برای مردان مُحرم در حال سیر را حرام مي‌دانند؛ گرچه قول مقابل مشهور کراهت تظلیل است، اما نصوص شرعی مربوط به تظلیل مُحرم، قائلین این قول را یاری نمی‌رساند.<br /> # برخی قائلین به حرمت تظلیل، به دلیل وجود قرائنی در روایات، معتقد شده‌اند مراد از «سیر» مستنبط از روایات، «سیر سفری» است. مطابق با این دیدگاه، تردد در شهر مکه با وسایل نقلیه مسقف جایز است. اما کسانی که تظلیل در مطلق سیر با مرکب را جایز ندانسته‌اند، تردد مزبور در شهر مکه را نیز مشمول حرمت می‌دانند.<br /> <br /> {{صفحه|۹۲}}<br /> ۳. حکم عبور از تونل‌های شهر مکه نیز تابع نظر فقیه در ملاک حرمت تظلیل است. بنابراین اگر فقیه، تظلیل را در سیرِ سفری حرام بداند، عبور از تونل‌های شهر مکه به شکل پیاده یا سواره، به دلیل عدم صدق سیر سفری، جایز است. اما اگر ملاک حرمت در نظر فقیه، سیر با مرکب باشد، تنها عبور به شکل پیاده جایز است.<br /> <br /> &lt;ol start=&quot;۴&quot; style=&quot;list-style-type: decimal;&quot;&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;قرائنی در روایات باب تظلیل مُحرم وجود دارد که سبب می‌شود حرمت تظلیل، به حرمت ایجاد سایه بر خود تفسیر شود و به نظر می‌رسد سیر یا توقف، در حکم مسئله دخیل نیستند. بر این اساس تردد در شهر مکه، با وسایل نقلیه مسقف جایز نیست. اما از آنجا که بر عبور از تونل به شکل پیاده، ایجاد سایه بر خود صدق نمی‌کند، عبور از آن برای مرد مُحرم جایز است. علاوه بر اینکه هدف از ایجاد تونل کوتاه کردن مسیر و آسان‌سازی تردد است و ایجاد سایه لازمه غیرقابل انفکاک آن است. درحالی‌که در روایات، از قرار دادن چیزی یا استفاده از چیزی مانند قبه، با هدف خصوص ایجاد سایه نهي شده است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;<br /> &lt;li&gt;&lt;p&gt;همچنین قرائن موجود در روایات، دال بر حرمت ایجاد سایه در روز و در هوای بارانی اعم از روز یا شب است؛ اما چنانچه بود و نبود سایبان تأثیری در ایجاد سایه نداشته باشد، مانند تظلیل در هوای ابری، حرمت تظلیل منتفی است.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;<br /> <br /> == گفتار دوم: احکام مترتب بر توسعه علمی و فناورانه ==<br /> <br /> چنان‌که گذشت توسعه گاهی به صورت فیزیکی اتفاق می افتد و احکامی را به سبب تغییر در حدود موضوع، به دنبال دارد و گاهی توسعه ناشی از پیشرفت دانش و فنآوری اتفاق می‌افتد؛ به گونه‌ای که سبب می‌شود مصادیق جدیدی برای موضوعات احکام پدیدار شود. یکی از نمودهای توسعه در دانش و فناوری، پدیدار شدن تلفن همراه است که حکم برخی از کارایی‌های آن در حال احرام باید بررسی شود.<br /> <br /> {{صفحه|۹۳}}<br /> === نگاه به تصویر انعکاس یافته در صفحه نمایشگر تلفن همراه ===<br /> داخل شدن در حالت احرام، تکالیفی ايجاد مي‌کند که از جمله آن تکالیف، پرهیز از ارتکاب اعمالی است که انجام دادن برخی از آنها در غیر حال احرام جایز است. فقها از این امور به «محرمات احرام» یاد کرده‌اند.&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: إبن سعيد حلي، ''الجامع للشرايع''، ص۱۸۳؛ علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۷، ص۲۶۳؛ ابن فهد حلي (جمال الدين)، ''المقتصر من شرح المختصر''، ص۱۳۴.&lt;/ref&gt; البته بسیاری فقیهان با برگزیدن عنوان «تروک احرام» به بیان مکروهات احرام نیز پرداخته‌اند.&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: علامه حلي، ''تبصرة المتعلمين''، ص۷۴؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۵۱؛ صيمري، ''غاية المرام''، ج۱، ص۴۳۱؛ حرعاملي، ''هداية الامة''، ج۵، ص۲۳۵؛ آملي، ''مصباح الهدي''، ج۱۲، ص۵۲۳؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از آنجا که صفحه نمایشگر تلفن همراه به گونه‌ای است که می‌تواند سیمای مُحرم را نشان دهد و کارآیی شبیه به آینه دارد، لازم است حکم اصل مسئله، یعنی نگاه در آینه، که یکی از محرمات احرام است و نگاه در تصویر انعکاس‌یافته در صفحه نمایشگر تلفن همراه، که مصداقی نوپدید از آن است، بررسی شود. قبل از بررسی حکم مسئله، مناسب است اقوال فقها درباره محرمات احرام و خصوص نگاه در آینه را واکاوی کنيم.<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> گرچه فقها به اصل پرهیز از انجام برخی اعمال در حال احرام، اتفاق نظر دارند، اما تعداد محرمات احرام در کلمات آنان متفاوت است. براي نمونه علامه و محقق حلی(رض)، بیست عنوان را در کتاب ''قواعد''&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''قواعد الاحکام''، ج۱، ص۴۲۱.&lt;/ref&gt; و ''شرایع''&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۲۳.&lt;/ref&gt; در زمره محرمات برشمرده‌اند؛ درحالی‌که در کتاب ''تبصره''&lt;ref&gt;. ''تبصرة المتعلمين''، ص۷۴.&lt;/ref&gt;و ''مختصر''&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''المختصر النافع''، ج۱، ص۸۴.&lt;/ref&gt; محرمات را به چهارده عنوان تقلیل داده‌اند. برخی مانند شهید اول(رض) نیز محرمات احرام را ۲۳ عنوان ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;. ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۹۴}}<br /> برخی محرمات احرام، مانند حرمت استمتاع از همسر در حال احرام را فی الجمله همه فقیهان پذيرفته‌اند،&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: محقق حلي، ''شرائع الإسلام''، ج۱، ص۲۲۴؛ محقق حلي، ''مختصر النافع''، ج۱، ص۸۴؛ علامه حلي، ''ارشاد الاذهان''، ج۱، ص۳۱۷؛ علامه حلي، ''تبصرة المتعلمين''، ص۷۴‌؛ علامه حلي، ''قواعد الاحکام''، ج۱، ص۴۲۲؛ آبي، ''کشف الرموز''، ج۱، ص۳۵۵‌؛ محقق کرکي، ''رساله محقق کرکي''، ج۲، ص۱۵۴؛ محقق کرکي، ''جامع المقاصد''، ج۳، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt; اما در رابطه با نگاه مُحرم در آینه، دو نظر وجود دارد. برخی، مانند شیخ طوسی(رض) در ''خلاف،''&lt;ref&gt;. طوسي، ''الخلاف''، ج۲، ص۳۱۹.&lt;/ref&gt; ابن حمزه(رض) در ''وسیله''&lt;ref&gt;. ابن حمزه، ''الوسيلة''، ص۱۶۴.&lt;/ref&gt; و محقق حلی(رض) در ''مختصر''،&lt;ref&gt;. ''المختصر النافع''، ج۱، ص۸۵.&lt;/ref&gt; نگاه در آینه را مکروه می‌دانند، اما مشهور فقها دراین‌باره قائل به حرمت‌اند. در این‌ بین برخی حرمت را به ‌قصد زینت مقید کرده‌اند&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: مقدس اردبيلي، ''مجمع الفائدة و البرهان''، ج۶، ص۲۹۱؛ فاضل مقداد، ''التنقيح الرائع''، ج۱، ص۴۷۴.&lt;/ref&gt; و برخی نیز به ‌طور مطلق نگاه مُحرم در آینه را مجاز نمی‌دانند.&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: أبو الصلاح حلبي، ''الکافي في الفقه''، ص۲۰۳؛ ابن براج، ''المهذب''، ج۱، ص۲۲۱؛ ابن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۶۸؛ ابن ادريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آینه به ‌عنوان وسیله‌ مخصوصي که تصویر شخص در آن دیده می‌شود، در عصر تشریع وجود داشته است و اکنون نیز متداول است. اما سؤالی که مطرح مي‌شود این است که حرمت نظر به آینه در حال احرام، مخصوص مصادیق شناخته‌‌شده آینه در عصر تشریع است یا مصادیق امروزی آن را، مانند صفحه تلفن همراه که در عمل کارکردی مانند آینه دارد نیز شامل می‌شود؟<br /> <br /> ==== ۲. موضوع‌شناسی ====<br /> <br /> جواز و عدم جواز نگاه مُحرم به تصویر منعکس‌‌شده در صفحه نمایشگر تلفن همراه، هنگام گرفتن عکس‌های سلفی، متوقف بر برداشت و نظر عرف نسبت به صفحه<br /> <br /> {{صفحه|۹۵}}<br /> نمایشگر تلفن همراه است. بدین معنا که اگر عرفاً صفحه نمایشگر تلفن همراه، آینه محسوب شود، نگاه در آن هنگام عکس گرفتن به ‌طور مطلق یا به ‌قصد تزیین، حرام است و در صورتی ‌که عرف، صفحه نمایشگر را مصداقی از آینه نداند، نگاه در تصویر منعکس‌‌شده در صفحه ‌نمایش، محظوری ندارد.<br /> <br /> اما در فهم و تبیین مصادیق واژه‌های به‌کاررفته در ادله شرعی- مانند واژه مرآة به معنای آینه- به چه عرفی بايد مراجعه کرد؟ عرف زمان شارع و مکان تشریع معيار است یا عرف هر زمان و مکان برای مردمان آن عصر و مکان معیار است؟<br /> <br /> از کلمات برخی فقها استفاده می‌شود که ملاک، عرف زمان تشریع است و چنانچه فهم عرف آن زمان برای ما نامعلوم باشد و در عرف دیگری غیر از عرف صدور خطاب، معنا روشن باشد، باید مجهول را بر معلوم حمل کرد.&lt;ref&gt;. کاشف الغطاء، ''کشف الغطاء''، ص۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی دیگر معتقدند ملاک در فهم معنای کلمات، معنای حقیقی واژه هنگام وضع، بدون لحاظ زمان صدور دلیل شرعی و کاربست واژه در دلیل است و برای فهم شمول معنایی یک واژه نسبت به مصادیق جدید، نیازی به دست برداشتن از عرف زمان شارع نیست، بلکه کافی است ارتکاز اهل زبان زمان صدور دلیل، بررسی شود تا معلوم شود افراد جدید، داخل در معنای حقیقی واژه هستند يا نه.&lt;ref&gt;. حائري، ''فقه العقود''، ج۱، ص۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما برخی محققان معاصر بر این باورند که فهم و تبیین مصادیق واژه‌های به‌‌کاررفته در ادله شرعی، متوقف بر ترجیح یکی از دو احتمال ذیل در وضع الفاظ است:<br /> <br /> احتمال اول این است که الفاظ برای معانی روشن و دارای حدی شفاف وضع ‌شده‌اند و مصادیق معنا نیز برای واضع معلوم بوده است. مطابق با این احتمال نمی‌توان به ‌دلخواه معانی الفاظ را توسعه داد و آنها را سخاوتمندانه در مصاديق گوناگون و افرادی که تدریجاً به وجود می‌آید استعمال کرد.<br /> <br /> {{صفحه|۹۶}}<br /> احتمال دوم این است که معانی الفاظ، واقعیت‌هایی کش‌دار و قابل توسعه هستند. ازاین‌رو بر مصادیق نوپدید بدون خروج از موضوع‌له قابل انطباق‌اند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در صورت پذیرش نظریه کش‌دار و قابل توسعه بودن معانی الفاظ، وسعت معنایی الفاظ، مستلزم وجود نوعی ارتکاز نزد کسانی است که با آن معنا سروکار دارند. ازاین‌رو هرگاه اهل زبان، یک واژه را قابل انطباق بر مصادیق مختلف بدانند، حاکی از ارتکاز وسیعی است که اهل زبان نسبت به آن معنا دارند و چنانچه از انطباق معنایی بر عینیتی در خارج ابا داشتند، حاکی از ضیق معنا و ارتکاز نسبت به آن فرد است. ازاین‌رو نباید آن فرد را مصداقي از آن معنا دانست.&lt;ref&gt;. همان، ص۴۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نویسنده مزبور معتقد است واژه‌ای که قانون‌گذار شریعت، در مرحله بیان قانون و در قالب ادله و اسناد شرعی به کار می‌برد، باید بر همان معنایی که عرف زمان صدور دلیل فهمیده است، حمل کرد و چنانچه متفاهم مخاطبان بی‌واسطه از دلیلی با فهم دیگران در تضاد قرار گیرد، اعتباری به فهم دیگران نخواهد بود.&lt;ref&gt;. همان، ص۴۱۰.&lt;/ref&gt; در این صورت چنانچه واژه به‌‌کاررفته در دلیل، طبق فهم عرف زمان حاضر، از قابلیت کش‌دار بودن و توسعه و تطبیق بر مصداق جدید برخوردار باشد، می‌توان مصداق جدید را نیز از مصادیق معنایی دانست که عرف زمان تشریع از آن واژه درک کرده است، اما چنانچه از انطباق ابا داشته باشد، این عدم انطباق، حاکی از ضیق معنا و عدم شمول نسبت به آن مصداق است.<br /> <br /> به نظر می‌رسد از بین نظرات مطرح‌‌شده، نظریه اخیر قابل دفاع و پذیرش است. در این صورت چنانچه برداشت و فهم عرف حاضر چنین باشد که واژه آینه دارای مفهوم وسیعی است که قابلیت تطبیق بر مصادیق نوپدید را دارد، می‌توان ادعا کرد این مصادیق<br /> <br /> {{صفحه|۹۷}}<br /> همان حکم آینه را برای مُحرم خواهند داشت. اما اگر عرف از انطباق ابا داشته باشد، این مصادیق، مصداق آینه نخواهند بود. برای فهم این قابلیت، لازم است با واکاوی ارتکازات عرف درباره مفهوم و مصداق آینه، مؤلفه‌هایی که عرفاً در صدق آینه مؤثرند را تحلیل کرد.<br /> <br /> به ‌طور قطع «آینه» در عصر تشریع و در حال حاضر، به ‌وسیله‌ای اطلاق می‌شود که کارکردی ثابت داشته است و مستقلاً و بدون واسطه، با انعکاس نور تصویر فرد یا شیء مقابل را نشان دهد. بنابراین دو «عنصر ثبات در کارکرد» و «استقلال» در شکل‌گیری ماهیت آینه دخالت دارند. ازاین‌رو به پرده سینما یا صفحه نمایشگر تلویزیون، حتی اگر تصاویر را به ‌طور مستقیم و بدون ضبط قبلی نشان دهد، عرفاً آینه اطلاق نمی‌شود. این سخن در رابطه با صفحه نمایشگر تلفن همراه نیز صادق است؛ زیرا تصویر فرد یا شیء مقابل دوربین تلفن همراه، به ‌واسطه عدسی و کمک گرفتن از مدارهای الکترونیکی در صفحه نمایشگر انعکاس می‌یابد. بنابراین به نظر می‌رسد صفحه نمایشگر تلفن همراه به جهت دارا نبودن مؤلفه‌های مؤثر در شکل‌گیری آینه، عرفاً مصداقی از آینه محسوب نمی‌شود.<br /> <br /> بله؛ ممکن است نگاه به تصویر منعکس‌‌شده در صفحه نمایشگر تلفن همراه در حال احرام، از جهت دیگری مجاز نباشد؛ مثل ‌اینکه گفته شود لفظ «مرآة» موجود در روایات، موضوعیت ندارد و شامل هر جسم صیقلی و هر چیزی که تصویر مُحرم را نشان دهد، می‌شود. در این صورت نگاه در آب، اجسام صیقلی، صفحه نمایشگر تلفن همراه و مانند آن به ‌طور مطلق یا با قصد تزئین برای مُحرم جایز نخواهد بود.<br /> <br /> پذیرش مطلب فوق، مستلزم تنقیح مناط حرمت نگاه در آینه و الغای خصوصیت از لفظ «آینه» در اسناد شرعی است. ازاین‌رو واکاوی روایات وارد در این زمینه را می‌طلبد.<br /> <br /> روایاتی که در آنها مُحرم از نگاه کردن در آینه منع شده است به ‌قرار ذیل‌اند:<br /> <br /> الف) روایت صحیح حریز از امام صادق(ع)<br /> <br /> {{صفحه|۹۸}}<br /> حضرت فرمودند: «در حال احرام به آینه نگاه نکن، زیرا نگاه در آینه، زینت محسوب می‌شود و زن مُحرم نیز نباید با سیاهی سرمه بکشد، زیرا این سیاهی هم زینت است».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: لَا تَنْظُرْ فِي الْمِرْآةِ وَ أَنْتَ مُحْرِمٌ لِأَنَّهُ مِنَ الزِّينَةِ وَ لَا تَکتَحِلِ الْمَرْأَةُ الْمُحْرِمَةُ بِالسَّوَادِ إِنَّ السَّوَادَ زِينَةٌ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق(ع):<br /> <br /> «مُحرم در آینه به خاطر زینت نگاه نکند، اگر نگاه کرد پس باید لبیک بگوید».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ'''۷''':'''‌ '''لَا ينْظُرِ الْمُحْرِمُ فِي الْمِرْآةِ لِزِينَةٍ فَإِنْ نَظَرَ فَلْيلَبِ». ('''''الکافي''، ج۴، ص۳۵۷''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ج) روایت صحیح حمّاد بن عثمان از امام صادق(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «درحالی‌که مُحرم هستی در آینه نگاه نکن؛ زیرا نگاه در آینه، زینت محسوب می‌شود».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يعْنِي ابْنَ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادٍ يعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا تَنْظُرْ فِي الْمِرْآةِ وَ أَنْتَ مُحْرِمٌ فَإِنَّهُ مِنَ الزِّينَةِ». ('''حرعاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۴۷۲''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «زن مُحرم به خاطر زینت در آینه نگاه نکند».&lt;ref&gt;. «'''وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَينِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا تَنْظُرُ الْمَرْأَةُ الْمُحْرِمَةُ فِي الْمِرْآةِ لِلزِّينَةِ». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۴۷۲''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بیان رأی مختار ====<br /> <br /> تمامی روایات فوق از سند صحیحی برخوردارند؛ بنابراین باید به تحلیل مفاد آنها بپردازیم:<br /> <br /> سیاق روایت اول، بیان حرمت تزئین برای مُحرم و مصادیق آن است. ضمیر در فقره «لانه من الزینه» به «نظر»، که فعل نهی «لاتنظر» بر آن دلالت دارد، باز می‌گردد. از این فقره استفاده می‌شود که نگاه به آینه نیز قسمتی از تزئین و خودآرایی ناظر محسوب می‌شود. همچنين به قرینه مقابله فهمیده می‌شود، همان‌گونه که زن مُحرم نباید با سرمه<br /> <br /> {{صفحه|۹۹}}<br /> کشیدن خود را تزئین کند، مرد مُحرم نیز نباید با نگاه در آینه، خود را بیاراید. بنابراین روایت فوق به دلیل اشتمال بر تعلیل، ظهور دارد در اینکه آینه از جهت آینه بودن موضوعیت ندارد؛ بلکه جهت کاربرد آن مدنظر است. ازاین‌رو برای مُحرم نگاه در آینه یا هر وسیله‌ای که بتواند با نگاه در آن، خود را زینت دهد جایز نیست؛ کما اینکه نگاه در آینه و سایر اجسام صاف و صیقل، بدون قصد تزیین، اشکال ندارد.<br /> <br /> به دیگر سخن، ظهورِ تعلیلْ در عمومیت، باعث می‌شود بتوانیم ملاک حرمت را قصد تزئین به ‌حساب آوریم و در هر مصداقي که ملاک وجود داشته باشد، حکم حرمت را جاری کنیم. بله؛ در فرض عدم استنباط چنین ملاکی، سرایت دادن حکم حرمت از آینه به سایر مصادیق، نیازمند دلیل است که وجود ندارد و اصل جواز نیز بر حلیت نگاه در غیر آینه دلالت دارد.<br /> <br /> در رابطه با مفاد روایت فوق، برخی بر این باورند که فعل نهی «لاتنظر» به ‌طور مطلق از نگاه در آینه نهی کرده است که نگاه با قصد و بدون قصد زینت را شامل می‌شود. تعلیل به زینت بودن نیز منافاتی با این اطلاق ندارد و آن را مقیّد نمی‌سازد؛ زیرا مطلق و مقیّد هر دو مثبت حکم‌اند.&lt;ref&gt;. خويي، ''موسوعه امام خويي''، ج۲۸، ص۴۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق خویی(رض) در پاسخ به این اشکال، ضمن رد استفاده اطلاق، معتقد است روایت ظهور دارد در اینکه علت حرمت نگاه در آینه، زینت بودن آن است و اگر مطلق نگاه در آینه حرام باشد و زینتْ در حکم حرمت دخیل نباشد، آمدن تعلیل بدون وجه خواهد بود. علاوه بر اینکه قبول اطلاق و عدم دخالت زینت در حکم، مستلزم پذیرش حرمت مطلق نگاه به زینت و لغویت قید است.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> تعلیل موجود در روایت دوم نیز در موضوعیت داشتن ترک زینت ظهور دارد. بدین<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۰}}<br /> معنا که آنچه نزد شارع اهمیت دارد این است که مُحرم با نگاه در آینه یا هر وسیله‌ای که تصویر مُحرم را نشان دهد، به زینت و آراستن خود نپردازد.<br /> <br /> در روایت سوم عبارت «فإنّه من الزینه» به ‌کار رفته است. با توجه به ‌تصریح علمای نحو، یکی از کارکردهای «فا»، سببیت است.&lt;ref&gt;. ر.ک: عليدوست و ...، ''مغني الأديب''، ج۱، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; به همین دلیل می‌توان ادعا کرد این فقره در تبیین سبب حرام بودن نگاه در آینه برای مُحرم، که همان تحقق تزئین و آراستگی است، ظهور دارد. به ‌عبارت ‌دیگر امام(ع) بیان می‌دارند به سبب اینکه بخشی از خودآرایی با نگاه در آینه محقق می‌شود، مُحرم باید از این نوع نگاه، که مصداق خودآرایی است، اجتناب کند. بنابراین فهمیده می‌شود آینه موضوعیت ندارد و مطلوب شارع، ترک تزئین و آراستن با نگاه در آینه یا هر جسم صاف و صیقلی است که تصویر را بتواند نشان دهد.<br /> <br /> روایت چهارم در تبیین علت حرمت نگاه در آینه، دلالت روشن‌تری دارد؛ زیرا نوعاً نگاه بانوان در آینه برای بررسی آراسته بودن است و از آنجا که تزئین برای مُحرم حرام است، بانوی مُحرم از نگاه در آینه منع شده است. این روایت نیز ظهور دارد در اینکه مطلوب شارع ترک آراستن خود در حال احرام است و آینه موضوعیت ندارد و کارکرد آن مدنظر شارع است.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> از تحلیل روایات فوق معلوم شد، در این اسناد، «آینه» موضوعیت ندارد و نگاه در هر جسم صیقل یا وسیله‌ای که کارکردی شبیه آینه دارد براي تزئین و خودآرایی جایز نیست. کما اینکه به ‌وضوح دلالت دارد که نگاه در آینه، در صورتی ‌که مقصود از نگاه، چیزی غیر از تزئین و بررسی آراستگی باشد، اشکال ندارد. بنابراین در رابطه با موضوع گفت‌وگو، یعنی عکس سلفی با دوربین تلفن همراه در حال احرام، باید بگوییم که<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۱}}<br /> صرف عکاسی اشکال ندارد، اما نگاه در تصویر منعکس‌ شده در صفحه‌ نمایش نباید با آراستن خود همراه باشد و مُحرم فقط می‌تواند، بدون آراستن خود، تصویری که از او در صفحه نمایشگر نشان داده می‌شود را ضبط کند.<br /> <br /> === ارتباط تصویری با همسر از طریق تلفن همراه در حال احرام ===<br /> <br /> در بررسی حکم ارتباط تصويري با همسر از طريق تلفن همراه در حال احرام، لازم است حکم نگاه به همسر در حال احرام تبیین، و سپس تأثير نگاه به ‌وسیله ابزار الکترونیکی بر این حکم، بررسي شود.<br /> <br /> ==== ۱. اقوال فقها ====<br /> <br /> فقها، بدون هیچ‌گونه اختلافی، استمتاع از همسر در حال احرام را جایز نمی‌دانند.&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: محقق حلي، ''شرائع الإسلام''، ج۱، ص۲۲۴؛ محقق حلي، ''مختصر النافع''، ج۱، ص۸۴؛ علامه حلي، ''ارشاد الاذهان''، ج۱، ص۳۱۷؛ علامه حلي، ''تبصرة المتعلمين''، ص۷۴‌؛ علامه حلي، ''قواعد الاحکام''، ج۱، ص۴۲۲؛ آبي، ''کشف الرموز''، ج۱، ص۳۵۵‌؛ محقق کرکي، ''رساله محقق کرکي''، ج۲، ص۱۵۴؛ محقق کرکي، ''جامع المقاصد''، ج۳، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt; اما لازم است بررسی شود که آيا استمتاع، نگاه به همسر را هم شامل می‌شود یا خیر. و در فرض شمول، چنانچه نگاه به ‌وسیله ابزار الکترونیکی باشد، چه حکمی بر آن مترتب مي‌َشود؟ جست‌وجو در کتب فقیهان متقدم، متأخر و معاصر حاکی از این است که اکثر نزدیک به ‌اتفاق آنان، نگاه همراه با شهوت به همسر در حال احرام را جایز نمی‌دانند.&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''شرائع الإسلام''، ج۱، ص۲۲۴؛ ''مختصر النافع''، ج۱، ص۸۴؛ ''ارشاد الاذهان''، ج۱، ص۳۱۷؛ ''تبصرة المتعلمين''، ص۷۴‌؛ ''قواعد الاحکام''، ج۱، ص۴۲۲؛ ''کشف الرموز''، ج۱، ص۳۵۵‌؛ ''رساله محقق کرکي''، ج۲، ص۱۵۴؛ ''جامع المقاصد''، ج۳، ص۱۷۸؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۴۵۸؛ ابن فهد حلي، ''الرسائل العشر''، ص۳۲۱؛ إبن فهد حلي، ''المهذب البارع''، ج۲، ص۱۷۴؛ شهيد ثاني، ''مسالک الأفهام''، ج۲، ص۲۴۹‌؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفائدة و البرهان''، ج۶، ص۲۷۰‌؛ محقق سبزواري، ''کفاية الاحکام''، ج۱، ص۲۹۷؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۸، ص۳۰۵‌؛ فيض کاشاني، ''مفاتيح الشرايع''، ج۱، ص۳۲۸؛ بحراني، ''الحدائق الناضرة''، ج۱۵، ص۳۳۹؛ محقق داماد، ''کتاب الحج''، ج۲، ص۳۲۰؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۱۹؛ آملي، ''مصباح الهدي''، ج۱۲، ص۵۲۹؛ شاهرودي، ''کتاب الحج''، ج۳، ص۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۲}}<br /> البته معدودی از فقیهان متقدم نظیر شیخ صدوق،&lt;ref&gt;. شيخ صدوق، ''المقنع''، ص۲۴۳.&lt;/ref&gt; فاضل هندی&lt;ref&gt;. فاضل هندي، ''کشف اللثام''، ج۵، ص۳۳۵.&lt;/ref&gt; و برخی متأخرین مانند محقق نائینی،&lt;ref&gt;. «المنسوب إلي الأکثر حرمة النظر بشهوة، و النصوص الدالة علي ذلک غير خالية عن الإشکال، لاختصاص بعضها بالإنزال، و الآخر بالنظر إلي غير المحرم، فالاعتماد عليها مشکل، و لا سيما و في الموثق: أنه لا شي‌ء عليه في النظر بشهوة فأمني. و قريب منه الحسن، و لذا قوّي غير واحد الجواز- کما نسب إلي الصدوق- و هو في محله». (حکيم، ''دليل الناسک''، ص۱۴۵)&lt;/ref&gt; نگاه به همسر در حال احرام را، حتي با قصد شهوت، جایز دانسته‌اند. این دسته از فقها حکم جواز را به روایت چهارم از روایات ذیل مستند مي‌کنند و برخی نیز روایت دوم و اصل اباحه را مؤیّد حکم مزبور قرار داده‌اند.<br /> <br /> به ‌هر روی لازم است روایات استنادشده هر دو گروه را بررسی کنيم.<br /> <br /> ==== ۲. مستند اقوال ====<br /> <br /> '''روایت اول: صحیح معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت در رابطه با مُحرمي سؤال کردم که به همسرش در حال احرام نگاه کرده است و از او مني یا مذی خارج‌ شده است. فرمودند: چیزی بر عهده‌اش نیست، اما باید غسل و استغفار کند و اگر بدون شهوت او را حمل کند و منجر به خروج مني یا مذی شود، چیزی بر او نیست و چنانچه او را حمل کرده یا از روی شهوت لمس کند و مني یا مذی خارج شود، باید گوسفندی قربانی کند و حضرت در رابطه با مُحرمی که به همسرش نگاه، و با شهوت او را از مرکب پیاده می‌کند تا اینکه انزال صورت می‌گیرد، فرمودند: «باید شتری قربانی کند».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ وَ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مُحْرِمٍ نَظَرَ إِلَى امْرَأَتِهِ فَأَمْنَى أَوْ أَمْذَى وَ هُوَ مُحْرِمٌ قَالَ لَا شَي‌ءَ عَلَيهِ وَ لَکنْ لِيغْتَسِلْ وَ يسْتَغْفِرُ رَبَّهُ وَ إِنْ حملها مِنْ غَيرِ شَهْوَةٍ فَأَمْنَى أَوْ أَمْذَى فَلَا شَي‌ءَ عَلَيهِ وَ إِنْ حملها أَوْ مَسَّهَا بِشَهْوَةٍ فَأَمْنَى أَوْ أَمْذَى فَعَلَيهِ دَمٌ وَ قَالَ فِي الْمُحْرِمِ ينْظُرُ إِلَى امْرَأَتِهِ وَ ينْزِلُهَا بِشَهْوَةٍ حَتَّى ينْزِلَ قَالَ عَلَيهِ بَدَنَةٌ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۷۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۳}}<br /> '''روایت دوم: صحیح علی بن یقطین از امام کاظم'''(ع)<br /> <br /> از حضرت در رابطه با مردی سؤال کردم که بعد از حلق و قبل از طواف و سعی به همسر یا کنیزش گفته لباست را بینداز و به شرمگاهش نگاه کرده است؛ فرمودند: اگر غیر از نگاه، چیز دیگری نبوده است، چیزی بر عهده‌اش نیست.&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ عَلِي بْنِ يقْطِينٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ أَوْ لِجَارِيتِهِ بَعْدَ مَا حَلَقَ فَلَمْ يطُفْ وَ لَمْ يسْعَ بَينَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ اطْرَحِي ثَوْبَک وَ نَظَرَ إِلَى فرجها قَالَ لَا شَي‌ءَ عَلَيهِ إِذَا لَمْ يکنْ غَيرَ النَّظَر». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۸۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''روایت سوم: صحیح مِسمع از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت به من فرمودند: ای اباسیّار، همانا وضعیت مُحرم، محدودیت است تا اینکه فرمودند: هرکس با دست در حال احرام و به ‌قصد شهوت، همسرش را لمس کند، بر اوست که گوسفندی قربانی کند و کسی که به همسرش نگاه باشهوت دارد، چنانچه منجر به خروج مني شود، باید شتر قربانی کند و کسی که همسرش را لمس کند یا بدون شهوت در آغوش گیرد، چیزی بر عهده‌اش نیست.&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يحْيى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مِسْمَعٍ أَبِي سَيارٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ'''۷ '''يا أَبَا سَيارٍ إِنَّ حَالَ الْمُحْرِمِ ضَيقَةٌ إِلَى أَنْ قَالَ: وَ مَنْ مَسَّ امْرَأَتَهُ بِيدِهِ وَ هُوَ مُحْرِمٌ عَلَى شَهْوَةٍ فَعَلَيهِ دَمُ شَاةٍ وَ مَنْ نَظَرَ إِلَى امْرَأَتِهِ نَظَرَ شَهْوَةٍ فَأَمْنَى فَعَلَيهِ جَزُورٌ وَ مَنْ مَسَّ امْرَأَتَهُ أَوْ لازمها عَنْ غَيرِ شَهْوَةٍ فَلَا شَي‌ءَ عَلَيهِ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۳، ص۱۳۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> '''روایت چهارم: صحیح اسحاق بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> در مورد مُحرمی که با شهوت به همسرش نگاه کردن، و مني از او خارج ‌شده است، فرمودند: «چیزی بر عهده‌اش نیست».&lt;ref&gt;. «'''ِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنِ الْحُسَينِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي مُحْرِمٍ نَظَرَ إِلَى امْرَأَتِهِ بِشَهْوَةٍ فَأَمْنَى قَالَ: لَيسَ عَلَيهِ شَي‌ءٌ». ('''''وسائل الشيعة''، ج۱۳، ص۱۳۸''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۳. نقد و بررسی و بيان رأي مختار ====<br /> <br /> با توجه به اعتبار سندی روایات فوق، مفاد آنها را بررسي مي‌کنيم.<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۴}}<br /> در ابتدای روایت اول، درباره حکم نگاه به همسر در حال احرام، تعبیر «لاشیء علیه» بر عدم کفاره، و امر به استغفار، به دلالت التزامی، بر حرمت دلالت دارد. با توجه به اینکه در این قسمت، برخلاف فقره آخر روایت، نگاه به ‌قصد شهوت مقید نشده است، فهمیده می‌شود از ابتدا نگاه با چنین قصدی نبوده، اما در نهایت منجر به تحریک شهوت و امنا شده است. گویا حضرت با امر به استغفار، به راوی گوشزد کرده‌اند که از زمانی که نگاه مُحرم با قصد شهوت همراه شده، وی مرتکب معصیت شده است؛ به ‌ویژه اینکه این نوع نگاه را ادامه داده است تا منجر به امنا شده است. با این توجیه که درباره فقره اول بیان شد، معلوم می‌شود حرمت، به مطلق نگاه تعلق نگرفته است و با فتوای مشهور به حرمت نگاه شهوانی مُحرم به همسر سازگاری می‌یابد.<br /> <br /> برخی فقهای معاصر نیز در ارتباط با چگونگی استفاده حرمت از روایت فوق معتقدند امر به استغفار، شاهد بر حرمت نگاه است، و الا وجهی برای وجوب استغفار باقی نمی‌ماند. اينکه پیامبر(ص) و اهل ‌بیت شریفشان در برخی اوقات، با وجود عدم ارتکاب معصیت، استغفار مي‌کنند، با دلیل خارج‌ شده است و الا اصل در امر به طلب آمرزش، وجود گناه است.&lt;ref&gt;. ر.ک: سبحاني، ''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء''، ج۳، ص۷۱.&lt;/ref&gt; انتهای روایت نیز بیانگر حکم وضعی نگاه به همسر در حال احرام است که خارج از محل گفت‌وگوست.<br /> <br /> روایت دوم و سوم در بیان حکم وضعی نگاه، ظهور دارد. ازاین‌رو در اثبات حکم تکلیفی، که محل گفت‌وگوست، نافع نیست.<br /> <br /> برخی در اثبات جواز نگاه به همسر، در حال احرام ولو با قصد شهوت، به روایت چهارم استناد، و استدلال کرده‌اند که وقتی نگاه به ‌قصد شهوت و منجر به امنا جایز باشد، بدون امنا به ‌طریق‌ اولی جایز است و تکلیفی متوجه مکلف نیست.&lt;ref&gt;. صدوق، ''المقنع''، ص۲۴۳.&lt;/ref&gt; اما از آنجا که این روایت در بیان حکم وضعی ظهور دارد و نیز هرگونه کفاره را نفی کرده است،<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۵}}<br /> با روایت اول و سوم در تعارض است. ازاین‌رو متعادل و هم‌سطح با روایات مثبت کفاره نیست. در نتیجه نمی‌توان از مفاد روایت در اثبات حکم وضعی و تکلیفی با کمک گرفتن از اولویت نیز بهره برد.&lt;ref&gt;. سبحاني، ''الحج في الشريعة الاسلامية الغراء''، ج۳، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از بررسی مفاد روایاتی که گذشت فهمیده می‌شود که نگاه مُحرم به همسر در حال احرام، چنانچه با قصد شهوت همراه باشد، جایز نیست. اما همچنان حکم مسئله نگاه کردن با واسطه و کمک گرفتن از ابزار الکترونیکی روشن نيست.<br /> <br /> ممکن است گفته شود از اطلاق ادله می‌توان در اثبات حرمت نگاه شهوی به همسر در حال احرام هنگام برقراری تماس تصویری بهره برد؛ زیرا امر به استغفار، در رابطه با مطلق نگاه، چه مباشر و چه با ابزار، صادر شده است و چنانچه بیان شد اصل در امر به طلب آمرزش، وجود گناه است و این امر شاهد بر حرمت نگاه است.<br /> <br /> به نظر می‌رسد استدلال فوق ناتمام است؛ زیرا:<br /> <br /> الف) تمسک به اطلاق، متوقف بر این است که مولا در مقام بیان باشد تا بتوان گفت امر استغفار از طرف امام(ع) نسبت به مطلق نگاه اعم از مستقیم و با کمک ابزار صادر شده است. اما با نبود ابزار امروزی در آن زمان، استفاده حرمت مطلق نگاه از این امر، معقول نیست. علاوه بر اینکه در فقره «سَأَلْتُهُ عَنْ مُحْرِمٍ نَظَرَ إِلَی امْرَأَتِهِ» فعل «نظر» در کلام سائل آمده است و به دلیل نبود ابزار پیشرفته امروزی، به ‌طور قطع می‌توان گفت مدنظر او مطلق نگاه حتي با ابزار نبوده است. بنابراین امر به استغفار نیز باید در پاسخ به سؤال راوی، از حکمِ نگاهِ مباشر صادر شده باشد و با توجه به اینکه لزوم مطابقت جواب امام(ع) با سؤال راوی، اصل پذیرفته‌ شده بین عقلا در مقام تفهیم و تفاهم است که شارع نیز آن را رد نکرده است، می‌توان ادعا کرد پاسخ امام(ع) نیز ناظر به سؤال راوی است؛ مگر بر مبنای پذیرش این انگاره که امام(ع) مبیّن احکام شریعت<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۶}}<br /> جامع، جهانی و جاودانه است و این مطلب اقتضا دارد در مقام تبیین احکام شرعی، مصادیق نوپدید را نیز مدنظر قرار دهد و به بیان حکم سؤال شده اکتفا نکنند.<br /> <br /> ب) استفاده از اطلاق دلیل ـ برفرض پذیرش اطلاق ـ در جایی مطرح است که موضوع دارای مصادیق متعدد باشد و در شمول ادله نسبت به مصداقی از موضوع، دچار تردید شویم؛ اما در محل گفت‌وگو به بیانی که خواهد آمد، «نگاه به همسر»، که موضوع حکم است، حتی از نظر مصداقی نیز تغییر نیافته است. ازاین‌رو نیازی به استفاده از اطلاق ادله وجود ندارد و همان عنوان «نگاه به همسر» که در ادله، موضوع حکم قرار گرفته است، برای اثبات حکم موضوع گفت‌وگو کافی است.<br /> <br /> در رد استفاده اطلاق از ادله فوق ـ برفرض تمامیت ـ ممکن است گفته شود: هنگامی‌ که سخن از رؤیت به میان می‌آید، منصرف به رؤیت متعارف و بدون کمک از ابزار دید است؛ زیرا فقها در تمام ابواب فقه، اطلاقات را منصرف به افراد متعارف می‌دانند. براي نمونه در مسئله حد ترخص، اگر از ده فرسخی، با دوربین، دیوارهای شهر دیده شوند، یا فرد تیزبین تا دو فرسخی دیوارهای شهر را ببیند، حد ترخص ده یا دو فرسخ نمی‌شود؛ بلکه معیار، رؤیت بدون دوربین و از فرد دارای دید متعارف است.<br /> <br /> همچنین با وجود ذرات بسیار ریز خون در شیر یا بقاء رنگ نجاست در لباس، که تنها با میکروسکوپ یا ذره‌بین قابل ‌رؤیت است، حکم به نجاست و حرمت نمی‌شود. فقها نیز در خسوف و کسوفی که تنها با تلسکوپ قابل ‌دیدن است، قائل به وجوب نماز آیات نیستند. بنابراین در محل گفت‌وگو نیز نهی به رؤیت متعارف و بدون ابزار منصرف است و نمی‌توان در اثباتِ حرمتِ نگاهِ شهوی مُحرم به همسر با ابزار الکترونیکی، به اطلاق ادله تمسک کرد؛ بلکه ادله به نگاه متعارف یعنی بدون ابزار انصراف می‌یابد.<br /> <br /> به نظر می‌رسد ادعای انصراف نیز از دو جهت ناتمام است:<br /> <br /> اول اینکه انصراف، فرع امکان تمسک به اطلاق دلیل است و به بیانی که گذشت امکان اطلاق‌گیری از ادله موجود در مسئله وجود ندارد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۷}}<br /> دوم اینکه اگر بنا باشد رؤیت منصرف به متعارف باشد، حرمت نگاه به نامحرم هم باید منصرف به نظر متعارف باشد و اگر کسی به دلیل تیزبینی، از فاصله دورتر بتواند نامحرم را مشاهده کند، نگاه به نامحرم از آن فاصله برای او حرام نباشد یا نگاه به نامحرم با دوربین بدون اشکال باشد. همچنین باید گفت عناوینی مانند قتل، منصرف به قتل متعارف در زمان معصوم است و از قتل با بمب‌هایی که به ‌طور دسته‌جمعی انسان‌ها را می‌کشد یا مسموم می‌کند، منصرف است؛ بنابراین احکام و آثار قتل مذکور در احادیث را ندارد؛ درحالی‌که هیچ فقیهی به آن ملتزم نمی‌شود.<br /> <br /> در رد ایراد فوق ممکن است گفته شود بین حکمی که جنبه شخصی، و حکمی که جنبه عمومی دارد، تفاوت است. مسئله «نگاه» در نگاه به نامحرم و مسئله «قتل» جنبه شخصی دارد؛ یعنی هر فرد، دارای تکلیف جداگانه و مستقلّی است. ازاین‌رو حکم کسی که چشم تیز دارد و فرضاً می‌تواند از فاصله دور هم نامحرم را ببیند، با شخص دیگری که چشمش ضعیف است، یکسان است؛ زیرا در این تکالیف، فعل هر شخص، برای خود او تکلیف را ثابت می‌کند و موجب ثبوت تکلیف برای دیگران که در کنار او هستند، نمی‌شود.<br /> <br /> ولی اگر حکمی جنبه عمومی داشته باشد؛ براي مثال در جایی که حکم بر دیدن مترتب می‌شود، دیدن خود شخص مکلّف ملاک قرار نمی‌گیرد، بلکه دیدن افراد متعارف را باید ملاک دانست؛ مثلاً حدّ ترخص، که موجب شکسته شدن نماز می‌شود، آن است که دیوارهای شهر دیده نشود؛ در اینجا ملاک، دیدن متعارف است و لذا با اختراع ابزارهای جدید، حدّ ترخص تغییر نمی‌کند.<br /> <br /> '''تحقیق و بیان رأی مختار'''<br /> <br /> به نظر می‌رسد در حل مشکل فوق باید به چند نکته توجه کرد:<br /> <br /> الف) به ‌طور حتم ابزارهای الکترونیکی و اُپتیکی، تنها امکان دیده شدن اجسام و افراد را با برداشتن مانع دید، یعنی بُعد مسافت، فراهم می‌کنند. بدین معنا که در نگاه<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۸}}<br /> مباشر، به دلیل نزدیکی مسافت، تصویر فرد مقابل در چشم ناظر انعکاس می‌یابد، اما زمانی که بین چشم ناظر و آنچه می‌بیند فاصله زیاد شود، امکان انعکاس تصویر در چشم وجود ندارد. امروزه با پیشرفت فناوری، تصویر با کمک ابزارهای الکترونیکی دریافت مي‌شود و به چشم ناظر در فواصل دور انتقال می‌یابد. پس در هر حال ناظر مي‌بيند و آنچه در صفحه نمایشگر تلفن همراه و سپس در چشم منعکس می‌شود، همان تصویری است که هنگام رودررو بودن با فرد یا جسم، در چشم انعکاس می‌یافت.<br /> <br /> تنها کاری که گوشی تلفن همراه یا دوربین انجام می‌دهد این است که با دخالت امواج و کمک عدسی، نور تابیده‌‌شده به اجسام و افراد را به چشم انسان منتقل می‌کنند و موجب دیده شدن فرد یا جسم می‌شوند؛ اما در هر صورت کار دیدن، توسط چشم صورت می‌گیرد. ازاين‌رو اگر دیدن موضوع حکمی قرار گیرد، با تحقق موضوع رؤیت از هر طریق، حکم مترتب مي‌شود و اینکه چه اتفاقی باید بیفتد تا جسم یا فردی قابل ‌دیدن شود، در اصل حکم نگاه کردن تأثیرگذار نیست؛ چون ابزارها تنها زمینه دیده شدن فرد یا جسم را فراهم می‌کنند.<br /> <br /> شاهد بر این مطلب این است که اگر ابزارهای تولید نور سبب دیده شدن نامحرم که در محیط تاریک قرارگرفته شوند، هیچ فقیهی در حکم به حرمت نگاه به نامحرم تردید نمی‌کند و واسطه شدن ابزارهای الکتریکی در تولید نور و سببیت در دیده شدن نامحرم را مانعی در تمسک به ادله حرمت نگاه به نامحرم نمی‌بیند. امّا ابزارهای الکترونیکی گاهی نور را به جسم یا فرد می‌تاباند تا پس از تابیده شدن، به چشم ما برسد و آن فرد یا جسم، قابل ‌دیدن شود و گاهی نور طبیعی یا حتی مصنوعی تابیده‌ شده به فرد یا جسم را به چشم ما منعکس می‌کند تا آن فرد یا جسم را بتوان دید. در هر حال فعل نگاه، تغییر نمی‌کند و اینکه ادعا شود فرایند «دیده شدن»، در حکم «دیدن» دخالت دارد، ادعایی بدون دلیل است و شاهدی هم از ادله آن را تأیید نمی‌کند.<br /> <br /> بنابراین اگر نگاه به نامحرم یا همسر در حال احرام جایز نباشد، خواه دیده شدن<br /> <br /> {{صفحه|۱۰۹}}<br /> نامحرم یا همسر به ‌طور مستقیم و بدون ابزار و خواه با کمک ابزار محقق شود، حکم حرمت بر دیدن، مترتب مي‌شود.<br /> <br /> بله؛ ممکن است گفته شود گرچه موضوع دلیل، «نگاه به همسر» است، ولی عرف، نگاه مباشر به همسر و نگاه در تماس تصویری به او را یکی نمی‌داند؛ زیرا تصویر دریافتی به ‌وسیله دوربینِ اولین تلفن همراه، پس از یک‌سری تغییرات فیزیکی و تبدیل‌ شدن به کدهای صفر و یک، از طریق امواج الکتریکی به دومین گوشی تلفن همراه انتقال می‌یابد و آن گوشی تلفن با تبدیل این کدها، تصویر را بازسازی می‌کند. ازاین‌رو عرفاً عنوان «نگاه به همسر» بر نگاه به تصویر حاصل از ابزارهای الکترونیکی صادق نیست. هرچند عقل، به این دلیل که تغییرات مزبور، فیزیکی است و موجب تغییر ماهوی در تصویر دریافتی نمی‌شود، تفاوتی در انعکاس تصویر در چشم به ‌طور مستقیم یا با کمک ابزار نمی‌بیند.<br /> <br /> در نقد سخن فوق می‌توان گفت: بازگشت این سخن به این است که عرف، مفهوم «نگاه به همسر» را قابل انطباق بر نگاه به تصویر حاصل از ابزارهای الکترونیکی نمی‌داند. درحالی‌که در تطبیق مفهوم بر مصداق، مرجعیتْ با نهادی است که دقیق‌تر داوری مي‌کند، بدون اینکه حق تسامح داشته باشد. به ‌عبارت ‌دیگر نهادهای تطبیقی طریقیت دارد و نهادی مقدم است که اطمینان‌بخش‌تر است. ازاین‌رو در امر تطبیق، باید «تطبیق دقیق» را مقابل «تطبیق مسامحی» قرار داد&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۸۱-۲۸۲.&lt;/ref&gt; و اگر در موضوعی مانند رنگ نجاست، دید عقلی و نگاه دقیق توسط ذره‌بین و مانند آن ملاک نیست، بدین خاطر است که وقتی دلیلی که دلالت بر ازاله خون از لباس، فرش و امثال آن دارد بر مخاطبان آن القا شده، آنها بیش از ازاله عین خون نفهمیده‌اند و شارع نیز سکوت کرده است. ازاین‌رو معلوم می‌شود داوری مردم (عرف) را پذیرفته است وگرنه آن را رد مي‌کرد. لذا<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۰}}<br /> اگر بدن انسان آلوده به خون شود و شخص، بدن خود را به‌گونه‌ای بشوید که عین خون برود اما رنگ آن بماند، این شستن، برای تطهیر کافی نیست؛ چون برداشت عرف تنها در وقتی است که متنجس به خون، لباس، فرش و امثال این‌ها باشد، نه مثل بدن.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۸۱-۲۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین در موضوع محل گفت‌وگو، ملاک در تطبیق، درک عقل است و مطابق تحلیلی که در ابتدای بحث بیان شد، عقل در موضوع نگاه، تفاوتی بین انعکاس مستقیم تصویر فرد یا شیء در چشم و انعکاس با کمک ابزار و حتی پس از نمایش در خود ابزار و سپس در چشم نمی‌بیند و در هر دو صورت، نگاه به همسر را محقق می‌داند و بلکه اصلاً وساطت ابزار در نگاه را موجب تعدد مصادیق موضوع نمی‌داند.<br /> <br /> ب) این گفته که اگر ابزار رؤیت بخواهد در حکم دخیل باشد، در تمام ابواب فقه باید چنین باشد، سخن ناتمامی است؛ زیرا هر مورد، تحلیل خاص خود را می‌طلبد. براي نمونه در رابطه با لزوم تغییر حد ترخص در صورت مشاهده دیوار شهر با دوربین باید گفت: عرفِ مواجه با ادله وجوب قصر&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يحْيى، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷''': الرَّجُلُ يرِيدُ السَّفَرَ مَتى يقَصِّـرُ؟ قَالَ: «إِذَا تَوَاري مِنَ الْبُيوت». ('''کليني، ''الکافي''، ج۶، ص۵۰۰''')'''&lt;/ref&gt; چنین فهمیده که خفای مکلف از خانه‌های شهر به دلالت التزامی بر لزوم پیمایش مقدار مشخصی از مسیر دلالت دارد؛ زیرا بدون پیمایش مسیر، خفای مکلف از خانه‌ها اتفاق نمی‌افتد و دیده شدن خانه‌های شهر، اماره بر عدم پیمایش مقدار لازم است.<br /> <br /> از طرفی چنانچه گذشت، فرایند دیدن با ابزار و بدون ابزار تفاوتی ندارد. در دیدن بدون ابزار، تصویر خانه‌های شهر در فاصله حقیقی که با ناظر دارد در چشم انعکاس می‌یابد، ولی در دیدن با ابزار، تصویر منعکس‌ شده در چشم گرچه حقیقی است، اما فاصله واقعی ناظر با خانه‌های شهر را نشان نمی‌دهد. ازاین‌رو تصویر انعکاس‌یافته با دوربین در چشم، برای تعیین میزان واقعی پیمایشی که در تحقق خفا لازم است، قابل استناد نیست. پس علت عدم<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۱}}<br /> اعتبار ابزارِ دید در تعیین حد ترخص، صرف ابزار بودن نیست؛ بلکه از این‌ جهت است که با این تصویر، فاصله حقیقی فرد با خانه‌های شهر را نمی‌توان به دست آورد؛ در نتیجه مکلف به تحقق خفا پی نمی‌برد تا بتواند نمازش را به ‌صورت قصر بخواند.<br /> <br /> شاهد بر اینکه صرف ابزار بودن، دلیل بر عدم اعتبار نیست، این است که همه فقها نگاه به نامحرم با ابزار دید را جایز نمی‌دانند و تنها دلیل حرمت این است که تصویر نامحرم در چشم با کمک ابزار، انعکاس می‌یابد. به ‌عبارت ‌دیگر گرچه ابزار دید، فاصله حقیقی ناظر با نامحرم را نشان نمی‌دهد، اما از آنجا که موضوع حرمت، انعکاس تصویر حقیقی نامحرم در چشم است و این انعکاس با ابزار دید نیز قابل تحقق است، احدی از فقها در حکم به حرمت در نگاه با ابزار، تأمل نکرده است.<br /> <br /> رؤیت هلال یا خسوف و کسوف با دوربین، تلسکوپ و مانند آن نیز همان حکم رؤیت تصویر در صفحه نمایشگر تلفن همراه را دارد؛ بدین معنا که این ابزار، تنها بُعد مسافت که مانع دید است را برمی‌دارند و ماه را رؤیت‌پذیر می‌کنند و نور ماه یا تحقق خسوف یا کسوف را به چشم ناظر منتقل می‌کنند؛ اما در دیدن که فعل ناظر است، تأثیری ندارند. بنابراین اگر عرف از این‌گونه خطابات چنین فهمید که رؤیت، اماره بر تحقق ماه قمری جدید یا خسوف و کسوف است، حکم با تحقق موضوع با چشم یا ابزار دید مترتب مي‌شود.<br /> <br /> شايد دليل اينکه فقها در خسوف و کسوفی که تنها با تلسکوپ قابل ‌دیدن است، قائل به وجوب نماز آیات نیستند این باشد که عرفِ مواجه با دلیل وجوب نماز آیات، چنین فهمیده که خسوف و کسوف، زلزله و مانند آن باید برایش محسوس باشد و رؤیت آنها با ابزار یا ثبت زلزله توسط دستگاه زلزله‌نگار، درک و حس وقوع پدیده را برای مکلف ممکن نمی‌سازد.<br /> <br /> به دیگر سخن، عرف، صرف رؤیت را ملاک وجوب نماز آیات نمی‌داند، بلکه بايد علاوه بر رؤیت به ‌طور محسوس وقوع پدیده را درک کند و چون در دیدن خسوف و<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۲}}<br /> کسوف با ابزار، بُعد مسافت مجازاً برداشته می‌شود، با دیده شدن با ابزار، حس وقوع پدیده به مکلف منتقل نمی‌شود.<br /> <br /> ممکن است گفته شود در آیه شریفه ('''يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ'''...)&lt;ref&gt;. بقره: ۱۸۹.&lt;/ref&gt;مواقیت، برای همه مردم دانسته شده و مخاطب آیات، در عصر نزول وحی و عموم مردم در عصر حاضر با چشم غیر مسلح به ماه می نگرند. ازاین‌رو نگاه و تشخیص زمان با چشم مسلح از نظر قرآن کافی نیست.<br /> <br /> در پاسخ می‌توان گفت آنچه آیه شریفه بیان می‌کند، این است که از آنجا که براي عموم مردم موقعیت مکانی ماه قابل رؤیت است، از اين رو در تشخیص زمان کاربرد دارد. به عبارت دیگر آیه شریفه، رؤیت را موضوع حکم قرار داده است و دیدن ماه با چشم مسلح نیز موضوع رؤیت را محقق می‌کند؛ زیرا چنانچه گذشت، دستگاه و عدسی، ماه را رویت‌پذیر می‌سازد و در نهایت رؤیت با چشم ناظر صورت می‌گیرد.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> ماحصل آنچه در این تحقیق واکاوی شد، به ‌قرار ذیل است:<br /> <br /> # مستفاد از ادله بیان ‌کننده تروک احرام این است که نگاه در آینه، براي تزئین در حال احرام جایز نیست. به نظر می‌رسد ملاک حرمت در این ادله، حرمت تزئین در حال احرام است و نگاه در آینه موضوعیت ندارد. در صورتی ‌که در ارتکاز عرف زمان حاضر، «آینه» دارای معنایی باشد که قابل توسعه و انطباق بر مصادیق نوپدید، مانند صفحه نمایشگر تلفن همراه باشد، این مصادیق نیز حکم آینه را دارند؛ یعنی نگاه مُحرم به تصویر انعکاس‌یافته در صفحه نمایشگر تلفن همراه هنگام گرفتن عکس سلفی و شخصی، به ‌قصد زینت جایز نیست. چنانچه عرف از اطلاق آینه بر این مصادیق ابا داشته باشد، حرمت نگاه در تصویر انعکاس‌یافته، به ملاک حرمت تزئین خواهد بود.<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۳}}<br /> ۲. قول صحیح و مطابق با نظر مشهور فقها، حرمت نگاه شهوی به همسر در حال احرام است. با توجه به اینکه ابزار دید، تأثیری در اصل فرایند نگاه ندارد، نگاه شهوی مُحرم به همسر هنگام برقراری تماس تصویری، جایز نیست و مواردی که در ظاهر به جهت دخالت ابزار دید، حکم شرعی‌اش عمومیت نیافته، قابل توجیه است.<br /> <br /> === استفاده از شوینده‌های خوشبو در حال احرام ===<br /> <br /> امروزه با توسعه و پیشرفتی که در صنایع تولید محصولات بهداشتی صورت گرفته است، در بسیاری از مواد شوينده از اسانس (عطرمايه) گل‌ها و میوه‌ها، براي خوشبو کردن آنها استفاده می‌شود. با توجه به توسعه بهداشت و فراگير شدن استفاده از مواد بهداشتي در تمام دنيا و به ‌ویژه در مکه مکرمه، حجاج خانه خدا عموماً از این‌ گونه محصولات جهت تنظیف استفاده می‌کنند. از طرفی به ‌اتفاق فقیهان امامیه، استفاده از طیب برای مُحرم جایز نیست و برخی نیز معتقدند مُحرم باید از استشمام بوی خوش پرهیز کند.&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: مفيد، ''المقنعة''، ص۴۳۲؛ علم الهدي، ''جمل العلم و العمل''، ص۱۰۷؛ طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۲۱؛ ابن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۶۹؛ إبن ادريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۴۲؛ آبي، ''کشف الرموز''، ج۱، ص۳۵۶؛ محقق حلي، ''المختصر النافع''، ج۱، ص۸۴؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۲، ص۱۷؛ علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۷، ص۳۰۳؛ علامه حلي، ''منتهي المطلب''، ج۱۱، ص۳۴۶ و ج۱۲، ص۲۳؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۷۴؛ محقق کرکي، ''الرسائل''، ج۲، ص۱۵۴؛ شهيد ثاني، ''رسائل''، ج۱، ص۳۶۶؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفايدة''، ج۶، ص۲۸۴؛ محقق سبزواري، ''کفاية الاحکام''، ج۱، ص۲۹۷، محقق داماد، ''کتاب الحج''، ج۲، ص۳۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این صورت حکم استفاده از این‌ گونه مواد شوینده خوشبو در حال احرام چیست؟<br /> <br /> بررسی این موضوع وقتی اهمیت بیشتری می‌یابد که بدانیم عمده حجاج پس از اتمام اعمال منا، چون هنوز اعمال مکه را انجام نداده‌اند، بوی خوش بر آنها حلال نشده و مجاز به استفاده از آن نیستند و در عین ‌حال نیازمند به استفاده از مواد شوینده جهت نظافت بدن، لباس و به ‌ویژه لباس احرام خود هستند. بنابراین چنانچه مقتضای تحقیق،<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۴}}<br /> حرمت استفاده از مواد شوینده خوشبو برای مُحرم باشد، آنان باید از مواد شوینده بدون بو برای شستن دست و بدن استفاده کنند. البته شست‌وشوی لباس با مواد شوینده خوشبو، خصوصاً هنگام استفاده از ماشین لباسشویی، بدون اشکال است. اما اگر نتیجه تحقیق، جواز استفاده از مواد شوینده خوشبو باشد، آنان بدون هیچ اشکالی می‌توانند از این محصولات بهداشتی در حال احرام استفاده کنند.<br /> <br /> از آنجا که پاسخ به پرسش مذکور نیازمند بررسی روایات دال بر حرمت طیب برای مُحرم است، لازم است به تتبع در خصوص این روایات بپردازیم. قبل از آن مناسب است مفاهیم اساسی مطرح در اين مسئله، مانند مفهوم طیب، اِسانس و نیز حرمت استعمال طیب برای مُحرم در کلام فقها را واکاوي کنيم.<br /> <br /> ==== ۱. مفاهیم اساسی ====<br /> <br /> ===== الف)‌ طيب =====<br /> <br /> مطابق با تصریح اهل لغت، مراد از طیب چیزی است که با آن بتوان خود را خوشبو کرد&lt;ref&gt;. «و الطِّيب: ما يتَطَيب به». (جوهري، ''صحاح''، ج۱، ص۱۷۳)؛ «و الطِّيبُ: ما يتَطَيبُ به». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۱، ص۵۶۵)؛ «و الطِّيبُ م أَي ما يتَطَيبُ به». (زبيدي، ''تاج العروس''، ج۲، ص۱۹۰)&lt;/ref&gt;و در اصل به معنای چیزی است که از طریق حواس پنج‌گانه موجب لذت بردن انسان شود.&lt;ref&gt;. «و أصل الطَّيبِ: ما تستلذّه الحواسّ، و ما تستلذّه النّفس». (راغب اصفهاني، ''مفردات''، ص۵۲۷)&lt;/ref&gt; ازاین‌رو به مواد معطری که با بوییدن آنها لذتی برای انسان حاصل می‌شود، عطر اطلاق شده است.&lt;ref&gt;. «و الطيب: المستلذ». (طريحي، ''مجمع البحرين''، ج۲، ص۱۱۱)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آنچه از کلام اهل لغت استفاده می‌شود، این است که مراد از طیب، جسم و ماده‌ای است که برای خوشبو کردن بدن، لباس، غذا و مانند آن به کار می‌رود و به رایحه خوشبو، طیب اطلاق نمی‌شود.<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۵}}<br /> ===== ب) ‌اِسانس (عطرمايه) =====<br /> اسانس‌ها مخلوطی از ترکیبات روغنی فرّار و معطری هستند که به ‌عنوان یک متابولیت ثانویه در گیاهان دارویی ساخته می‌شوند. این مواد در ساختارهای ویژه‌ای مانند ساختارهای ترشحی، غدد موهی ترشحی، لوله‌های ترشحی، معابر رزینی یا فضاهای ترشحی ذخیره می‌شوند. گرما و فشار، روغن موجود در سلول‌های گیاهی را از قسمت‌های مختلف گیاه مانند برگ، گل، میوه، شاخه، ریشه، چوب، پوست، صمغ و شکوفه آزاد مي‌کند. استخراج اسانس‌ها از قسمت‌های مختلف گیاه به روش‌های گوناگونی مانند تقطیر آبی، بخار و تقطیر بخار آب صورت مي‌گیرد.&lt;ref&gt;. احسان عالي و ديگران، «اسانس‌هاي گياهي به ‌عنوان ترکيبات دارويي طبيعي»، ''مجله'' ''دانشکده پزشکي''، مهر ۱۳۹۶، ش۷، ص۴۸۰ و ۴۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اسانس‌ها این پتانسیل را دارا هستند که در صنایع غذایی، دارویی، عطر و آرایشی و بهداشتی استفاده شوند. اسانس‌ها در فعالیت‌های میکروبی تداخل ایجاد می‌کنند و در بسیاری موارد بدون اینکه اثرهای نامطلوبی بر سلامت مصرف‌کننده بگذارند، سبب نابودی میکروب‌ها می‌شوند.&lt;ref&gt;. همان، ص۴۸۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۲. اقوال فقها در ارتباط با استعمال حرام طیب ====<br /> <br /> استفاده از بوی خوش جهت معطر کردن لباس، بدن و غذا و نیز بوییدن رایحه&lt;br /&gt;<br /> نیکو قابل ‌تصور است. بنابراین لازم است نظرات فقها در هر مورد را به طور جداگانه جویا شویم.<br /> <br /> ===== الف) خوشبو کردن بدن و لباس =====<br /> <br /> به ‌اتفاق فقیهان امامیه، مُحرم باید از خوشبو کردن لباس و بدن اجتناب کند.&lt;ref&gt;. براي نمونه ر.ک: مفيد، ''المقنعة''، ص۴۳۲؛ علم الهدي، ''جمل العلم و العمل''، ص۱۰۷؛ طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۲۱؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۲، ص۱۷؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۷۴؛ محقق داماد، ''کتاب الحج''، ج۲، ص۳۴۹.&lt;/ref&gt; البته<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۶}}<br /> برخی فقها اجتناب از مطلق خوشبوکننده و برخی دیگر اجتناب از مصادیق خاصی را لازم شمرده‌اند.<br /> <br /> ===== ب)‌ استفاده مُحرم از غذاي خوشبو =====<br /> <br /> به اتفاق فقیهان امامیه، مُحرم باید از خوردن غذایی که مشتمل بر مواد معطر، مانند زعفران است، بپرهیزد.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۷، ص۳۱۳؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفائدة''، ج۶، ص۲۸۴؛ موسوي عاملي، ''مدارک الاحکام''، ج۷، ص۳۱۹؛ محقق سبزواري، ''ذخيرة المعاد''، ج۲، ص۵۹۰؛ سبزواري، ''مهذب الاحکام''، ج۱۳، ص۱۵۳؛ تبريزي، ''التهذيب''، ج۲، ص۲۷۳؛ يزدي، ''عروة الوثقي مع تعليقات فاضل''، ج۲، ص۴۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== ج) بوييدن گل‌هاي معطر در حال احرام =====<br /> <br /> در رابطه با بوییدن گل‌های خوشبو دو نظریه عمده وجود دارد:<br /> <br /> نظریه اول: مشهور فقها قائل به کراهت بوییدن گل و استحباب اجتناب از آن برای مُحرم هستند.&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۱۹؛ إبن حمزه، ''الوسيلة''، ص۱۶۴، إبن ادريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۴۵؛ محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۷۰؛ إبن سعيد حلي، ''الجامع للشرايع''، ص۱۸۵؛ علامه حلي، ''تبصرة المتعلمين''، ص۷۴؛ شهيد اول، ''غاية المراد''، ج۱، ص۴۰۰؛ إبن فهد حلي، ''المهذب البارع''، ج۲، ص۱۸۶؛ طباطبايي، ''رياض المسائل''، ج۱، ص۳۸۱؛ نراقي، ''مستند الشيعة''، ج۱۲، ص۵۱؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۸، ص۳۲۹ و ۴۳۵؛ عراقي، ''شرح تبصرة المتعلمين''، ج۳، ص۴۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه دوم: برخی فقها و از جمله بسیاری فقیهان معاصر، اجتناب از همه گل‌ها یا گل‌های کاشته شده برای عطرگیری یا گیاهانی که برای بوییدن استفاده مي‌َشوند را برای مُحرم واجب دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۷۳؛ شهيد ثاني، ''مسالک الافهام''، ج۲، ص۲۶۹؛ ''عروة الوثقي مع تعليقات فاضل''، ج۲، ص۴۱۲؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== د)‌ بوييدن ميوه‌ها =====<br /> <br /> در رابطه با اجتناب از بوی خوش میوه‌ها دو نظریه وجود دارد:<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۷}}<br /> نظریه اول: اجتناب از بوی خوش میوه‌ها بر مُحرم واجب نیست.&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۷۱؛ علامه حلي، ''تذکرة الفقهاء''، ج۷، ص۳۰۵؛ إبن فهد حلي، ''الرسائل العشر''، ص۲۱۰؛ کاشف الغطاء، ''انوار الفقاهه-کتاب الحج''، ص۱۰۹؛ صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۸، ص۳۲۹؛ يزدي، ''عروة الوثقي مع تعليقات فاضل''، ج۲، ص۴۱۲؛ حکيم، ''دليل الناسک''، ص۱۴۹؛ آملي، ''مصباح الهدي''، ج۱۲، ص۵۴۲؛ خويي، ''المعتمد''، ج۴، ۱۲۱؛ خميني، ''تحرير الوسيلة''، ج۱، ص۴۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه دوم: اجتناب از بوی خوش میوه‌ها بر مُحرم واجب یا مطابق با احتیاط است.&lt;ref&gt;. مظاهري، ''مناسک حج''، ص۱۵۹ و ۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== هـ)‌ کفاره استفاده از طيب =====<br /> <br /> در رابطه با کفاره استفاده از طيب دو نظريه وجود دارد:<br /> <br /> نظریه اول: اگر مُحرم عمداً از خوشبوکننده استفاده کند، باید گوسفندی را ـ جزماً یا از باب احتیاط- قربانی کند.&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''المختصر النافع''، ج۱، ص۱۰۷؛ علامه حلي، ''ارشاد الاذهان''، ج۱، ۳۲۳؛ حلي (شمس الدين)، ''معالم الدين''، ج۱، ص۲۸۰؛ بحراني، ''الحدائق الناضرة''، ج۱۵، ص۴۳۱؛ مظاهري، ''مناسک حج''، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه دوم: تنها استفاده عمدی از غذای خوشبوشده با مواد معطر مانند زعفران، موجب وجوب قربانی بر مُحرم می‌شود.&lt;ref&gt;. ''مناسک حج''، ص۱۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== و) نظرات فقيهان معاصر در رابطه با استفاده از شوينده‌هاي معطر =====<br /> <br /> فقیهان معاصر به ‌اتفاق معتقدند مُحرم باید از مواد بهداشتی معطر مانند شامپو و صابون در شستن دست و بدن اجتناب کند.&lt;ref&gt;. همان، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۳. مستند اقوال ====<br /> <br /> با توجه به اينکه در مسئله مورد گفت‌وگو، فقها تنها به روايات استناد کرده‌اند، در ادامه به بررسی آنها می‌پردازیم. روایات را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد:<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۸}}<br /> ===== الف) روایات دال بر حرمت استفاده مُحرم از خوشبوکننده بدن، لباس و غذا و لزوم پرهیز از بوی آن =====<br /> '''يک ـ روایت صحیح ابن ابی‌عمیر از معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «در زمانی که مُحرم هستی ماده خوشبو و روغن به خود نزن، از مواد خوشبو در غذا بپرهیز و بینی خود را از بوی خوش بگیر و از بوی نامطبوع مگیر؛ زیرا برای محرم شایسته نیست از بوی خوش لذت برد».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا تَمَسَّ شَيئاً مِنَ الطِّيبِ وَ لَا مِنَ الدُّهْنِ فِي إِحْرَامِک وَ اتَّقِ الطِّيبَ فِي طَعَامِک وَ أَمْسِک عَلَى أَنْفِک مِنَ الرَّائِحَةِ الطَّيبَةِ وَ لَا تُمْسِک عَنْهُ مِنَ الرِّيحِ الْمُنْتِنَةِ فَإِنَّهُ لَا ينْبَغِي لِلْمُحْرِمِ أَنْ يتَلَذَّذَ بِرِيحٍ طَيبَةٍ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از روایت نکات ذیل قابل ‌استفاده است:<br /> <br /> اول ـ‌ عدم جواز خوشبو کردن بدن ـ به قرینه فعل «تمس»- و غذا در حال احرام؛<br /> <br /> دوم ـ وجوب گرفتن بینی جهت جلوگیری از استشمام خوشبوکننده بدن یا غذا.<br /> <br /> ممکن است گفته شود فعل «لاینبغی» در کراهت ظهور دارد و در صورت عدم پذیرش ظهور در کراهت ـ بدین‌ جهت که در برخی روایات در معنای حرمت نیز به ‌کار رفته- باید آن را مشترک بین کراهت و حرمت دانست که تعیین هر یک از این دو نیازمند قرینه است و بدون قرینه بر هیچ‌ یک از این دو دلالت ندارد. از آنجا که این جمله در تعلیل برای لزوم گرفتن بینی از استشمام بوی خوش به ‌کار رفته، در فرض پذیرش ظهور مزبور، باید به کراهت استشمام بوی خوش و استحباب گرفتن بینی از آن حکم کرد. در فرض عدم پذیرش نيز وجوب احتیاط، حکم به لزوم پرهیز از استشمام بوی خوش خواهد کرد. اما آنچه ظهور در کراهت را تقویت می‌کند و قرینه بر استحبابِ گرفتن بینی از استشمام بوی خوش محسوب می‌شود این است که اگر استشمام بوی خوش بر مُحرم حرام بود، اقتضا داشت امام(ع) به ‌طور صریح و نه با فعل «لاینبغی» از آن نهی کنند.<br /> <br /> {{صفحه|۱۱۹}}<br /> در پاسخ می‌توان گفت، گرچه از خوشبو کردن نهی شده، اما به ‌طور قطع از صرف خوشبو کردن بدون لحاظ التذاذی که با این کار برای مُحرم حاصل می‌شود، نهی نشده است؛ زیرا هدف از خوشبو کردن، لذت بردن از بوی خوش است. از طرفی التذاذ از بوی خوش ممکن است با استشمام بوی خوش از غیر مُحرم نیز حاصل شود. ازاین‌رو امام(ع) به لزوم اجتناب از استشمام بوی خوش با گرفتن بینی نیز امر کرده و در مقام تعلیل، علتی را بیان کرده‌اند که با هر دو فعل، یعنی خوشبو کردن و استشمام بوی خوش، تناسب دارد. و از طرفي چون لذت بردن از بوی خوشبوکننده ـ استفاده شده توسط مُحرم و غیر مُحرم ـ امری غیر اختیاری است و در حیطه قدرت مُحرم قرار نمی‌گیرد، ازاين‌رو به ‌طور صریح و مستقیم نهی نشده، بلکه امام(ع) با فعل «لاینبغی» در صدد برآمده‌اند تا بیان کنند سزاوار نیست مُحرم با نگرفتن بینی خود، از بوی خوش ناشی از خوشبوکننده لذت برد. بنابراین فعل «لاینبغی» با این بیان، در حرمت و فعل «أمسک» در وجوب پرهیز از استشمام بوی خوش، ظهور می‌یابد.<br /> <br /> '''دو ـ روایت موثق ابراهیم نخعی از معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «در زمانی که مُحرم هستی، ماده خوشبو و روغن به خود نزن، از قرار دادن ماده خوشبو در وسایلت بپرهیز و بینی خود را از بوی خوش بگیر و از بوی نامطبوع مگیر؛ زیرا برای محرم شایسته نیست از بوی خوش لذت برد. اگر فردی به این امور مبتلا شد، باید غسل احرامش را اعاده کند و به ‌اندازه‌ای که استفاده کرده صدقه دهد».&lt;ref&gt;. «'''وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِي عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «...وَ لَا تَمَسَّ شَيئاً مِنَ الطِّيبِ وَ لَا مِنَ الدُّهْنِ فِي إِحْرَامِک وَ اتَّقِ الطِّيبَ فِي زَادِک وَ أَمْسِک عَلَى أَنْفِک مِنَ الرِّيحِ الطَّيبَةِ وَ لَا تُمْسِک مِنَ الرِّيحِ الْمُنْتِنَةِ فَإِنَّهُ لَا ينْبَغِي لَک أَنْ تَتَلَذَّذَ بِرِيحٍ طَيبَةٍ فَمَنِ ابْتُلِي بِشَي‌ءٍ مِنْ ذَلِک فَلْيعِدْ غُسْلَهُ وَ لْيتَصَدَّقْ بِقَدْرِ مَا صَنَعَ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۴۴۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مستفاد از این روایت نیز موارد ذیل است:<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۰}}<br /> اول ـ عدم جواز خوشبو کردن بدن ـ به قرینه فعل «تمس»-، لباس و وسائل مورد استفاده در حال احرام؛<br /> <br /> دوم ـ وجوب گرفتن بینی جهت جلوگیری از استشمام خوشبوکننده بدن، لباس و مانند آن؛<br /> <br /> سوم ـ‌ استحباب ادای کفاره در فرض خوشبو کردن بدن و لباس؛ این مطلب از امر به صدقه به مقدار غیر روشن فهمیده می‌شود؛ زیرا وجوب کفاره، نیازمند تعیین مقدار آن به ‌طور مشخص است.<br /> <br /> '''سه ـ روایت صحیح حریز از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «مُحرم نباید از ماده خوشبو و گل‌های معطر برای خوشبو کردن خود استفاده کند و از آن لذت برد. پس هرکس به این امور مبتلا شد باید به ‌اندازه‌ای که استفاده کرده، به مقدار سیر شدنش از طعام صدقه دهد».&lt;ref&gt;. «'''وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا يمَسُّ الْمُحْرِمُ شَيئاً مِنَ الطِّيبِ وَ لَا مِنَ الرَّيحَانِ وَ لَا يتَلَذَّذُ بِهِ فَمَنِ ابْتُلِي بِشَـي‌ءٍ مِنْ ذَلِک فَلْيتَصَدَّقْ بِقَدْرِ مَا صَنَعَ بِقَدْرِ شِبَعِهِ يعْنِي مِنَ الطَّعَامِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نکات قابل ‌استفاده از روایت، عبارت است از:<br /> <br /> اول ـ عدم جواز خوشبو کردن بدن با ماده خوشبو و گل‌های معطر که از فعل «لاتمس» فهمیده می‌شود؛<br /> <br /> دوم ـ استحباب ادای کفاره در فرض خوشبو کردن بدن؛<br /> <br /> سوم ـ عدم جواز استشمام بوی خوشِ چیزی که برای خوشبو کردن به ‌کار رفته است؛ این عدم جواز، از نهی از تلذذ فهمیده می‌شود؛ زیرا تلذذ از بوی خوش، امری غیر اختیاری است. ازاین‌رو نهی از آن به معنای لزوم پرهیز از استشمام اختیاری خوشبوکننده‌ای است که منجر به تلذذ از آن مي‌شود.<br /> <br /> '''چهار ـ روایت صحیح زراره از امام باقر'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «هرکس عمداً زعفران یا غذایی که در آن ماده خوشبوست<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۱}}<br /> بخورد، باید قربانی کند، پس اگر از روی فراموشی بوده، چیزی به عهده‌اش نیست و از خدای عزوجل طلب مغفرت کند».&lt;ref&gt;. «'''الْحُسَينُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ'''۷ '''قَالَ: «مَنْ أَکلَ زَعْفَرَاناً مُتَعَمِّداً أَوْ طَعَاماً فِيهِ طِيبٌ فَعَلَيهِ دَمٌ فَإِنْ کانَ نَاسِياً فَلَا شَي‌ءَ عَلَيهِ وَ يسْتَغْفِرُ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۴''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق به دلیل امر به استغفار، بر حرمت خوردن غذایی که با زعفران یا سایر مواد معطر خوشبو شده، و نیز وجوب قربانی در فرض خوردن غذای خوشبو شده، دلالت دارد.<br /> <br /> '''پنج ـ روایت صحیح حلبی از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «مُحرم باید بینی خود را از بوی خوش بگیرد و نباید بینی خود را از بوی نامطبوع بگیرد».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «الْمُحْرِمُ يمْسِک عَلَي أَنْفِهِ مِنَ الرِّيحِ الطَّيبَةِ وَ لَا يمْسِک عَلَي أَنْفِهِ مِنَ الرِّيحِ الْمُنْتِنَةِ».''' (همان)&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گرچه در این روایت به لزوم پرهیز از استشمام بوی خوش امر شده، اما به قرینه روایات قبل مراد از استشمام بوی خوش چیزی است که در خوشبو کردن بدن، لباس یا غذا استفاده مي‌شود.<br /> <br /> '''شش ـ روایت صحیح محمد بن اسماعیل از فعل امام رضا'''(ع)<br /> <br /> امام رضا(ع) را در حال احرام دیدم، درحالی‌که مقابل حضرت ماده‌ای خوشبو قرار داده شد تا ایشان به آن بنگرند؛ پس حضرت با لباس خویش، بینی خود را جهت جلوگیری از استشمام بوی آن گرفتند.&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: رَأَيتُ أَبَا الْحَسَنِ'''۷ '''کشِفَ بَينَ يدَيهِ طِيبٌ لِينْظُرَ إِلَيهِ وَ هُوَ مُحْرِمٌ فَأَمْسَک عَلَى أَنْفِهِ بِثَوْبِهِ مِنْ رِيحِهِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در نگاه اول ممکن است گفته شود فعل امام(ع) در پرهیز از استشمام، اعم از حرمت و کراهت است و بدون وجود قرینه، بر هیچ‌ یک دلالت ندارد. اما با توجه به روایاتی که<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۲}}<br /> بر عدم جواز استشمام خوشبوکننده بدن و لباس دلالت داشت، فعل امام(ع) در این روایت، بر وجوب گرفتن بینی و پرهیز از استشمام خوشبوکننده بدن و لباس دلالت دارد.<br /> <br /> '''هفت ـ روایت موثق حنان بن سدیر از امام باقر'''(ع)<br /> <br /> به حضرت گفتم: «نظرتان در مورد مِلح مخلوط به زعفران برای مُحرم چیست؟» حضرت فرمودند: «برای مُحرم سزاوار نیست چیزی که در آن زعفران یا ماده خوشبوست را بخورد».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ'''۷''': مَا تَقُولُ فِي الْمِلْحِ فِيهِ زَعْفَرَانٌ لِلْمُحْرِمِ؟ قَالَ: «لَا ينْبَغِي لِلْمُحْرِمِ أَنْ يأْکلَ شَيئاً فِيهِ زَعْفَرَانٌ وَ لَا شَيئاً مِنَ الطِّيبِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق به قرینه روایات نهی‌کننده مُحرم از خوردن غذای خوشبو شده با زعفران، بر حرمت خوردن غذای خوشبو دلالت دارد.<br /> <br /> '''هشت ـ روایت صحیح عبدالله بن سنان از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «در حال احرام با گل‌های معطر و چیزی که در آن زعفران است، خود را خوشبو نکن و از خوردن غذایی که در آن زعفران است بپرهیز».&lt;ref&gt;. «'''أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «لَا تَمَسَّ رَيحَاناً وَ أَنْتَ مُحْرِمٌ وَ لَا شَيئاً فِيهِ زَعْفَرَانٌ وَ لَا تَطْعَمْ طَعَاماً فِيهِ زَعْفَرَانٌ». ('''''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت بر عدم جواز استفاده مُحرم از گل‌های معطر و هر آنچه مشتمل بر زعفران است براي خوشبو کردن خود، و نیز به حرمت خوردن غذای خوشبو شده با زعفران، دلالت دارد.<br /> <br /> '''نه ـ روایت موثق اسحاق بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت در رابطه با مُحرمی که در حال خواب و نادانسته ماده خوشبو را لمس کرده است، سؤال کردم. حضرت فرمودند: «ماده خوشبو را شست‌وشو کند و چیزی بر عهده‌اش نیست» و درباره مُحرمی سؤال کردم که غیر محرم با روغن<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۳}}<br /> خوشبو او را روغن‌مالی کرده و مُحرم نمی‌داند چه چیزی بر عهده‌اش است. حضرت فرمودند: «آن را بشوید و باید از آن بپرهیزد».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَينِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللهِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُحْرِمِ يمَسُ الطِّيبَ وَ هُوَ نَائِمٌ لَا يعْلَمُ، قَالَ: «يغْسِلُهُ وَ لَيسَ عَلَيهِ شَي‌ءٌ» وَ عَنِ الْمُحْرِمِ يدْهُنُهُ الْحَلَالُ بِالدُّهْنِ الطَّيبِ وَ الْمُحْرِمُ لَا يعْلَمُ مَا عَلَيهِ، قَالَ: «يغْسِلُهُ أَيضاً وَ لْيحْذَرْ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت بر وجوب پرهیز از ماده خوشبویی که ناخواسته یا عمداً باعث خوشبو شدن مُحرم ـ ولو در شکل روغن معطر آغشته به بدن ـ شده،‌ دلالت دارد. به نظر می‌رسد روغن معطر استفاده شده مُحرم به ‌گونه‌ای بوده که بوی خوش در آن بر روغن غلبه داشته و مانند خوشبوکننده موجب خوشبو شدن مُحرم می‌شده است؛ و الا به ‌تصریح روایت موثق ابراهیم نخعی، استفاده مُحرم از روغن‌های معطر مکروه است.<br /> <br /> '''ده ـ روایت صحیح حماد بن عثمان از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> به حضرت گفتم: «لباس احرامم را با لباس‌هایی که برای خوشبو شدن بخور داده ‌شده‌اند، در یک‌جا گذاشتم و بوی آن را حس می‌کنم». حضرت فرمودند: «در معرض باد قرار ده تا بوی خوش آن برود».&lt;ref&gt;. «'''أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي الْکوفِي عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷''': إِنِّي جَعَلْتُ ثَوْبَي إِحْرَامِي مَعَ أَثْوَابٍ قَدْ جُمِّرَتْ فَأَجِدُ مِنْ رِيحِهَا، قَالَ: «فَانْشُرْهَا فِي الرِّيحِ حَتَّى يذْهَبَ رِيحُهَا». ('''''الکافي''، ج۴، ص۳۵۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت بر لزوم پرهیز مُحرم از خوشبو کردن لباس احرامش ـ ولو با قرار دادن در کنار سایر لباس‌های خوشبو شده ـ دلالت دارد و بیان می‌کند برطرف کردن بوی خوش از لباس احرام واجب است.<br /> <br /> '''يازده ـ روایت صحیح معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره مردی که در حال احرام از روی فراموشی خود را خوشبو کرده، سؤال کردم. حضرت فرمودند: «دستش را بشوید و لبیک بگوید و چیزی بر عهده‌اش نیست».&lt;ref&gt;. «'''وَ رَوَى مُعَاوِيةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَسَّ الطِّيبَ نَاسِياً وَ هُوَ مُحْرِمٌ، قَالَ: «يغْسِلُ يدَيهِ وَ يلَبِّي وَ لَيسَ عَلَيهِ شَي‌ءٌ». ('''شيخ صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج۲، ص۳۵۱''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۴}}<br /> از اینکه حضرت وی را به گفتن لبیک پس از شستن دست امر کرده،‌ فهمیده می‌شود راوی قبل از مُحرم شدن از خوشبوکننده استفاده کرده است، اما از آنجا که بوی خوش تا زمان احرام باقی بوده، امام(ع) وی را به برطرف کردن اثر ماده خوشبو با شستن دستانش امر کرده‌اند.<br /> <br /> '''دوازده ـ روایت موثق ابراهیم نخعی از معاوية بن عمار از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت فرمودند: «همانا از خوشبوکننده‌ها چهار چیز بر تو حرام است: مسک، عنبر، ترس و زعفران؛ جز اینکه برای مُحرم استفاده از روغن‌های خوشبو مکروه است».&lt;ref&gt;. '''وَ عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِي عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: «إِنَّمَا يحْرُمُ عَلَيک مِنَ الطِّيبِ أَرْبَعَةُ أَشْياءَ الْمِسْک وَ الْعَنْبَرُ وَ الْوَرْسُ وَ الزَّعْفَرَانُ غَيرَ أَنَّهُ يکرَهُ لِلْمُحْرِمِ الْأَدْهَانُ الطَّيبَةُ الرِّيحِ». ('''حر عاملي، ''وسائل الشيعة''، ج۱۲، ص۴۴۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گرچه «إنّما» در کلام امام(ع) بر حصر دلالت دارد، اما با توجه به اینکه برخی مصادیق ذکر شده برای خوشبوکننده در این روایت متفاوت از مصادیقی است که در روایت ذیل آمده، این نتیجه حاصل می‌شود که مراد حضرت از حصر، محدود کردن مصادیق طیب نیست، بلکه امام(ع) درصددند بیان کنند تنها ملاک حرمت طیب، خوشبوکننده بودن آن و استفاده از آن در خوشبو کردن بدن، لباس و غذاست. خصوصاً اینکه حضرت بعد از بیان مصادیق خوشبوکننده، استفاده از روغن‌های خوشبو را برای مُحرم مکروه دانسته‌اند که دلالت دارد بر اینکه استفاده از روغن از این ‌جهت که خوشبوکننده محسوب نمی‌شود، برای مُحرم جایز و به دلیل مشتمل بودن بر بوی خوش، مکروه است.<br /> <br /> '''سيزده ـ روایت صحیح عبدالغفار'''&lt;ref&gt;. شبيري، ''التعليقات الرجاليه''، ج۹، ص۲۱۵: به نظر مي‌رسد به دليل سقط در مصدر کتاب، به جاي ابي‌يعفور، عبدالغفار ثبت شده است.&lt;/ref&gt; '''از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت شنیدم فرمودند: «خوشبوکننده، مسک، عنبر، زعفران و عود است».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَيفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''يقُولُ: «الطِّيبُ الْمِسْک وَ الْعَنْبَرُ وَ الزَّعْفَرَانُ وَ الْعُودُ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۶، ص۵۱۳''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۵}}<br /> چنان‌که بیان شد، حصرِ مستفاد از مصادیق مذکور در روایت را باید بر محصور بودن حرمت طیب در خوشبوکننده تفسیر کرد تا با روایت قبل، که در آن مصادیق دیگری برای طیب بیان ‌شده، قابل ‌جمع باشد.<br /> <br /> ===== ب)‌ روایات دال بر جواز استفاده مُحرم، از هر ماده‌ای که برای خوشبو کردن استفاده نمي‌شود =====<br /> <br /> '''يک ـ روایت صحیح حسن بن زیاد از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> به حضرت عرضه داشتم: «در اشنان (ماده‌ای برای شستن دست) ماده خوشبو وجود دارد. آیا می‌توانم در حال احرام با آن دست خود را بشویم؟» حضرت فرمودند: «چیزی به ‌عنوان کفاره، به خاطر اشنانی که با آن دستت را شستی، صدقه بده».&lt;ref&gt;. «'''الْحُسَينُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: قُلْتُ لَهُ: الْأُشْنَانُ فِيهِ الطِّيبُ أَغْسِلُ بِهِ يدَي وَ أَنَا مُحْرِمٌ؟ ...وَ قَالَ: «تَصَدَّقْ بِشَي‌ءٍ کفَّارَةً لِلْأُشْنَانِ الَّذِي غَسَلْتَ بِهِ يدَک». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق بر استحباب ادای کفاره در فرض استفاده از شوینده معطر دست، دلالت دارد. اما از استحباب کفاره نمی‌توان کراهت یا حرمت استفاده از شوینده خوشبو را استنباط کرد؛ زیرا چنان‌که گذشت، برخی روایات بر استحباب ادای کفاره در صورت استفاده مُحرم از خوشبوکننده بدن و لباس دلالت داشت.<br /> <br /> ممکن است گفته شود از آنجا که غرض اصلی از استفاده از اشنان (ماده شست‌وشوی دست) شستن دست است و خوشبوکننده به آن اطلاق نمي‌شود، ازاین‌رو استفاده از آن مکروه است.<br /> <br /> '''دو ـ روایت معتبر ابن ابی‌عمیر از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> حضرت درباره مُحرمی که لباسش به ماده خوشبو برخورد کرده، فرمودند: «اشکالی ندارد که با دست خود آن را بشویی».&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''فِي الْمُحْرِمِ يصِيبُ ثَوْبَهُ الطِّيبُ، قَالَ: «لَا بَأْسَ بِأَنْ يغْسِلَهُ بِيدِ نَفْسِهِ». ('''''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۶}}<br /> روایت بر جواز لمس ماده خوشبوی آغشته به لباس، در هنگام شست‌وشوی آن دلالت دارد.<br /> <br /> '''سه ـ‌ روایت صحیح ابی‌المغراء از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره محرمی که دست خود را با اشنان می‌شوید، سؤال کردم. حضرت فرمودند: «پدرم دست خود را با حُرُض سفید (ماده شستن دست که بوی آن ملایم‌تر از اشنان بوده است) می‌شست».&lt;ref&gt;. «'''صَفْوَانُ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷ '''عَنِ الْمُحْرِمِ يغْسِلُ يدَهُ بِالْأُشْنَانِ، قَالَ: «کانَ أَبِي يغْسِلُ يدَهُ بِالْحُرُضِ الْأَبْيضِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت فوق بر جواز استفاده از مواد شوینده معطری که دارای بوی ملایمی هستند، دلالت دارد و در عین ‌حال از آن حرمت استفاده از مواد شوینده خوشبوی تند، مانند اشنان، استفاده نمی‌شود؛ زیرا اگر استفاده از اشنان حرام بود بر حضرت لازم بود به ‌طور صریح بیان کنند، نه اینکه در پاسخ به راوی، به شیوه پدر گرامیشان در شستن دست با مواد شوینده معطر ملایم استناد کنند. بنابراین استناد مزبور در استحباب پرهیز از مواد شوینده تند ظهور می‌یابد، کما اینکه روایت هفتم (حسن بن زیاد) نیز بر کراهت استفاده مُحرم از اشنان دلالت داشت.<br /> <br /> '''چهار ـ‌ روایت عبدالله بن سنان از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت در مورد حنا سؤال کردم. حضرت فرمودند: «همانا مُحرم آن را لمس کرده و شترش را با آن مداوا می‌کند و خوشبوکننده نیست و اشکالی ندارد».&lt;ref&gt;. «'''عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَينِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْـرِ بْنِ سُوَيدٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحِنَّاءِ، فَقَالَ: «إِنَّ الْمُحْرِمَ لَيمَسُّهُ وَ يدَاوِي بِهِ بَعِيرَهُ وَ مَا هُوَ بِطِيبٍ وَ مَا بِهِ بَأْسٌ». (''' ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روایت به ‌صراحت بیان می‌کند هر آنچه مصداق خوشبوکننده نباشد، ولو در کاربرد دیگرش با بوی خوش همراه باشد، استفاده از آن برای مُحرم جایز است.<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۷}}<br /> '''پنج ـ روایت صحیح عمران حلبی از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره مُحرمی که در بدنش زخمی است و با دوایی که زعفران دارد، درمان می‌کند سؤال شد. فرمودند: «اگر زعفران بر دوا غلبه دارد، روا نیست و اگر دوا بر زعفران غالب است، اشکال ندارد».&lt;ref&gt;. «'''وَ رَوَى عِمْرَانُ الْحَلَبِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُحْرِمِ يکونُ بِهِ الْجُرْحُ فَيتَدَاوَى بِدَوَاءٍ فِيهِ زَعْفَرَانٌ، فَقَالَ: «إِنْ کانَ الزَّعْفَرَانُ غَالِباً عَلَى الدَّوَاءِ فَلَا وَ إِنْ کانَتِ الْأَدْوِيةُ غَالِبَةً عَلَيهِ فَلَا بَأْسَ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۹''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در این روایت ملاکی کلی در استفاده از مواد معطر در درمان بیان ‌شده است؛ مبنی بر اینکه ملاک جواز استفاده از این‌ گونه ادویه در حال احرام، غلبه داشتن جنبه دارویی بر جنبه خوشبو بودن آن است.<br /> <br /> ===== ج) ‌روایات دال بر جواز بوییدن گل‌ها و خوردن میوه‌ها برای مُحرم =====<br /> <br /> '''يک ـ‌ روایت صحیح معاوية بن عمار'''<br /> <br /> حضرت فرمودند: «اشکالی در بوییدن إذخر، قیصوم، خزامی، شیح و مانند آن در حال احرام نیست».&lt;ref&gt;. '''عَلي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: «لَا بَأْسَ بِأَنْ تَشَمَّ الْإِذْخِرَ وَ الْقَيصُومَ وَ الْخُزَامَى وَ الشِّيحَ وَ أَشْبَاهَهُ وَ أَنْتَ مُحْرِمٌ». ('''''الکافي''، ج۴، ص۳۵۵''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت بر جواز بوییدن گل‌های معطر در حال احرام دلالت دارد.<br /> <br /> '''دو ـ روایت صحیح علی بن مهزیار'''<br /> <br /> از ابن ابی‌عمیر در مورد سیب، پرتقال، نَبِق (نوعی میوه) و هر میوه خوشبو سؤال کردم. گفت: «بینی‌ات را می‌گیری و می‌خوری».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِي بْنِ مَهْزِيارَ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ أَبِي عُمَيرٍ عَنِ التُّفَّاحِ وَ الْأُتْرُجِّ وَ النَّبِقِ وَ مَا طَابَ رِيحُهُ قَالَ: تُمْسِک عَنْ شَمِّهِ وَ تَأْکلُهُ. ('''''الکافي''، ج۴، ص۳۵۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گرچه روایت از سند صحیحی برخوردار است، اما به نظر می‌رسد راوی، برداشت و استنباط ابن ابی‌عمیر از روایات را نقل کرده است. ازاین‌رو نمی‌توان بدان استناد کرد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۸}}<br /> خصوصاً اینکه در اين روایت، نسبت به لزوم پرهیز از بوی خوش میوه سخنی از امام(ع) نقل نشده است.<br /> <br /> '''سه ـ روایت موثق عمار بن موسی از امام صادق'''(ع)<br /> <br /> از حضرت درباره اينکه آيا مُحرم می‌تواند پرتقال بخورد، سؤال کردم؟ فرمودند: «بله». گفتم: «بوی خوش دارد». فرمودند: «پرتقال، غذاست و خوشبوکننده نیست».&lt;ref&gt;. «'''مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُحْرِمِ يأْکلُ الْأُتْرُجَّ، قَالَ: «نَعَمْ»؛ قُلْتُ: لَهُ رَائِحَةٌ طَيبَةٌ، قَالَ: «الْأُتْرُجُّ طَعَامٌ لَيسَ هُوَ مِنَ الطِّيبِ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۳۵۶''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این روایت به ‌صراحت بر جواز خوردن میوه‌های خوشبو در حال احرام، و عدم لزوم پرهیز از بوی خوش آن هنگام خوردن، دلالت دارد.<br /> <br /> ==== ۴. نقد و بررسی و بیان رأی مختار ====<br /> <br /> قبل از بررسی و نقد نظرات فقها، لازم است ابتدا از معنای طیب که در روایات به ‌کار رفته و ماهیت آن بحث صورت گیرد، تا معلوم شود اولاً مراد از طيب در موضوع ادله، ماده خوشبوست یا بوی خوش؛ ثانیاً مشخص شود موضوع طیب در ادله، محدود به مصادیق خاصی است یا محدودیتی از نظر مصداق ندارد؛ ثالثاً هرگونه استفاده از طیب حرام است یا استعمال خاصی از آن نهی شده است. علاوه بر این باید نهاد مرجع در تفسیر و تعیین مفهوم و مصداق طیب نیز معین شود.<br /> <br /> از آنجا که این واژه در ادله شرعی به ‌کار رفته و موضوع حکم قرارگرفته است، به نظر می‌رسد فقیه باید مقصود شارع از آن را با تتبع در روایات و حتی کمک گرفتن از اهل خبره در لغت، معین کند. خصوصاً اینکه سؤال برخی راویان نیز نشان مي‌دهد که موضوع طیب برای مردم عصر صدور روایات یا حداقل برخی از آنها به ‌خوبی روشن نبوده است.<br /> <br /> {{صفحه|۱۲۹}}<br /> چنان‌که گذشت، از کلام اهل لغت استفاده می‌شود که مراد از طیب، جسم و ماده‌ای برای خوشبو کردن بدن، لباس، غذا و مانند آن است و به رایحه خوشبو، طیب اطلاق نمی‌شود. همچنین با توجه به تعیین برخی مصادیق طیب در روایات اهل ‌بیت(ع)، به ‌طور قطع می‌توان ادعا کرد که مراد از آن، بوی خوش نیست.<br /> <br /> از طرفی همان‌گونه که بیان شد، مقتضای جمع بین روایاتِ تعیین‌کننده مصداق برای طیب این است که بیان مصادیق، از باب تحدید موضوع و حصر آن در موارد مشخص نیست؛ بلکه هدف از بیان مصادیق مختلفی که در نوع کارایی یکسان هستند، رساندن فقیه به این نکته است که هر آنچه مانند این مصادیق، فقط جهت خوشبو کردن استفاده مي‌شود، مشمول نهی است. بنابراین طیب، به معنای ماده خوشبوکننده، می‌تواند مصادیق متعددی داشته باشد.<br /> <br /> همچنین چنان‌که در بیان اقوال فقها گذشت، حرمت استفاده از طیب براي خوشبو کردن بدن، لباس و غذا مورد اتفاق فقیهان امامیه است؛ اما نظرات آنان درباره بوییدن گل‌های معطر متفاوت است. شاید بتوان گفت علت اختلاف این است که غالب فقها در بیان حکم طیب، شیوه صحیحی را به کار نبرده‌اند و محل بحث را استعمال طیب قرار داده‌اند و به ‌طور اجمال، حرمت استعمال طیب برای مُحرم را اتفاقی دانسته و سپس به بحث از نوع استعمال حرام برای مُحرم پرداخته‌اند و همین امر سبب شده تا در اطلاق استعمال طیب بر بوییدن گل‌های معطر دچار اختلاف شوند.<br /> <br /> چه اینکه از یک‌ طرف با روایاتی مواجه‌اند که به ‌طور مطلق مُحرم را از تماس و لمس طیب و ریحان منع کرده و فقها از این‌ روایات، حرمت استعمال طیب به ‌طور مطلق را استنباط کرده‌اند&lt;ref&gt;. عراقي، ''شرح تبصرة المتعلمين''، ج۳، ص۴۳۱.&lt;/ref&gt; و از طرف دیگر روایاتی را نظاره‌گرند که بوییدن برخی گل‌های خوشبو را جایز دانسته است. در جمع بین دو دسته از اين روایات، برخی به<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۰}}<br /> قرینه جوازِ بوییدن گل‌ها در برخی روایات، نهی از لمس ریحان را بر کراهت حمل کرده‌اند.&lt;ref&gt;. شهيد ثاني، ''مسالک الافهام''، ج۲، ص۲۶۹.&lt;/ref&gt; گروهی دیگر، حصر طیب که از برخی روایات فهمیده می‌شود را اضافی دانسته یا بر شدت مبغوضیت حمل کرده‌اند و در نتیجه معتقد شده‌اند استعمال طیب به ‌طور مطلق (لمس، بوییدن، خوردن) حرام است و با تمسک به روایات خاص، به جواز بوییدن برخی گل‌ها حکم کرده‌اند.&lt;ref&gt;. شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۷۳؛ عراقي، ''شرح تبصرة المتعلمين''، ج۳، ص۴۳۲.&lt;/ref&gt; برخی دیگر قدم را جلوتر نهاده و جواز بوییدن گل‌های معطر را به گل‌های صحرایی خودرو و بدون دخالت انسان قید زده‌اند.&lt;ref&gt;. صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۱۸، ص۳۲۹؛ افتخاري، ''آراء المراجع في الحج''، ج۱، ص۲۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما به نظر می‌رسد تأمل در روایات، هادی به نکته دقیق‌تری است که در حل اختلاف مزبور بسیار راهگشاست؛ زیرا چنان‌که در دسته‌بندی روایات طیب گذشت، روایات، مُحرم را فقط از خوشبو کردن خود با ماده خوشبو یا گل‌های معطر و خوردن غذای خوشبوشده، منع کرده و نهی از لمس طیب و ریحان، به معنای حرمت همه استعمالات طیب نیست و از آنجا که بوییدن گل‌های معطر مصداق خوشبو کردن نیست، لذا در روایات دیگر، بوییدن گل‌های معطر برای مُحرم مجاز دانسته شده است.<br /> <br /> با این توضیح می‌توان ادعا نمود اولاً: مجموعه روایات مبینِ حکم طیب، با یکدیگر تعارض و تنافی ندارند و ثانیاً: لازم نیست جواز بوییدن گل‌های معطر را به مصادیق بیان‌شده در روایت یا گل‌های معطر صحرایی اختصاص دهیم یا چنان‌که برخی محققین متأخر تصریح کرده‌اند حصر طیب در مصادیق مذکور در روایات را حقیقی دانسته و استعمال سایر مصادیق را جایز بدانیم.&lt;ref&gt;. خوئي، ''المعتمد في شرح المناسک''، ج۴، ص۱۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنابراین مستفاد از روایات چنین است که مُحرم باید از خوشبو کردن خود با هر ماده خوشبو که برای خوشبو کردن بدن، لباس و غذا استفاده مي‌شود و نیز از خوردن<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۱}}<br /> غذای خوشبو اجتناب کند. اما اگر در عین خوشبو بودن کارایی دیگری مانند درمان، شست‌وشو و مانند آن دارد، چنانچه جنبه کاربردی دیگر بر خوشبو بودن غلبه داشته باشد، به‌گونه‌ای که استفاده از آن مصداق خوشبو کردن نباشد، استفاده از آن ماده در کارایی دیگر جایز و البته مکروه است، مگر اینکه بوی خوش آن کم و ملایم باشد که در این فرض، کراهت نیز منتفی است.<br /> <br /> بنابراین از روایاتی که گذشت می‌توان نتیجه گرفت که استفاده مُحرم از شوینده‌های خوشبو، مانند شامپو، صابون و پودرها یا مایع‌های مخصوص شست‌وشوی لباس، جایز و البته مکروه است؛ زیرا گرچه از عطرمایه‌های گل‌ها و میوه‌ها جهت مطبوع کردن بوی این مواد استفاده‌ شده، اما از آنجا که شست‌وشوی بدن و به ‌ویژه لباس با این مواد، مصداق خوشبو کردن نیست، استفاده از آن برای مُحرم جایز و در مواردی که بوی تند و ماندگاری داشته باشد مکروه است.<br /> <br /> همچنین مستفاد از روایات این است که وجوب قربانی براي کفاره استفاده از طیب، تنها مختص به خوردن غذای خوشبوست. همچنين براي کفاره خوشبو کردن بدن و لباس، صدقه مقداری طعام، در حد سیری فرد اطعام شده، مستحب است.<br /> <br /> ==== نتیجه بحث ====<br /> <br /> نتایج حاصل از مباحث مطرح ‌شده در مسئله طيب را می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:<br /> <br /> # مراد از طیب، جسم و ماده‌ای است که برای خوشبو کردن بدن، لباس، غذا و مانند آن به کار می‌رود و به رایحه خوشبو، طیب اطلاق نمی‌شود.<br /> # فقیهان امامیه استعمال طیب را برای مُحرم فی‌الجمله حرام می‌دانند. همچنین درباره حکم بوییدن گل‌ها، مشهور فقها قائل به کراهت و برخی قائل به حرمت و وجوب اجتناب‌اند.<br /> # روایاتی که مصادیق متعددی برای طیب بیان کرده، از باب تحدید موضوع و<br /> <br /> {{صفحه|۱۳۲}}<br /> حصر آن در موارد مشخص نیست، بلکه هدف، تبیین این نکته است که هر آنچه مانند این مصادیق فقط جهت خوشبو کردن، استفاده شود، مشمول نهی است. بنابراین طیب به معنای ماده خوشبوکننده می‌تواند مصادیق متعددی داشته باشد.<br /> # مستفاد از روایات چنین است که مُحرم باید از خوشبو کردن خود با هر ماده خوشبو که برای خوشبو کردن بدن، لباس و غذا استفاده مي‌شود و نیز از خوردن غذای خوشبو اجتناب کند؛ اما اگر در عین خوشبو بودن کارایی دیگری مانند درمان، شست‌وشو و مانند آن دارد و جنبه کاربردی آن بر خوشبو بودن غلبه داشته باشد، به ‌گونه‌ای که استفاده از آن مصداق خوشبو کردن نباشد، استفاده از آن ماده در کارایی دیگر جایز و البته مکروه است؛ مگر اینکه بوی خوش آن کم و ملایم باشد که در این فرض، کراهت نیز منتفی است. بنابراین استفاده مُحرم از شوینده‌های خوشبو مانند شامپو، صابون، پودرها یا مایع‌های مخصوص شست‌وشوی لباس جایز و البته مکروه است؛ زیرا گرچه از عطرمایه‌های گل‌ها و میوه‌ها جهت مطبوع کردن بوی این مواد استفاده ‌شده، اما از آنجا که شست‌وشوی بدن و به ‌ویژه لباس با این مواد، مصداق خوشبو کردن نیست، استفاده از آن برای مُحرم جایز و در مواردی که بوی تند و ماندگاری داشته باشد، مکروه است.<br /> # مستفاد از روایات این است که وجوب قربانی براي کفاره استفاده از طیب، تنها مختص به خوردن غذای خوشبوست و براي کفاره خوشبو کردن بدن و لباس، صدقه مقداری طعام، در حد سیری فرد اطعام شده، مستحب است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D9%88%D9%84:_%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%D9%88_%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA&diff=68418 2026-06-10T23:16:02Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۱۵}}<br /> == گفتار اول: مفاهیم ==<br /> <br /> === حج ===<br /> <br /> واژه «حج»، که گاهی به کسر «حاء» و به صورت اسم مصدر، و گاهی به فتح «حاء» و به صورت مصدر به کار مي‌رود،&lt;ref&gt;. ابن عباد، ''المحيط في اللغة''، ج۲، ص۲۹۱؛ فيروزآبادي، ''القاموس المحيط''، ج۱، ص۱۸۲؛ ابن اثير، ''النهاية''، ج۱، ص۳۴۰.&lt;/ref&gt; در لغت به معنای «قصد» آمده است.&lt;ref&gt;. جوهري، ''الصحاح''، ج۱، ص۳۰۳؛ ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۲، ص۲۹؛ ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۲، ص۲۲۶.&lt;/ref&gt; هر چند قصد در اینجا عام است و واژه حج برای قصدِ هر چیزی کاربرد دارد،&lt;ref&gt;. ابن اثير، ''النهاية''، ج۱، ص۳۴۰.&lt;/ref&gt; ولی برخی اصل معنای حج را قصد زیارت دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. راغب اصفهاني، ''مفردات ألفاظ القرآن''، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt; البته حج در موارد دیگری مانند کثرت تردد، زیاد قصد کردن کسی که او را بزرگ می‌شمرد، قصد مکرر و مداوم، غلبه کردن با استدلال و... نیز به کار رفته است.&lt;ref&gt;. همان؛ زبيدي، ''تاج العروس''، ج۳، ص۳۱۴؛ خليل بن احمد (فراهيدي)، ''کتاب العين''، ج۳، ص۹؛ مشکيني اردبيلي، ''مصطلحات الفقه''، ص۱۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای اصطلاحی فقهي حج نیز با معنای لغوی آن ارتباط تنگاتنگي دارد. ازاین‌رو اهل لغت تصریح کرده‌اند که معنای اصطلاحی حج از معنای لغوی آن گرفته شده<br /> <br /> {{صفحه|۱۶}}<br /> است.&lt;ref&gt;. جوهري، ''الصحاح''، ج۱، ص۳۰۳؛ ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۲، ص۲۹.&lt;/ref&gt; بنابراین حج در اصطلاح دانش فقه به معنای قصد بیت‌الله‌الحرام برای انجام دادن مناسک حج نزد آن در زمان مخصوص است که بر هر مکلفِ واجد شرایطی یک بار در طول عمر به اصل شرع واجب مي‌شود.&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۲۹۶؛ ابن ادريس، ''السرائر''، ج۱، ص۵۰۶؛ هاشمي شاهرودي و همکاران، ''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت:''، ج۳، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === عمره ===<br /> <br /> واژه «عمره» از ریشه «ع م ر» مشتق شده است. بیشتر لغویان بدون اشاره به وجه تسمیه عمره، آن را به زیارت تفسیر کرده‌اند.&lt;ref&gt;. ابن اثير، ''النهاية''، ج۳، ص۲۹۷؛ ابن عباد، ''المحيط في اللغة''، ج۲، ص۴۳؛ جوهري، ''الصحاح''، ج۲، ص۷۵۷.&lt;/ref&gt; برخی بر این باورند که عمره را از آن‌ رو عمره گفته‌اند که انجام دادن زیارت در موضع عامر و آباد است؛&lt;ref&gt;. ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۴، ص۶۰۵.&lt;/ref&gt; ولی برخی دیگر این ریشه را دارای دو معنا دانسته‌اند: یکی بقا و امتداد زمان، و دیگری چیزی مانند صوت و غیر آن که بالا می‌رود و اوج می‌گیرد و معتقدند واژه «عمره» برگرفته از معنای دوم است؛ چراکه شخص مکلف هنگام تلبیه صدای خود را بالا می‌برد.&lt;ref&gt;. ''معجم مقاييس اللغة''، ج۴، ص۱۴۰ و ۱۴۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دیگر لغت‌شناسان «عمره» را برگرفته از معنای عمارت، آبادی و حیات دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. زبيدي، ''تاج العروس''، ج۷، ص۲۶۱؛ راغب اصفهاني، ''مفردات ألفاظ القرآن''، ص۵۸۶.&lt;/ref&gt; برخی نیز وجه تسمیه «عمره» را انجام شدن آن ‌در تمام عمر دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. زحيلي، ''الفقه الاسلامي و ادلته''، ج۳، ص۹.&lt;/ref&gt; ولی برای این وجه تسمیه در کتاب‌هاي لغت شاهدي یافت نشد و به نظر می‌رسد این معنا بیشتر از روی ذوق بیان شده باشد.<br /> <br /> برخی اندیشمندان معاصر نیز معتقدند «عمره» به معناي تداوم حیات، آباد کردن و<br /> <br /> {{صفحه|۱۷}}<br /> ضد خراب است و از آنجا که مسجدالحرام با عبادت و اطاعت خدا آباد می‌شود، به اعمال خاصی که صورت می‌گیرد عمره اطلاق مي‌شود.&lt;ref&gt;. مصطفوي، ''التحقيق في کلمات القرآن الکريم''، ج۸، ص۲۱۹ و ۲۲۰.&lt;/ref&gt; به نظر مي‌رسد ارتباط این معانی با اعمالي که تحت عنوان «اعمال عمره» انجام مي‌شود چندان روشن نیست.<br /> <br /> عمره در اصطلاح فقهی به انجام دادن مناسکی خاص، مانند طواف و سعی، گفته می‌شود&lt;ref&gt;. ابوجيب سعدي، ''القاموس الفقهي لغة و اصطلاحاً''، ص۲۶۲؛ زحيلي، ''الفقه الاسلامي و ادلته''، ج۳، ص۹.&lt;/ref&gt; که در روایات از آن به حج اصغر یاد شده است.&lt;ref&gt;. عبدالرحمان، ''معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهية''، ج۲، ص۵۴۲؛ ابوجيب سعدي، ''القاموس الفقهي لغة و اصطلاحاً''، ص۷۷.&lt;/ref&gt; اين نامگذاري در برابر حج اکبر، و برگرفته از روایت امام صادق(ع) است.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمارٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِاللهِ'''۷ '''عَنْ يوْمِ الْحَج الْأَکبَرِ؟ فَقَالَ: هُوَ يوْمُ النحْرِ وَ الْأَصْغَرُ الْعُمْرَةُ»'''؛ «معاوية بن ‌عمار مي‌گويد: از امام صادق۷ در مورد روز حج اکبر سؤال کردم. حضرت فرمودند: آن روز، روز قرباني است و حج اصغر عمره است». (شيخ صدوق، ''معاني الأخبار''، ص۲۹۵)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عمره مصطلح در دانش فقه در يک تقسيم به عمره مفرده و عمره تمتع تقسیم می‌شود که اولی در تمام طول سال و دومی در ایام حج تمتع انجام می‌شود.<br /> <br /> === مکه ===<br /> <br /> مکه، مقدس‌ترین شهر مسلمانان و زادگاه پیامبر گرامی اسلام(ص)، در شبه جزیره عربستان واقع شده است. اين شهر به خاطر وجود کعبه و مسجدالحرام، قبله‌گاه مسلمانان جهان است. همچنین مشاعر حج (سرزمین مقدس عرفات، مشعرالحرام و منا) در فاصله اندکی با این شهر و در قسمت شرقی آن قرار دارد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۲۹-۱۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مکه خاطره سیزده سالِ نخستِ بعثت را همراه دارد که حضرت رسول(ص) با یارانی انگشت‌شمار اما مقاوم، اسلام را مقابل دشمنان مشرک رسول خدا(ص) در بستر تاریخ تداوم ‌بخشید.<br /> <br /> {{صفحه|۱۸}}<br /> رسول خدا(ص) در سال سیزدهم بعثت به دعوت مردم یثرب به آن شهر رفت و مکه را برای مدت کوتاهی در اختیار مشرکان قرار داد؛ اما سرانجام در سال هشتم هجرت این شهر را از لوث وجود مشرکان و بت‌ها پاک کرد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطابق با آیه ذیل در سال دوم هجرت کعبه، قبله مسلمانان شد و هر مسلمانی مکلف بود در هر نقطه‌ای از جهان به سوی مسجدالحرام نماز بخواند. خداوند متعال در این آیه شریفه پیامبر اسلام(ص) را چنین خطاب مي‌کند و می‌فرماید:<br /> <br /> (قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِک فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّینَّک قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَک شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیثُ ما کنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکمْ شَطْرَهُ...)&lt;ref&gt;. بقره: ۱۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نگاه‌های انتظارآمیز تو را به سوی آسمان [برای تعیین قبله نهایی] می‌بینیم. اکنون تو را به سوی قبله‌ای که از آن خشنود باشی، باز می‌گردانیم. پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن. و هر جا باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید.<br /> <br /> در قرآن کریم، از این شهر مقدس، افزون بر «مکه»،&lt;ref&gt;. فتح: ۲۴.&lt;/ref&gt; با نام‌های ديگري همچون «بکّه»،&lt;ref&gt;. آل عمران: ۹۶.&lt;/ref&gt; «البلدالامین»،&lt;ref&gt;. تين: ۳.&lt;/ref&gt; «أم‌القری»&lt;ref&gt;. انعام: ۹۲.&lt;/ref&gt; و «البلدالحرام»&lt;ref&gt;. نمل: ۹۱.&lt;/ref&gt; نیز یاد شده است.<br /> <br /> بنابر برخی روایات، خوابیدن در مکه با شب‌زنده‌داری در شهرهای دیگر برابر است.&lt;ref&gt;. شيخ صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج۲، ص۲۲۸.&lt;/ref&gt; همچنین در نقلی از امام صادق(ع) آمده است که دوست‌داشتنی‌ترین زمین نزد خداوند سرزمین مکه است؛ نزد خدا نه خاکی از خاک آن محبوب‌تر است، نه سنگی از سنگ آن، نه درختی از درخت آن، نه کوهی از کوه‌های آن و نه آبی از آب آن.&lt;ref&gt;. همان، ص۲۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۱۹}}<br /> === مسجدالحرام ===<br /> عبارت «مسجدالحرام» در آیاتی از قرآن&lt;ref&gt;. مانند آيات ابتدايی سوره إسراء، ۱۹۱ و ۱۹۶ سوره بقره.&lt;/ref&gt; برای اشاره به شهر مکه و منطقه حرم به کار رفته است.<br /> <br /> مسجدالحرام، به عنوان قدیمی‌ترین و مقدس‌ترین مسجد مسلمانان، که کعبه را نيز در برگرفته، در شهر مکه قرار دارد.&lt;ref&gt;. رفعت باشا، ''مرآة الحرمين''، ج۱، ص۲۲۷.&lt;/ref&gt; از آنجا که این مسجد با بنا شدن کعبه شکل گرفته است، تاریخ بنای آن را باید همزمان با تاریخ بنای کعبه معظم دانست. گزارش‌های تاریخی نشان مي‌دهد که در زمان پیامبر(ص)، هیچ حصار و بنایی در اطراف کعبه وجود نداشت و تنها در اطراف کعبه، آن سوی محدوده طواف، خانه‌های عرب‌ها بنا شده بود. اما با افزايش شمار مسلمانان به دستور خلیفه دوم، خانه‌های اطراف کعبه خریداری، و به محدوده مسجد افزوده شد و دیواری کمتر از قامت یک انسان در اطراف مسجد کشیده شد.&lt;ref&gt;. ازرقي، ''اخبار مکة''، ج۲، ص۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر اساس رسمي کهن به مردمی که در اطراف کعبه زندگی می‌کردند دستور داده شد بناهای خود را بلندتر از کعبه نسازند تا بنای کعبه و مسجد تحت‌الشعاع آنها قرار نگیرد. پس از اقدامات خلیفه دوم در سال ۱۷ هجری، خلیفه سوم در سال ۲۶ هجری، بار دیگر بر محدوده مسجد افزود. او دستور داد تا خانه‌های دیگری را بخرند و ضمیمه مسجد بسازند. خلیفه سوم دستور داد همزمان با توسعه مساحت مسجد، رواق‌هایی نيز برای مسجد بسازند. تا آن زمان محیط اطراف کعبه بدون سقف بود و این نخستین باری بود که بخش‌هایی از آن مسقف می‌شد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسجدالحرام در عهد ولید بن عبدالملک اموی و در عهد عباسیان نيز توسعه یافت.&lt;ref&gt;. ''اخبار مکة''، ج۲، ص۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۰}}<br /> گفتنی است در دوران مهدی عباسی مسجد در سمت مسعا به اندازه‌ای توسعه یافت که میان مسجد و مسعا فاصله‌ای نماند؛ با این حال بعدها باز در این محدوده به تدریج خانه‌هایی ساخته شد&lt;ref&gt;. سباعي، ''تاريخ مکه''، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; و به غير از بازسازی‌هایي که گاه خلفا و امیران در مسجدالحرام انجام مي‌‌دادند کاری صورت نگرفت. در تمام دوران مملوکی و عثمانی، بنای رواق‌های اطراف مسجد، هر از چندی ترمیم و بازسازی می‌شد، اما توسعه جدی صورت نمی‌گرفت.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۷۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در دوره حاکمیت آل سعود بر عربستان، در سال ۱۳۶۸ قمری، ملک عبدالعزیز دستور داد تا مسجد را از هر سو توسعه دهند. پس از وی ملک فهد نیز در سال ۱۴۰۹ قمری تصمیم گرفت مسجدالحرام را به صورت بی‌سابقه‌ای افزایش دهد و به اصلاح و ترمیم آن بپردازد.&lt;ref&gt;. همان، ص۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کعبه ===<br /> <br /> بنای کعبه از سنگ سخت است. ارتفاع آن حدود پانزده متر (۸۵/۱۴متر) و طول ضلعي که حجر اسماعیل در آن است و وجه برابرش، ده متر و ده سانتیمتر (۲۲/۱۰متر) و طول دو ضلع دیگر، دوازده متر (۵۸/۱۱متر) است.<br /> <br /> مطابق با دسته‌ای از روایات، حضرت آدم(ع) با کمک جبرئیل(ع) بناي کعبه را ساخته‌اند و آغاز مراسم حج نیز به زمان آن حضرت باز می‌گردد.&lt;ref&gt;. مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۱۱، ص۲۰۹.&lt;/ref&gt; همچنين قرآن کریم تصریح می‌کند که خانه کعبه به دست حضرت ابراهیم(ع) بازسازی شده است. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> {{صفحه|۲۱}}<br /> (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ).&lt;ref&gt;. بقره: ۱۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [و نیز به یاد آورید] هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل(ع) پایه‌های خانه (کعبه) را بالا می‌بردند [و می‌گفتند:] پروردگارا! از ما بپذیر که تو شنوا و دانایی!<br /> <br /> البته قرآن این دیدگاه را نیز نفی نمی‌کند که خانه کعبه در روزگاران قبل از حضرت ابراهیم(ع) وجود داشته و با گذر زمان دچار فرسایش و تخریب شده است؛ آنجا که می‌فرماید:<br /> <br /> (وَ إِذْ بَوَّأْنا لإِِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْـرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ).&lt;ref&gt;. حج: ۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [به خاطر بیاور] زمانی را که جای خانه (کعبه) را برای ابراهیم(ع) آماده ساختیم [تا خانه را بنا کند و به او گفتیم:] چیزی را همتای من قرار مده! و خانه‌ام را برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع‌کنندگان و سجودکنندگان [از آلودگی بت‌ها و از هرگونه آلودگی] پاک ساز!<br /> <br /> خداوند در قرآن کریم از خانه کعبه هفده بار در چهارده آیه یاد کرده است: دو بار با واژه «الکعبه»، هفت بار «البیت»، یک بار «بیت»، دو بار «البیت‌الحرام»، دو بار «البیت‌العتیق»، یک بار «بیتک‌المحرّم» و دو بار «بیتی».&lt;ref&gt;. محمدي ري‌شهري، ''حج و عمره در قرآن و حديث''، ص۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی علت نامیده شدن بیت‌الله به کعبه مربع بودن آن دانسته شده است: «این خانه در برابر بیت‌المعمور قرار دارد که آن نیز مربّع است. بیت‌المعمور نیز موازی عرش خداست و عرش خدا بر چهار پایه تسبیح، تحمید، توحید و تکبیر قرار داده شده است».&lt;ref&gt;. مجلسي، ''بحار الانوار''، ج۹۶، ص۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۲}}<br /> همچنین طبق روایات، از آنجا که عتیق به معنای حر و آزاد است و کعبه نیز بر خلاف خانه‌های دیگر در تملک کسي نيست، این خانه «بیت‌العتیق» نام گرفته است.&lt;ref&gt;. کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۱۸۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === طواف ===<br /> <br /> طواف در لغت به معنای احاطه کردن و دور چیزی چرخیدن است؛&lt;ref&gt;. «و طاف بالقوم و عليهم طَوْفاً و طَوَفَاناً و مَطافاً و أَطَافَ: اسْتدار و جاء من نواحِيه». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۲، ص۲۲۵)؛ «طاف بالبيت يطوف [فالمصدر]: طواف؛ و أطاف بهذا الأمر، أي: أحاط به». (خليل بن احمد فراهيدي، ''کتاب العين''، ج۷، ص۴۵۸)؛ «الطَّوْفُ: المشي حولَ الشي‌ءِ و منه: الطَّائِفُ لمن يدور حول البيوت حافظا. يقال: طَافَ به يطُوفُ». (راغب اصفهاني، ''مفردات''، ج۱، ص۵۳۱)&lt;/ref&gt; اما طواف در اصطلاح فقه، به چرخیدن دور کعبه براي انجام اعمال حج یا عمره اطلاق می‌شود. در طواف، طواف‌کننده باید با شرایط خاصی هفت مرتبه دور خانه خدا بگردد. شیخ طوسی(رض) در اين باره مي‌نويسد: «هنگامی که مکلف بخواهد طواف کند باید از حجرالاسود شروع کند... سپس هفت دور به دور خانه بگردد و هنگام گردش به دور خانه می‌گوید:... ».&lt;ref&gt;. «فإذا أراد الطّواف بالبيت، فليفتتحه من الحجر الأسود... ثمَّ يطوف بالبيت سبعة أشواط و يقول في طوافه». (طوسي، ''النهاية''، ص۲۳۶)&lt;/ref&gt; با توجه به این عبارت و عبارت‌های مشابه در کتاب‌هاي فقهی، به نظر می‌رسد معنای طواف در مصطلح فقه، همان معنای لغوی است با این تفاوت که از نظر فقها، طواف فقط بر مصداق خاصی از چرخیدن، یعنی گردش به دور کعبه&lt;br /&gt;<br /> با شرایط، اطلاق می‌شود. در برخی آیات قرآن نیز طواف در همین معنا به کار&lt;br /&gt;<br /> رفته است.&lt;ref&gt;. ر.ک: بقره: ۱۲۵؛ حج: ۲۶ و ۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === شوط ===<br /> <br /> اصل واژه «شوط» در لغت به معنای یک‌ بار حرکت در مسیری است که ابتدا و انتهای<br /> <br /> {{صفحه|۲۳}}<br /> مشخص داشته باشد؛&lt;ref&gt;. خليل بن احمد (فراهيدي)، ''کتاب العين''، ج۶، ص۲۷۵. همچنين طريحي چنين نگاشته: «(شوط) الشوط: هو الجري إلي الغاية مرة واحدة و الجمع أشواط؛ و منه «طاف۹ بالبيت سبعة أشواط». (طريحي، ''مجمع البحرين''، ج۴، ص۲۵۹)&lt;/ref&gt; سپس به یک ‌بار طواف کعبه، به دلیل معلوم بودن محل شروع و اتمام حرکت، اطلاق شده است. البته ممکن است این اطلاق در کلام برخی اهل لغت، به لحاظ تطبیق معنا بر مصداق مشخصی از آن، یعنی حرکت به دور کعبه، باشد؛&lt;ref&gt;. «هي جمع شَوْطٍ و المراد به المرّة الواحدةُ من الطَّوافِ حوْلَ البيت». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۷، ص۳۳۷)&lt;/ref&gt; اما در اصطلاح فقه، هر يک دور طواف و چرخش به ‌دور کعبه، شوط نامیده شده است.&lt;ref&gt;. ر.ک:‌ إبن زهره، ''غنية النزوع''، ص۱۷۵؛ محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۴۴؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج۱، ص۵۸۸ و ''تذکرة الفقها''، ج۸، ص۱۰۶ و ۱۱۳؛ شهيد اول، ''غاية المراد''، ص۱۳۶؛ محقق کرکي، ''جامع المقاصد''، ج۳، ص۱۹۰؛ شهيد ثاني، ''روضة البهية''، ج۲، ص۲۴۸؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفايدة و البرهان''، ج۷، ص۷۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === مطاف ===<br /> <br /> «مطاف» در لغت اسم مکان از «طاف، یطوف، طوفاً و طوافاً»، و به معنای جایگاه، محل و محدوده طواف به دور کعبه است.&lt;ref&gt;. «و المَطَافُ: موضِعُ الطواف». (فيومي، ''المصباح المنير''، ج۲، ص۳۸۰)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطاف در اصطلاح فقه نیز به همان محدوده طواف پیرامون کعبه گفته می‌شود.<br /> <br /> === مقام ابراهیم(ع) ===<br /> <br /> مقام ابراهیم(ع) یکی از آیات روشن خداوند در مکه مکرمه است که در آیه شریفه: ('''فیهِ آیاتٌ بَیناتٌ مَقامُ إِبْراهیم وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِنا''')&lt;ref&gt;. آل عمران: ۹۷.&lt;/ref&gt; بدان اشاره شده است. گرچه در تفسیر مقام ابراهیم(ع) چندین نظریه ارائه شده است،&lt;ref&gt;. درگاهي و عندليبي، ''مقام ابراهيم۷ و جايگاه آن در فقه''، ص۲۰.&lt;/ref&gt; اما ظاهر روايت امام صادق(ع)&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''۷'''- عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ: (إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَکةَ مُبارَکاً وَ هُدى لِلْعالَمِينَ فِيهِ آياتٌ بَيناتٌ)، مَا هَذِهِ الْآياتُ الْبَينَاتُ؟ قَالَ: «مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ حَيثُ قَامَ عَلَى الْحَجَرِ فَأَثَّرَتْ فِيهِ قَدَمَاهُ وَ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ وَ مَنْزِلُ إِسْمَاعِيلَ'''۷»'''. ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۲۲۳''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۲۴}}<br /> در تفسیر ('''آیاتٌ بَیناتٌ''') بيانگر اين است که مقام ابراهیم(ع) همان سنگ معهود در مسجدالحرام است که در نزدیکی خانه کعبه قرار گرفته و اثر پای حضرت ابراهیم(ع) بر آن نمایان است. این سنگ ابتدا کنار کعبه روی زمین قرار داشت. سپس آن را در «ملتزم» نصب کردند تا جابه‌جا نشود.&lt;ref&gt;. جوادي آملي، ''صهباي حج''، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی بزرگان در مورد چگونگی شکل‌گیری آن چند احتمال مطرح کرده‌اند:<br /> <br /> # حضرت ابراهیم(ع) هنگام ساختن کعبه، روی آن می‌ایستاده که اثر پا روی آن مانده است؛ یعنی سنگ نظیر جسمی نرم، اثرپذیر شد.<br /> # وقتی که حضرت برای بار دوم به مکه برگشت و همسر اسماعیل(ع) گفت: پیاده شوید تا من سر شما را شست‌وشو دهم، حضرت هنگام پیاده شدن، پا روی سنگ گذاشت و در آن سنگ اثر کرد.<br /> # هنگام امتثال فرمان ('''وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ''')&lt;ref&gt;. حج: ۲۷.&lt;/ref&gt;، بالای آن سنگ رفته، اعلان کرد که مردم به طرف کعبه آمده حج به جا آورند، در این حال، اثر پا در سنگ پدید آمد.&lt;ref&gt;. ''صهباي حج''، ص۲۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به هر روی، فارغ از بحث چگونگی شکل‌گیری مقام ابراهیم(ع)، روشن است که این مقام همان سنگی است که امروزه در محفظه‌ای شیشه‌ای، میان گنبدی طلایی‌رنگ و به فاصله حدود سیزده متري روبه‌روی درِ کعبه قرار دارد و حجاج بعد از انجام طواف، در پشت آن مکان نماز طواف مي‌خوانند.<br /> <br /> === حجر اسماعیل(ع) ===<br /> <br /> در فاصله میان رکن عراقی و شامی، دیواری قوسی‌شکل با ارتفاع ۳۰/۱ متر قرار دارد که حجر اسماعیل(ع) نامیده می‌شود. حجر اسماعیل(ع) پس از بنای کعبه ساخته<br /> <br /> {{صفحه|۲۵}}<br /> شد و قدمت آن به زمان بازسازي کعبه به دست حضرت ابراهیم(ع) برمي‌گردد.<br /> <br /> گفته شده که هاجر و اسماعیل(ع) در همین قسمت زندگی می‌کردند و در حجر نيز دفن شدند. امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «حجر، خانه اسماعیل و محل دفن هاجر و اسماعیل(ع) است». &lt;ref&gt;. «'''بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''۷ '''قَالَ: الْحِجْرُ بَيتُ إِسْمَاعِيلَ وَ فِيهِ قَبْرُ هَاجَرَ وَ قَبْرُ إِسْمَاعِيلَ». ('''کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۲۱۰''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حجر در بنای معروف به بنای ابراهیم(ع) داخل کعبه بود، اما در بازسازی قریش آن را بیرون کعبه گذاشتند. یاقوت حموی انتخاب نام حِجر را هم از همین روی می‌داند که در بنای قریش آن را بیرون گذاشتند، اما حدود آن را مشخص کردند. همچنين به همین دلیل است که حجر ‌باید داخل محدوده طواف باشد''.''&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۱۷-۱۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسعا ===<br /> <br /> این واژه از ماده «س ع ی» به معنای حرکت کردن سریعی است که به حد دویدن نرسد. اهل لغت این ماده را به معنای جدیت داشتن در هر کار خوب یا ناپسند نیز دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. «السَّعْي: المشي السّريع، و هو دون العدو، و يستعمل للجدّ في الأمر، خيرا کان أو شرّا...». (راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ''، ص۴۱۲)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سعی در اصطلاح فقه، یکی از مناسک حج و عمره، و جزء رکنی آن است که با قصد تقرب و رعایت شروط خاصی انجام می‌شود. زائر پس از انجام دادن طواف و نماز آن، حرکت خود را از کوه صفا شروع مي‌کند و فاصله بین دو کوه صفا و مروه را به دفعات معین (هفت دور) مي‌پيمايد و حرکت خود را به کوه مروه ختم مي‌کند.&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج۱، ص۲۴۸؛ مشکيني، ''مصطلحات الفقه''، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه «مسعا» از نظر ساختار، اسم مکان از ماده سعی، و به معنای محل انجام&lt;br /&gt;<br /> سعی است. مسعا فاصله بین دو کوه صفا و مروه است و در قسمت شرقی مسجدالحرام<br /> <br /> {{صفحه|۲۶}}<br /> واقع شده است.<br /> <br /> خداوند متعال در قرآن از صفا و مروه به عنوان شعائر الهی یاد کرده است:<br /> <br /> (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ الله فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیراً فَإِنَّ الله شاکرٌ علیم)&lt;ref&gt;. بقره: ۱۵۸.&lt;/ref&gt;'''‌'''<br /> <br /> «صفا» و «مروه» از شعائر [و نشانه‌های] خداست! بنابراین کسانی که حج خانه خدا و یا عمره انجام می‌دهند، مانعی نیست که بر آن دو طواف کنند [و سعی صفا و مروه انجام دهند و هرگز اعمال بی‌رویه مشرکان، که بت‌هایی بر این دو کوه نصب کرده بودند، از موقعیت این دو مکان مقدّس نمی‌کاهد!] و کسی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کند، خداوند [در برابر عمل او] شکرگزار، و [از افعال وی] آگاه است.<br /> <br /> امام صادق(ع) در ارتباط با نام‌گذاری این دو کوه فرموده‌اند:<br /> <br /> صفا را بدان جهت «صفا» نامیده‌اند که حضرت آدم(ع) بدان فرود آمد. پس برای این کوه نامی از اسم حضرت آدم(ع) را انتخاب کردند. خداوند متعال می‌فرماید: ('''إِنَّ اللهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً...''').&lt;ref&gt;. آل عمران: ۳۳.&lt;/ref&gt; حوا بر مروه فرود آمد و مروه را «مروه» نامیدند؛ زیرا زن بر آن فرود آمد. پس نامی از «مرأة» برای این کوه برگزیدند.&lt;ref&gt;. کليني، ''الکافي''، ج۴، ص۱۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امام صادق(ع) درباره فضیلت مسعا فرموده‌اند: «هیچ بقعه‌ای بر روی زمین دوست‌داشتنی‌تر از مسعا نیست؛ چراکه هر زورگویی در آنجا تحقیر می‌شود».&lt;ref&gt;. همان، ص۴۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صفا و مروه دو کوه کوچک در دامنه کوه ابوقبیس و قعیقعان هستند که امروزه خیابان‌ها و بناهای جدید آنها را از یکدیگر جدا کرده است. کوه صفا در قسمت جنوبی<br /> <br /> {{صفحه|۲۷}}<br /> مسجدالحرام و کوه مروه در ناحیه شمال شرقی آن قرار دارد. پیش از توسعه جدید مسجدالحرام، میان مسعا و مسجدالحرام قدري فاصله‌ بود و در آن بازاري وجود داشت؛‌ اما بعد از توسعه، محدوده مسجد تا مسعا امتداد یافت. در روزگار ما، حد غربی مسعا به سمت مسجد، آخرین حد مسجدالحرام است.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسعی نخستین بار در سال ۱۳۴۵ شمسی، جهت آسايش زائران و مجاوران سنگ‌فرش شد. پس از آن در زمان ملک‌سعود، دیوارهای آن را سیمان کردند. سرانجام پس از تعمیرات سال‌های نخست قرن پانزدهم هجری، به شکل فعلی درآمد.&lt;ref&gt;. همان، ص۱۰۷.&lt;/ref&gt; آل سعود اين مکان را در دو طبقه ساخته است و هنگام ازدحام، حاجیان اهل سنت در طبقات بالا سعی را انجام می‌دهند.<br /> <br /> طول سالن مسعا ۵/۳۹۴ متر و عرض آن چهل متر است که به دو قسمت رفت و برگشت تقسيم شده است و هرکدام بيست متر عرض دارند. در وسط سالن نيز مسیری براي حرکت افراد ناتوان با چرخ تعبيه شده است. ارتفاع طبقه همکف دوازده متر و ارتفاع طبقه اول و دوم هرکدام نُه متر است.&lt;ref&gt;. عبدالغني، ''تاريخ مکة المکرمة قديما و حديثا''، ص۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مشاعر حج ===<br /> <br /> مشاعر، جمع مشعر، به معنای محل شعور و آگاهی،&lt;ref&gt;. خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج۱، ص۲۵۱.&lt;/ref&gt; و برگرفته از نام سرزمین «مشعرالحرام» است. مشاعر حج به سه سرزمین عرفات، مشعرالحرام و منا اطلاق می‌شود.<br /> <br /> عرفات نام منطقه وسیعی با مساحت حدود هجده کیلومتر مربع است که در شرق مکه، اندکی متمایل به جنوب و میان راه طائف و مکه قرار دارد. این منطقه به‌ وسیله<br /> <br /> {{صفحه|۲۸}}<br /> کوه‌های نيم‌دايره‌اي اطرافش مشخص شده است. حجاج بیت‌الله‌الحرام در روز عرفه (نهم ذی‌حجه) از ظهر تا مغرب شرعی در این منطقه حضور می‌یابند که در اصطلاح فقهی «وقوف» نامیده می‌شود. این وقوف یکی از ارکان حج تمتع است و در صورت عدم تحقق آن، حج محقق نمی‌شود.<br /> <br /> حجاج در مسير بازگشت از عرفات به مکه، از وادی مأزمین، که میان دو کوه است، می‌گذرند. «مأزم» به معنای راه تنگ و به عبارتي تنگه است. دليل اين نامگذاري، راه تنگِ رفت و برگشتِ این ناحیه است. حاجی با عبور از این وادی، به مزدلفه یا سرزمین مشعرالحرام می‌رسد. در سوی دیگرِ مشعرالحرام (سمت منا) وادی محسّر قرار دارد که با گذر از آن وادیِ کوچک، وارد منا می‌شود. محدوده مزدلفه با تابلوهای بسیار بزرگ «بداية مزدلفة» یا «نهاية مزدلفة» معین شده است. به دلیل اجتماع تمامی حجاج در شب دهم ذی‌حجه در آنجا، اين نقطه را مزدلفه، يعني محل ازدحام مردم، مي‌نامند.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt; گفتنی است گاهی مراد از مشعرالحرام، کوهی است که در این منطقه قرار دارد و برای صروره، (کسی که تاکنون حج انجام نداده است) مستحب است پس از ورود به این سرزمین بر آن قدم گذارد.&lt;ref&gt;. «ويستحب للصرورة أن يطأ المشعرالحرام، و لا يترکه مع الاختيار، و المشعر الحرام جبل هناک مرتفع يسمي فراخ». (طوسي، ''المبسوط''، ج۱، ص۳۶۸)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سرزمین منا، که پس از وادی محسّر آغاز می‌شود، با وسعتي به طول حدود ۵/۳ کیلومتر و عرض تقریبی پانصد متر، میان دو کوه ممتد قرار دارد که انتهای آن به مکه ختم می‌شود. مسیر مکه ـ جمره عقبه، حد منا به حساب می‌آید. حدود منا نیز با تابلوهایی مشخص شده است. منا جایی است که حجاج از روز دهم تا دوازدهم و برخی تا روز سیزدهم در آن می‌مانند.<br /> <br /> در قسمت پایانی منا، یعنی عقبه، مسلمانان یثرب نخستین بار با رسول خدا(ص) بیعت کردند که به «بيعة العقبة» شهرت یافت. دورترین قسمت منا نسبت به مکه، وادی محسّر<br /> <br /> {{صفحه|۲۹}}<br /> است که میان مزدلفه و منا قرار دارد و گفته می‌شود سپاه ابرهه در آنجا گرفتار عذاب الهی شدند.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص۱۳۴-۱۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === رمی ===<br /> <br /> رمی در لغت به معنای انداختن،&lt;ref&gt;. «رمي: الراء و الميم و الحرف المعتل، أصلٌ واحد، و هو نَبْذ الشَّي‌ء/ نبذ: النون و الباء و الذال أصلٌ صحيح يدلُّ علي طرحٍ و إلقاء. و نَبَذْتُ الشَّي‌ءَ أَنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي». (ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۲، ص۴۳۶ و ج۵، ص۳۸۰)&lt;/ref&gt; دور کردن&lt;ref&gt;. «الطَّرْحُ: إلقاء الشي‌ء و إبعاده، و الطُّرُوحُ: المکان البعيد»؛ (راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ قرآن''، ص۵۱۷)؛ «رَمَي الشَّي‌ءَ مِن يدِهِ، و رَمَي به رَمْياً: أَلْقاهُ». (زبيدي، ''تاج العروس''، ج۱۹، ص۴۷۵)&lt;/ref&gt; و پرتاب کردن با کمان یا دست&lt;ref&gt;. «رَمَيتُ: عَنِ الْقَوْسِ (رَمْياً) و (رَمَيتُ) عَلَيهَا بِمَعْني قَالُوا وَ لَا يقَالُ (رَمَيتُ) بِهَا إِلَّا إِذَا أَلْقَيتَهَا مِنْ يدِک». (فيومي، ''المصباح المنير''، ج۲، ص۲۴۰)؛ «رَمَيتُ الشي‌ء من يدي، أي ألقيته فارتمي. ابن السکيت: رَمَيتُ عن القوس و رَمَيتُ عليها. قال: و لا تقل رَمَيتُ بها». (جوهري، ''الصحاح''، ج۶، ص۲۳۶۲)&lt;/ref&gt; به کار می‌رود و از آنجايي که تیر به سمت صید پرتاب می‌شود، به صید «رمیّه» مي‌گويند.&lt;ref&gt;. ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۱۴، ص۳۳۶؛ طريحي، ''مجمع البحرين''، ج۱، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; همچنین به ابرهایی که قطرات باران را می‌اندازند «أرمیه» گفته ‌شده است.&lt;ref&gt;. ابن عباد، ''المحيط في اللغة''، ج۱۰، ص۲۷۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از کلمات اهل لغت فهمیده می‌شود که رمی بر هرگونه انداختن، چه عمودی و چه افقی، اطلاق می‌شود؛ با این تفاوت که در رمی عمودی به جهت وجود نیروی جاذبه، نیازی به وارد کردن نیرو به جسم مورد پرتاب نیست و رمی با رها کردن جسم حاصل می‌شود. همچنین در معنای این واژه، نوعی دور کردن وجود دارد.<br /> <br /> === جمره ===<br /> <br /> جمره در لغت به معنای تجمع یک ‌چیز&lt;ref&gt;. «الجيم و الميم و الراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ علي التجمُّع». (ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۱، ص۴۷۷)&lt;/ref&gt; یا مجموعه‌ای از مواد آتش‌ِزا، سنگریزه&lt;ref&gt;. «و الجمرة: واحدةُ جَمَرَاتِ المناسک، و هي ثلاث جَمَرَاتٍ يرْمَين بالجِمَارِ. و الجمرة: الحصاة». (جوهري، ''الصحاح''، ج۲، ص۶۱۶)؛ «و الجمْرة: واحدة الجمار، و هي الحصي الصغار». (نشوان حميري، ''شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم''، ج۲، ص۱۱۵۶)؛ زبيدي، ''تاج العروس''، ج۶، ص۲۰۸.&lt;/ref&gt; یا<br /> <br /> {{صفحه|۳۰}}<br /> تپه شن&lt;ref&gt;. «و کلُّ شَي‌ءٍ جَمَعْتَهُ فقد جَمَّرتَهُ و منْهُ (الْجَمْرَةُ) و هي مُجتَمَعُ الْحَصَي بِمِنًي، فَکلُّ کومَةٍ مِنْ الْحَصَي (جَمْرَةٌ) و الجمعُ (جَمَراتٌ)». (جوهري، ''الصحاح''، ج۲، ص۱۰۸)؛ «و الجَمْرَةُ: اجتماع القبيلة الواحدة علي من ناوأَها من سائر القبائل؛ و من هذا قيل لمواضع الجِمَارِ آلتي ترمي بِمِنًي، جَمَراتٌ، لأَن کلَّ مَجْمَعِ حَصًي منها جَمْرَةٌ و هي ثلاث جَمَراتٍ». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۴، ص۱۴۴)؛ طريحي، ''مجمع البحرين''، ج۳، ص۲۴۹.&lt;/ref&gt; به ‌کار رفته است. بنابراین به مجموع سنگریزه‌هایی که در منا براي رمی استفاده مي‌‌شود، جمره اطلاق می‌شود. این تصریح اهل لغت دلالت دارد بر اینکه مراد از جمره ستون یا علامت خاصی که سنگریزه به سمت آن پرتاب شود نیست، بلکه به تلّي از سنگریزه جمره گفته می‌شود.<br /> <br /> === تقصیر ===<br /> <br /> در لغت «تقصیر» از ماده (ق ص ر) به معنای به نهایت نرسیدن، کوتاه شدن، کوتاهی، سستی و عجز از ادامه انجام کار آمده است.&lt;ref&gt;. ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۵، ص۹۶؛ خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج۵، ص۵۸.&lt;/ref&gt; این واژه در قرآن کریم در دو آیه: ('''فَلَیسَ عَلَیکمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ''')&lt;ref&gt;. نساء: ۱۰۱.&lt;/ref&gt; و ('''مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکمْ وَ مُقَصِّرِینَ''')&lt;ref&gt;. فتح: ۲۷.&lt;/ref&gt; به معنای کم و کوتاه کردن به کار رفته است.&lt;ref&gt;. ''مجمع البحرين''، ج۳، ص۴۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در اصطلاح فقه، «تقصیر» یکی از مناسک حج و عمره محسوب می‌شود و از نظر معنایی برگرفته از همان معنای لغوی است. بدین معنا که حج‌گزار یا عمره‌گزار پس از اتمام سعی بین صفا و مروه باید به قصد قربت، مقداری از موهای سر یا محاسن یا مقداری از ناخن خود را کوتاه کند. تقصیر يکي از ارکان مناسک حج و عمره است.&lt;ref&gt;. مشکيني، ''مصطلحات الفقه''، ص۱۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مکلف با انجام دادن تقصیر در عمره تمتع و نیز حلق یا تقصیر در حج، از احرام خارج مي‌شود. البته عمل تقصیر، آخرین عمل از اعمال عمره تمتع محسوب می‌شود.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''مختلف الشيعة''، ج۴، ص۲۹۸؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج۱، ص۳۲۸؛ افتخاري، ''آراء المراجع في الحج''، ج۱، ص۱۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۳۱}}<br /> === مستحدث ===<br /> مستحدث از ماده (ح د ث) به معنای نو و جدید است&lt;ref&gt;. خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج۳، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt; و حدوث، که از این ریشه گرفته ‌شده، به وجود پیدا کردن پس از عدم معنا شده است.&lt;ref&gt;. ابن منظور، ''لسان العرب''، ج۲، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt; همچنین مطابق با تصریح اهل لغت، زمانی «استحدثتُ خبراً» گفته می‌شود که فرد به خبر جدیدی دست یافته باشد.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگر این کلمه، با توجه به معناي آن، صفت احکام شرعی باشد،‌ به معنای احکامی است که پيش‌تر مطرح نشده است. به عبارت دیگر مسائل مستحدثه، هر موضوع جدیدی است که حکم شرعی آن منصوص نیست؛ اعم از اینکه آن موضوع در گذشته وجود نداشته یا وجود داشته ولی برخی ویژگی‌ها و قیودش تغییر کرده و آن را موضوعی جدید جلوه داده است.<br /> <br /> === توسعه ===<br /> <br /> «توسعه» از ماده (و س ع)، بر خلاف معناي ضیق و عسر دلالت دارد.&lt;ref&gt;. ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۶، ص۱۰۹.&lt;/ref&gt; سعه (به فتح سين و عين) مصدر ثلاثی مجرد آن، به‌ معناي فراخی و گسترش است، خواه در مکان باشد، مثل ('''أَلَمْ تَکنْ أَرْضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها'''}،&lt;ref&gt;. نساء: ۹۷.&lt;/ref&gt; خواه در حال باشد مثل ('''لِینْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ''')&lt;ref&gt;. «تا آنکه ثروتمند است از ثروت خويش انفاق کند»؛ (طلاق: ۷).&lt;/ref&gt; و خواه در فعل باشد مثل: ('''وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کلَّ شَی‌ءٍ''').&lt;ref&gt;. راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ قرآن''، ص۸۷۰؛ قرشي، ''قاموس قرآن''، ج۷، ص۲۱۷؛ اعراف: ۱۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این واژه از نظر ساختاری مصدر باب تفعیل و از نظر معنایی، مرادف با «السعة»<br /> <br /> {{صفحه|۳۲}}<br /> است.&lt;ref&gt;. زبيدي، ''تاج العروس''، ج۱۱، ص۵۱۲.&lt;/ref&gt; بدیهی است معناي توسعه و فراخی مي‌تواند افزون بر مکان و حالت و افعال، در علم و دانش و فنآوری نیز محقق شود.<br /> <br /> توسعه در دانش فقه داراي اصطلاح خاصی نیست و همان معنای لغوی‌اش مد نظر است. البته معنای توسعه که در این کتاب از آن بحث شده است اعم از توسعه مکانی، زمانی و توسعه در علم، دانش و فنآوری است. بدین معنا که مناسک حج یا عمره می‌تواند در مکان یا زمان توسعه‌یافته صورت پذیرد یا اينکه حجاج مي‌توانند هنگام انجام دادن مناسک از وسايل پيشرفته و فناورانه استفاده کنند.<br /> <br /> === عُرف ===<br /> <br /> اهل لغت برای این ماده معانی «تتابع، اتصال و پی‌درپی بودن»،&lt;ref&gt;. ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج۴، ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; «سکون و آرامش»،&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt; «امر شناخته‌شده بین مردم»،&lt;ref&gt;. خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج۲، ص۱۲۱.&lt;/ref&gt; «فعل پسندیده از نظر عقل یا شرع»&lt;ref&gt;. راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ قرآن''، ص۵۶۰.&lt;/ref&gt; و «خوی و عادت»&lt;ref&gt;. عميد، ''فرهنگ عميد''، ص۷۲۸.&lt;/ref&gt; را بیان کرده‌اند که البته به نظر می‌رسد اين معانی معنای مستقلی برای این کلمه محسوب نشود؛ ‌چراکه در کتاب ''معجم مقاییس اللغة'' آمده است: «عرف (ع ر ف) بر دو اصل و معنا دلالت دارد: «يکي تتابع و اتصال اجزای یک چیز به یکدیگر و ديگري سکون و طمأنینه».&lt;ref&gt;. ''معجم مقاييس اللغة''، ج۴، ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; سپس مؤلف به برخی کاربردهاي عرف اشاره مي‌کند و آنها را به دو اصل فوق برمی‌گرداند: «بازگشت معناي معروف به سکون و طمأنینه است؛ زیرا کسی که درباره چیزی شناخت ندارد، از آن وحشت دارد».&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۳۳}}<br /> در این تحقیق کاربرد «عرف» در معنای «عادت» و «امر شناخته شده بین مردم»، مسلم و مورد نظر ماست.<br /> <br /> بنابراين «عرف» به معنای «مردم» هرچند در متون فقهی، حقوقی و اصولی متأخر شیعه در اين معنا زیاد به کار رفته است؛ اما در لغت، چنين کاربردي براي واژه «عرف» مشاهده نگرديد و نيز در عرفِ عرب و متون فقهی و اصولی اهل سنت نیز عرف به این معنا به‌کار نرفته است. ازاین‌رو اگر بخواهیم عرف مصطلح در دانش فقه، حقوق و اصول را تعریف کنیم، باید آن را به «فهم، بنا یا داوری مستمر و ارادی مردم، که صورت قانونِ مجعول و مشروعِ نزد آنها به خود نگرفته باشد»، تفسیر کنیم.&lt;ref&gt;. عليدوست. ''فقه و عرف''، ص۵۵ و ۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برای «عرف» تقسیمات گوناگونی بیان شده است. اما تقسیم عرف به معتبر و نامعتبر، تسامحی و دقیق، عام و خاص و کارشناس (متخصص) و غیر کارشناس، از جمله تقسیماتی است که در این نوشتار به آن توجه ‌شده است.<br /> <br /> === سیره عقلا ===<br /> <br /> از سیره عقلا به «سیره» یا «بنای عقلا» نیز تعبیر می‌شود و مراد از آن تأسیسات و نهادهای عقلایی است که خردمندان در زندگی خود دارند؛ مانند اعتماد به ظواهر در رساندن مقاصد به دیگران&lt;ref&gt;. اعتماد به قرائن حاليه و مقاليه از بنيان‌های تفهيم و تفهّم در نظام‌های اجتماعی است.&lt;/ref&gt;، مالک انگاشتن کسی که کالایی را در اختیار دارد و قبول خبری که اطمینان‌بخش است.&lt;ref&gt;. ''فقه و عرف''، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنای عقلا پدیده‌اي است که کاشف از اندیشه مردم و خردمندان است و با توجه به آن تأسیس معینی را سامان داده و بنایی را به وجود آورده‌اند. ازاین‌رو مبادی بنای عقلا می‌تواند تحلیل نهاد به گزاره، درک مصلحت و عوامل دیگر باشد. سزاوار است تأسیسی را بنای عقلا دانست که منشأ عقلایی داشته باشد.&lt;ref&gt;. همان، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۳۴}}<br /> یکسان انگاشتن عرف و بنای عقلا اشتباه است. این دو نهاد در مفهومْ متباین، و در مصداق و تعیّن، عام و خاص من وجه هستند. تباین مفهومی این دو در تقیّد عرف به اینکه «صورتِ قانون مشروع نزد صاحبان عادت و عرف نگرفته باشد» و رهایی بنای عقلا از این تقیّد، قابل مشاهده است؛ چنان‌که توسّعی که مفهوم عرف از جهت فهم، بنا و داوری دارد، در بنای عقلا نمی‌توان دید. بنای عقلا در بنا و سلوک، منحصر است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۱۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق اصفهانی در بیان فرق بین سیره متشرعه و سیره عقلا گفته است:<br /> <br /> سیره متشرعه زمانی که در موردی ثابت شود، خودش دلیل بر حکم شرعی است؛ مانند اجماعی که موجب حدس قطعی به رأی معصوم است. به خلاف سیره عقلا که بعد از امضای شارع، ولو با عدم منع از آن، حجت است.&lt;ref&gt;. اصفهاني، ''حاشية کتاب المکاسب''، ج۱، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گفتار دوم: کلیات ==<br /> <br /> === موضوع‌شناسی در احکام شرعی و نقش آن در استنباط احکام ===<br /> <br /> ==== ۱. اهمیت شناخت موضوع در استنباط ====<br /> <br /> اهمیت شناخت موضوع و نقش آن در اجتهاد، بر هیچ فقیهي پوشیده نیست؛ زیرا هر فتوا مبتنی بر دو پایه اساسی شناخت موضوع و صدور حکم است. ازاین‌رو شناخت موضوع، نقش مهمی در استنباط و صدور حکم دارد. این مطلب را فقها، به ‌ویژه فقیهان معاصر، با عبارات مختلف تأييد کرده‌اند؛ مثلاً امام خمینی(رض) به نقش داشتن زمان و مکان در تعیین موضوع و حکم مترتب بر آن معتقد بودند. ازاین‌رو لازم است فقیه، زمان‌شناس باشد و موضوع را متناسب با زمان و مکان فهم کند و سپس به صدور حکمِ موضوع بپردازد. ایشان در این باره می‌فرماید:<br /> <br /> {{صفحه|۳۵}}<br /> زمان و مکان دو عنصر تعیین‌کننده در اجتهادند. مسئله‌ای که در قدیم دارای حکمی بوده است، به ظاهر، همان مسئله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام، ممکن است حکم جدیدی پیدا کند. بدان معنی که با شناخت دقیق روابط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی همان موضوع اول که از نظر ظاهر با قدیم فرق نکرده است، واقعاً موضوع جدیدی شده است که قهراً حکم جدیدی می‌طلبد. مجتهد باید به مسائل زمان خود احاطه داشته باشد.&lt;ref&gt;. خميني، ''صحيفه نور''، ج۲۱، ص۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شهید مطهری نیز در این رابطه می‌نویسد:<br /> <br /> فقیه و مجتهد، کارش استنباط و استخراج احکام است. اما اطلاع و احاطه او به موضوعات و به اصطلاح طرز جهان‌بینی‌اش، در فتواهایش زیاد تأثیر دارد. فقیه باید احاطه کامل به موضوعاتی که برای آن موضوعات فتوا صادر می‌کند داشته باشد.&lt;ref&gt;. مطهري، ''ده گفتار''، ص۱۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== ۲. اقسام موضوع ====<br /> <br /> موضوع حکم در دلیل، شرعی یا عرفی است. موضوع شرعی نهادي پدیدآمده از اصطلاح شارع است و از آن تعبير به «مخترعات شرعیه» می‌کنند؛ مانند صلاة، صوم، اعتکاف، حج و... .<br /> <br /> موضوع عرفی ـ در مقابل موضوع شرعی ـ نهادی است که از عرف عام یا خاص، پديد آمده است و شارع نيز اصطلاح خاصي از آن جعل نکرده است. موضوع عرفی ممکن است بسیط، ساده و روشن، و ممکن است مرکب، پیچیده در مفاهیم دیگر و تخصصی باشد. بسیاری از موضوعات در گزاره‌های شرعی از این قبیل است.<br /> <br /> گفتني است در مسائل زیادی با اینکه موضوع حکم، عرفی و حتی گاه ساده می‌نماید ـ به گونه‌ای که توهم می‌شود در فهم آن تنها باید به عرف مراجعه کرد ـ لکن<br /> <br /> {{صفحه|۳۶}}<br /> در واقع چنین نیست و باید در فهم جوانب آن و پاسخ دادن به بسیاری فروع که در ارتباط با آن موضوع مطرح مي‌شود، به دلیل یا ادله وارد از شرع رجوع کرد تا بتوان واقع موضوع را دقیقاً فهمید؛ مانند ارض، نبات الارض، مأکول، ملبوس و... . ازاین‌رو برخی فقیهان از این گونه موضوعات با عنوان «موضوع مستنبط»&lt;ref&gt;. مستنبط از دليل شرعی.&lt;/ref&gt; یا تعبیری شبیه آن یاد می‌کنند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۳۶۲-۳۶۳.&lt;/ref&gt; بنابراین، مراد از موضوع در محل گفت‌وگو، موضوع مخترع شرعی، عرفی مستنبط و عرفی ساده است.<br /> <br /> ==== ۳. تشخیص موضوع، وظیفه مجتهد یا مقلد ====<br /> <br /> در اینکه تشخیص موضوعات احکام و بیان حدود و جزئیات آن بر عهده چه کسی است، نظریات مختلفی وجود دارد:<br /> <br /> ـ برخی فقها نظیر سیدمصطفی خمینی(رض)، به طور مطلق، مجتهد را مجاز به دخالت در تشخیص موضوع نمی‌دانند. وی دراین‌باره می‌نویسد:<br /> <br /> بدان همان‌گونه که اثبات کرده‌ایم مجاز نیست فقیه در تعریف مفاهیم موضوعات دارای حکم شرعی دخالت کند؛ زیرا بدیهی است که رأیش در این مسئله اعتبار ندارد. پس چه بسا مقلدین تصور کنند لازم است حدود و تعینات و تشخصات فقیه را بپذیرند، با وجود اینکه تشخیص مجتهد بر خلاف نظر آنان است. ... ازاین‌رو اگر در کتب و رساله‌های عملیه، دخالت مجتهد در صغرای کبراهای فقهی دیده می‌شود، جداً اشتباه و خطای سهوی است و در مواردی اغرای به جهل محسوب می‌شود. بنابراین بحث از ماهیت گندم و جو در زکات و خرما، کشمش و عصیر عنبی در طهارت و غیر آن مانند بحث از ماهیت عیب، بی‌معناست و چه بسا به نتیجه‌ای هم نمی‌رسد؛ زیرا بسیاری تعاریف ارائه شده، قابل نقض است؛ به گونه‌ای که حتی تعریف عقود،<br /> <br /> {{صفحه|۳۷}}<br /> ایقاعات، ماهیت حکم، انشاء، وضع و تکلیف را نیز نمی‌توان پذیرفت. ازاین‌رو مجتهدین هنگام نیاز، بر خلاف تعاریف حدی و رسمی به پیرامونشان مراجعه می‌کنند؛ زیرا نمی‌توانند از فهم عرف گذشته و به تعریفات معین تصورشده نزد خودشان بسنده کنند. لذا خود را تخطئه کرده و علي‌رغم میل باطنیشان از نظر مردم کوچه و بازار استفاده می‌کنند. چه اینکه این مسئله بسیار دیده می‌شود.&lt;ref&gt;. «الجهة العاشرة في ماهية العيب و تعريفه و عدم جواز تدخّل الفقيه في تعريف الموضوعات و تعيين المصاديق: اعلم أنّ من المحرّر عندنا في محلّه؛ ممنوعية الفقيه عن التدخّل في تعريف مفاهيم الموضوعات اللّاتي هي ذوات الأحکام...». (خميني، ''الخيارات''، ج۱، ص۲۷۳)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ برخی فقها معتقدند، تنها در موضوعات مستنبط شرعی باید به فقیه مراجعه کرد. براي نمونه سید یزدی(رض) می‌نویسد:<br /> <br /> مورد تقلید، احکام فرعی عملی است. بنابراین تقلید در اصول دین، مسائل اصول فقه، مبادی استنباط ـ مانند نحو، صرف و مانند این دو ـ و در موضوعات مستنبط عرفی یا لغوی و در موضوعات عرفی ساده، جایگاهی ندارد. ازاین‌رو هرگاه مقلد نسبت به خمر یا سرکه بودن مایعی شک داشته باشد و مجتهد از شراب بودن آن خبر دهد، تقلید از او جایز نیست. البته از این جهت که مجتهد، خبردهنده عادلی است، قولش همانند غیر مجتهد عادل قابل پذیرش است؛ اما در موضوعات مستنبط شرعی ـ مانند نماز، روزه و مانند این دو ـ همانند احکام عملی، تقلید جاری است.&lt;ref&gt;. «مسألة ۶۷: محل التقليد و مورده هو الأحکام الفرعية العملية‌ فلا يجري في أصول الدين و في مسائل أصول الفقه و لا في مبادي الاستنباط من النحو و الصرف و نحوهما و لا في الموضوعات المستنبطة العرفية أو اللغوية و لا في الموضوعات الصرفة...» (يزدي، ''العروة الوثقي''، ج۱، ص۲۴)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ایشان از جمله فقیهانی است که در بيشتر موضوعات، شناخت موضوع را بر عهده مکلف مي‌داند. این مطلب را برخی دیگر از فقها همچون امام خمینی(رض) پذيرفته‌اند.&lt;ref&gt;. يزدي، ''العروة الوثقي مع تعاليق الإمام الخميني''، ص۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به نظر می‌رسد این دیدگاه را غالب فقیهان امامیه پذيرفته باشند و بیشتر آنان<br /> <br /> {{صفحه|۳۸}}<br /> معتقدند تشخیص موضوع، موکول به نظر خود مکلف است و متابعت از مجتهد در تشخیص موضوع، واجب نیست؛ اما اگر از موضوعاتی باشد که تشخیص آن نیاز به استنباط دارد، فقیه عهده‌دار تشخیص موضوع است.&lt;ref&gt;. يزدي، ''العروة الوثقي (المحشي)''، ج۱، ص۵۷؛ يزدي، ''العروة الوثقي مع التعليقات''، ج۱، ص۲۹‌؛ خامنه‌اي، ''اجوبة الاستفتائات (فارسي)''، ص۱؛ حکيم، ''مستمسک العروة الوثقي''، ج۱، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی محققان معاصر، مرجعیت فقیه یا عرف مقلدین را در شناخت موضوع و تعیین مصداق، به خوبی تبیین کرده‌اند؛ خلاصه‌ای از این بیان به قرار ذیل است:<br /> <br /> فقیه در اصدار حکم و تعیین مصداق به عنوان قاضی یا حاکم، باید جوانب امر را بسنجد، ضوابط را در نظر بگیرد و از ابزار لازم و نظر کارشناسان بهره گیرد. با طی این مراحل، حکم و داوری وی در حق همگان نافذ بوده و لزوم تبعیت دارد. طبیعی است که چون حکم وی حکم قضایی و حکومی است و احکام قضایی و حکومتی ناظر به واقعیت‌ها و عینیت‌های خارجی است، نمی‌تواند از تعیین مصداق و موضوع فاصله بگیرد.<br /> <br /> از مواردی که مکلفین باید به فقیه مراجعه نمایند و تشخیص شخصی یا عرف یا عام مردم نسبت به آن اعتبار ندارد، تبیین مفاهیمی است که شارع مقدس آنها را ابداع و اختراع (مخترعات شرعیه) نموده و موضوع حکم قرار داده است. از آنجا که بیان حدود و جزئیات آن محتاج به اطلاع و آگاهی نسبت به اسناد شرعی است، باید در این بیان و تنویر به فقیه رجوع کرد.<br /> <br /> برخی موضوعات و متعلقات احکام با اینکه مخترع شرعی نیست، بلکه عرفی ـ حتی از نوع ساده و غیر پیچیده آن- است با خود سؤالاتی می‌آورد که پاسخ به آنها بدون مراجعه به اسناد شرعی و ادله‌ای که این واژه و مفهوم در آن به عنوان موضوع یا متعلق حضور دارد، میسّر نیست. از آنجا که در پاسخ به این سؤالات باید از عملیات استنباط و کارشناسی فقهی بهره برد، مرجع این کار (بیان حدود موضوع و متعلق و جزئیات آنها) فقیه است و عرف و شخص مقلد در این مورد سهمی ندارد. البته از آن جا که مرجع در تعیین متفاهم از ادله و بیان حدود موضوع و توسیع یا تضییق<br /> <br /> {{صفحه|۳۹}}<br /> آن (نسبت به واژه که در دلیل ذکر گردیده است) عرف است، فقیه نباید در بیان موضوع و متعلق و حدود آنها عرف عام را نادیده بگیرد. یعنی باید در داوری نهایی ذهنیت عرفی خود را معیار قرار دهد.<br /> <br /> از موضوعاتی که فقیه مرجع در تشخیص و تعیین حدود آن است، موضوعی است که هرچند عرفی و ساده می‌نماید، اما دارای پایه اجتهادی است؛ به گونه‌ای که بدون اجتهاد نمی‌توان نسبت به برخی مصادیق این موضوع، موضع فقهی گرفت. به همین دلیل در این امر باید تقلید کرد و از مراجعه به عرف یا تشخیص مقلد پرهیز نمود.<br /> <br /> مورد دیگری که موضوع‌شناسی و تعیین مصداق توسط فقیه را می‌طلبد، موضوعی است که تعبّد و اعتبار خاص از ناحیه شارع در مورد آن صورت گرفته است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۳۷۱ و ۳۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اعتبار و کارایی عرف ===<br /> <br /> از آنجا که عرف یکی از مهم‌ترین ابزار فقیه در استنباط احکام است، لازم است از دو جهت بررسي شود:<br /> <br /> يک ـ اعتبار و حجیت؛ بدین معنا که آیا عرف مي‌تواند به طور مستقل و جدای از منابع معروف در استنباط احکام (کتاب، سنت، عقل و اجماع)، سند در کشف حکم شرعی باشد یا شرعاً از این منظر اعتباری ندارد.<br /> <br /> باید توجه کرد که بحث از حجیت و اعتبار عرف به عنوان سند، در فرضی است که در آن موضع شارع قانون‌گذاري کرده باشد؛ در این صورت می‌توان از صلاحیت یا عدم صلاحیت عرف برای کشف حکم شارع گفت‌وگو کرد. اما با فرض خروج مجراي عرف از محدوده تقنین شارع اسلام و واگذاری تقنین در آن و امثال آن به نهادی دیگر (مثل عرف)، سندیت عرف، سالبه به انتفای موضوع است و مجال گفت‌وگو ندارد.&lt;ref&gt;. همان، ص۱۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۴۰}}<br /> دو ـ کارایی؛ بدین معنا که با فرض عدم لحاظ عرف به عنوان سند در کشف حکم شرعی (به دلیل سند نبودن عرف یا عدم نیاز به عرف به عنوان سند، در فرض پذیرش سندیت عرف)، فقیه در چه جایگاه‌هایی در فرایند استنباط می‌تواند فهم عرف را ملاک قرار دهد و بر اساس آن به استنباط حکم شرعی از ادله احکام بپردازد.<br /> <br /> ابتدا بحث از حجیت و اعتبار عرف به عنوان سند در کشف حکم شرعی را&lt;br /&gt;<br /> پی می‌گیریم.<br /> <br /> ==== ۱‌. اعتبار عرف ====<br /> <br /> باید توجه داشت که در بحث سندیت عرف، مراد عرف غیرمخالف با اسناد شرعی است؛ چنان‌که رویکرد در این بحث به عرف محض است. ازاین‌رو عرفي که برخوردار از منشأ عقلانی یا وحیانی و متکی به سند ملفوظ یا مکتوب ـ که در واقع بازگشتش به سنت تقریری است ـ باشد، از محل گفت‌وگو خارج است. با این پیش‌فرض، اگر سندیت عرف پذیرفته شود، همانند سایر اسناد شرعی، مي‌تواند فقیه را در کشف حکم شرعی یاری رساند. اما چنان‌چه در سندیت آن ترديد شود، باید به طور کل آن را کنار گذاشت و دیگر امکان اينکه مانند سایر اسناد مستقل در کشف حکم شرعی به کار گرفته شود، وجود ندارد.<br /> <br /> فقيهان و اصوليان شيعه عدم مرجعیت عرف در کشف شریعت را پذيرفته‌اند. آنان اگرچه کارایی ابزاری عرف را پذیرفته‌اند، در صحنه کارآيي استقلالي راه را بر او بسته‌اند، به همین دلیل از عرف، در کنار سایر مدارک و اسناد استفاده شده در کشف حکم شرعی، خبری نیست و هرگاه سخن از عرف در این کاربرد به میان می‌آید، بر اتصال آن تا زمان معصوم و امضای آن تأکید می‌شود.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۱۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ازآنجاکه فقیه ناگزیر به احراز اتصال سیره‌ها به عصر معصوم و امضای وی است،<br /> <br /> {{صفحه|۴۱}}<br /> بحث شیوه‌های احراز آن برای فقیه اهمیت می‌یابد. برخی فقها درباره راه‌های احراز اتصال سیره به عصر معصومین(ع) چنین نگاشته‌اند:<br /> <br /> ـ صرف انعقاد سیره و مطابقت فعلی عمل بر آن، با وجود عمومیت داشتن موضوع سیره، نشان‌دهنده ریشه‌دار بودن آن است؛ زیرا بعید است پایبندان به شریعت، ناگهان خود را ملتزم به پیروی از روشی کنند که سابقه و ریشه در عصر معصوم نداشته است. البته اگر احتمال داده شود که این تحول تدریجاً صورت گرفته است، دیگر اتصال سیره به عصر معصوم احراز نمی‌شود.<br /> <br /> ـ اتصال سیره می‌تواند با اعتماد به نقل ناقلان بر معاصرت سیره‌ای معین با عصر معصومین(ع) احراز شود؛ مشروط بر اینکه نقل، قطعی یا همراه قرائن دال بر قطعیت یا از فرد ثقه باشد.<br /> <br /> ـ بررسی اوضاع اجتماعی در جوامع مختلف و یافتن اتفاق آنان بر امر واحد، می‌تواند موجب تعمیم حکم بر همه جوامع، حتی عرف جامعه معاصر با معصومین(ع) شود؛ مشروط بر اینکه بدانیم حالت حاکم بر یک جامعه به دلیل وجود نکته و خصوصیتی در آن حالت معین، آن را از حالات دیگرش متمایز نساخته است.<br /> <br /> ـ چنان‌چه سیره فراگیر باشد و در روایات هم منعي از سوي شارع از آن نشده باشد،‌ در اين صورت این سیره در زمان معصوم نیز ثابت بوده است؛ چراکه در غير اين صورت، درباره آن سؤالات فراوانی مطرح، و نزد مردم مخالفت با آن از واضحات تلقی مي‌شد.<br /> <br /> ـ سیره موجود به گونه‌ای باشد که اگر شارع آن را قبول نداشت، به جای آن جایگزینی معرفی می‌کرد و آن بدل معروف مي‌شد. بنابراین از نبود بدل، به معاصرت عرف جاری با عصر معصوم و رضایت وی از آن پی می‌بریم.&lt;ref&gt;. صدر، ''بحوث في علم الاصول''، ص۲۳۹-۲۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۴۲}}<br /> ==== ۲. کارایی عرف ====<br /> مقصود از بحث کارایی عرف، بررسی امکان تمسک به آن در اسنادی است که فقیه در کشف حکم شرعی استفاده مي‌کند. مثل اینکه از فهم عرف، در تفسیر آیه‌ای از قرآن یا روایتی از معصوم یا در تعمیم و تخصیص یا حل تعارض در روایات، استفاده شود.<br /> <br /> کارایی عرف را می‌توان در امور ذیل، که عمدتاً مورد پذیرش فقیهان امامیه است، خلاصه کرد:<br /> <br /> ===== الف) تفسير مفاهيم مفردات و هيأت‌ها =====<br /> <br /> از کاربردهای قطعی و پذيرفته‌شده، مرجعیت عرف در تفسیر مفردات و واژه‌هایی است که در ادله و اسناد شرعی به کار رفته است. کما اینکه فهم عرف، مرجع قابل اعتماد در تفسیر مجموعه جمله و هیأت‌های ترکیبی نیز به شمار می‌رود. مرجعیت عرف در تشخیص مفاهیم و هیئات ترکیبی، بی‌نیاز از استدلال است؛ اما با این وجود می‌توان در استدلال بر آن گفت که هر قانون‌گذاری در ابلاغ قانون به مکلفین آن قانون، باید به قواعد محاوره رایج میان مخاطبین خویش پایبند باشد، از واژه‌های آنها بهره برد و به عرف آنها در محاوره مقیّد باشد و چنان‌چه اصطلاح یا شیوه خاصی دارد، یادآوری کند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== ب)‌ برداشت از مجموعه دليل يا ادله =====<br /> <br /> متصدی استنباط بايد سندی چون قرآن و حدیث را به آشنایان به زبان عرب و فنون محاوره و مفاهمه القا، و فهم و داوری آنها را (که از آن به عرف تعبیر مي‌کنيم) درباره آن سند لحاظ کند و با توجه به سایر جهات لازم در اجتهاد، به افتا بپردازد.&lt;ref&gt;. همان، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt; تنقیح<br /> <br /> {{صفحه|۴۳}}<br /> مناط،&lt;ref&gt;. «تنقيح مناط، اصطلاح متداولي در فقه شيعه است و معمولاً وقتي به کار مي‌رود که فقيه متکفل استنباط يا مخاطب يک دليل، ملاک و مناط حکمي که از سوي شارع رسيده است را به طور قطع درک کند. ازاين‌رو قهراً با قطع به وجود آن ملاک در موضوع ديگري، «الغاي خصوصيت» کرده، به جريان حکم در آن موضوع راهنمايي مي‌شود. البته شکل دومي هم براي تنقيح مناط وجود دارد که مشروط به قطع به ملاک نيست؛ بلکه مخاطب، از الفاظ به کار رفته در دليل، الغاي خصوصيت مي‌کند و آن را ظاهر در معناي وسيع‌تر يا ضيق‌تر مي‌بيند. اين توسيع يا تضييق، که متکي به ظهور و مستند به فهم مردم (عرف) است، معتبر خواهد بود. شکل دوم از تنقيح مناط از «فهم مناسبات حکم و موضوع» سرچشمه مي‌گيرد». (ر.ک: عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۳۴)&lt;/ref&gt; الغای خصوصیت، اولویت عرفی (توسعه مدلول دلیل)، تخصیص، تقیید و عدم انعقاد اطلاق در دلیل (تضییق مدلول دلیل)، تغییر و عمل نکردن به نص شرعی به دلیل تغییر عادت و عرف، فهم مناسبات حکم و موضوعِ مذکور در اسناد شرعی، از نمودهای این کارایی است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۳۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== ج) تطبيق مفاهيم عرفي بر مصاديق =====<br /> <br /> در متون دینی به قضایای فراوانی از قبیل خون نجس است، غصب حرام است، معامله سفیه و دیوانه باطل است، طواف واجب است و... که نهاد آن عرفی و گزاره‌اش شرعی است، برمی‌خوریم. سؤال این است که در این قبیل قضايا مرجع تطبیق مفاهیم عرفی کیست؟ مثلاً مرجع در نجاست خون يا وجوب طواف، شارع است و مرجع در این که خون چیست و طواف به چه معناست، عرف است. اما چه کسی باید داوری کند که این فردِ موجود در خارج مصداق خون است یا این آب ِمعیّن مصداق کُر است یا چرخش به دور کعبه از طبقه فوقانی مسجدالحرام، مصداق طواف است.<br /> <br /> انديشمندان در این قسم از کارایی عرف برخلاف دو قسم اخير، اختلاف دارند. درباره این کارایی، دو نظریه عمده وجود دارد:<br /> <br /> {{صفحه|۴۴}}<br /> '''ـ''' گروهی از اندیشمندان فقه و اصول&lt;ref&gt;. «و إنما المدار علي المرض الذي يصدق عليه عرفا أنه حضره الموت و أتاه و نحو- ذلک، و إن بقي أياما بل و أکثر من ذلک، فإنه ليس له حد جامع لافراده إلا أن العرف واف بتنقيح کثير من مصاديقه کغيره من الأمور آلتي ترجع اليه...». (صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج۲۶، ص۷۴) «لو حکم العقل بالبرهان بکون شي‌ء دما أو ليس بدم لا يکون متبعا لأن الموضوع للحکم الشرعي ما يکون موضوعا لدي العرف. و السر في ذلک ان الشارع لا يکون في إلقاء الأحکام علي الأمة الا کسائر الناس و يکون في محاوراته و خطاباته کمحاورات بعض الناس بعضاً فکما ان المقنن العرفي إذا حکم بنجاسة الدم لا يکون موضوعها الا ما يفهمه العرف مفهوما و مصداقا فلا يکون اللون دما عنده و ليس موضوعا لها کذلک الشارع بالنسبة إلي قوانينه الملقاة إلي العرف، فالمفهومات عرفية و تشخيص مصاديقها أيضا کذلک». (خميني، ''الرسائل''، ج۱، ص۱۸۴) «لا لما قيل: «من أنّ تطبيق المفاهيم علي المصاديق يکون بالدقّة العقلية، لا بتشخيص العرف» فإنّه ضعيف؛ لأنّ مبني مخاطبات الشرع معنا کمخاطبات بعضنا مع بعض، و لا شبهة في أنّ المخاطبات العرفية لا تکون مبنية علي الدقّة العقلية؛ لا مفهوماً و لا في تشخيص المصاديق». (خميني، ''کتاب الطهاره''، ج۱، ص۷۲)&lt;/ref&gt; با تصریح بر مرجعیت عرف در تطبیق، معتقدند شارع در گفت‌وگو با دیگران، اصطلاح خاص و روش ویژه‌ای ندارد. ازاین‌رو همان‌گونه که باید در تبیین مفهوم به عرف مراجعه کرد، در تشخیص مصداق نیز باید عرف را مرجع قرار داد.<br /> <br /> '''ـ''' بسیاری فقیهان امامیه&lt;ref&gt;. «ما يرجع فيه إلي العرف انما هو بيان مفاهيم الألفاظ حيث کان لها معني عرفاً و أما تطبيق المفاهيم علي المصاديق فلا وجه للرجوع اليهم». (شيرازي، ''شرح العروة الوثقي''، ص۷۳) «ان نظر العرف لا يکون حجة في موارد تطبيق المفاهيم علي مصاديقها، بداهة ان المجمع إذا کان متعددا في الواقع فلا أثر لنظر العرف بکونه واحدا أصلا، و لا سيما نظره المسامحي، فالعبرة انما هي بوحدة المجمع و تعدده بحسب الواقع و الحقيقة عند العقل، کما هو ظاهر». (خويي، ''محاضرات في اصول الفقه''، ج۴، ص۱۸۳) و نيز ر.ک: کوه کمري، ''النجم الزاهر في صلاة المسافر''، ص۷۸؛ مظفر، ''حاشية المظفر علي المکاسب''، ج۱، ص۴۸؛ حسني، ''نظرية العقد في الفقه الجعفري''، ص۱۱۵؛ موسوي خوانساري، ''جامع المدارک''، ج۳، ص۶۷.&lt;/ref&gt; معتقدند دلیل معتبری بر مرجعیت عرف در این کارایی وجود ندارد؛ زیرا احکام در واقع به موضوعات تعلق می‌گیرد، نه به مصداق مد نظر عرف؛ به همین دلیل این گروه توصیه به مراجعه به عقل، برای کشف واقع مي‌کنند.&lt;ref&gt;. خويي، ''محاضرات في اصول الفقه''، ج۴، ص۱۸۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|۴۵}}<br /> در بررسی دو نظریه‌ مذکور می‌توان گفت هرچند استدلال قائلین به نظریه اول ـ مبنی بر اینکه شارع در مفاهمه و گفت‌وگوی خویش، روش خاصی برنگزیده است ـ سخن مقبولی است، اما مثبِت قبول عرف در کارایی تطبیقی نیست؛ زیرا این کارایی از باب داوری و قضاوت است. ازاین‌رو برای رسیدن به واقع در این مسئله، باید به رویّه و عرف عقلا، که صاحب قانون‌اند، مراجعه کرد تا معلوم شود که آیا بنای خردمندان در تطبیق مفاهیمِ عرفی مأخوذ در قانون بر مراجعه به عرف است، یا نهاد دیگری را در نظر می‌گیرند.<br /> <br /> نظریه دوم نیز دلیلی بر ادعای خود اقامه نکرده و به نبود دلیل بر صحت مراجعه به تطبیقات عرفی اکتفا کرد. پرواضح است که این مقدار از بیان، نمی‌تواند نظریه دوم ـ مبنی بر مراجعه به عقل ـ را هرچند مثبت واقع موضوع است، ثابت کند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۶۳ و ۲۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی محققین معاصر، معتقدند با بیان چند اصل مي‌توان يکي از اين دو نظريه را انتخاب کرد:<br /> <br /> اصل اول: در هر قضیه‌ای که مبیّن قانون است، وقتی حکم به موضوع تعلق می‌گیرد و قرینه خاصی وجود ندارد، منظور قانون‌گذار، واقع خارجی موضوع است.<br /> <br /> اصل دوم: هر نهادی که متکفّل تشخیص مصداق و تطبیق مفهوم بر آن مي‌شود، نظرش طریقیت دارد، نه موضوعیت و اصالت؛ به همین دلیل اگر اشتباه کند، اعتباری به تطبیق آن نهاد نیست.<br /> <br /> اصل سوم: تسامح در تطبیق مفاهیم بر مصادیق، پذیرفتني نیست. نتیجه قهری این اصل این است که در شرایط طبیعی (نبود عسر، حرج و ضرر)، نهادی که در امر تطبیق دقیق‌تر و مطمئن‌تر باشد، مقدم‌تر است.<br /> <br /> اصل چهارم: با توجه به انکارناپذیر بودن اصول گذشته، نزاع در قبول یا رد کارایی عرف در تطبیق مفاهیم بر افراد و مصادیق، مبنايي ندارد؛ در نتیجه داوری عقل، فقیه،<br /> <br /> {{صفحه|۴۶}}<br /> کارشناس، تشخیص فردی مکلف و عرف عام، هیچ‌کدام موضوعیت ندارد، بلکه حق تقدم از آنِ نهادی است که طریقیتش به کشف واقع مطمئن‌تر است. بنابراین صحیح، اصرار بر دقت در تطبیق و رد تسامح در آن است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص۲۷۰ تا ۲۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== د) عرصه ادله و اسناد =====<br /> <br /> از فهم عرف در شئونی که به اسناد معتبر مربوط می‌شود، استفاده می‌شود؛ مانند فهم تعارض ادله و جمع میان آنها، توسعه مفهوم واژه‌های ذکرشده در دلیل و موضوع‌سازی یا موضوع‌زدایی برای جریان اسناد و احکام و عدم جریان آنها.&lt;ref&gt;. همان، ص۳۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با توجه به ادامه‌دار بودن اين بحث، در حد لزوم بدان اشاره شد. اما محققین محترم برای تحقیق بیشتر درباره عرف می‌توانند به کتب مفصلی که در این زمینه نگاشته شده است مراجعه کنند.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87&diff=68417 2026-06-10T23:15:59Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۱۳}}<br /> در شريعت اسلامي حج از زمره عباداتي است که واجبات و محرمات زيادي را در خود دارد و وضع احکام مختلف در اين فريضه سبب شده تا زمينه تربيت ديني حاجيان فراهم و حسن بندگي در آنان بارور شود.<br /> <br /> امروزه مراسم باشکوه حج با خیل عظیمی از حجاج برگزار مي‌شود که پدیده ازدحام جمعیت، توسعه فیزیکی و فن آورانه را در شهر مقدس مکه و مشاعر حج ناگزیر ساخته است. از طرف دیگر اين توسعه، مسائل نوپدیدی را به وجود آورده که لازم است در خصوص احکام مترتب بر این‌گونه مسائل و شناخت ملاک‌هاي ترتب احکام شرعی بر آنها گفت‌وگو شود؛ مثلاً توسعه شهر مقدس مکه سبب شد تا از حکم «خروج از قسمت‌های توسعه یافته این شهر پس از عمره تمتع» یا «عبور از جاده کمربندی یا منطقه منا از طریق تونل بعد از عمره تمتع»، سخن به ميان آيد.<br /> <br /> همچنين حکم استفاده از ماشین‌های مسقف برای مردان مُحرم، استفاده از تلفن همراه برای گرفتن عکس سلفی در حال احرام، ورود بدون طهارت در شبستان‌های جدید مسجدالحرام، طواف و سعی از طبقات فوقانی مسجدالحرام و مسعا، رمی از طبقات فوقانی و به سمت جمرات با شمایل جدید و... از مسائل نوپدیدی هستند که فقیه را ملزم می‌کند تا جهت کشف حکم شرعی مترتب بر آنها، علاوه بر مراجعه به آیات و روایات، موضوع‌شناسی را نیز در دستور کار خود قرار دهد.<br /> <br /> {{صفحه|۱۴}}<br /> هدف از نگارش این مجموعه، بررسی موضوعی و حکمی مسائل نوپدیدی است که در اثر توسعه مزبور پدیدار شده است.<br /> <br /> کتاب پیش رو از چهار فصل تشکیل شده است:<br /> <br /> فصل اول در دو گفتار به بررسی مفاهیم کاربردي و کلیات مورد نیاز در این پژوهش پرداخته است؛ مفاهيم کاربردي مانند حج، عمره، طواف، مطاف، شوط، مسعا، مشاعر حج، جمرات، عرف، بنای عقلا، نوپدید و... . همچنین در بحث از کلیات، انواع موضوعات و کسی که عهده‌دار شناخت موضوع است و نیز اعتبار عرف و کارایی آن بررسي شده است.<br /> <br /> فصل دوم درباره احکام شرعی مسائل نوپدیدی است که به دلیل توسعه شهر مقدس مکه موضوعيت پيدا کرده و مباحث مرتبط با آن در دو گفتار صورت گرفته است: گفتار اول به احکام مترتب بر توسعه فیزیکی شهر مکه اختصاص یافته است؛ مانند حکم خروج از مکه پس از ادای عمره تمتع و تعیین محدوده توسعه‌یافته کنونی آن، تبیین حکم عمره تمتع در صورت خروج از مکه، حکم استفاده از ماشین‌های مسقف در مکه برای مردان مُحرم و عبور از تونل‌های این شهر در حال احرام و... . گفتار دوم درباره احکام مترتب بر توسعه دانش و فنآوری شهر مکه است؛ مانند بحث از عکس سلفی و تماس تصویری با همسر در حال احرام و همچنین استفاده از مواد شوینده و بهداشتی معطر برای مُحرم.<br /> <br /> در فصل سوم، در سه گفتار، احکام مربوط به مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام بررسی شده است: در گفتار اول حکم طواف در طبقات فوقانی مسجد، در گفتار دوم حکم سعی در مسعای جدید و طبقات فوقانی و در گفتار سوم حکم مترتب بر توسعه شبستان‌های مسجدالحرام واکاوی شده است.<br /> <br /> فصل چهارم درباره احکام مترتب بر توسعه مشاعر حج است. در این فصل ضمن دو گفتار، حکم توسعه عرضی و ارتفاعی سرزمین مشعرالحرام و منا و توسعه زمانی منا و نیز حکم رمی جمرات در شمایل جدید و در طبقات فوقانی بررسی شده است.<br /> <br /> در پايان نیز نتایج حاصل از این پژوهش به طور خلاصه منعکس، و جمع‌بندی نهایی آن ارائه شده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%87&diff=68416 2026-06-10T23:15:56Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|۱۱}}<br /> حج یکی از اثرگذارترين واجبات دینی در زندگی مسلمانان، و نمادی از وحدت و همدلی آنهاست. هرساله جمعیتی میلیونی از سراسر عالم برای انجام حج به سرزمین نزول وحی مي‌آيند و با یکی از مشکلات بزرگ ادای مناسک حج، یعنی ازدحام جمعیت، مواجه مي‌شوند. اين مشکل موجب شده مکه و مشاعر حج توسعه‌ِ يافته و ازاين‌رو فقیهان با سؤالاتی متأثر از توسعه مزبور مواجه مي‌شوند.<br /> <br /> در کتاب حاضر، که اثر محقق ارجمند جناب حجة الاسلام والمسلمین دکتر مهدی ساجدی است، حکم فقهی مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه، مسجدالحرام و مشاعر حج شناسايي و تبيين شده است.<br /> <br /> در این کتاب تلاش شده است تا با تحلیل ادله روایی و تاریخی، موضوع‌شناسی صورت گرفته و احکام مسائل نوپدید متأثر از توسعه در اماکن فوق و ملاک ترتب احکام، روشن شود.<br /> <br /> گروه فقه و حقوق پژوهشکده حج و زیارت، ضمن تشکر از نویسنده محترم و ارزيابان ارجمند اثر، آقايان حجة الاسلام والمسلمين مظاهري و حجة الاسلام و المسلمين عندليبي با هدف نشر آثار پژوهشی در حیطه فقه حج، به نشر این اثر پژوهشی اقدام کرده است. امید است با تقدیم این اثر به جوامع علمی حوزوی و دانشگاهی، گامی در راستای نشر آثار فاخر پژوهشی ـ فقهی برداشته، و زمینه‌ای برای<br /> <br /> {{صفحه|۱۲}}<br /> پژوهش‌های بعدی فراهم شود. با آرزوی توفیق بیشتر برای نویسنده محترم، از خداوند متعال خواستاریم همه ما را بیش از پیش در راه خدمت به فقه اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و تعمیق و گسترش آن یاری رساند.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;'''گروه فقه و حقوق'''<br /> <br /> '''پژوهشکده حج و زیارت'''<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF&diff=68360 2026-06-09T19:31:38Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>{{صفحه|1}}<br /> <br /> == فقه پژوهی ==<br /> <br /> == مسائل نوپدید در حج و عمره ==<br /> <br /> == متأثر از توسعه ==<br /> <br /> '''نويسنده:'''<br /> <br /> '''مهدي ساجدي'''<br /> <br /> = فهرست =<br /> <br /> [[#ديباچه|ديباچه [11](#ديباچه)]]<br /> <br /> [[#مقدمه|مقدمه [13](#مقدمه)]]<br /> <br /> [[#فصل-اول-مفاهیم-و-کلیات|فصل اول: مفاهیم و کلیات]]<br /> <br /> [[#گفتار-اول-مفاهیم|گفتار اول: مفاهیم [15](#گفتار-اول-مفاهیم)]]<br /> <br /> [[#حج|حج [15](#حج)]]<br /> <br /> [[#عمره|عمره [16](#عمره)]]<br /> <br /> [[#مکه|مکه [17](#مکه)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000007مسجدالحرام|مسجدالحرام [19](#filestowiki_page_marker_000007مسجدالحرام)]]<br /> <br /> [[#کعبه|کعبه [20](#کعبه)]]<br /> <br /> [[#طواف|طواف [22](#طواف)]]<br /> <br /> [[#شوط|شوط [22](#شوط)]]<br /> <br /> [[#مطاف|مطاف [23](#مطاف)]]<br /> <br /> [[#مقام-ابراهیمsym7sym|مقام ابراهیم7 [23](#مقام-ابراهیمsym7sym)]]<br /> <br /> [[#حجر-اسماعیلsym7sym|حجر اسماعیل7 [24](#حجر-اسماعیلsym7sym)]]<br /> <br /> [[#مسعا|مسعا [25](#مسعا)]]<br /> <br /> [[#مشاعر-حج|مشاعر حج [27](#مشاعر-حج)]]<br /> <br /> [[#رمی|رمی [29](#رمی)]]<br /> <br /> [[#جمره|جمره [29](#جمره)]]<br /> <br /> [[#تقصیر|تقصیر [30](#تقصیر)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000019مستحدث|مستحدث [31](#filestowiki_page_marker_000019مستحدث)]]<br /> <br /> [[#توسعه|توسعه [31](#توسعه)]]<br /> <br /> [[#عرف|عُرف [32](#عرف)]]<br /> <br /> [[#سیره-عقلا|سیره عقلا [33](#سیره-عقلا)]]<br /> <br /> [[#گفتار-دوم-کلیات|گفتار دوم: کلیات [34](#گفتار-دوم-کلیات)]]<br /> <br /> [[#موضوعشناسی-در-احکام-شرعی-و-نقش-آن-در-استنباط-احکام|موضوع‌شناسی در احکام شرعی و نقش آن در استنباط احکام [34](#موضوعشناسی-در-احکام-شرعی-و-نقش-آن-در-استنباط-احکام)]]<br /> <br /> [[#اهمیت-شناخت-موضوع-در-استنباط|1. اهمیت شناخت موضوع در استنباط [34](#اهمیت-شناخت-موضوع-در-استنباط)]]<br /> <br /> [[#اقسام-موضوع|2. اقسام موضوع [35](#اقسام-موضوع)]]<br /> <br /> [[#تشخیص-موضوع-وظیفه-مجتهد-یا-مقلد|3. تشخیص موضوع، وظیفه مجتهد یا مقلد [36](#تشخیص-موضوع-وظیفه-مجتهد-یا-مقلد)]]<br /> <br /> [[#اعتبار-و-کارایی-عرف|اعتبار و کارایی عرف [39](#اعتبار-و-کارایی-عرف)]]<br /> <br /> [[#اعتبار-عرف|1‌. اعتبار عرف [40](#اعتبار-عرف)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_0000302.-کارایی-عرف|2. کارایی عرف [42](#filestowiki_page_marker_0000302.-کارایی-عرف)]]<br /> <br /> [[#الف-تفسير-مفاهيم-مفردات-و-هيأتها|الف) تفسير مفاهيم مفردات و هيأت‌ها [42](#الف-تفسير-مفاهيم-مفردات-و-هيأتها)]]<br /> <br /> [[#ب-برداشت-از-مجموعه-دليل-يا-ادله|ب)‌ برداشت از مجموعه دليل يا ادله [42](#ب-برداشت-از-مجموعه-دليل-يا-ادله)]]<br /> <br /> [[#ج-تطبيق-مفاهيم-عرفي-بر-مصاديق|ج) تطبيق مفاهيم عرفي بر مصاديق [43](#ج-تطبيق-مفاهيم-عرفي-بر-مصاديق)]]<br /> <br /> [[#د-عرصه-ادله-و-اسناد|د) عرصه ادله و اسناد [46](#د-عرصه-ادله-و-اسناد)]]<br /> <br /> [[#فصل-دوم-مسائل-نوپدید-متأثر-از-توسعه-در-مکه-مکرمه|فصل دوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه]]<br /> <br /> [[#گفتار-اول-احکام-مترتب-بر-توسعه-فیزیکی-مکه-مکرمه|گفتار اول: احکام مترتب بر توسعه فیزیکی مکه مکرمه [47](#گفتار-اول-احکام-مترتب-بر-توسعه-فیزیکی-مکه-مکرمه)]]<br /> <br /> [[#خروج-از-مکه-بعد-از-عمره-تمتع-و-قبل-از-انجام-حج|خروج از مکه بعد از عمره تمتع و قبل از انجام حج [47](#خروج-از-مکه-بعد-از-عمره-تمتع-و-قبل-از-انجام-حج)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها|1. اقوال فقها [49](#اقوال-فقها)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال|2. مستند اقوال [50](#مستند-اقوال)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بيان-رأي-مختار|3. نقد و بررسی و بيان رأي مختار [55](#نقد-و-بررسی-و-بيان-رأي-مختار)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث|نتیجه‌ بحث [64](#نتیجه-بحث)]]<br /> <br /> [[#تأثیر-خروج-از-مکه-قبل-از-انجام-دادن-حج-بر-عمره-تمتع|تأثیر خروج از مکه قبل از انجام دادن حج بر عمره تمتع [65](#تأثیر-خروج-از-مکه-قبل-از-انجام-دادن-حج-بر-عمره-تمتع)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-1|1. اقوال فقها [66](#اقوال-فقها-1)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال-1|2. مستند اقوال [66](#مستند-اقوال-1)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-قول-مختار|3. نقد و بررسی و بیان قول مختار [69](#نقد-و-بررسی-و-بیان-قول-مختار)]]<br /> <br /> [[#مقتضای-اصل-عملی-در-مسئله|4. مقتضای اصل عملی در مسئله [71](#مقتضای-اصل-عملی-در-مسئله)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-1|نتیجه بحث [71](#نتیجه-بحث-1)]]<br /> <br /> [[#تردد-در-مکه-کنونی-با-ماشین-مسقف-و-از-تونلها-در-حال-احرام|تردد در مکه کنونی با ماشین مسقف و از تونل‌ها در حال احرام [72](#تردد-در-مکه-کنونی-با-ماشین-مسقف-و-از-تونلها-در-حال-احرام)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-2|1. اقوال فقها [73](#اقوال-فقها-2)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال-2|2. مستند اقوال [74](#مستند-اقوال-2)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار|3. نقد و بررسی و بیان رأی مختار [87](#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-2|نتیجه بحث [91](#نتیجه-بحث-2)]]<br /> <br /> [[#گفتار-دوم-احکام-مترتب-بر-توسعه-علمی-و-فناورانه|گفتار دوم: احکام مترتب بر توسعه علمی و فناورانه [92](#گفتار-دوم-احکام-مترتب-بر-توسعه-علمی-و-فناورانه)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000080نگاه-به-تصویر-انعکاس-یافته-در-صفحه-نمایشگر-تلفن-همراه|نگاه به تصویر انعکاس یافته در صفحه نمایشگر تلفن همراه [93](#filestowiki_page_marker_000080نگاه-به-تصویر-انعکاس-یافته-در-صفحه-نمایشگر-تلفن-همراه)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-3|1. اقوال فقها [93](#اقوال-فقها-3)]]<br /> <br /> [[#موضوعشناسی|2. موضوع‌شناسی [94](#موضوعشناسی)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-1|3. نقد و بررسی و بیان رأی مختار [98](#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-1)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-3|نتیجه بحث [100](#نتیجه-بحث-3)]]<br /> <br /> [[#ارتباط-تصویری-با-همسر-از-طریق-تلفن-همراه-در-حال-احرام|ارتباط تصویری با همسر از طریق تلفن همراه در حال احرام [101](#ارتباط-تصویری-با-همسر-از-طریق-تلفن-همراه-در-حال-احرام)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-4|1. اقوال فقها [101](#اقوال-فقها-4)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال-3|2. مستند اقوال [102](#مستند-اقوال-3)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بيان-رأي-مختار-1|3. نقد و بررسی و بيان رأي مختار [103](#نقد-و-بررسی-و-بيان-رأي-مختار-1)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-4|نتیجه بحث [112](#نتیجه-بحث-4)]]<br /> <br /> [[#استفاده-از-شویندههای-خوشبو-در-حال-احرام|استفاده از شوینده‌های خوشبو در حال احرام [113](#استفاده-از-شویندههای-خوشبو-در-حال-احرام)]]<br /> <br /> [[#مفاهیم-اساسی|1. مفاهیم اساسی [114](#مفاهیم-اساسی)]]<br /> <br /> [[#الف-طيب|الف)‌ طيب [114](#الف-طيب)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000102ب-اسانس-عطرمايه|ب) ‌اِسانس (عطرمايه) [115](#filestowiki_page_marker_000102ب-اسانس-عطرمايه)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-در-ارتباط-با-استعمال-حرام-طیب|2. اقوال فقها در ارتباط با استعمال حرام طیب [115](#اقوال-فقها-در-ارتباط-با-استعمال-حرام-طیب)]]<br /> <br /> [[#الف-خوشبو-کردن-بدن-و-لباس|الف) خوشبو کردن بدن و لباس [115](#الف-خوشبو-کردن-بدن-و-لباس)]]<br /> <br /> [[#ب-استفاده-محرم-از-غذاي-خوشبو|ب)‌ استفاده مُحرم از غذاي خوشبو [116](#ب-استفاده-محرم-از-غذاي-خوشبو)]]<br /> <br /> [[#ج-بوييدن-گلهاي-معطر-در-حال-احرام|ج) بوييدن گل‌هاي معطر در حال احرام [116](#ج-بوييدن-گلهاي-معطر-در-حال-احرام)]]<br /> <br /> [[#د-بوييدن-ميوهها|د)‌ بوييدن ميوه‌ها [116](#د-بوييدن-ميوهها)]]<br /> <br /> [[#هـ-کفاره-استفاده-از-طيب|هـ)‌ کفاره استفاده از طيب [117](#هـ-کفاره-استفاده-از-طيب)]]<br /> <br /> [[#و-نظرات-فقيهان-معاصر-در-رابطه-با-استفاده-از-شويندههاي-معطر|و) نظرات فقيهان معاصر در رابطه با استفاده از شوينده‌هاي معطر [117](#و-نظرات-فقيهان-معاصر-در-رابطه-با-استفاده-از-شويندههاي-معطر)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال-4|3. مستند اقوال [117](#مستند-اقوال-4)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000105الف-روایات-دال-بر-حرمت-استفاده-محرم-از-خوشبوکننده-بدن-لباس-و-غذا-و-لزوم-پرهیز-از-بوی-آن|الف) روایات دال بر حرمت استفاده مُحرم از خوشبوکننده بدن، لباس و غذا و لزوم پرهیز از بوی آن [118](#filestowiki_page_marker_000105الف-روایات-دال-بر-حرمت-استفاده-محرم-از-خوشبوکننده-بدن-لباس-و-غذا-و-لزوم-پرهیز-از-بوی-آن)]]<br /> <br /> [[#ب-روایات-دال-بر-جواز-استفاده-محرم-از-هر-مادهای-که-برای-خوشبو-کردن-استفاده-نميشود|ب)‌ روایات دال بر جواز استفاده مُحرم، از هر ماده‌ای که برای خوشبو کردن استفاده نمي‌شود. [125](#ب-روایات-دال-بر-جواز-استفاده-محرم-از-هر-مادهای-که-برای-خوشبو-کردن-استفاده-نميشود)]]<br /> <br /> [[#ج-روایات-دال-بر-جواز-بوییدن-گلها-و-خوردن-میوهها-برای-محرم|ج) ‌روایات دال بر جواز بوییدن گل‌ها و خوردن میوه‌ها برای مُحرم [127](#ج-روایات-دال-بر-جواز-بوییدن-گلها-و-خوردن-میوهها-برای-محرم)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-2|4. نقد و بررسی و بیان رأی مختار [128](#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-2)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-5|نتیجه بحث [131](#نتیجه-بحث-5)]]<br /> <br /> [[#فصل-سوم-مسائل-نوپدید-متأثر-از-توسعه-در-مسجدالحرام|فصل سوم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام]]<br /> <br /> [[#گفتار-اول-توسعه-مطاف-در-مسجدالحرام|گفتار اول: توسعه مطاف در مسجدالحرام [133](#گفتار-اول-توسعه-مطاف-در-مسجدالحرام)]]<br /> <br /> [[#حد-مطاف|حد مطاف [133](#حد-مطاف)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-5|1. اقوال فقها [134](#اقوال-فقها-5)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_0001212.-مستند-اقوال|2. مستند اقوال [135](#filestowiki_page_marker_0001212.-مستند-اقوال)]]<br /> <br /> [[#الف-ادله-قائلين-لزوم-انجام-طواف-بين-کعبه-و-مقام|الف) ادله قائلين لزوم انجام طواف بين کعبه و مقام [135](#الف-ادله-قائلين-لزوم-انجام-طواف-بين-کعبه-و-مقام)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000124ب-دليل-قائلين-به-عدم-حد-خاص-براي-طواف|ب) دليل قائلين به عدم حد خاص براي طواف [138](#filestowiki_page_marker_000124ب-دليل-قائلين-به-عدم-حد-خاص-براي-طواف)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-3|3. نقد و بررسی و بیان رأی مختار [138](#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-3)]]<br /> <br /> [[#مقتضای-اصل-عملی-در-مسئله-1|4. مقتضای اصل عملی در مسئله [145](#مقتضای-اصل-عملی-در-مسئله-1)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-6|نتیجه بحث [145](#نتیجه-بحث-6)]]<br /> <br /> [[#طواف-از-طبقات-فوقانی|طواف از طبقات فوقانی [146](#طواف-از-طبقات-فوقانی)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-6|1. اقوال فقها [147](#اقوال-فقها-6)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال-5|2. مستند اقوال [148](#مستند-اقوال-5)]]<br /> <br /> [[#الف-روايات-بيان-کننده-حد-طواف|الف) روايات بيان کننده حد طواف [148](#الف-روايات-بيان-کننده-حد-طواف)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000135ب-روايات-بيان-کننده-حکم-تغيير-در-ابعاد-کعبه|ب) روايات بيان کننده حکم تغيير در ابعاد کعبه [149](#filestowiki_page_marker_000135ب-روايات-بيان-کننده-حکم-تغيير-در-ابعاد-کعبه)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بيان-رأي-مختار-2|3. نقد و بررسی و بيان رأي مختار [150](#نقد-و-بررسی-و-بيان-رأي-مختار-2)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-7|نتیجه بحث [156](#نتیجه-بحث-7)]]<br /> <br /> [[#گفتار-دوم-توسعه-مسعا|گفتار دوم: توسعه مسعا [158](#گفتار-دوم-توسعه-مسعا)]]<br /> <br /> [[#تاریخچه-تغییر-و-توسعه-در-مسعا|تاریخچه تغییر و توسعه در مسعا [160](#تاریخچه-تغییر-و-توسعه-در-مسعا)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000148محدوده-سعي|محدوده سعي [162](#filestowiki_page_marker_000148محدوده-سعي)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-7|1. اقوال فقها [162](#اقوال-فقها-7)]]<br /> <br /> [[#الف-سعی-در-مسعای-جدید|الف) سعی در مسعای جدید [162](#الف-سعی-در-مسعای-جدید)]]<br /> <br /> [[#ب-سعی-در-طبقات-فوقانی|ب) سعی در طبقات فوقانی [162](#ب-سعی-در-طبقات-فوقانی)]]<br /> <br /> [[#مستند-اقوال-6|2. مستند اقوال [163](#مستند-اقوال-6)]]<br /> <br /> [[#الف-ادله-قائلین-به-صحت-و-اجزای-سعی-در-مسعای-جدید-و-در-طبقات-فوقانی|الف) ادله قائلین به صحت و اجزای سعی در مسعای جدید و در طبقات فوقانی [163](#الف-ادله-قائلین-به-صحت-و-اجزای-سعی-در-مسعای-جدید-و-در-طبقات-فوقانی)]]<br /> <br /> [[#ب-ادله-قائلین-به-عدم-اجزای-سعی-در-مسعای-جدید|ب) ادله قائلین به عدم اجزای سعی در مسعای جدید [165](#ب-ادله-قائلین-به-عدم-اجزای-سعی-در-مسعای-جدید)]]<br /> <br /> [[#ج-ادله-قائلین-به-اجزای-سعی-در-طبقات-فوقانی-مسعا|ج) ادله قائلین به اجزای سعی در طبقات فوقانی مسعا [166](#ج-ادله-قائلین-به-اجزای-سعی-در-طبقات-فوقانی-مسعا)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000153د-ادله-قائلین-به-عدم-اجزای-سعی-در-طبقات-فوقانی-مسعا|د) ادله قائلین به عدم اجزای سعی در طبقات فوقانی مسعا [167](#filestowiki_page_marker_000153د-ادله-قائلین-به-عدم-اجزای-سعی-در-طبقات-فوقانی-مسعا)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-4|3. نقد و بررسی و بیان رأی مختار [167](#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-4)]]<br /> <br /> [[#الف-توسعه-عرضی-مسعا|الف) توسعه عرضی مسعا [168](#الف-توسعه-عرضی-مسعا)]]<br /> <br /> [[#ب-توسعه-ارتفاعی-مسعا|ب) توسعه ارتفاعی مسعا [169](#ب-توسعه-ارتفاعی-مسعا)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-8|نتیجه بحث [170](#نتیجه-بحث-8)]]<br /> <br /> [[#گفتار-سوم-توسعه-شبستانهای-مسجدالحرام|گفتار سوم: توسعه شبستان‌های مسجدالحرام [170](#گفتار-سوم-توسعه-شبستانهای-مسجدالحرام)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000157ترتب-احکام-مسجدالحرام-بر-قسمتهاي-توسعهيافته|ترتب احکام مسجدالحرام بر قسمت‌هاي توسعه‌يافته [171](#filestowiki_page_marker_000157ترتب-احکام-مسجدالحرام-بر-قسمتهاي-توسعهيافته)]]<br /> <br /> [[#اقوال-فقها-8|1. اقوال فقها [171](#اقوال-فقها-8)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_0001592.-نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار|2. نقد و بررسی و بیان رأی مختار [173](#filestowiki_page_marker_0001592.-نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-9|نتیجه بحث [174](#نتیجه-بحث-9)]]<br /> <br /> [[#فصل-چهارم-مسائل-نوپدید-متأثر-از-توسعه-در-مشاعر-حج|فصل چهارم: مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مشاعر حج]]<br /> <br /> [[#گفتار-اول-توسعه-مشاعر|گفتار اول: توسعه مشاعر [175](#گفتار-اول-توسعه-مشاعر)]]<br /> <br /> [[#توسعه-در-محدوده-مشعر|توسعه در محدوده مشعر [176](#توسعه-در-محدوده-مشعر)]]<br /> <br /> [[#محدوده-سرزمین-مشعرالحرام|1. محدوده سرزمین مشعرالحرام [176](#محدوده-سرزمین-مشعرالحرام)]]<br /> <br /> [[#حکم-توسعه-عرضی-مشعرالحرام|2. حکم توسعه عرضی مشعرالحرام [178](#حکم-توسعه-عرضی-مشعرالحرام)]]<br /> <br /> [[#توسعه-در-محدوده-سرزمین-منا|توسعه در محدوده سرزمین منا [179](#توسعه-در-محدوده-سرزمین-منا)]]<br /> <br /> [[#محدوده-سرزمین-منا|1. محدوده سرزمین منا [179](#محدوده-سرزمین-منا)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_0001652.-حکم-توسعه-عرضی-منا|2. حکم توسعه عرضی منا [180](#filestowiki_page_marker_0001652.-حکم-توسعه-عرضی-منا)]]<br /> <br /> [[#حکم-توسعه-ارتفاعی-منا|3. حکم توسعه ارتفاعی منا [183](#حکم-توسعه-ارتفاعی-منا)]]<br /> <br /> [[#الف-نوع-اراضي-منطقه-منا|الف) نوع اراضي منطقه منا [184](#الف-نوع-اراضي-منطقه-منا)]]<br /> <br /> [[#ب-نقد-و-بررسي-و-بيان-رأي-مختار|ب) نقد و بررسي و بيان رأي مختار [185](#ب-نقد-و-بررسي-و-بيان-رأي-مختار)]]<br /> <br /> [[#نتیجه-بحث-10|نتیجه بحث [186](#نتیجه-بحث-10)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_0001724.-حکم-توسعه-زمانی-در-سرزمین-منا|4. حکم توسعه زمانی در سرزمین منا [187](#filestowiki_page_marker_0001724.-حکم-توسعه-زمانی-در-سرزمین-منا)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000173الف-اقوال-فقها|حکم انجام تقصير و انجام اعمال مکه پس از رمي شبانه جمره عقبه توسط بانوان 187]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000173الف-اقوال-فقها|الف) اقوال فقها [188](#filestowiki_page_marker_000173الف-اقوال-فقها)]]<br /> <br /> [[#ب-مستند-اقوال|ب) مستند اقوال [188](#ب-مستند-اقوال)]]<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;[[#filestowiki_page_marker_000173الف-اقوال-فقها|يک‌ـ ادله قائلين به عدم جواز [188](#filestowiki_page_marker_000173الف-اقوال-فقها)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000173الف-اقوال-فقها|دوـ ادله قائلين به جواز 192]]<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> [[#نتیجه-بحث-11|نتیجه بحث [202](#نتیجه-بحث-11)]]<br /> <br /> [[#گفتار-دوم-توسعه-جمرات|گفتار دوم: توسعه جمرات [203](#گفتار-دوم-توسعه-جمرات)]]<br /> <br /> [[#تاریخچه-رمی-و-جمره|تاریخچه رمی و جمره [204](#تاریخچه-رمی-و-جمره)]]<br /> <br /> [[#جمره-در-روایات-رمی|جمره در روایات رمی [207](#جمره-در-روایات-رمی)]]<br /> <br /> [[#جمره-در-کلام-فقیهان-امامیه|جمره در کلام فقیهان امامیه [211](#جمره-در-کلام-فقیهان-امامیه)]]<br /> <br /> [[#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-5|نقد و بررسی و بیان رأی مختار [213](#نقد-و-بررسی-و-بیان-رأی-مختار-5)]]<br /> <br /> [[#filestowiki_page_marker_000201نتیجه-بحث|نتیجه بحث [216](#filestowiki_page_marker_000201نتیجه-بحث)]]<br /> <br /> [[#نتایج-پژوهش|نتایج پژوهش [218](#نتایج-پژوهش)]]<br /> <br /> [[#فهرست-منابع|فهرست منابع [227](#فهرست-منابع)]]<br /> <br /> == فهرست فصل‌ها ==<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/ديباچه|ديباچه]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/مقدمه|مقدمه]]<br /> * [[کتاب:فقه‌پژوهی مسائل نوپدید/فصل اول: مفاهیم و کلیات|فصل اول: مفاهیم و کلیات]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D9%88%D9%84:_%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%D9%88_%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA&diff=68359 2026-06-09T19:31:35Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>== گفتار اول: مفاهیم ==<br /> <br /> === حج ===<br /> <br /> واژه «حج»، که گاهی به کسر «حاء» و به صورت اسم مصدر، و گاهی به فتح «حاء» و به صورت مصدر به کار مي‌رود،&lt;ref&gt;. ابن عباد، ''المحيط في اللغة''، ج2، ص291؛ فيروزآبادي، ''القاموس المحيط''، ج1، ص182؛ ابن اثير، ''النهاية''، ج1، ص340.&lt;/ref&gt; در لغت به معنای «قصد» آمده است.&lt;ref&gt;. جوهري، ''الصحاح''، ج1، ص303؛ ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج2، ص29؛ ابن منظور، ''لسان العرب''، ج2، ص226.&lt;/ref&gt; هر چند قصد در اینجا عام است و واژه حج برای قصدِ هر چیزی کاربرد دارد،&lt;ref&gt;. ابن اثير، ''النهاية''، ج1، ص340.&lt;/ref&gt; ولی برخی اصل معنای حج را قصد زیارت دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. راغب اصفهاني، ''مفردات ألفاظ القرآن''، ص218.&lt;/ref&gt; البته حج در موارد دیگری مانند کثرت تردد، زیاد قصد کردن کسی که او را بزرگ می‌شمرد، قصد مکرر و مداوم، غلبه کردن با استدلال و... نیز به کار رفته است.&lt;ref&gt;. همان؛ زبيدي، ''تاج العروس''، ج3، ص314؛ خليل بن احمد (فراهيدي)، ''کتاب العين''، ج3، ص9؛ مشکيني اردبيلي، ''مصطلحات الفقه''، ص196.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> معنای اصطلاحی فقهي حج نیز با معنای لغوی آن ارتباط تنگاتنگي دارد. ازاین‌رو اهل لغت تصریح کرده‌اند که معنای اصطلاحی حج از معنای لغوی آن گرفته شده<br /> <br /> {{صفحه|4}}<br /> است.&lt;ref&gt;. جوهري، ''الصحاح''، ج1، ص303؛ ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج2، ص29.&lt;/ref&gt; بنابراین حج در اصطلاح دانش فقه به معنای قصد بیت‌الله‌الحرام برای انجام دادن مناسک حج نزد آن در زمان مخصوص است که بر هر مکلفِ واجد شرایطی یک بار در طول عمر به اصل شرع واجب مي‌شود.&lt;ref&gt;. طوسي، ''المبسوط''، ج1، ص296؛ ابن ادريس، ''السرائر''، ج1، ص506؛ هاشمي شاهرودي و همکاران، ''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت:''، ج3، ص210.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === عمره ===<br /> <br /> واژه «عمره» از ریشه «ع م ر» مشتق شده است. بیشتر لغویان بدون اشاره به وجه تسمیه عمره، آن را به زیارت تفسیر کرده‌اند.&lt;ref&gt;. ابن اثير، ''النهاية''، ج3، ص297؛ ابن عباد، ''المحيط في اللغة''، ج2، ص43؛ جوهري، ''الصحاح''، ج2، ص757.&lt;/ref&gt; برخی بر این باورند که عمره را از آن‌ رو عمره گفته‌اند که انجام دادن زیارت در موضع عامر و آباد است؛&lt;ref&gt;. ابن منظور، ''لسان العرب''، ج4، ص605.&lt;/ref&gt; ولی برخی دیگر این ریشه را دارای دو معنا دانسته‌اند: یکی بقا و امتداد زمان، و دیگری چیزی مانند صوت و غیر آن که بالا می‌رود و اوج می‌گیرد و معتقدند واژه «عمره» برگرفته از معنای دوم است؛ چراکه شخص مکلف هنگام تلبیه صدای خود را بالا می‌برد.&lt;ref&gt;. ''معجم مقاييس اللغة''، ج4، ص140 و 141.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دیگر لغت‌شناسان «عمره» را برگرفته از معنای عمارت، آبادی و حیات دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. زبيدي، ''تاج العروس''، ج7، ص261؛ راغب اصفهاني، ''مفردات ألفاظ القرآن''، ص586.&lt;/ref&gt; برخی نیز وجه تسمیه «عمره» را انجام شدن آن ‌در تمام عمر دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. زحيلي، ''الفقه الاسلامي و ادلته''، ج3، ص9.&lt;/ref&gt; ولی برای این وجه تسمیه در کتاب‌هاي لغت شاهدي یافت نشد و به نظر می‌رسد این معنا بیشتر از روی ذوق بیان شده باشد.<br /> <br /> برخی اندیشمندان معاصر نیز معتقدند «عمره» به معناي تداوم حیات، آباد کردن و<br /> <br /> {{صفحه|5}}<br /> ضد خراب است و از آنجا که مسجدالحرام با عبادت و اطاعت خدا آباد می‌شود، به اعمال خاصی که صورت می‌گیرد عمره اطلاق مي‌شود.&lt;ref&gt;. مصطفوي، ''التحقيق في کلمات القرآن الکريم''، ج8، ص219 و 220.&lt;/ref&gt; به نظر مي‌رسد ارتباط این معانی با اعمالي که تحت عنوان «اعمال عمره» انجام مي‌شود چندان روشن نیست.<br /> <br /> عمره در اصطلاح فقهی به انجام دادن مناسکی خاص، مانند طواف و سعی، گفته می‌شود&lt;ref&gt;. ابوجيب سعدي، ''القاموس الفقهي لغة و اصطلاحاً''، ص262؛ زحيلي، ''الفقه الاسلامي و ادلته''، ج3، ص9.&lt;/ref&gt; که در روایات از آن به حج اصغر یاد شده است.&lt;ref&gt;. عبدالرحمان، ''معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهية''، ج2، ص542؛ ابوجيب سعدي، ''القاموس الفقهي لغة و اصطلاحاً''، ص77.&lt;/ref&gt; اين نامگذاري در برابر حج اکبر، و برگرفته از روایت امام صادق&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; است.&lt;ref&gt;. «'''عَنْ مُعَاوِيةَ بْنِ عَمارٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِاللهِ'''7 '''عَنْ يوْمِ الْحَج الْأَکبَرِ؟ فَقَالَ: هُوَ يوْمُ النحْرِ وَ الْأَصْغَرُ الْعُمْرَةُ»'''؛ «معاوية بن ‌عمار مي‌گويد: از امام صادق7 در مورد روز حج اکبر سؤال کردم. حضرت فرمودند: آن روز، روز قرباني است و حج اصغر عمره است». (شيخ صدوق، ''معاني الأخبار''، ص295)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عمره مصطلح در دانش فقه در يک تقسيم به عمره مفرده و عمره تمتع تقسیم می‌شود که اولی در تمام طول سال و دومی در ایام حج تمتع انجام می‌شود.<br /> <br /> === مکه ===<br /> <br /> مکه، مقدس‌ترین شهر مسلمانان و زادگاه پیامبر گرامی اسلام&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt;، در شبه جزیره عربستان واقع شده است. اين شهر به خاطر وجود کعبه و مسجدالحرام، قبله‌گاه مسلمانان جهان است. همچنین مشاعر حج (سرزمین مقدس عرفات، مشعرالحرام و منا) در فاصله اندکی با این شهر و در قسمت شرقی آن قرار دارد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص129-134.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مکه خاطره سیزده سالِ نخستِ بعثت را همراه دارد که حضرت رسول&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt; با یارانی انگشت‌شمار اما مقاوم، اسلام را مقابل دشمنان مشرک رسول خدا&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt; در بستر تاریخ تداوم ‌بخشید.<br /> <br /> {{صفحه|6}}<br /> رسول خدا&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt; در سال سیزدهم بعثت به دعوت مردم یثرب به آن شهر رفت و مکه را برای مدت کوتاهی در اختیار مشرکان قرار داد؛ اما سرانجام در سال هشتم هجرت این شهر را از لوث وجود مشرکان و بت‌ها پاک کرد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص50.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطابق با آیه ذیل در سال دوم هجرت کعبه، قبله مسلمانان شد و هر مسلمانی مکلف بود در هر نقطه‌ای از جهان به سوی مسجدالحرام نماز بخواند. خداوند متعال در این آیه شریفه پیامبر اسلام&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt; را چنین خطاب مي‌کند و می‌فرماید:<br /> <br /> &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِک فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّینَّک قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَک شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیثُ ما کنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکمْ شَطْرَهُ...&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. بقره: 144.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نگاه‌های انتظارآمیز تو را به سوی آسمان [برای تعیین قبله نهایی] می‌بینیم. اکنون تو را به سوی قبله‌ای که از آن خشنود باشی، باز می‌گردانیم. پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن. و هر جا باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید.<br /> <br /> در قرآن کریم، از این شهر مقدس، افزون بر «مکه»،&lt;ref&gt;. فتح: 24.&lt;/ref&gt; با نام‌های ديگري همچون «بکّه»،&lt;ref&gt;. آل عمران: 96.&lt;/ref&gt; «البلدالامین»،&lt;ref&gt;. تين: 3.&lt;/ref&gt; «أم‌القری»&lt;ref&gt;. انعام: 92.&lt;/ref&gt; و «البلدالحرام»&lt;ref&gt;. نمل: 91.&lt;/ref&gt; نیز یاد شده است.<br /> <br /> بنابر برخی روایات، خوابیدن در مکه با شب‌زنده‌داری در شهرهای دیگر برابر است.&lt;ref&gt;. شيخ صدوق، ''من لايحضره الفقيه''، ج2، ص228.&lt;/ref&gt; همچنین در نقلی از امام صادق&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; آمده است که دوست‌داشتنی‌ترین زمین نزد خداوند سرزمین مکه است؛ نزد خدا نه خاکی از خاک آن محبوب‌تر است، نه سنگی از سنگ آن، نه درختی از درخت آن، نه کوهی از کوه‌های آن و نه آبی از آب آن.&lt;ref&gt;. همان، ص243.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|7}}<br /> === مسجدالحرام ===<br /> عبارت «مسجدالحرام» در آیاتی از قرآن&lt;ref&gt;. مانند آيات ابتدايی سوره إسراء، 191 و 196 سوره بقره.&lt;/ref&gt; برای اشاره به شهر مکه و منطقه حرم به کار رفته است.<br /> <br /> مسجدالحرام، به عنوان قدیمی‌ترین و مقدس‌ترین مسجد مسلمانان، که کعبه را نيز در برگرفته، در شهر مکه قرار دارد.&lt;ref&gt;. رفعت باشا، ''مرآة الحرمين''، ج1، ص227.&lt;/ref&gt; از آنجا که این مسجد با بنا شدن کعبه شکل گرفته است، تاریخ بنای آن را باید همزمان با تاریخ بنای کعبه معظم دانست. گزارش‌های تاریخی نشان مي‌دهد که در زمان پیامبر&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt;، هیچ حصار و بنایی در اطراف کعبه وجود نداشت و تنها در اطراف کعبه، آن سوی محدوده طواف، خانه‌های عرب‌ها بنا شده بود. اما با افزايش شمار مسلمانان به دستور خلیفه دوم، خانه‌های اطراف کعبه خریداری، و به محدوده مسجد افزوده شد و دیواری کمتر از قامت یک انسان در اطراف مسجد کشیده شد.&lt;ref&gt;. ازرقي، ''اخبار مکة''، ج2، ص69.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر اساس رسمي کهن به مردمی که در اطراف کعبه زندگی می‌کردند دستور داده شد بناهای خود را بلندتر از کعبه نسازند تا بنای کعبه و مسجد تحت‌الشعاع آنها قرار نگیرد. پس از اقدامات خلیفه دوم در سال 17 هجری، خلیفه سوم در سال 26 هجری، بار دیگر بر محدوده مسجد افزود. او دستور داد تا خانه‌های دیگری را بخرند و ضمیمه مسجد بسازند. خلیفه سوم دستور داد همزمان با توسعه مساحت مسجد، رواق‌هایی نيز برای مسجد بسازند. تا آن زمان محیط اطراف کعبه بدون سقف بود و این نخستین باری بود که بخش‌هایی از آن مسقف می‌شد.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص72.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسجدالحرام در عهد ولید بن عبدالملک اموی و در عهد عباسیان نيز توسعه یافت.&lt;ref&gt;. ''اخبار مکة''، ج2، ص72.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|8}}<br /> گفتنی است در دوران مهدی عباسی مسجد در سمت مسعا به اندازه‌ای توسعه یافت که میان مسجد و مسعا فاصله‌ای نماند؛ با این حال بعدها باز در این محدوده به تدریج خانه‌هایی ساخته شد&lt;ref&gt;. سباعي، ''تاريخ مکه''، ص159.&lt;/ref&gt; و به غير از بازسازی‌هایي که گاه خلفا و امیران در مسجدالحرام انجام مي‌‌دادند کاری صورت نگرفت. در تمام دوران مملوکی و عثمانی، بنای رواق‌های اطراف مسجد، هر از چندی ترمیم و بازسازی می‌شد، اما توسعه جدی صورت نمی‌گرفت.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص76.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در دوره حاکمیت آل سعود بر عربستان، در سال 1368 قمری، ملک عبدالعزیز دستور داد تا مسجد را از هر سو توسعه دهند. پس از وی ملک فهد نیز در سال 1409 قمری تصمیم گرفت مسجدالحرام را به صورت بی‌سابقه‌ای افزایش دهد و به اصلاح و ترمیم آن بپردازد.&lt;ref&gt;. همان، ص77.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کعبه ===<br /> <br /> بنای کعبه از سنگ سخت است. ارتفاع آن حدود پانزده متر (85/14متر) و طول ضلعي که حجر اسماعیل در آن است و وجه برابرش، ده متر و ده سانتیمتر (22/10متر) و طول دو ضلع دیگر، دوازده متر (58/11متر) است.<br /> <br /> مطابق با دسته‌ای از روایات، حضرت آدم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; با کمک جبرئیل&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; بناي کعبه را ساخته‌اند و آغاز مراسم حج نیز به زمان آن حضرت باز می‌گردد.&lt;ref&gt;. مجلسي، ''بحار الانوار''، ج11، ص209.&lt;/ref&gt; همچنين قرآن کریم تصریح می‌کند که خانه کعبه به دست حضرت ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; بازسازی شده است. خداوند متعال می‌فرماید:<br /> <br /> FILESTOWIKI_PAGE_MARKER_&amp;lt;sym&amp;gt;000009&amp;lt;/sym&amp;gt;&amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;.&lt;ref&gt;. بقره: 127.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [و نیز به یاد آورید] هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;8&amp;lt;/sym&amp;gt; پایه‌های خانه (کعبه) را بالا می‌بردند [و می‌گفتند:] پروردگارا! از ما بپذیر که تو شنوا و دانایی!<br /> <br /> البته قرآن این دیدگاه را نیز نفی نمی‌کند که خانه کعبه در روزگاران قبل از حضرت ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; وجود داشته و با گذر زمان دچار فرسایش و تخریب شده است؛ آنجا که می‌فرماید:<br /> <br /> &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;وَ إِذْ بَوَّأْنا لإِِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْـرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;.&lt;ref&gt;. حج: 26.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [به خاطر بیاور] زمانی را که جای خانه (کعبه) را برای ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; آماده ساختیم [تا خانه را بنا کند و به او گفتیم:] چیزی را همتای من قرار مده! و خانه‌ام را برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع‌کنندگان و سجودکنندگان [از آلودگی بت‌ها و از هرگونه آلودگی] پاک ساز!<br /> <br /> خداوند در قرآن کریم از خانه کعبه هفده بار در چهارده آیه یاد کرده است: دو بار با واژه «الکعبه»، هفت بار «البیت»، یک بار «بیت»، دو بار «البیت‌الحرام»، دو بار «البیت‌العتیق»، یک بار «بیتک‌المحرّم» و دو بار «بیتی».&lt;ref&gt;. محمدي ري‌شهري، ''حج و عمره در قرآن و حديث''، ص64.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روایتی علت نامیده شدن بیت‌الله به کعبه مربع بودن آن دانسته شده است: «این خانه در برابر بیت‌المعمور قرار دارد که آن نیز مربّع است. بیت‌المعمور نیز موازی عرش خداست و عرش خدا بر چهار پایه تسبیح، تحمید، توحید و تکبیر قرار داده شده است».&lt;ref&gt;. مجلسي، ''بحار الانوار''، ج96، ص57.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|10}}<br /> همچنین طبق روایات، از آنجا که عتیق به معنای حر و آزاد است و کعبه نیز بر خلاف خانه‌های دیگر در تملک کسي نيست، این خانه «بیت‌العتیق» نام گرفته است.&lt;ref&gt;. کليني، ''الکافي''، ج4، ص189.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === طواف ===<br /> <br /> طواف در لغت به معنای احاطه کردن و دور چیزی چرخیدن است؛&lt;ref&gt;. «و طاف بالقوم و عليهم طَوْفاً و طَوَفَاناً و مَطافاً و أَطَافَ: اسْتدار و جاء من نواحِيه». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج2، ص225)؛ «طاف بالبيت يطوف [فالمصدر]: طواف؛ و أطاف بهذا الأمر، أي: أحاط به». (خليل بن احمد فراهيدي، ''کتاب العين''، ج7، ص458)؛ «الطَّوْفُ: المشي حولَ الشي‌ءِ و منه: الطَّائِفُ لمن يدور حول البيوت حافظا. يقال: طَافَ به يطُوفُ». (راغب اصفهاني، ''مفردات''، ج1، ص531)&lt;/ref&gt; اما طواف در اصطلاح فقه، به چرخیدن دور کعبه براي انجام اعمال حج یا عمره اطلاق می‌شود. در طواف، طواف‌کننده باید با شرایط خاصی هفت مرتبه دور خانه خدا بگردد. شیخ طوسی&amp;lt;sym&amp;gt;=&amp;lt;/sym&amp;gt; در اين باره مي‌نويسد: «هنگامی که مکلف بخواهد طواف کند باید از حجرالاسود شروع کند... سپس هفت دور به دور خانه بگردد و هنگام گردش به دور خانه می‌گوید:... ».&lt;ref&gt;. «فإذا أراد الطّواف بالبيت، فليفتتحه من الحجر الأسود... ثمَّ يطوف بالبيت سبعة أشواط و يقول في طوافه». (طوسي، ''النهاية''، ص236)&lt;/ref&gt; با توجه به این عبارت و عبارت‌های مشابه در کتاب‌هاي فقهی، به نظر می‌رسد معنای طواف در مصطلح فقه، همان معنای لغوی است با این تفاوت که از نظر فقها، طواف فقط بر مصداق خاصی از چرخیدن، یعنی گردش به دور کعبه&lt;br /&gt;<br /> با شرایط، اطلاق می‌شود. در برخی آیات قرآن نیز طواف در همین معنا به کار&lt;br /&gt;<br /> رفته است.&lt;ref&gt;. ر.ک: بقره: 125؛ حج: 26 و 29.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === شوط ===<br /> <br /> اصل واژه «شوط» در لغت به معنای یک‌ بار حرکت در مسیری است که ابتدا و انتهای<br /> <br /> {{صفحه|11}}<br /> مشخص داشته باشد؛&lt;ref&gt;. خليل بن احمد (فراهيدي)، ''کتاب العين''، ج6، ص275. همچنين طريحي چنين نگاشته: «(شوط) الشوط: هو الجري إلي الغاية مرة واحدة و الجمع أشواط؛ و منه «طاف9 بالبيت سبعة أشواط». (طريحي، ''مجمع البحرين''، ج4، ص259)&lt;/ref&gt; سپس به یک ‌بار طواف کعبه، به دلیل معلوم بودن محل شروع و اتمام حرکت، اطلاق شده است. البته ممکن است این اطلاق در کلام برخی اهل لغت، به لحاظ تطبیق معنا بر مصداق مشخصی از آن، یعنی حرکت به دور کعبه، باشد؛&lt;ref&gt;. «هي جمع شَوْطٍ و المراد به المرّة الواحدةُ من الطَّوافِ حوْلَ البيت». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج7، ص337)&lt;/ref&gt; اما در اصطلاح فقه، هر يک دور طواف و چرخش به ‌دور کعبه، شوط نامیده شده است.&lt;ref&gt;. ر.ک:‌ إبن زهره، ''غنية النزوع''، ص175؛ محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج1، ص244؛ علامه حلي، ''تحرير الاحکام''، ج1، ص588 و ''تذکرة الفقها''، ج8، ص106 و 113؛ شهيد اول، ''غاية المراد''، ص136؛ محقق کرکي، ''جامع المقاصد''، ج3، ص190؛ شهيد ثاني، ''روضة البهية''، ج2، ص248؛ مقدس اردبيلي، ''مجمع الفايدة و البرهان''، ج7، ص79.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === مطاف ===<br /> <br /> «مطاف» در لغت اسم مکان از «طاف، یطوف، طوفاً و طوافاً»، و به معنای جایگاه، محل و محدوده طواف به دور کعبه است.&lt;ref&gt;. «و المَطَافُ: موضِعُ الطواف». (فيومي، ''المصباح المنير''، ج2، ص380)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مطاف در اصطلاح فقه نیز به همان محدوده طواف پیرامون کعبه گفته می‌شود.<br /> <br /> === مقام ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; ===<br /> <br /> مقام ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; یکی از آیات روشن خداوند در مکه مکرمه است که در آیه شریفه: &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''فیهِ آیاتٌ بَیناتٌ مَقامُ إِبْراهیم وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِنا'''&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. آل عمران: 97.&lt;/ref&gt; بدان اشاره شده است. گرچه در تفسیر مقام ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; چندین نظریه ارائه شده است،&lt;ref&gt;. درگاهي و عندليبي، ''مقام ابراهيم7 و جايگاه آن در فقه''، ص20.&lt;/ref&gt; اما ظاهر روايت امام صادق&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. «'''عَلِي بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ'''7'''- عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ: (إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَکةَ مُبارَکاً وَ هُدى لِلْعالَمِينَ فِيهِ آياتٌ بَيناتٌ)، مَا هَذِهِ الْآياتُ الْبَينَاتُ؟ قَالَ: «مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ حَيثُ قَامَ عَلَى الْحَجَرِ فَأَثَّرَتْ فِيهِ قَدَمَاهُ وَ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ وَ مَنْزِلُ إِسْمَاعِيلَ'''7»'''. ('''کليني، ''الکافي''، ج4، ص223''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|12}}<br /> در تفسیر &amp;lt;sym&amp;gt;(&amp;lt;/sym&amp;gt;'''آیاتٌ بَیناتٌ'''&amp;lt;sym&amp;gt;)&amp;lt;/sym&amp;gt; بيانگر اين است که مقام ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; همان سنگ معهود در مسجدالحرام است که در نزدیکی خانه کعبه قرار گرفته و اثر پای حضرت ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; بر آن نمایان است. این سنگ ابتدا کنار کعبه روی زمین قرار داشت. سپس آن را در «ملتزم» نصب کردند تا جابه‌جا نشود.&lt;ref&gt;. جوادي آملي، ''صهباي حج''، ص275.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی بزرگان در مورد چگونگی شکل‌گیری آن چند احتمال مطرح کرده‌اند:<br /> <br /> = حضرت ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; هنگام ساختن کعبه، روی آن می‌ایستاده که اثر پا روی آن مانده است؛ یعنی سنگ نظیر جسمی نرم، اثرپذیر شد. =<br /> = وقتی که حضرت برای بار دوم به مکه برگشت و همسر اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; گفت: پیاده شوید تا من سر شما را شست‌وشو دهم، حضرت هنگام پیاده شدن، پا روی سنگ گذاشت و در آن سنگ اثر کرد. =<br /> = هنگام امتثال فرمان &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ'''&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. حج: 27.&lt;/ref&gt;، بالای آن سنگ رفته، اعلان کرد که مردم به طرف کعبه آمده حج به جا آورند، در این حال، اثر پا در سنگ پدید آمد.&lt;ref&gt;. ''صهباي حج''، ص278.&lt;/ref&gt; =<br /> به هر روی، فارغ از بحث چگونگی شکل‌گیری مقام ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt;، روشن است که این مقام همان سنگی است که امروزه در محفظه‌ای شیشه‌ای، میان گنبدی طلایی‌رنگ و به فاصله حدود سیزده متري روبه‌روی درِ کعبه قرار دارد و حجاج بعد از انجام طواف، در پشت آن مکان نماز طواف مي‌خوانند.<br /> <br /> === حجر اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; ===<br /> <br /> در فاصله میان رکن عراقی و شامی، دیواری قوسی‌شکل با ارتفاع 30/1 متر قرار دارد که حجر اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; نامیده می‌شود. حجر اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; پس از بنای کعبه ساخته<br /> <br /> {{صفحه|13}}<br /> شد و قدمت آن به زمان بازسازي کعبه به دست حضرت ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; برمي‌گردد.<br /> <br /> گفته شده که هاجر و اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;8&amp;lt;/sym&amp;gt; در همین قسمت زندگی می‌کردند و در حجر نيز دفن شدند. امام صادق&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; مي‌فرمايد: «حجر، خانه اسماعیل و محل دفن هاجر و اسماعیل&amp;lt;sym&amp;gt;8&amp;lt;/sym&amp;gt; است». &lt;ref&gt;. «'''بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ'''7 '''قَالَ: الْحِجْرُ بَيتُ إِسْمَاعِيلَ وَ فِيهِ قَبْرُ هَاجَرَ وَ قَبْرُ إِسْمَاعِيلَ». ('''کليني، ''الکافي''، ج4، ص210''')'''&lt;/ref&gt;<br /> <br /> حجر در بنای معروف به بنای ابراهیم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; داخل کعبه بود، اما در بازسازی قریش آن را بیرون کعبه گذاشتند. یاقوت حموی انتخاب نام حِجر را هم از همین روی می‌داند که در بنای قریش آن را بیرون گذاشتند، اما حدود آن را مشخص کردند. همچنين به همین دلیل است که حجر ‌باید داخل محدوده طواف باشد''.''&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص117-118.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسعا ===<br /> <br /> این واژه از ماده «س ع ی» به معنای حرکت کردن سریعی است که به حد دویدن نرسد. اهل لغت این ماده را به معنای جدیت داشتن در هر کار خوب یا ناپسند نیز دانسته‌اند.&lt;ref&gt;. «السَّعْي: المشي السّريع، و هو دون العدو، و يستعمل للجدّ في الأمر، خيرا کان أو شرّا...». (راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ''، ص412)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سعی در اصطلاح فقه، یکی از مناسک حج و عمره، و جزء رکنی آن است که با قصد تقرب و رعایت شروط خاصی انجام می‌شود. زائر پس از انجام دادن طواف و نماز آن، حرکت خود را از کوه صفا شروع مي‌کند و فاصله بین دو کوه صفا و مروه را به دفعات معین (هفت دور) مي‌پيمايد و حرکت خود را به کوه مروه ختم مي‌کند.&lt;ref&gt;. محقق حلي، ''شرايع الاسلام''، ج1، ص248؛ مشکيني، ''مصطلحات الفقه''، ص305.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه «مسعا» از نظر ساختار، اسم مکان از ماده سعی، و به معنای محل انجام&lt;br /&gt;<br /> سعی است. مسعا فاصله بین دو کوه صفا و مروه است و در قسمت شرقی مسجدالحرام<br /> <br /> {{صفحه|14}}<br /> واقع شده است.<br /> <br /> خداوند متعال در قرآن از صفا و مروه به عنوان شعائر الهی یاد کرده است:<br /> <br /> &amp;lt;sym&amp;gt;(&amp;lt;/sym&amp;gt;إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ الله فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیراً فَإِنَّ الله شاکرٌ علیم&amp;lt;sym&amp;gt;)&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. بقره: 158.&lt;/ref&gt;'''‌'''<br /> <br /> «صفا» و «مروه» از شعائر [و نشانه‌های] خداست! بنابراین کسانی که حج خانه خدا و یا عمره انجام می‌دهند، مانعی نیست که بر آن دو طواف کنند [و سعی صفا و مروه انجام دهند و هرگز اعمال بی‌رویه مشرکان، که بت‌هایی بر این دو کوه نصب کرده بودند، از موقعیت این دو مکان مقدّس نمی‌کاهد!] و کسی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کند، خداوند [در برابر عمل او] شکرگزار، و [از افعال وی] آگاه است.<br /> <br /> امام صادق&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; در ارتباط با نام‌گذاری این دو کوه فرموده‌اند:<br /> <br /> صفا را بدان جهت «صفا» نامیده‌اند که حضرت آدم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; بدان فرود آمد. پس برای این کوه نامی از اسم حضرت آدم&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; را انتخاب کردند. خداوند متعال می‌فرماید: &amp;lt;sym&amp;gt;(&amp;lt;/sym&amp;gt;'''إِنَّ اللهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً...'''&amp;lt;sym&amp;gt;)&amp;lt;/sym&amp;gt;.&lt;ref&gt;. آل عمران: 33.&lt;/ref&gt; حوا بر مروه فرود آمد و مروه را «مروه» نامیدند؛ زیرا زن بر آن فرود آمد. پس نامی از «مرأة» برای این کوه برگزیدند.&lt;ref&gt;. کليني، ''الکافي''، ج4، ص190.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امام صادق&amp;lt;sym&amp;gt;7&amp;lt;/sym&amp;gt; درباره فضیلت مسعا فرموده‌اند: «هیچ بقعه‌ای بر روی زمین دوست‌داشتنی‌تر از مسعا نیست؛ چراکه هر زورگویی در آنجا تحقیر می‌شود».&lt;ref&gt;. همان، ص434.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صفا و مروه دو کوه کوچک در دامنه کوه ابوقبیس و قعیقعان هستند که امروزه خیابان‌ها و بناهای جدید آنها را از یکدیگر جدا کرده است. کوه صفا در قسمت جنوبی<br /> <br /> {{صفحه|15}}<br /> مسجدالحرام و کوه مروه در ناحیه شمال شرقی آن قرار دارد. پیش از توسعه جدید مسجدالحرام، میان مسعا و مسجدالحرام قدري فاصله‌ بود و در آن بازاري وجود داشت؛‌ اما بعد از توسعه، محدوده مسجد تا مسعا امتداد یافت. در روزگار ما، حد غربی مسعا به سمت مسجد، آخرین حد مسجدالحرام است.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص105.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مسعی نخستین بار در سال 1345 شمسی، جهت آسايش زائران و مجاوران سنگ‌فرش شد. پس از آن در زمان ملک‌سعود، دیوارهای آن را سیمان کردند. سرانجام پس از تعمیرات سال‌های نخست قرن پانزدهم هجری، به شکل فعلی درآمد.&lt;ref&gt;. همان، ص107.&lt;/ref&gt; آل سعود اين مکان را در دو طبقه ساخته است و هنگام ازدحام، حاجیان اهل سنت در طبقات بالا سعی را انجام می‌دهند.<br /> <br /> طول سالن مسعا 5/394 متر و عرض آن چهل متر است که به دو قسمت رفت و برگشت تقسيم شده است و هرکدام بيست متر عرض دارند. در وسط سالن نيز مسیری براي حرکت افراد ناتوان با چرخ تعبيه شده است. ارتفاع طبقه همکف دوازده متر و ارتفاع طبقه اول و دوم هرکدام نُه متر است.&lt;ref&gt;. عبدالغني، ''تاريخ مکة المکرمة قديما و حديثا''، ص83.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مشاعر حج ===<br /> <br /> مشاعر، جمع مشعر، به معنای محل شعور و آگاهی،&lt;ref&gt;. خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج1، ص251.&lt;/ref&gt; و برگرفته از نام سرزمین «مشعرالحرام» است. مشاعر حج به سه سرزمین عرفات، مشعرالحرام و منا اطلاق می‌شود.<br /> <br /> عرفات نام منطقه وسیعی با مساحت حدود هجده کیلومتر مربع است که در شرق مکه، اندکی متمایل به جنوب و میان راه طائف و مکه قرار دارد. این منطقه به‌ وسیله<br /> <br /> {{صفحه|16}}<br /> کوه‌های نيم‌دايره‌اي اطرافش مشخص شده است. حجاج بیت‌الله‌الحرام در روز عرفه (نهم ذی‌حجه) از ظهر تا مغرب شرعی در این منطقه حضور می‌یابند که در اصطلاح فقهی «وقوف» نامیده می‌شود. این وقوف یکی از ارکان حج تمتع است و در صورت عدم تحقق آن، حج محقق نمی‌شود.<br /> <br /> حجاج در مسير بازگشت از عرفات به مکه، از وادی مأزمین، که میان دو کوه است، می‌گذرند. «مأزم» به معنای راه تنگ و به عبارتي تنگه است. دليل اين نامگذاري، راه تنگِ رفت و برگشتِ این ناحیه است. حاجی با عبور از این وادی، به مزدلفه یا سرزمین مشعرالحرام می‌رسد. در سوی دیگرِ مشعرالحرام (سمت منا) وادی محسّر قرار دارد که با گذر از آن وادیِ کوچک، وارد منا می‌شود. محدوده مزدلفه با تابلوهای بسیار بزرگ «بداية مزدلفة» یا «نهاية مزدلفة» معین شده است. به دلیل اجتماع تمامی حجاج در شب دهم ذی‌حجه در آنجا، اين نقطه را مزدلفه، يعني محل ازدحام مردم، مي‌نامند.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص133.&lt;/ref&gt; گفتنی است گاهی مراد از مشعرالحرام، کوهی است که در این منطقه قرار دارد و برای صروره، (کسی که تاکنون حج انجام نداده است) مستحب است پس از ورود به این سرزمین بر آن قدم گذارد.&lt;ref&gt;. «ويستحب للصرورة أن يطأ المشعرالحرام، و لا يترکه مع الاختيار، و المشعر الحرام جبل هناک مرتفع يسمي فراخ». (طوسي، ''المبسوط''، ج1، ص368)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سرزمین منا، که پس از وادی محسّر آغاز می‌شود، با وسعتي به طول حدود 5/3 کیلومتر و عرض تقریبی پانصد متر، میان دو کوه ممتد قرار دارد که انتهای آن به مکه ختم می‌شود. مسیر مکه ـ جمره عقبه، حد منا به حساب می‌آید. حدود منا نیز با تابلوهایی مشخص شده است. منا جایی است که حجاج از روز دهم تا دوازدهم و برخی تا روز سیزدهم در آن می‌مانند.<br /> <br /> در قسمت پایانی منا، یعنی عقبه، مسلمانان یثرب نخستین بار با رسول خدا&amp;lt;sym&amp;gt;9&amp;lt;/sym&amp;gt; بیعت کردند که به «بيعة العقبة» شهرت یافت. دورترین قسمت منا نسبت به مکه، وادی محسّر<br /> <br /> {{صفحه|17}}<br /> است که میان مزدلفه و منا قرار دارد و گفته می‌شود سپاه ابرهه در آنجا گرفتار عذاب الهی شدند.&lt;ref&gt;. جعفريان، ''آثار اسلامي مکه و مدينه''، ص134-135.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === رمی ===<br /> <br /> رمی در لغت به معنای انداختن،&lt;ref&gt;. «رمي: الراء و الميم و الحرف المعتل، أصلٌ واحد، و هو نَبْذ الشَّي‌ء/ نبذ: النون و الباء و الذال أصلٌ صحيح يدلُّ علي طرحٍ و إلقاء. و نَبَذْتُ الشَّي‌ءَ أَنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي». (ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج2، ص436 و ج5، ص380)&lt;/ref&gt; دور کردن&lt;ref&gt;. «الطَّرْحُ: إلقاء الشي‌ء و إبعاده، و الطُّرُوحُ: المکان البعيد»؛ (راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ قرآن''، ص517)؛ «رَمَي الشَّي‌ءَ مِن يدِهِ، و رَمَي به رَمْياً: أَلْقاهُ». (زبيدي، ''تاج العروس''، ج19، ص475)&lt;/ref&gt; و پرتاب کردن با کمان یا دست&lt;ref&gt;. «رَمَيتُ: عَنِ الْقَوْسِ (رَمْياً) و (رَمَيتُ) عَلَيهَا بِمَعْني قَالُوا وَ لَا يقَالُ (رَمَيتُ) بِهَا إِلَّا إِذَا أَلْقَيتَهَا مِنْ يدِک». (فيومي، ''المصباح المنير''، ج2، ص240)؛ «رَمَيتُ الشي‌ء من يدي، أي ألقيته فارتمي. ابن السکيت: رَمَيتُ عن القوس و رَمَيتُ عليها. قال: و لا تقل رَمَيتُ بها». (جوهري، ''الصحاح''، ج6، ص2362)&lt;/ref&gt; به کار می‌رود و از آنجايي که تیر به سمت صید پرتاب می‌شود، به صید «رمیّه» مي‌گويند.&lt;ref&gt;. ابن منظور، ''لسان العرب''، ج14، ص336؛ طريحي، ''مجمع البحرين''، ج1، ص195.&lt;/ref&gt; همچنین به ابرهایی که قطرات باران را می‌اندازند «أرمیه» گفته ‌شده است.&lt;ref&gt;. ابن عباد، ''المحيط في اللغة''، ج10، ص279.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از کلمات اهل لغت فهمیده می‌شود که رمی بر هرگونه انداختن، چه عمودی و چه افقی، اطلاق می‌شود؛ با این تفاوت که در رمی عمودی به جهت وجود نیروی جاذبه، نیازی به وارد کردن نیرو به جسم مورد پرتاب نیست و رمی با رها کردن جسم حاصل می‌شود. همچنین در معنای این واژه، نوعی دور کردن وجود دارد.<br /> <br /> === جمره ===<br /> <br /> جمره در لغت به معنای تجمع یک ‌چیز&lt;ref&gt;. «الجيم و الميم و الراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ علي التجمُّع». (ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج1، ص477)&lt;/ref&gt; یا مجموعه‌ای از مواد آتش‌ِزا، سنگریزه&lt;ref&gt;. «و الجمرة: واحدةُ جَمَرَاتِ المناسک، و هي ثلاث جَمَرَاتٍ يرْمَين بالجِمَارِ. و الجمرة: الحصاة». (جوهري، ''الصحاح''، ج2، ص616)؛ «و الجمْرة: واحدة الجمار، و هي الحصي الصغار». (نشوان حميري، ''شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم''، ج2، ص1156)؛ زبيدي، ''تاج العروس''، ج6، ص208.&lt;/ref&gt; یا<br /> <br /> {{صفحه|18}}<br /> تپه شن&lt;ref&gt;. «و کلُّ شَي‌ءٍ جَمَعْتَهُ فقد جَمَّرتَهُ و منْهُ (الْجَمْرَةُ) و هي مُجتَمَعُ الْحَصَي بِمِنًي، فَکلُّ کومَةٍ مِنْ الْحَصَي (جَمْرَةٌ) و الجمعُ (جَمَراتٌ)». (جوهري، ''الصحاح''، ج2، ص108)؛ «و الجَمْرَةُ: اجتماع القبيلة الواحدة علي من ناوأَها من سائر القبائل؛ و من هذا قيل لمواضع الجِمَارِ آلتي ترمي بِمِنًي، جَمَراتٌ، لأَن کلَّ مَجْمَعِ حَصًي منها جَمْرَةٌ و هي ثلاث جَمَراتٍ». (ابن منظور، ''لسان العرب''، ج4، ص144)؛ طريحي، ''مجمع البحرين''، ج3، ص249.&lt;/ref&gt; به ‌کار رفته است. بنابراین به مجموع سنگریزه‌هایی که در منا براي رمی استفاده مي‌‌شود، جمره اطلاق می‌شود. این تصریح اهل لغت دلالت دارد بر اینکه مراد از جمره ستون یا علامت خاصی که سنگریزه به سمت آن پرتاب شود نیست، بلکه به تلّي از سنگریزه جمره گفته می‌شود.<br /> <br /> === تقصیر ===<br /> <br /> در لغت «تقصیر» از ماده (ق ص ر) به معنای به نهایت نرسیدن، کوتاه شدن، کوتاهی، سستی و عجز از ادامه انجام کار آمده است.&lt;ref&gt;. ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج5، ص96؛ خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج5، ص58.&lt;/ref&gt; این واژه در قرآن کریم در دو آیه: &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''فَلَیسَ عَلَیکمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ'''&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. نساء: 101.&lt;/ref&gt; و &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکمْ وَ مُقَصِّرِینَ'''&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. فتح: 27.&lt;/ref&gt; به معنای کم و کوتاه کردن به کار رفته است.&lt;ref&gt;. ''مجمع البحرين''، ج3، ص458.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در اصطلاح فقه، «تقصیر» یکی از مناسک حج و عمره محسوب می‌شود و از نظر معنایی برگرفته از همان معنای لغوی است. بدین معنا که حج‌گزار یا عمره‌گزار پس از اتمام سعی بین صفا و مروه باید به قصد قربت، مقداری از موهای سر یا محاسن یا مقداری از ناخن خود را کوتاه کند. تقصیر يکي از ارکان مناسک حج و عمره است.&lt;ref&gt;. مشکيني، ''مصطلحات الفقه''، ص156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مکلف با انجام دادن تقصیر در عمره تمتع و نیز حلق یا تقصیر در حج، از احرام خارج مي‌شود. البته عمل تقصیر، آخرین عمل از اعمال عمره تمتع محسوب می‌شود.&lt;ref&gt;. علامه حلي، ''مختلف الشيعة''، ج4، ص298؛ شهيد اول، ''الدروس الشرعية''، ج1، ص328؛ افتخاري، ''آراء المراجع في الحج''، ج1، ص151.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|19}}<br /> === مستحدث ===<br /> مستحدث از ماده (ح د ث) به معنای نو و جدید است&lt;ref&gt;. خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج3، ص177.&lt;/ref&gt; و حدوث، که از این ریشه گرفته ‌شده، به وجود پیدا کردن پس از عدم معنا شده است.&lt;ref&gt;. ابن منظور، ''لسان العرب''، ج2، ص132.&lt;/ref&gt; همچنین مطابق با تصریح اهل لغت، زمانی «استحدثتُ خبراً» گفته می‌شود که فرد به خبر جدیدی دست یافته باشد.&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اگر این کلمه، با توجه به معناي آن، صفت احکام شرعی باشد،‌ به معنای احکامی است که پيش‌تر مطرح نشده است. به عبارت دیگر مسائل مستحدثه، هر موضوع جدیدی است که حکم شرعی آن منصوص نیست؛ اعم از اینکه آن موضوع در گذشته وجود نداشته یا وجود داشته ولی برخی ویژگی‌ها و قیودش تغییر کرده و آن را موضوعی جدید جلوه داده است.<br /> <br /> === توسعه ===<br /> <br /> «توسعه» از ماده (و س ع)، بر خلاف معناي ضیق و عسر دلالت دارد.&lt;ref&gt;. ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج6، ص109.&lt;/ref&gt; سعه (به فتح سين و عين) مصدر ثلاثی مجرد آن، به‌ معناي فراخی و گسترش است، خواه در مکان باشد، مثل &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''أَلَمْ تَکنْ أَرْضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها'''}،&lt;ref&gt;. نساء: 97.&lt;/ref&gt; خواه در حال باشد مثل &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''لِینْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ'''&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;&lt;ref&gt;. «تا آنکه ثروتمند است از ثروت خويش انفاق کند»؛ (طلاق: 7).&lt;/ref&gt; و خواه در فعل باشد مثل: &amp;lt;sym&amp;gt;{&amp;lt;/sym&amp;gt;'''وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کلَّ شَی‌ءٍ'''&amp;lt;sym&amp;gt;}&amp;lt;/sym&amp;gt;.&lt;ref&gt;. راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ قرآن''، ص870؛ قرشي، ''قاموس قرآن''، ج7، ص217؛ اعراف: 156.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این واژه از نظر ساختاری مصدر باب تفعیل و از نظر معنایی، مرادف با «السعة»<br /> <br /> {{صفحه|20}}<br /> است.&lt;ref&gt;. زبيدي، ''تاج العروس''، ج11، ص512.&lt;/ref&gt; بدیهی است معناي توسعه و فراخی مي‌تواند افزون بر مکان و حالت و افعال، در علم و دانش و فنآوری نیز محقق شود.<br /> <br /> توسعه در دانش فقه داراي اصطلاح خاصی نیست و همان معنای لغوی‌اش مد نظر است. البته معنای توسعه که در این کتاب از آن بحث شده است اعم از توسعه مکانی، زمانی و توسعه در علم، دانش و فنآوری است. بدین معنا که مناسک حج یا عمره می‌تواند در مکان یا زمان توسعه‌یافته صورت پذیرد یا اينکه حجاج مي‌توانند هنگام انجام دادن مناسک از وسايل پيشرفته و فناورانه استفاده کنند.<br /> <br /> === عُرف ===<br /> <br /> اهل لغت برای این ماده معانی «تتابع، اتصال و پی‌درپی بودن»،&lt;ref&gt;. ابن فارس، ''معجم مقاييس اللغة''، ج4، ص281.&lt;/ref&gt; «سکون و آرامش»،&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt; «امر شناخته‌شده بین مردم»،&lt;ref&gt;. خليل بن احمد، ''کتاب العين''، ج2، ص121.&lt;/ref&gt; «فعل پسندیده از نظر عقل یا شرع»&lt;ref&gt;. راغب اصفهاني، ''مفردات الفاظ قرآن''، ص560.&lt;/ref&gt; و «خوی و عادت»&lt;ref&gt;. عميد، ''فرهنگ عميد''، ص728.&lt;/ref&gt; را بیان کرده‌اند که البته به نظر می‌رسد اين معانی معنای مستقلی برای این کلمه محسوب نشود؛ ‌چراکه در کتاب ''معجم مقاییس اللغة'' آمده است: «عرف (ع ر ف) بر دو اصل و معنا دلالت دارد: «يکي تتابع و اتصال اجزای یک چیز به یکدیگر و ديگري سکون و طمأنینه».&lt;ref&gt;. ''معجم مقاييس اللغة''، ج4، ص281.&lt;/ref&gt; سپس مؤلف به برخی کاربردهاي عرف اشاره مي‌کند و آنها را به دو اصل فوق برمی‌گرداند: «بازگشت معناي معروف به سکون و طمأنینه است؛ زیرا کسی که درباره چیزی شناخت ندارد، از آن وحشت دارد».&lt;ref&gt;. همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|21}}<br /> در این تحقیق کاربرد «عرف» در معنای «عادت» و «امر شناخته شده بین مردم»، مسلم و مورد نظر ماست.<br /> <br /> بنابراين «عرف» به معنای «مردم» هرچند در متون فقهی، حقوقی و اصولی متأخر شیعه در اين معنا زیاد به کار رفته است؛ اما در لغت، چنين کاربردي براي واژه «عرف» مشاهده نگرديد و نيز در عرفِ عرب و متون فقهی و اصولی اهل سنت نیز عرف به این معنا به‌کار نرفته است. ازاین‌رو اگر بخواهیم عرف مصطلح در دانش فقه، حقوق و اصول را تعریف کنیم، باید آن را به «فهم، بنا یا داوری مستمر و ارادی مردم، که صورت قانونِ مجعول و مشروعِ نزد آنها به خود نگرفته باشد»، تفسیر کنیم.&lt;ref&gt;. عليدوست. ''فقه و عرف''، ص55 و 61.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برای «عرف» تقسیمات گوناگونی بیان شده است. اما تقسیم عرف به معتبر و نامعتبر، تسامحی و دقیق، عام و خاص و کارشناس (متخصص) و غیر کارشناس، از جمله تقسیماتی است که در این نوشتار به آن توجه ‌شده است.<br /> <br /> === سیره عقلا ===<br /> <br /> از سیره عقلا به «سیره» یا «بنای عقلا» نیز تعبیر می‌شود و مراد از آن تأسیسات و نهادهای عقلایی است که خردمندان در زندگی خود دارند؛ مانند اعتماد به ظواهر در رساندن مقاصد به دیگران&lt;ref&gt;. اعتماد به قرائن حاليه و مقاليه از بنيان‌های تفهيم و تفهّم در نظام‌های اجتماعی است.&lt;/ref&gt;، مالک انگاشتن کسی که کالایی را در اختیار دارد و قبول خبری که اطمینان‌بخش است.&lt;ref&gt;. ''فقه و عرف''، ص103.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بنای عقلا پدیده‌اي است که کاشف از اندیشه مردم و خردمندان است و با توجه به آن تأسیس معینی را سامان داده و بنایی را به وجود آورده‌اند. ازاین‌رو مبادی بنای عقلا می‌تواند تحلیل نهاد به گزاره، درک مصلحت و عوامل دیگر باشد. سزاوار است تأسیسی را بنای عقلا دانست که منشأ عقلایی داشته باشد.&lt;ref&gt;. همان، ص132.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|22}}<br /> یکسان انگاشتن عرف و بنای عقلا اشتباه است. این دو نهاد در مفهومْ متباین، و در مصداق و تعیّن، عام و خاص من وجه هستند. تباین مفهومی این دو در تقیّد عرف به اینکه «صورتِ قانون مشروع نزد صاحبان عادت و عرف نگرفته باشد» و رهایی بنای عقلا از این تقیّد، قابل مشاهده است؛ چنان‌که توسّعی که مفهوم عرف از جهت فهم، بنا و داوری دارد، در بنای عقلا نمی‌توان دید. بنای عقلا در بنا و سلوک، منحصر است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص121.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محقق اصفهانی در بیان فرق بین سیره متشرعه و سیره عقلا گفته است:<br /> <br /> سیره متشرعه زمانی که در موردی ثابت شود، خودش دلیل بر حکم شرعی است؛ مانند اجماعی که موجب حدس قطعی به رأی معصوم است. به خلاف سیره عقلا که بعد از امضای شارع، ولو با عدم منع از آن، حجت است.&lt;ref&gt;. اصفهاني، ''حاشية کتاب المکاسب''، ج1، ص104.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گفتار دوم: کلیات ==<br /> <br /> === موضوع‌شناسی در احکام شرعی و نقش آن در استنباط احکام ===<br /> <br /> ==== 1. اهمیت شناخت موضوع در استنباط ====<br /> <br /> اهمیت شناخت موضوع و نقش آن در اجتهاد، بر هیچ فقیهي پوشیده نیست؛ زیرا هر فتوا مبتنی بر دو پایه اساسی شناخت موضوع و صدور حکم است. ازاین‌رو شناخت موضوع، نقش مهمی در استنباط و صدور حکم دارد. این مطلب را فقها، به ‌ویژه فقیهان معاصر، با عبارات مختلف تأييد کرده‌اند؛ مثلاً امام خمینی&amp;lt;sym&amp;gt;=&amp;lt;/sym&amp;gt; به نقش داشتن زمان و مکان در تعیین موضوع و حکم مترتب بر آن معتقد بودند. ازاین‌رو لازم است فقیه، زمان‌شناس باشد و موضوع را متناسب با زمان و مکان فهم کند و سپس به صدور حکمِ موضوع بپردازد. ایشان در این باره می‌فرماید:<br /> <br /> {{صفحه|23}}<br /> زمان و مکان دو عنصر تعیین‌کننده در اجتهادند. مسئله‌ای که در قدیم دارای حکمی بوده است، به ظاهر، همان مسئله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام، ممکن است حکم جدیدی پیدا کند. بدان معنی که با شناخت دقیق روابط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی همان موضوع اول که از نظر ظاهر با قدیم فرق نکرده است، واقعاً موضوع جدیدی شده است که قهراً حکم جدیدی می‌طلبد. مجتهد باید به مسائل زمان خود احاطه داشته باشد.&lt;ref&gt;. خميني، ''صحيفه نور''، ج۲۱، ص۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> شهید مطهری نیز در این رابطه می‌نویسد:<br /> <br /> فقیه و مجتهد، کارش استنباط و استخراج احکام است. اما اطلاع و احاطه او به موضوعات و به اصطلاح طرز جهان‌بینی‌اش، در فتواهایش زیاد تأثیر دارد. فقیه باید احاطه کامل به موضوعاتی که برای آن موضوعات فتوا صادر می‌کند داشته باشد.&lt;ref&gt;. مطهري، ''ده گفتار''، ص100.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== 2. اقسام موضوع ====<br /> <br /> موضوع حکم در دلیل، شرعی یا عرفی است. موضوع شرعی نهادي پدیدآمده از اصطلاح شارع است و از آن تعبير به «مخترعات شرعیه» می‌کنند؛ مانند صلاة، صوم، اعتکاف، حج و... .<br /> <br /> موضوع عرفی ـ در مقابل موضوع شرعی ـ نهادی است که از عرف عام یا خاص، پديد آمده است و شارع نيز اصطلاح خاصي از آن جعل نکرده است. موضوع عرفی ممکن است بسیط، ساده و روشن، و ممکن است مرکب، پیچیده در مفاهیم دیگر و تخصصی باشد. بسیاری از موضوعات در گزاره‌های شرعی از این قبیل است.<br /> <br /> گفتني است در مسائل زیادی با اینکه موضوع حکم، عرفی و حتی گاه ساده می‌نماید ـ به گونه‌ای که توهم می‌شود در فهم آن تنها باید به عرف مراجعه کرد ـ لکن<br /> <br /> {{صفحه|24}}<br /> در واقع چنین نیست و باید در فهم جوانب آن و پاسخ دادن به بسیاری فروع که در ارتباط با آن موضوع مطرح مي‌شود، به دلیل یا ادله وارد از شرع رجوع کرد تا بتوان واقع موضوع را دقیقاً فهمید؛ مانند ارض، نبات الارض، مأکول، ملبوس و... . ازاین‌رو برخی فقیهان از این گونه موضوعات با عنوان «موضوع مستنبط»&lt;ref&gt;. مستنبط از دليل شرعی.&lt;/ref&gt; یا تعبیری شبیه آن یاد می‌کنند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص362-363.&lt;/ref&gt; بنابراین، مراد از موضوع در محل گفت‌وگو، موضوع مخترع شرعی، عرفی مستنبط و عرفی ساده است.<br /> <br /> ==== 3. تشخیص موضوع، وظیفه مجتهد یا مقلد ====<br /> <br /> در اینکه تشخیص موضوعات احکام و بیان حدود و جزئیات آن بر عهده چه کسی است، نظریات مختلفی وجود دارد:<br /> <br /> ـ برخی فقها نظیر سیدمصطفی خمینی&amp;lt;sym&amp;gt;=&amp;lt;/sym&amp;gt;، به طور مطلق، مجتهد را مجاز به دخالت در تشخیص موضوع نمی‌دانند. وی دراین‌باره می‌نویسد:<br /> <br /> بدان همان‌گونه که اثبات کرده‌ایم مجاز نیست فقیه در تعریف مفاهیم موضوعات دارای حکم شرعی دخالت کند؛ زیرا بدیهی است که رأیش در این مسئله اعتبار ندارد. پس چه بسا مقلدین تصور کنند لازم است حدود و تعینات و تشخصات فقیه را بپذیرند، با وجود اینکه تشخیص مجتهد بر خلاف نظر آنان است. ... ازاین‌رو اگر در کتب و رساله‌های عملیه، دخالت مجتهد در صغرای کبراهای فقهی دیده می‌شود، جداً اشتباه و خطای سهوی است و در مواردی اغرای به جهل محسوب می‌شود. بنابراین بحث از ماهیت گندم و جو در زکات و خرما، کشمش و عصیر عنبی در طهارت و غیر آن مانند بحث از ماهیت عیب، بی‌معناست و چه بسا به نتیجه‌ای هم نمی‌رسد؛ زیرا بسیاری تعاریف ارائه شده، قابل نقض است؛ به گونه‌ای که حتی تعریف عقود،<br /> <br /> {{صفحه|25}}<br /> ایقاعات، ماهیت حکم، انشاء، وضع و تکلیف را نیز نمی‌توان پذیرفت. ازاین‌رو مجتهدین هنگام نیاز، بر خلاف تعاریف حدی و رسمی به پیرامونشان مراجعه می‌کنند؛ زیرا نمی‌توانند از فهم عرف گذشته و به تعریفات معین تصورشده نزد خودشان بسنده کنند. لذا خود را تخطئه کرده و علي‌رغم میل باطنیشان از نظر مردم کوچه و بازار استفاده می‌کنند. چه اینکه این مسئله بسیار دیده می‌شود.&lt;ref&gt;. «الجهة العاشرة في ماهية العيب و تعريفه و عدم جواز تدخّل الفقيه في تعريف الموضوعات و تعيين المصاديق: اعلم أنّ من المحرّر عندنا في محلّه؛ ممنوعية الفقيه عن التدخّل في تعريف مفاهيم الموضوعات اللّاتي هي ذوات الأحکام...». (خميني، ''الخيارات''، ج1، ص273)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ـ برخی فقها معتقدند، تنها در موضوعات مستنبط شرعی باید به فقیه مراجعه کرد. براي نمونه سید یزدی&amp;lt;sym&amp;gt;=&amp;lt;/sym&amp;gt; می‌نویسد:<br /> <br /> مورد تقلید، احکام فرعی عملی است. بنابراین تقلید در اصول دین، مسائل اصول فقه، مبادی استنباط ـ مانند نحو، صرف و مانند این دو ـ و در موضوعات مستنبط عرفی یا لغوی و در موضوعات عرفی ساده، جایگاهی ندارد. ازاین‌رو هرگاه مقلد نسبت به خمر یا سرکه بودن مایعی شک داشته باشد و مجتهد از شراب بودن آن خبر دهد، تقلید از او جایز نیست. البته از این جهت که مجتهد، خبردهنده عادلی است، قولش همانند غیر مجتهد عادل قابل پذیرش است؛ اما در موضوعات مستنبط شرعی ـ مانند نماز، روزه و مانند این دو ـ همانند احکام عملی، تقلید جاری است.&lt;ref&gt;. «مسألة 67: محل التقليد و مورده هو الأحکام الفرعية العملية‌ فلا يجري في أصول الدين و في مسائل أصول الفقه و لا في مبادي الاستنباط من النحو و الصرف و نحوهما و لا في الموضوعات المستنبطة العرفية أو اللغوية و لا في الموضوعات الصرفة...» (يزدي، ''العروة الوثقي''، ج1، ص24)&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ایشان از جمله فقیهانی است که در بيشتر موضوعات، شناخت موضوع را بر عهده مکلف مي‌داند. این مطلب را برخی دیگر از فقها همچون امام خمینی&amp;lt;sym&amp;gt;=&amp;lt;/sym&amp;gt; پذيرفته‌اند.&lt;ref&gt;. يزدي، ''العروة الوثقي مع تعاليق الإمام الخميني''، ص16.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به نظر می‌رسد این دیدگاه را غالب فقیهان امامیه پذيرفته باشند و بیشتر آنان<br /> <br /> {{صفحه|26}}<br /> معتقدند تشخیص موضوع، موکول به نظر خود مکلف است و متابعت از مجتهد در تشخیص موضوع، واجب نیست؛ اما اگر از موضوعاتی باشد که تشخیص آن نیاز به استنباط دارد، فقیه عهده‌دار تشخیص موضوع است.&lt;ref&gt;. يزدي، ''العروة الوثقي (المحشي)''، ج1، ص57؛ يزدي، ''العروة الوثقي مع التعليقات''، ج1، ص29‌؛ خامنه‌اي، ''اجوبة الاستفتائات (فارسي)''، ص1؛ حکيم، ''مستمسک العروة الوثقي''، ج1، ص105.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی محققان معاصر، مرجعیت فقیه یا عرف مقلدین را در شناخت موضوع و تعیین مصداق، به خوبی تبیین کرده‌اند؛ خلاصه‌ای از این بیان به قرار ذیل است:<br /> <br /> فقیه در اصدار حکم و تعیین مصداق به عنوان قاضی یا حاکم، باید جوانب امر را بسنجد، ضوابط را در نظر بگیرد و از ابزار لازم و نظر کارشناسان بهره گیرد. با طی این مراحل، حکم و داوری وی در حق همگان نافذ بوده و لزوم تبعیت دارد. طبیعی است که چون حکم وی حکم قضایی و حکومی است و احکام قضایی و حکومتی ناظر به واقعیت‌ها و عینیت‌های خارجی است، نمی‌تواند از تعیین مصداق و موضوع فاصله بگیرد.<br /> <br /> از مواردی که مکلفین باید به فقیه مراجعه نمایند و تشخیص شخصی یا عرف یا عام مردم نسبت به آن اعتبار ندارد، تبیین مفاهیمی است که شارع مقدس آنها را ابداع و اختراع (مخترعات شرعیه) نموده و موضوع حکم قرار داده است. از آنجا که بیان حدود و جزئیات آن محتاج به اطلاع و آگاهی نسبت به اسناد شرعی است، باید در این بیان و تنویر به فقیه رجوع کرد.<br /> <br /> برخی موضوعات و متعلقات احکام با اینکه مخترع شرعی نیست، بلکه عرفی ـ حتی از نوع ساده و غیر پیچیده آن- است با خود سؤالاتی می‌آورد که پاسخ به آنها بدون مراجعه به اسناد شرعی و ادله‌ای که این واژه و مفهوم در آن به عنوان موضوع یا متعلق حضور دارد، میسّر نیست. از آنجا که در پاسخ به این سؤالات باید از عملیات استنباط و کارشناسی فقهی بهره برد، مرجع این کار (بیان حدود موضوع و متعلق و جزئیات آنها) فقیه است و عرف و شخص مقلد در این مورد سهمی ندارد. البته از آن جا که مرجع در تعیین متفاهم از ادله و بیان حدود موضوع و توسیع یا تضییق<br /> <br /> {{صفحه|27}}<br /> آن (نسبت به واژه که در دلیل ذکر گردیده است) عرف است، فقیه نباید در بیان موضوع و متعلق و حدود آنها عرف عام را نادیده بگیرد. یعنی باید در داوری نهایی ذهنیت عرفی خود را معیار قرار دهد.<br /> <br /> از موضوعاتی که فقیه مرجع در تشخیص و تعیین حدود آن است، موضوعی است که هرچند عرفی و ساده می‌نماید، اما دارای پایه اجتهادی است؛ به گونه‌ای که بدون اجتهاد نمی‌توان نسبت به برخی مصادیق این موضوع، موضع فقهی گرفت. به همین دلیل در این امر باید تقلید کرد و از مراجعه به عرف یا تشخیص مقلد پرهیز نمود.<br /> <br /> مورد دیگری که موضوع‌شناسی و تعیین مصداق توسط فقیه را می‌طلبد، موضوعی است که تعبّد و اعتبار خاص از ناحیه شارع در مورد آن صورت گرفته است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص371 و 391.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اعتبار و کارایی عرف ===<br /> <br /> از آنجا که عرف یکی از مهم‌ترین ابزار فقیه در استنباط احکام است، لازم است از دو جهت بررسي شود:<br /> <br /> يک ـ اعتبار و حجیت؛ بدین معنا که آیا عرف مي‌تواند به طور مستقل و جدای از منابع معروف در استنباط احکام (کتاب، سنت، عقل و اجماع)، سند در کشف حکم شرعی باشد یا شرعاً از این منظر اعتباری ندارد.<br /> <br /> باید توجه کرد که بحث از حجیت و اعتبار عرف به عنوان سند، در فرضی است که در آن موضع شارع قانون‌گذاري کرده باشد؛ در این صورت می‌توان از صلاحیت یا عدم صلاحیت عرف برای کشف حکم شارع گفت‌وگو کرد. اما با فرض خروج مجراي عرف از محدوده تقنین شارع اسلام و واگذاری تقنین در آن و امثال آن به نهادی دیگر (مثل عرف)، سندیت عرف، سالبه به انتفای موضوع است و مجال گفت‌وگو ندارد.&lt;ref&gt;. همان، ص153.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|28}}<br /> دو ـ کارایی؛ بدین معنا که با فرض عدم لحاظ عرف به عنوان سند در کشف حکم شرعی (به دلیل سند نبودن عرف یا عدم نیاز به عرف به عنوان سند، در فرض پذیرش سندیت عرف)، فقیه در چه جایگاه‌هایی در فرایند استنباط می‌تواند فهم عرف را ملاک قرار دهد و بر اساس آن به استنباط حکم شرعی از ادله احکام بپردازد.<br /> <br /> ابتدا بحث از حجیت و اعتبار عرف به عنوان سند در کشف حکم شرعی را&lt;br /&gt;<br /> پی می‌گیریم.<br /> <br /> ==== 1‌. اعتبار عرف ====<br /> <br /> باید توجه داشت که در بحث سندیت عرف، مراد عرف غیرمخالف با اسناد شرعی است؛ چنان‌که رویکرد در این بحث به عرف محض است. ازاین‌رو عرفي که برخوردار از منشأ عقلانی یا وحیانی و متکی به سند ملفوظ یا مکتوب ـ که در واقع بازگشتش به سنت تقریری است ـ باشد، از محل گفت‌وگو خارج است. با این پیش‌فرض، اگر سندیت عرف پذیرفته شود، همانند سایر اسناد شرعی، مي‌تواند فقیه را در کشف حکم شرعی یاری رساند. اما چنان‌چه در سندیت آن ترديد شود، باید به طور کل آن را کنار گذاشت و دیگر امکان اينکه مانند سایر اسناد مستقل در کشف حکم شرعی به کار گرفته شود، وجود ندارد.<br /> <br /> فقيهان و اصوليان شيعه عدم مرجعیت عرف در کشف شریعت را پذيرفته‌اند. آنان اگرچه کارایی ابزاری عرف را پذیرفته‌اند، در صحنه کارآيي استقلالي راه را بر او بسته‌اند، به همین دلیل از عرف، در کنار سایر مدارک و اسناد استفاده شده در کشف حکم شرعی، خبری نیست و هرگاه سخن از عرف در این کاربرد به میان می‌آید، بر اتصال آن تا زمان معصوم و امضای آن تأکید می‌شود.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص169.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ازآنجاکه فقیه ناگزیر به احراز اتصال سیره‌ها به عصر معصوم و امضای وی است،<br /> <br /> {{صفحه|29}}<br /> بحث شیوه‌های احراز آن برای فقیه اهمیت می‌یابد. برخی فقها درباره راه‌های احراز اتصال سیره به عصر معصومین(ع) چنین نگاشته‌اند:<br /> <br /> ـ صرف انعقاد سیره و مطابقت فعلی عمل بر آن، با وجود عمومیت داشتن موضوع سیره، نشان‌دهنده ریشه‌دار بودن آن است؛ زیرا بعید است پایبندان به شریعت، ناگهان خود را ملتزم به پیروی از روشی کنند که سابقه و ریشه در عصر معصوم نداشته است. البته اگر احتمال داده شود که این تحول تدریجاً صورت گرفته است، دیگر اتصال سیره به عصر معصوم احراز نمی‌شود.<br /> <br /> ـ اتصال سیره می‌تواند با اعتماد به نقل ناقلان بر معاصرت سیره‌ای معین با عصر معصومین(ع) احراز شود؛ مشروط بر اینکه نقل، قطعی یا همراه قرائن دال بر قطعیت یا از فرد ثقه باشد.<br /> <br /> ـ بررسی اوضاع اجتماعی در جوامع مختلف و یافتن اتفاق آنان بر امر واحد، می‌تواند موجب تعمیم حکم بر همه جوامع، حتی عرف جامعه معاصر با معصومین(ع) شود؛ مشروط بر اینکه بدانیم حالت حاکم بر یک جامعه به دلیل وجود نکته و خصوصیتی در آن حالت معین، آن را از حالات دیگرش متمایز نساخته است.<br /> <br /> ـ چنان‌چه سیره فراگیر باشد و در روایات هم منعي از سوي شارع از آن نشده باشد،‌ در اين صورت این سیره در زمان معصوم نیز ثابت بوده است؛ چراکه در غير اين صورت، درباره آن سؤالات فراوانی مطرح، و نزد مردم مخالفت با آن از واضحات تلقی مي‌شد.<br /> <br /> ـ سیره موجود به گونه‌ای باشد که اگر شارع آن را قبول نداشت، به جای آن جایگزینی معرفی می‌کرد و آن بدل معروف مي‌شد. بنابراین از نبود بدل، به معاصرت عرف جاری با عصر معصوم و رضایت وی از آن پی می‌بریم.&lt;ref&gt;. صدر، ''بحوث في علم الاصول''، ص239-241.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|30}}<br /> ==== 2. کارایی عرف ====<br /> مقصود از بحث کارایی عرف، بررسی امکان تمسک به آن در اسنادی است که فقیه در کشف حکم شرعی استفاده مي‌کند. مثل اینکه از فهم عرف، در تفسیر آیه‌ای از قرآن یا روایتی از معصوم یا در تعمیم و تخصیص یا حل تعارض در روایات، استفاده شود.<br /> <br /> کارایی عرف را می‌توان در امور ذیل، که عمدتاً مورد پذیرش فقیهان امامیه است، خلاصه کرد:<br /> <br /> ===== الف) تفسير مفاهيم مفردات و هيأت‌ها =====<br /> <br /> از کاربردهای قطعی و پذيرفته‌شده، مرجعیت عرف در تفسیر مفردات و واژه‌هایی است که در ادله و اسناد شرعی به کار رفته است. کما اینکه فهم عرف، مرجع قابل اعتماد در تفسیر مجموعه جمله و هیأت‌های ترکیبی نیز به شمار می‌رود. مرجعیت عرف در تشخیص مفاهیم و هیئات ترکیبی، بی‌نیاز از استدلال است؛ اما با این وجود می‌توان در استدلال بر آن گفت که هر قانون‌گذاری در ابلاغ قانون به مکلفین آن قانون، باید به قواعد محاوره رایج میان مخاطبین خویش پایبند باشد، از واژه‌های آنها بهره برد و به عرف آنها در محاوره مقیّد باشد و چنان‌چه اصطلاح یا شیوه خاصی دارد، یادآوری کند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص215.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== ب)‌ برداشت از مجموعه دليل يا ادله =====<br /> <br /> متصدی استنباط بايد سندی چون قرآن و حدیث را به آشنایان به زبان عرب و فنون محاوره و مفاهمه القا، و فهم و داوری آنها را (که از آن به عرف تعبیر مي‌کنيم) درباره آن سند لحاظ کند و با توجه به سایر جهات لازم در اجتهاد، به افتا بپردازد.&lt;ref&gt;. همان، ص231.&lt;/ref&gt; تنقیح<br /> <br /> {{صفحه|31}}<br /> مناط،&lt;ref&gt;. «تنقيح مناط، اصطلاح متداولي در فقه شيعه است و معمولاً وقتي به کار مي‌رود که فقيه متکفل استنباط يا مخاطب يک دليل، ملاک و مناط حکمي که از سوي شارع رسيده است را به طور قطع درک کند. ازاين‌رو قهراً با قطع به وجود آن ملاک در موضوع ديگري، «الغاي خصوصيت» کرده، به جريان حکم در آن موضوع راهنمايي مي‌شود. البته شکل دومي هم براي تنقيح مناط وجود دارد که مشروط به قطع به ملاک نيست؛ بلکه مخاطب، از الفاظ به کار رفته در دليل، الغاي خصوصيت مي‌کند و آن را ظاهر در معناي وسيع‌تر يا ضيق‌تر مي‌بيند. اين توسيع يا تضييق، که متکي به ظهور و مستند به فهم مردم (عرف) است، معتبر خواهد بود. شکل دوم از تنقيح مناط از «فهم مناسبات حکم و موضوع» سرچشمه مي‌گيرد». (ر.ک: عليدوست، ''فقه و عرف''، ص234)&lt;/ref&gt; الغای خصوصیت، اولویت عرفی (توسعه مدلول دلیل)، تخصیص، تقیید و عدم انعقاد اطلاق در دلیل (تضییق مدلول دلیل)، تغییر و عمل نکردن به نص شرعی به دلیل تغییر عادت و عرف، فهم مناسبات حکم و موضوعِ مذکور در اسناد شرعی، از نمودهای این کارایی است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص315.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== ج) تطبيق مفاهيم عرفي بر مصاديق =====<br /> <br /> در متون دینی به قضایای فراوانی از قبیل خون نجس است، غصب حرام است، معامله سفیه و دیوانه باطل است، طواف واجب است و... که نهاد آن عرفی و گزاره‌اش شرعی است، برمی‌خوریم. سؤال این است که در این قبیل قضايا مرجع تطبیق مفاهیم عرفی کیست؟ مثلاً مرجع در نجاست خون يا وجوب طواف، شارع است و مرجع در این که خون چیست و طواف به چه معناست، عرف است. اما چه کسی باید داوری کند که این فردِ موجود در خارج مصداق خون است یا این آب ِمعیّن مصداق کُر است یا چرخش به دور کعبه از طبقه فوقانی مسجدالحرام، مصداق طواف است.<br /> <br /> انديشمندان در این قسم از کارایی عرف برخلاف دو قسم اخير، اختلاف دارند. درباره این کارایی، دو نظریه عمده وجود دارد:<br /> <br /> {{صفحه|32}}<br /> '''ـ''' گروهی از اندیشمندان فقه و اصول&lt;ref&gt;. «و إنما المدار علي المرض الذي يصدق عليه عرفا أنه حضره الموت و أتاه و نحو- ذلک، و إن بقي أياما بل و أکثر من ذلک، فإنه ليس له حد جامع لافراده إلا أن العرف واف بتنقيح کثير من مصاديقه کغيره من الأمور آلتي ترجع اليه...». (صاحب جواهر، ''جواهر الکلام''، ج26، ص74) «لو حکم العقل بالبرهان بکون شي‌ء دما أو ليس بدم لا يکون متبعا لأن الموضوع للحکم الشرعي ما يکون موضوعا لدي العرف. و السر في ذلک ان الشارع لا يکون في إلقاء الأحکام علي الأمة الا کسائر الناس و يکون في محاوراته و خطاباته کمحاورات بعض الناس بعضاً فکما ان المقنن العرفي إذا حکم بنجاسة الدم لا يکون موضوعها الا ما يفهمه العرف مفهوما و مصداقا فلا يکون اللون دما عنده و ليس موضوعا لها کذلک الشارع بالنسبة إلي قوانينه الملقاة إلي العرف، فالمفهومات عرفية و تشخيص مصاديقها أيضا کذلک». (خميني، ''الرسائل''، ج1، ص184) «لا لما قيل: «من أنّ تطبيق المفاهيم علي المصاديق يکون بالدقّة العقلية، لا بتشخيص العرف» فإنّه ضعيف؛ لأنّ مبني مخاطبات الشرع معنا کمخاطبات بعضنا مع بعض، و لا شبهة في أنّ المخاطبات العرفية لا تکون مبنية علي الدقّة العقلية؛ لا مفهوماً و لا في تشخيص المصاديق». (خميني، ''کتاب الطهاره''، ج1، ص72)&lt;/ref&gt; با تصریح بر مرجعیت عرف در تطبیق، معتقدند شارع در گفت‌وگو با دیگران، اصطلاح خاص و روش ویژه‌ای ندارد. ازاین‌رو همان‌گونه که باید در تبیین مفهوم به عرف مراجعه کرد، در تشخیص مصداق نیز باید عرف را مرجع قرار داد.<br /> <br /> '''ـ''' بسیاری فقیهان امامیه&lt;ref&gt;. «ما يرجع فيه إلي العرف انما هو بيان مفاهيم الألفاظ حيث کان لها معني عرفاً و أما تطبيق المفاهيم علي المصاديق فلا وجه للرجوع اليهم». (شيرازي، ''شرح العروة الوثقي''، ص73) «ان نظر العرف لا يکون حجة في موارد تطبيق المفاهيم علي مصاديقها، بداهة ان المجمع إذا کان متعددا في الواقع فلا أثر لنظر العرف بکونه واحدا أصلا، و لا سيما نظره المسامحي، فالعبرة انما هي بوحدة المجمع و تعدده بحسب الواقع و الحقيقة عند العقل، کما هو ظاهر». (خويي، ''محاضرات في اصول الفقه''، ج4، ص183) و نيز ر.ک: کوه کمري، ''النجم الزاهر في صلاة المسافر''، ص78؛ مظفر، ''حاشية المظفر علي المکاسب''، ج1، ص48؛ حسني، ''نظرية العقد في الفقه الجعفري''، ص115؛ موسوي خوانساري، ''جامع المدارک''، ج3، ص67.&lt;/ref&gt; معتقدند دلیل معتبری بر مرجعیت عرف در این کارایی وجود ندارد؛ زیرا احکام در واقع به موضوعات تعلق می‌گیرد، نه به مصداق مد نظر عرف؛ به همین دلیل این گروه توصیه به مراجعه به عقل، برای کشف واقع مي‌کنند.&lt;ref&gt;. خويي، ''محاضرات في اصول الفقه''، ج4، ص183.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{صفحه|33}}<br /> در بررسی دو نظریه‌ مذکور می‌توان گفت هرچند استدلال قائلین به نظریه اول ـ مبنی بر اینکه شارع در مفاهمه و گفت‌وگوی خویش، روش خاصی برنگزیده است ـ سخن مقبولی است، اما مثبِت قبول عرف در کارایی تطبیقی نیست؛ زیرا این کارایی از باب داوری و قضاوت است. ازاین‌رو برای رسیدن به واقع در این مسئله، باید به رویّه و عرف عقلا، که صاحب قانون‌اند، مراجعه کرد تا معلوم شود که آیا بنای خردمندان در تطبیق مفاهیمِ عرفی مأخوذ در قانون بر مراجعه به عرف است، یا نهاد دیگری را در نظر می‌گیرند.<br /> <br /> نظریه دوم نیز دلیلی بر ادعای خود اقامه نکرده و به نبود دلیل بر صحت مراجعه به تطبیقات عرفی اکتفا کرد. پرواضح است که این مقدار از بیان، نمی‌تواند نظریه دوم ـ مبنی بر مراجعه به عقل ـ را هرچند مثبت واقع موضوع است، ثابت کند.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص263 و 264.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی محققین معاصر، معتقدند با بیان چند اصل مي‌توان يکي از اين دو نظريه را انتخاب کرد:<br /> <br /> اصل اول: در هر قضیه‌ای که مبیّن قانون است، وقتی حکم به موضوع تعلق می‌گیرد و قرینه خاصی وجود ندارد، منظور قانون‌گذار، واقع خارجی موضوع است.<br /> <br /> اصل دوم: هر نهادی که متکفّل تشخیص مصداق و تطبیق مفهوم بر آن مي‌شود، نظرش طریقیت دارد، نه موضوعیت و اصالت؛ به همین دلیل اگر اشتباه کند، اعتباری به تطبیق آن نهاد نیست.<br /> <br /> اصل سوم: تسامح در تطبیق مفاهیم بر مصادیق، پذیرفتني نیست. نتیجه قهری این اصل این است که در شرایط طبیعی (نبود عسر، حرج و ضرر)، نهادی که در امر تطبیق دقیق‌تر و مطمئن‌تر باشد، مقدم‌تر است.<br /> <br /> اصل چهارم: با توجه به انکارناپذیر بودن اصول گذشته، نزاع در قبول یا رد کارایی عرف در تطبیق مفاهیم بر افراد و مصادیق، مبنايي ندارد؛ در نتیجه داوری عقل، فقیه،<br /> <br /> {{صفحه|34}}<br /> کارشناس، تشخیص فردی مکلف و عرف عام، هیچ‌کدام موضوعیت ندارد، بلکه حق تقدم از آنِ نهادی است که طریقیتش به کشف واقع مطمئن‌تر است. بنابراین صحیح، اصرار بر دقت در تطبیق و رد تسامح در آن است.&lt;ref&gt;. عليدوست، ''فقه و عرف''، ص270 تا 282.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===== د) عرصه ادله و اسناد =====<br /> <br /> از فهم عرف در شئونی که به اسناد معتبر مربوط می‌شود، استفاده می‌شود؛ مانند فهم تعارض ادله و جمع میان آنها، توسعه مفهوم واژه‌های ذکرشده در دلیل و موضوع‌سازی یا موضوع‌زدایی برای جریان اسناد و احکام و عدم جریان آنها.&lt;ref&gt;. همان، ص313.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با توجه به ادامه‌دار بودن اين بحث، در حد لزوم بدان اشاره شد. اما محققین محترم برای تحقیق بیشتر درباره عرف می‌توانند به کتب مفصلی که در این زمینه نگاشته شده است مراجعه کنند.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D9%87&diff=68358 2026-06-09T19:31:32Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>در شريعت اسلامي حج از زمره عباداتي است که واجبات و محرمات زيادي را در خود دارد و وضع احکام مختلف در اين فريضه سبب شده تا زمينه تربيت ديني حاجيان فراهم و حسن بندگي در آنان بارور شود.<br /> <br /> امروزه مراسم باشکوه حج با خیل عظیمی از حجاج برگزار مي‌شود که پدیده ازدحام جمعیت، توسعه فیزیکی و فن آورانه را در شهر مقدس مکه و مشاعر حج ناگزیر ساخته است. از طرف دیگر اين توسعه، مسائل نوپدیدی را به وجود آورده که لازم است در خصوص احکام مترتب بر این‌گونه مسائل و شناخت ملاک‌هاي ترتب احکام شرعی بر آنها گفت‌وگو شود؛ مثلاً توسعه شهر مقدس مکه سبب شد تا از حکم «خروج از قسمت‌های توسعه یافته این شهر پس از عمره تمتع» یا «عبور از جاده کمربندی یا منطقه منا از طریق تونل بعد از عمره تمتع»، سخن به ميان آيد.<br /> <br /> همچنين حکم استفاده از ماشین‌های مسقف برای مردان مُحرم، استفاده از تلفن همراه برای گرفتن عکس سلفی در حال احرام، ورود بدون طهارت در شبستان‌های جدید مسجدالحرام، طواف و سعی از طبقات فوقانی مسجدالحرام و مسعا، رمی از طبقات فوقانی و به سمت جمرات با شمایل جدید و... از مسائل نوپدیدی هستند که فقیه را ملزم می‌کند تا جهت کشف حکم شرعی مترتب بر آنها، علاوه بر مراجعه به آیات و روایات، موضوع‌شناسی را نیز در دستور کار خود قرار دهد.<br /> <br /> {{صفحه|3}}<br /> هدف از نگارش این مجموعه، بررسی موضوعی و حکمی مسائل نوپدیدی است که در اثر توسعه مزبور پدیدار شده است.<br /> <br /> کتاب پیش رو از چهار فصل تشکیل شده است:<br /> <br /> فصل اول در دو گفتار به بررسی مفاهیم کاربردي و کلیات مورد نیاز در این پژوهش پرداخته است؛ مفاهيم کاربردي مانند حج، عمره، طواف، مطاف، شوط، مسعا، مشاعر حج، جمرات، عرف، بنای عقلا، نوپدید و... . همچنین در بحث از کلیات، انواع موضوعات و کسی که عهده‌دار شناخت موضوع است و نیز اعتبار عرف و کارایی آن بررسي شده است.<br /> <br /> فصل دوم درباره احکام شرعی مسائل نوپدیدی است که به دلیل توسعه شهر مقدس مکه موضوعيت پيدا کرده و مباحث مرتبط با آن در دو گفتار صورت گرفته است: گفتار اول به احکام مترتب بر توسعه فیزیکی شهر مکه اختصاص یافته است؛ مانند حکم خروج از مکه پس از ادای عمره تمتع و تعیین محدوده توسعه‌یافته کنونی آن، تبیین حکم عمره تمتع در صورت خروج از مکه، حکم استفاده از ماشین‌های مسقف در مکه برای مردان مُحرم و عبور از تونل‌های این شهر در حال احرام و... . گفتار دوم درباره احکام مترتب بر توسعه دانش و فنآوری شهر مکه است؛ مانند بحث از عکس سلفی و تماس تصویری با همسر در حال احرام و همچنین استفاده از مواد شوینده و بهداشتی معطر برای مُحرم.<br /> <br /> در فصل سوم، در سه گفتار، احکام مربوط به مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مسجدالحرام بررسی شده است: در گفتار اول حکم طواف در طبقات فوقانی مسجد، در گفتار دوم حکم سعی در مسعای جدید و طبقات فوقانی و در گفتار سوم حکم مترتب بر توسعه شبستان‌های مسجدالحرام واکاوی شده است.<br /> <br /> فصل چهارم درباره احکام مترتب بر توسعه مشاعر حج است. در این فصل ضمن دو گفتار، حکم توسعه عرضی و ارتفاعی سرزمین مشعرالحرام و منا و توسعه زمانی منا و نیز حکم رمی جمرات در شمایل جدید و در طبقات فوقانی بررسی شده است.<br /> <br /> در پايان نیز نتایج حاصل از این پژوهش به طور خلاصه منعکس، و جمع‌بندی نهایی آن ارائه شده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF/%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%87&diff=68357 2026-06-09T19:31:30Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار محتوای کتاب</p> <hr /> <div>حج یکی از اثرگذارترين واجبات دینی در زندگی مسلمانان، و نمادی از وحدت و همدلی آنهاست. هرساله جمعیتی میلیونی از سراسر عالم برای انجام حج به سرزمین نزول وحی مي‌آيند و با یکی از مشکلات بزرگ ادای مناسک حج، یعنی ازدحام جمعیت، مواجه مي‌شوند. اين مشکل موجب شده مکه و مشاعر حج توسعه‌ِ يافته و ازاين‌رو فقیهان با سؤالاتی متأثر از توسعه مزبور مواجه مي‌شوند.<br /> <br /> در کتاب حاضر، که اثر محقق ارجمند جناب حجة الاسلام والمسلمین دکتر مهدی ساجدی است، حکم فقهی مسائل نوپدید متأثر از توسعه در مکه مکرمه، مسجدالحرام و مشاعر حج شناسايي و تبيين شده است.<br /> <br /> در این کتاب تلاش شده است تا با تحلیل ادله روایی و تاریخی، موضوع‌شناسی صورت گرفته و احکام مسائل نوپدید متأثر از توسعه در اماکن فوق و ملاک ترتب احکام، روشن شود.<br /> <br /> گروه فقه و حقوق پژوهشکده حج و زیارت، ضمن تشکر از نویسنده محترم و ارزيابان ارجمند اثر، آقايان حجة الاسلام والمسلمين مظاهري و حجة الاسلام و المسلمين عندليبي با هدف نشر آثار پژوهشی در حیطه فقه حج، به نشر این اثر پژوهشی اقدام کرده است. امید است با تقدیم این اثر به جوامع علمی حوزوی و دانشگاهی، گامی در راستای نشر آثار فاخر پژوهشی ـ فقهی برداشته، و زمینه‌ای برای<br /> <br /> {{صفحه|2}}<br /> پژوهش‌های بعدی فراهم شود. با آرزوی توفیق بیشتر برای نویسنده محترم، از خداوند متعال خواستاریم همه ما را بیش از پیش در راه خدمت به فقه اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و تعمیق و گسترش آن یاری رساند.<br /> <br /> &lt;blockquote&gt;'''گروه فقه و حقوق'''<br /> <br /> '''پژوهشکده حج و زیارت'''<br /> &lt;/blockquote&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%81%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D9%86%D9%88%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF-002.jpeg&diff=68356 2026-06-09T19:31:28Z

<p>Translationbot: بارگذاری خودکار تصویر کتاب</p> <hr /> <div>بارگذاری خودکار تصویر کتاب</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C&diff=67102 2026-02-25T13:22:57Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات اشخاص<br /> |عنوان = محمدطاهر کُردی<br /> |تصویر = محمدطاهر کردی.jpg<br /> |عرض تصویر = <br /> |توضیح تصویر = <br /> |نام کامل = محمدطاهر بن عبدالقادر بن محمود کردی<br /> |کنیه = <br /> |لقب = <br /> |نسب = <br /> |زادروز = ۱۳۲۱ق<br /> |کشور تولد = <br /> |شهر تولد = [[مکه]]<br /> |محل زندگی = <br /> |مهاجر/انصار = <br /> |نام همسر = <br /> |فرزندان = <br /> |خویشاوندان سرشناس = <br /> |دین = اسلام <br /> |مذهب = [[اهل سنت]]، [[شافعی]]<br /> |پیشه = <br /> |مناصب = عضو هیئت اجرائی گسترش و بازسازی [[مسجدالحرام]]<br /> |نحوه درگذشت/شهادت = <br /> |تاریخ درگذشت = ۱۴۰۰ق<br /> |شهر درگذشت = [[جده]]<br /> |کشور درگذشت = [[عربستان]]<br /> |آرامگاه = [[جنة المعلاة|قبرستان معلات]] شهر مکه<br /> <br /> |زمان اسلام آوردن = <br /> |نحوه اسلام آوردن = <br /> |حضور در جنگ‌ها = <br /> |هجرت به = <br /> |دلیل شهرت = <br /> |نقش‌های برجسته = <br /> |دیگر فعالیت‌ها = <br /> |نام زیارتگاه = <br /> |سمت = <br /> |خدمت = <br /> |محل اقدام = <br /> |سفر = <br /> |نوشته‌ها = <br /> |موقوفات = <br /> |بناهای ساخته شده = <br /> |مقام علمی = <br /> <br /> |پس از =<br /> |پیش از =<br /> <br /> |اساتید = <br /> |محل تحصیل = <br /> |اجازه روایت از = <br /> |اجازه اجتهاد از = <br /> |شاگردان = <br /> |اجازه روایت به = <br /> |اجازه اجتهاد به = <br /> |تالیفات = [[مصحف مکة المکرمه]] • [[التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم]] • ارشاد الزمرة لمناسک الحج و العمره • تبرک الصحابة بآثار الرسول<br /> |فعالیت سیاسی = <br /> |فعالیت اجتماعی = <br /> |فعالیت مذهبی = <br /> | عرض جغرافیایی = <br /> | طول جغرافیایی = <br /> |‌ توضیح نقشه = <br /> <br /> |وبگاه رسمی = <br /> |امضا = &lt;!-- sign.jpg --&gt;<br /> <br /> }}<br /> '''محمدطاهر کُردی'''(۱۳۲۱-۱۴۰۰ق) تاریخ‌نگار و خوشنویسِ [[شافعی]] مذهب اهل [[مکه]] و نویسنده کتاب [[التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم|التاریخ القویم]] بود.<br /> <br /> وی علاوه بر تدریس خوشنویسی و نگارش کتاب‌های مرتبط با تاریخ‌نگاری مکه، به فعالیت‌های دیگری نیز اشتغال داشت؛ مانند عضویت در هیئت اجرائی گسترش و بازسازی [[مسجدالحرام]] و رئیس بخش تألیف و آثار تاریخی این هیئت و نیز عضویت در هیئت نظارت بر تعمیر سقف [[کعبه]] و تعویض قاب نقره‌ای [[حجرالاسود]].<br /> <br /> برخی تألیفات کردی عبارتند از: [[مصحف مکة المکرمه]]، ارشاد الزمرة لمناسک الحج و العمره (درباره [[مناسک حج]]) و تبرک الصحابة بآثار الرسول، با موضوع مشروع بودن [[تبرک به حضرت محمد(ص)|تبرک به آثار باقی مانده از پیامبر(ص)]] و سابقه این کار نزد صحابه.<br /> <br /> ==زندگی و فعالیت‌ها==<br /> محمدطاهر بن عبدالقادر بن محمود کردی به سال ۱۳۲۱ق در [[مکه]] زاده شد.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=25 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص25.]&lt;/ref&gt; پدرش پیش از تولد وی به قصد اقامت در مکه و مجاورت [[کعبه|خانه خدا]]، از شهر اَرْبیل در [[عراق]] به مکه مهاجرت کرد.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=26 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص26.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محمدطاهر در سال ۱۳۴۰ق یک سال پس از اتمام تحصیل، به همراه پدر به [[مصر]] رفت و تا هفت سال در [[الازهر]] به تحصیل پرداخت.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=26 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص26.]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === علاقه به خوشنویسی ===<br /> [[پرونده:صفحه‌ای از کتاب تاریخ القویم.jpg|250px|بندانگشتی|نمونه‌ای از خط محمدطاهر کردی در صفحات آغازین کتاب [[التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم|التاریخ القویم]]]]<br /> <br /> کردی در سال ۱۳۴۱ قمری هم‌زمان با تأسیس مدرسه خوشنویسی در مصر، به آموختن خوشنویسی روی آورد. وی در سال ۱۳۴۸ قمری به مکه بازگشت و در سمت کارمند محاکم شرعی مشغول به کار شد.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=27 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص27.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علاقه کردی به خوشنویسی موجب شد چندین سفر به [[مصر]] و [[عراق]] انجام دهد. او تا سال ۱۳۸۳ قمری و پیش از یک بیماری که تا هنگام مرگ وی را زمین‌گیر کرد&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=26 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص26-27، 31.]&lt;/ref&gt; به استادی یا مدیریت مدارس خوشنویسی در مکه اشتغال داشت.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=28 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص28.]&lt;/ref&gt; وی نُه کتاب در موضوع خوشنویسی نگاشت&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=12 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص12-13.]&lt;/ref&gt; و خود را با لقب خطاط می‌خواند.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=42 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص42.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مذهب ===<br /> گفته شده محمدطاهر کردی از دیدگاه فقهی، [[شافعی]] مذهب بود و در عقاید نیز گرایش سَلَفی و وهابی نداشت.{{مدرک}} او کتابی با عنوان [[تبرک الصحابة بآثار الرسول]] نوشته و در آن از مشروع بودن [[تبرک به حضرت محمد(ص)|تبرک به آثار باقی مانده از پیامبر(ص)]] و سابقه این کار نزد صحابه دفاع کرد.&lt;ref&gt;نگاه کنید به: تبرک الصحابه بآثار رسول الله صلی الله علیه و بیان فضله.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === درگذشت ===<br /> کردی در سال ۱۴۰۰ق در [[جده]] درگذشت و در [[قبرستان معلات]] شهر [[مکه]] به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;الجواهر الحسان، ج2، ص638. [https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=19 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص19، 48.]&lt;/ref&gt; <br /> === فعالیت‌های اجرایی===<br /> کردی، عضو هیئت اجرائی گسترش و بازسازی [[مسجدالحرام]]&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=28 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص28.]&lt;/ref&gt; و رئیس بخش تألیف و آثار تاریخی این هیئت و نیز عضو هیئت نظارت بر تعمیر سقف [[کعبه]] بود.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=17 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص17.]&lt;/ref&gt; همچنین مشارکت در گسترش مسجدالحرام و تعویض قاب نقره‌ای [[حجرالاسود]]&lt;ref&gt;التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج3، ص297.&lt;/ref&gt; از دیگر فعالیت‌های اوست.<br /> <br /> == آثار ==<br /> محمدطاهر کردی بیش از ۴۲ اثر در موضوعات مختلف دارد. او تألیفاتی در زمینه ادبیات،&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=18 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص18.]&lt;/ref&gt; تفسیر، تاریخ مکه و فراهم کردن نقشه کشورها&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=28 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص28.]&lt;/ref&gt; نگاشته است. برخی از این آثار، به چاپ رسیده&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=15 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص15-16.]&lt;/ref&gt; و از سال ۱۳۹۳ق [[دولت سعودی]] هیئتی ویژه را مأمور پیگیری تصحیح و نشر آثار او کرده است.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=28 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص28.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> گفته شده [[مصحف مکة المکرمه]] مهمترین اثر کردی است که خوشنویسی آن در سال ۱۳۶۲ق به پایان رسید و پس از تأیید هیئتی از دانشمندان [[عربستان]]&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=36 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص36.]&lt;/ref&gt; و تأیید شیوخ الازهر&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=8 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص8.]&lt;/ref&gt; در سال ۱۳۶۹ق به عنوان نخستین [[قرآن]] منتشر شده در مکه، به چاپ رسید.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=36 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، مقدمه ناشر، ص36.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> محمدطاهر کردی در موضوع [[مکه]] و [[حج]] و امور مربوط به آن، افزون بر کتاب [[التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم|التاریخ القویم]]، تحقیقی از کتاب [[الاعلام باعلام بیت الله الحرام]]، نوشته [[قطب‌الدین نهروالی]] (م. ۹۹۰ق)، همراه شرح، تعلیقات و تصاویر ارائه کرده&lt;ref&gt;مجلة العرب، ش14، ص211-212.&lt;/ref&gt; و کتاب ارشاد الزمرة لمناسک الحج و العمره را در [[مناسک حج]] تألیف نمود&lt;ref&gt;التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج4، ص80.&lt;/ref&gt; که همانند شماری دیگر از آثارش مانند منظومة فی اشهر بنایات الکعبة المعظمه و مقام ابراهیم(ع)&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=پرونده%3Aتاریخ_القویم_ج۱.pdf&amp;page=29 التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، ج1، ص29.]&lt;/ref&gt; آن‌ها را در ضمن کتاب التاریخ القویم آورده است. {{بیشتر|تاریخ القویم}}<br /> <br /> == جستار وابسته ==<br /> <br /> * [[التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم|تاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم]]<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * '''التاریخ القویم لمکه و بیت الله الکریم'''، محمد طاهر الکردی المکی، تحقیق عبد الملک ابن دهیش، بیروت، دار الخضر، ۱۴۲۰ق.<br /> * '''تبرک الصحابه بآثار رسول الله صلی الله علیه و بیان فضله''' محمد طاهر الکردی، مکتبه القاهره، ۱۹۹۷م.<br /> * '''الجواهر الحسان فی تراجم الفضلاء و الاعیان''': زکریا بن عبدالله بیلا، ریاض، مؤسسة الفرقان، ۱۴۲۶ق.<br /> * '''مجلة العرب''': حمد الجاسر، ریاض، دار الیمامه، ۱۳۹۹ق.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:نویسندگان تاریخ و جغرافیای مکه]]<br /> [[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]<br /> <br /> [[ar:محمد طاهر الكردي]]<br /> [[en:Mohammad Taher Kurdi]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D8%B7%D9%88%D8%A7%D9%81&diff=67101 2026-02-25T06:48:32Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات اعمال<br /> | عنوان = اسرار طواف<br /> | تصویر = حج1400.png<br /> | توضیح تصویر = <br /> | توضیح فیلم = <br /> | دسته = اعمال [[عمره]] و [[حج]]<br /> | مربوط به آیین = حج<br /> | مکان = [[مسجد الحرام]]<br /> | زمان = در عمره: اولین عمل بعد از ورود به [[مکه]]؛ در حج: روز دوازدهم ذی الحجه<br /> | عمل قبلی = در عمره: احرام در میقات<br /> [[حج تمتع]]:[[رمی جمرات]]<br /> | عمل بعدی = در [[عمره]] و حج تمتع:[[نماز طواف]] ← [[سعی]]<br /> | حکم = <br /> | کفاره = <br /> | پیامد فقهی = <br /> | ثواب = <br /> | آداب وابسته = غسل، تواضع و با پای برهنه به مطاف رفتن<br /> | فلسفه و اسرار = شباهت به فرشتگان در حال طواف به دور عرش - دور شدن انسان از هفت صفت ناپسند<br /> | منشاء و تاریخچه = <br /> | مکان‌های وابسته = [[مطاف]]<br /> | اشیای وابسته = <br /> | ذکرهای وابسته = <br /> | دعاهای وابسته = <br /> | مفاهیم فقهی وابسته = <br /> | احکام فقهی وابسته = <br /> | صفحه فتواهای مراجع = [[طواف (فتاوای مراجع)]]<br /> | جستارهای وابسته = [[اعمال عمره تمتع]]؛ [[اعمال حج تمتع]]<br /> }}'''اَسرار طَواف''' فلسفه و معنای عرفانی و باطنی عمل [[طواف]] به دور [[کعبه]] است. طواف از بنیادی‌ترین اعمال [[حج]] و [[عمره]] است که در [[قرآن]] و سنت جایگاه برجسته‌ای دارد و در منابع تفسیری، حدیثی و عرفانی، ابعادی برای آن بیان شده است. مجموعه این آموزه‌ها با عنوان «اسرار طواف» شناخته شده‌اند. منابعی که درباره اسرار [[اعمال حج تمتع|مناسک حج]] گفتگو کرده‌اند طواف را دارای رمز‌ها و اسرار توحیدی، اخلاقی و عرفانی دانسته‌اند. <br /> <br /> == اهمیت طواف ==<br /> {{اصلی|طواف}}طواف، هفت دور چرخیدن دور [[کعبه]] در [[مسجدالحرام]] و یکی از اعمال [[حج]] و [[عمره]] است.&lt;ref&gt;درسنامه مناسک حج، ص۳۳.&lt;/ref&gt; [[قرآن]] در سوره حج به مسئله طواف اشاره کرده است'''.'''&lt;ref&gt;حج، 29.&lt;/ref&gt; در روایات نبوی و احادیث [[اهل بیت|اهل‌بیت(ع)]] نیز بر ثواب طواف تأکید شده و طواف را عامل خوشنودی، رحمت و بخشش خداوند دانسته‌اند.&lt;ref&gt;فروع کافی، ج4، ص412، ح5.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اسرار توحیدی طواف ==<br /> طواف در نگاه بسیاری از مفسران و محققان جلوه‌ای از توحید عملی است؛ حرکتی دایره‌ای به دور یک مرکز که یادآور مقصد یگانه مؤمنان یعنی خداوند است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;صهبای حج، ص190؛ سوره انبیاء، آیه 97؛ پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص207.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> طواف به منزله نماز&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;عوالی الئالی، ج2، ص167.&lt;/ref&gt; و حرکتی برای نزدیکی به خدا و دوری از غیر دانسته شده است که دل را صیقل می‌دهد و روح را با خدا مأنوس می‌سازد.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;اسرار عرفانی حج، ص363.&lt;/ref&gt; استمرار آن نیز نمادی از توجه همیشگی بنده به یاد خداست و بدون این یاد، هدف طواف محقق نمی‌شود.&lt;ref&gt;محجة البیضاء، ج2، ص350.&lt;/ref&gt; چرخیدن به گرد [[کعبه]] همچنین نشانه محبت و علاقه به خداوند است&lt;ref&gt;حج مقبول، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; و موجب توجه ویژه او به [[طواف|طواف‌کنندگان]] می‌شود.&lt;ref&gt;مستدرک الوسائل، ج9، ص376.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == اسرار اخلاقی ==<br /> منابع اخلاقی و تربیتی، طواف را تمرینی برای پرورش ارزش‌های معنوی می‌دانند و آن را یادآور فروتنی بندگان در برابر عظمت خداوند می‌شمرند.&lt;ref&gt;دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۳۷۲ و ۳۷۳.&lt;/ref&gt; در این سیر، زائر دل از تکیه بر مردم برمی‌گیرد و تنها بر خدا اعتماد می‌کند&lt;ref&gt;اسرار عرفانی حج، ص360.&lt;/ref&gt; و توبه و پاکی از گناهان را از او می‌جوید.&lt;ref&gt;علل الشرایع، ج2، ص310؛ کافی، ج4، ص188.&lt;/ref&gt; هماهنگی جمعی [[حاجی|حاجیان]] جلوه‌ای از همدلی و یگانگی را پدید می‌آورد &lt;ref&gt;پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص206.&lt;/ref&gt; و انبوه جمعیت و رفت‌وآمد آنان یاد قیامت و حرکت انسان از دنیا به آخرت را تداعی می‌کند.&lt;ref&gt;پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص209.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نمادها و رمزها ==<br /> در نگاه عرفانی، طواف نماد سفر باطنی انسان به سوی خداست و هر مرحله آن رازهایی دارد.&lt;ref&gt;صحبای حج، ص191.&lt;/ref&gt; گفته شده که [[کعبه]] در امتداد [[بیت المعمور|بیت‌المعمور]] و تمثیلی از عرش است و طواف شایسته، سالک را به مراتب بالاتر می‌رساند؛&lt;ref&gt;بحار، ج96، ص57؛ صهبای حج، ص190.&lt;/ref&gt; انسان با چرخیدن گرد کعبه به فرشتگانِ طواف‌کننده گرد [[عرش]] شبیه می‌شود.&lt;ref&gt;زمر، 75.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مستدرک الوسائل، ج10، ص172.&lt;/ref&gt; درعین‌حال، اشاره شده که انجام آن در میان جمع نشان می‌دهد که دین، حضور اجتماعی را بر انزوا ترجیح می‌دهد.&lt;ref&gt;پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص210.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === سرّ عدد هفت در دورهای طواف ===<br /> طواف در همه مذاهب اسلامی هفت دور است و منابع فلسفی، تفسیری و عرفانی درباره راز این عدد توضیحات متعدد ارائه کرده‌اند. برخی آن را نشانه دور شدن انسان از هفت صفت ناپسند ــ عجب، کبر، حسد، حرص، بخل، غضب و شهوت ــ و جایگزینی آنها با هفت خُلق نیک چون علم، حکمت، عفت، شجاعت، عدالت، کرم و تواضع دانسته‌اند.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;اسرار عرفانی حج، ص364.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از سوی دیگر، هفت دور طواف به حرکت در اقلیم‌های سَبعه یا آسمان‌های هفت‌گانه اشاره داشته&lt;ref&gt;اسرار الشریعه، ص243.&lt;/ref&gt; و مشابهت‌هایی با هفت مرحله نماز از قیام تا تشهد دارد.&lt;ref&gt;اسرار عرفانی حج، ص365.&lt;/ref&gt; در برخی منابع، این عدد با هفت هزار سال فاصله فرشتگان از خداوند در جریان اعتراض به خلقت انسان مرتبط دانسته شده است.&lt;ref&gt;علل الشرایع، ج2، ص407.&lt;/ref&gt; همچنین گفته شده که هر دور طواف، دستیابی به یکی از هفت بطن قرآن و تأویل‌های آن را یادآور می‌شود.&lt;ref&gt;اسرار الشریعه، ص240.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عدد هفت در طواف با دیگر مناسک حج نیز هم‌سنخ است؛ مانند هفت‌بار [[سعی]] و هفت سنگریزه [[رمی|رمی جمرات]].&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; این هماهنگی با نظام آفرینش نیز دیده می‌شود: قرآن از هفت آسمان&lt;ref&gt;بقره، 29.&lt;/ref&gt; و هفت دریا&lt;ref&gt;لقمان، 27.&lt;/ref&gt; سخن گفته، سوره حمد با هفت آیه به عنوان سبع المثانی شناخته می‌شود، و هفته نیز هفت روز دارد.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; بدین ترتیب، عدد هفت در طواف نمادی از نظم کیهانی و پیوند عبادت با ساختار آفرینش است.{{مدرک}}<br /> <br /> در نهایت، هفت دور طواف به معنای کامل شدن یک عبادت دانسته شده&lt;ref&gt;اسرار عرفانی حج، ص370 و 371.&lt;/ref&gt; و در منابع عرفانی نیز به مراحل هفت‌گانه سلوک معنوی و مراتب انسان اشاره دارد.&lt;ref&gt;اسرار عرفانی حج، ص366-370.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شروع طواف از حجرالاسود ==<br /> {{اصلی|حجرالاسود}}{{اصلی|اسرار حجرالاسود}}در روایات، حجرالاسود «دست خداوند در زمین» خوانده شده است.&lt;ref&gt;بحار الانوار، ج96، ص220؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص102- 103.&lt;/ref&gt; آغاز [[طواف]] از آن را نشانه وارد شدن به حریم قدسی [[کعبه|خانه خدا]] و تجدید پیمان با پروردگار دانسته‌اند و [[استلام|لمس کردن این سنگ]] پیمان بستن با خداوند است برای اینکه [[زائر]] دیگر خود را به گناه آلوده نکند.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;صحبای حج، ص194.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شروط و آداب ==<br /> {{اصلی|آداب طواف}}<br /> طواف دارای آدابی است؛ ازجمله غسل، تواضع و با پای برهنه به [[مطاف]] رفتن.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;اسرار عرفانی حج، ص371.&lt;/ref&gt; [[طهارت باطنی]]،&lt;ref&gt;. نک: صهبای حج، ص217.&lt;/ref&gt; [[حضور قلب]]&lt;ref&gt;اسرار عرفانی حج، ص359.&lt;/ref&gt; و [[دعا]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; از دیگر آداب و لازمه‌های طواف دانسته شده است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[طواف]]<br /> * [[نماز طواف]]<br /> * [[اسرار نماز طواف]]<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> *'''اسرار عرفانی حج'''، محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.<br /> *'''بحار الانوار'''، محمد باقر المجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.<br /> *'''پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، معاونت امور روحانیون، تهران، مشعر، 1387ش.<br /> *'''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، 1386ش.<br /> *'''الحج و العمره فی الکتاب و السنه'''، محمد محمدی ری شهری، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۶ش.<br /> *'''درسنامه مناسک حج''' محمد حسین فلاح زاده، تهران، مشعر، 1389ش.<br /> *'''عوالی اللئالی'''، محمد ابن ابی جمهوری، قم، سیدالشهداء، 1362ش.<br /> *'''المحجة البیضاء'''، فیض کاشانی، قم، نشر اسلامی، 1417ق.<br /> *'''مستدرک الوسائل'''، میرزا حسین نوری، قم، مؤسسه آل البیت، 1408ق.{{پایان}}{{حج و عمره}}<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]<br /> [[رده:اسرار حج]]<br /> <br /> [[ar:أسرار الطواف]]<br /> [[en:Secrets of the Tawaf]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%BA%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D9%86%DB%8C_%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85&diff=67100 2026-02-25T06:21:29Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات بنا<br /> | عنوان = مسجد کهف بنی‌حرام<br /> | تصویر = کهف بنی حرام.png<br /> | اندازه تصویر = <br /> | پیوند تصویر = <br /> | توضیح تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = غار سجده - کهف سلع - کهف جبل ثواب<br /> | مکان = [[عربستان]]، [[مدینه]]، در غرب [[کوه سلع]]<br /> | کاربری = مسجد<br /> | بزرگداشت نزد = مسلمانان<br /> | وابسته به دین/مذهب = اسلام<br /> | باورها = <br /> | آیین‌ها = <br /> | زمان پایه‌گذاری = <br /> | بنیانگذار = <br /> | رویدادها = <br /> | بازسازی‌ها = <br /> | ویژگی‌های تاریخی = <br /> | مساحت = <br /> | طول = <br /> | عرض = <br /> | ارتفاع = <br /> | وضعیت بنا = موجود<br /> | گنجایش = <br /> | امکانات = <br /> | بخش‌های بنا = <br /> | ویژگی‌ها = <br /> | عرض جغرافیایی = 24.474211<br /> | طول جغرافیایی = 39.598789<br /> | توضیح نقشه = <br /> }}'''مسجد غار بنی حرام''' غار کوچکی است که بر [[کوه سلع]] در [[مدینه]] در کشور عربستان قرار دارد. گفته شده که ياران [[حضرت محمد (ص)|پيامبر(ص)]] در جريان [[غزوه احزاب|غزوه خندق]]، آن حضرت را از بيم شبيخون دشمن، شب‌ها به غار بنى‌حرام می‌بردند و صبحگاهان از غار پايين می‌آمدند. این مسجد که به صورت یک غار است در جهت شمال غربی [[مسجد النبی]] با فاصله حدود هشتصد متر قرار دارد. بر روی غار، سنگ بزرگی مثل سقف برای خانه قرار دارد و در کنار آن طاق کوچکی نیز قرار دارد. <br /> == موقعیت مکانی ==<br /> '''غار بنی حرام''' (در عربی: کهف بنی حرام) در نزدیکی محل سکونت طایفه بنی حرام قرار داشته است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D9%87.pdf&amp;page=49 مساجد الاثریه، الیاس عبدالغنی، ص49.]&lt;/ref&gt;این غار در غرب کوه سلع و در شمال غربی مسجد النبی با فاصله حدود هشتصد متر قرار دارد.&lt;ref&gt;المساجد والأماكن الأثرية المجهولة لزائر المدينة الميمونة، عبد الرحمن خويلد، ص24&lt;/ref&gt; این غار در جهت راست شخصی است که از [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] به سمت [[مساجد فتح]] (از راه طریق السیح) می‌رود و در منطقه شعب بنی حرام و در نزدیکی [[مسجد بنوحرام|مسجد بنی حرام]] است.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;<br /> == ورود پیامبر(ص) به غار ==<br /> روایات متعددی درباره ورود [[حضرت محمد (ص)|حضرت محمد(ص)]] به غاربنی‌حرام در برخی شبهای [[غزوه خندق]] وجود دارد.&lt;ref&gt;الدرة الثمينة في أخبار المدينة، ابن نجار، ص64.&lt;/ref&gt; ياران پيامبر(ص) در جريان غزوه خندق، آن حضرت را از بيم شبيخون دشمن، شب‌ها به كهف بنى حرام می‌بردند و صبحگاهان از غار پايين می‌آمد.&lt;ref&gt;المعالم الأثيره في السنة و السيرة، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt; این روایات حتی در مواردی اشاراتی به نزول وحی بر پیامبر در این غار دارد که ممکن است مربوط به غیر از ایام غزوه خندق باشد.&lt;ref&gt;[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D9%87.pdf&amp;page=50 مساجد الاثریه، الیاس عبدالغنی، ص50.]&lt;/ref&gt;[[پرونده:نمایی_از_مسجد_بنوحرام.jpeg|بندانگشتی|نمایی از مسجد غار بنوحرام کبیر در بلندی [[کوه سلع]]]]<br /> <br /> == غار بنی حرام کبیر ==<br /> {{اصلی|غار بنی حرام کبیر}}<br /> در آثار پژوهشی معاصر، اشاراتی به وجود دو غار در کوه سلع شده، «کهف بنی حرام صغیر» همانی است که در این مقاله به آن پرداخته شد و اثری از سازه‌های انسانی در آن نیست. اما گفته شده که [[غار بنی حرام کبیر]] دارای دو قبه کوچک است و در جهت شرقی [[کوه سلع]] واقع شده است.&lt;ref&gt;معالم المدينة المنورة بين العمارة والتاريخ، عبد العزيز كعكي، مجلد1، ص316.&lt;/ref&gt; غار بنی‌حرام‌کبیر از اماکنی است که مورخین در آن اختلاف زیادی دارند و نقل های متعددی گزارش شده است. غار بنی‌حرام‌کبیر امروزه به «مسجد بنی غفار» یا «دکة الشیخ جلال» نیز شهرت دارد.&lt;ref&gt;معالم المدينة المنورة بين العمارة والتاريخ، عبد العزيز كعكی، مجلد1، ص317.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == تصاویر ==<br /> &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;<br /> پرونده:غار بنی حرام5.jpg|alt=<br /> پرونده:غار بنی حرام.jpg|alt=<br /> پرونده:غار بنی حرام2.png|alt=<br /> پرونده:غار بنی حرام3.jpg|alt=<br /> پرونده:غار بنی حرام4.jpg|alt=<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[مسجد بنی غفار]]<br /> * [[مسجدهای مدینه]]<br /> * [[مسجد بنوحرام|مسجد بنی حرام]]<br /> * [[غزوه خندق]]<br /> == پانوشت ==<br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> *'''عمده الاخبار فی مدینه المختار'''، احمد العباسی، تحقیق محمد الطیب الانصاری، ناشر: اسعد طرابزونی، بی‌تا.<br /> *'''مساجد الاثریه'''، محمد الیاس عبدالغنی، مطابع الرشید بالمدینة المنورة، الطبعة الثانیة، 1419ه.<br /> *'''الدرة الثمينة في أخبار المدينة'''، ابن النجار البغدادي، دار الارقم بن ابي الارقم - بيروت، بی‌تا.<br /> *'''المساجد والأماكن الأثرية المجهولة لزائر المدينة الميمونة'''، عبد الرحمن خويلد، مشعر - تهران - ايران، 1420ه.<br /> *'''المعالم الأثيره في السنة و السيرة''' (فرهنگ اعلام جغرافيايى تاريخى در حديث و سيره نبوى)(فارسی)، محمد بن محمد حسن شُرَّاب (مترجم: حميدرضا شيخى)، نشر مشعر - تهران، 1383ش.<br /> *'''المعالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ'''،‌ عبدالعزیز بن عبدالرحمن کعکی،‌ مجلد اول، دار و مكتبه الهلال - بيروت، 1419ه.{{پایان}}{{اماکن مدینه}}{{مساجد}}<br /> [[رده:مسجدهای مدینه]]<br /> [[رده:مکان‌های منتسب به پیامبر اسلام(ص)]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]<br /> [[رده:مکان‌های تاریخی مدینه]]<br /> <br /> [[ar:مسجد غار بني حرام]]<br /> [[en:Mosque of Ghar Bani Haram]]</div>

Translationbot https://wikihaj.com/index.php?title=%D8%A7%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%DA%A9%D9%87&diff=67098 2026-02-24T09:08:00Z

<p>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</p> <hr /> <div>'''اقامت در مکه،''' [[مجاورت]] یا سکونت دائم در [[مکه]] را گویند؛ به این معنی که افرادی مکه را به عنوان وطن همیشگی خود قرار داده باشند. مشهور علمای امامیه طبق برخی از روایات حکم به [[مکروه|کراهت]] اقامت در مکه داده‌اند، اما عده‌ای حکم به [[مستحب|استحباب]] اقامت داده‌اند. <br /> <br /> [[حکم تکلیفی]] اقامت در مکه در میان فقهای اهل سنت نیز مورد اختلاف نظر است، پیشوایان [[حنفیه]] و [[مالکیه]] حکم به کراهت داده‌اند؛ اما برخی [[شافعیان]] و [[حنفیان]]، مجاورت در مکه را در صورتی که گمان ارتکاب گناه و بی‌حرمتی به [[کعبه|خانه خدا]] نباشد، [[مستحب]] می‌دانند.<br /> <br /> ==مقصود از اقامت==<br /> <br /> مقصود از اقامت در مکه، سکونت گزیدن در آن به عنوان وطن همیشگی است که در بسیاری از منابع فقهی و غیر فقهی، با تعبیر «مجاورت در مکه» آمده است.&lt;ref&gt;المبسوط، ج1، ص385؛ المجموع، ج8، ص278؛ تحریر الاحکام، ج2، ص115.&lt;/ref&gt; مقصود از اقامت، اعم از سکونت موقت و دائم (تَوَطُّن) است؛&lt;ref&gt;المختصر النافع، ج1، ص98؛ ارشاد الاذهان، ج1، ص337؛ کفایة الاحکام، ج1، ص363.&lt;/ref&gt; اما در کاربرد فقیهان، اقامت و مجاورت به یک معنا است.&lt;ref&gt;نک: المعتبر، ج2، ص799؛ مجمع الفائده، ج6، ص36؛ ج7، ص387.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> واژه اقامت از ریشه «ق ـ و ـ م» به معنای ثابت شدن، ادامه دادن و جای گزیدن است.&lt;ref&gt;العین، ج5، ص232؛ الصحاح، ج5، ص2016-2017، «قوم».&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==پیشینه اقامت در مکه==<br /> <br /> بر پایه منابع تاریخی و حدیثی، پیشینه اقامت در [[مکه]] به گذشته دور می‌رسد. گزارش شده که [[حضرت آدم(ع)]] پس از هبوط به زمین، به فرمان خدا [[کعبه]] را بنا نهاد و [[مناسک حج]] را در مکه و سرزمین [[منا]] به جا آورد.&lt;ref&gt;اخبار مکه، ازرقی، ج1، ص36-37؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص229؛ تاریخ مکة المشرفه، ص26-27.&lt;/ref&gt; همچنین [[حضرت ابراهیم(ع)]] به فرمان خدا، همسرش‌ [[هاجر]] و فرزندش [[حضرت اسماعیل|اسماعیل]] را در مکه و جوار کعبه ساکن کرد تا زمینه بازسازی کعبه و آباد شدن مکه فراهم شود.&lt;ref&gt;سوره ابراهیم، آیه ۳۷.&lt;/ref&gt; عالمان بسیاری سال‌ها در مکه اقامت گزیدند و به «[[جارالله]]» مشهور شدند.{{مدرک}}<br /> <br /> ==نظر فقهای شیعه ==<br /> <br /> فقیهان شیعه درباره اقامت در مکه دارای دو دیدگاه مشهور و غیرمشهور هستند.<br /> <br /> ====دیدگاه مشهور====<br /> بر پایه دیدگاه مشهور فقیهان امامی،&lt;ref&gt;الدروس، ج1، ص471؛ مدارک الاحکام، ج8، ص271؛ کفایة الاحکام، ج1، ص360.&lt;/ref&gt; مجاورت (اقامت) در مکه مکروه است.&lt;ref&gt;المبسوط، ج1، ص385؛ تذکرة الفقهاء، ج8، ص447؛ جواهر الکلام، ج20، ص70.&lt;/ref&gt; پشتوانه آنان، روایاتی از [[امام صادق(ع)]] است&lt;ref&gt;الکافی، ج4، ص۲۲۷ و 230؛ التهذیب، ج5، ص۴۲۰ و 448؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص252 و ۲۵۴.&lt;/ref&gt; که بر اقامت نکردن در مکه و بیرون رفتن از آن، پس از ادای [[حج]] تأکید کرده است. همچنین برخی روایات از سیره [[حضرت محمد (ص)|پیامبر گرامی(ص)]] در بیرون آمدن از مکه پس از ادای مناسک حج حکایت دارند.&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ج2، ص194؛ علل الشرایع، ج2، ص446.&lt;/ref&gt; گزارش شده که [[حضرت علی(ع)]] از آن‌رو که [[پیامبر(ص)]] از مکه مهاجرت کرده بود، هیچ‌گاه شب را در مکه سپری نمی‌کرد.&lt;ref&gt;نک: بحار الانوار، ج96، ص82.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در روایات و منابع فقهی، چندین حکمت‌ برای این کراهت یاد شده است؛ از جمله: پدیدار شدن قساوت قلب به سبب اقامت در مکه،&lt;ref&gt;علل الشرایع، ج2، ص446؛ المقنعه، ص444.&lt;/ref&gt; قبح بیشتر ارتکاب گناه در مکه در مقایسه با مکان‌های دیگر،&lt;ref&gt;الدروس، ج1، ص471؛ وسائل الشیعه، ج13، ص231-232؛ جواهر الکلام، ج20، ص70.&lt;/ref&gt; بیرون شدن اجباری (هجرت) پیامبر(ص) از مکه،&lt;ref&gt;علل الشرایع، ج2، ص446.&lt;/ref&gt; از میان رفتن حرمت مکه بر اثر حضور مداوم در آن،&lt;ref&gt;نک: مسالک الافهام، ج2، ص380.&lt;/ref&gt; لزوم تداوم اشتیاق به حضور در مکه، و پرهیز از ملالت بر اثر اقامت در آن.&lt;ref&gt;الکافی، ج4، ص230؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص254.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ====دیدگاه غیرمشهور====<br /> <br /> در برابر، احادیثی گزارش شده که از آن‌ها استحباب اقامت در مکه فهمیده می‌شود؛&lt;ref&gt;التهذیب، ج5، ص476.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;الکافی، ج2، ص612؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص226.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;المحاسن، ج1، ص68؛ التهذیب، ج5، ص468.&lt;/ref&gt;مفاد این احادیث، برتری اقامت در مکه بر اقامت در دیگر شهرها، برابری غذا خوردن در مکه با روزه گرفتن در جای‌های دیگر&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ج2، ص227.&lt;/ref&gt; و برابری خوابیدن در مکه با شب زنده‌داری&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ج2، ص228.&lt;/ref&gt; و [[جهاد]] یا [[شهادت]] در سرزمین‌های دیگر است.<br /> <br /> برخی فقیهان امامی در صدد سازگاری این روایات برآمده‌اند تا تعارض ظاهری میان آن‌ها را بزدایند. گروهی حدیث‌های دلالت‌گر بر کراهت اقامت در مکه را درباره کسانی شمرده‌اند که برای خود احتمال گناه و هتک حرمت کعبه را بسیار می‌دانند. اما برای کسانی که درباره خود احتمال گناه و هتک نمی‌دهند، اقامت در مکه را مستحب دانسته‌اند.&lt;ref&gt;الدروس، ج1، ص471؛ الرسائل العشر، ص226.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> شماری دیگر اقامت در مکه را برای تجارت، [[مکروه]] و برای عبادت، [[مستحب]] شمرده‌اند.&lt;ref&gt;الدروس، ج1، ص472؛ الرسائل العشر، ص226؛ جواهر الکلام، ج20، ص72-73.&lt;/ref&gt; شماری دیگر به پشتوانه احادیث،&lt;ref&gt;الکافی، ج4، ص230.&lt;/ref&gt; کراهت اقامت در مکه را مشروط به توقف یک سال و بیشتر در مکه کرده و بر آنند که اگر اقامت کمتر از یک سال باشد&lt;ref&gt;الجامع للشرائع، ص230؛ کشف اللثام، ج6، ص284.&lt;/ref&gt; یا شخص سکونت‌کننده در میان سال از مکه بیرون شود و بازگردد،&lt;ref&gt;مجمع الفائده، ج7، ص382؛ وسائل الشیعه، ج13، ص232.&lt;/ref&gt; اقامتش مکروه نیست. برخی فقیهان کراهت اقامت در مکه را منوط به آن دانسته‌اند که بیش از سه سال باشد و اقامت کمتر از آن را مکروه به شمار نیاورده‌اند.&lt;ref&gt;مجمع الفائده، ج7، ص387.&lt;/ref&gt; بر پایه نظری دیگر، اقامت در مکه تنها برای کسانی که از قساوت قلب در امان نیستند، مکروه است و برای دیگران مکروه نیست.&lt;ref&gt;من لا یحضره الفقیه، ج2، ص254، «پاورقی.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نظر فقهای اهل سنت ==<br /> فقیهان اهل سنت درباره حکم تکلیفی اقامت در مکه اختلاف نظر دارند. شماری از آنان به کراهت و برخی به استحباب آن حکم کرده‌اند.&lt;ref&gt;المجموع، ج8، ص278؛ فیض القدیر، ج1، ص535؛ حاشیة رد المحتار، ج2، ص577.&lt;/ref&gt; از میان پیشوایان [[مذاهب اهل سنت]]، [[ابوحنیفه]] و [[مالک]] به کراهت مجاورت باور دارند.&lt;ref&gt;المجموع، ج8، ص278؛ فیض القدیر، ج1، ص535؛ روح المعانی، ج17، ص140.&lt;/ref&gt; پشتوانه آنان احادیثی است که بر بازگشت از مکه پس از ادای [[مناسک حج]] تاکید کرده&lt;ref&gt;المستدرک، ج1، ص477؛ السنن الکبری، ج5، ص259.&lt;/ref&gt; و نیز روایاتی که قبح ارتکاب گناه را در مکه چند برابر دیگر شهرها قلمداد کرده است.&lt;ref&gt;المصنف، ج5، ص28.&lt;/ref&gt; به تصریح حدیث‌های یاد شده، اقامت طولانی در مکه سبب انس گرفتن با آن شده، به کاهش احترام به این سرزمین و فزونی گناه می‌انجامد. در برابر، بازگشت از مکه، شوق زیارت دیگر بار خانه خدا را در دل‌ها زنده نگاه می‌دارد.&lt;ref&gt;شرح فتح القدیر، ج3، ص178؛ مرقاة المفاتیح، ج9، ص200.&lt;/ref&gt; در برابر، برخی [[شافعیان]]&lt;ref&gt;المجموع، ج8، ص278.&lt;/ref&gt; و [[حنفیان]]&lt;ref&gt;البحر الرائق، ج2، ص526-527؛ الدر المختار، ج2، ص690.&lt;/ref&gt; در مقام سازگاری احادیث، به استحباب مجاورت در مکه جز در صورتی که گمان ارتکاب گناه و بی‌حرمتی به [[کعبه|خانه خدا]] برای انسان بیشتر باشد، باور دارند.<br /> ==حکم اقامت در مدینه==<br /> <br /> برخلاف اقامت در مکه که کراهت آن به‌طور مطلق یا مشروط مورد اتفاق فقیهان است، فقیهان امامی&lt;ref&gt;المهذب، ج1، ص283؛ تحریر الاحکام، ج2، ص118؛ مجمع الفائده، ج7، ص431.&lt;/ref&gt; و بیشتر فقیهان اهل سنت&lt;ref&gt;المغنی، ج3، ص587-588؛ فتح الباری، ج4، ص79؛ فیض القدیر، ج3، ص342.&lt;/ref&gt; به پشتوانه احادیث،&lt;ref&gt;صحیح مسلم، ‌ج4، ص118، 120؛ الکافی، ج4، ص557؛ التهذیب، ج6، ص14.&lt;/ref&gt; به استحباب مجاورت و [[اقامت در مدینه]] باور دارند. برخی برتریِِِ مجاورت مدینه بر مکه را که در خبرها آمده، ضعیف شمرده و بر فرض صحت، آن را مربوط به پیش از [[فتح مکه]] یا هنگام زندگانی پیامبر(ص) دانسته‌اند.&lt;ref&gt;المعجم الکبیر، ج4، ص288؛ کشاف القناع، ج2، ص548؛ تحفة الاحوذی، ج10، ص294.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> <br /> * [[حاضر و بادی]]<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> {{دانشنامه<br /> | آدرس = http://hzrc.ac.ir/post/9021<br /> | عنوان = اقامت در مکه<br /> | نویسنده = حسین علی‌پور<br /> }}<br /> <br /> * '''اخبار مکه''': الازرقی (م. 248ق.)، به کوشش رشدی الصالح، مکه، مکتبة الثقافه، 1415ق؛ <br /> <br /> * '''ارشاد الاذهان''': العلامة الحلی (م. 726ق.)، به کوشش الحسون، قم، نشر اسلامی، 1410ق؛ <br /> <br /> * '''الاسماء و الصفات''': البیهقی (م. 458ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ <br /> <br /> * '''بحار الانوار''': المجلسی (م. 1110ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق؛ <br /> <br /> * '''البحر الرائق''': ابونجیم المصری (م. 970ق.)، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق؛ <br /> <br /> * '''تاریخ مکة المشرفه''': محمد ابن الضیاء (م. 854ق.)، به کوشش علاء و ایمن، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1424ق؛ <br /> <br /> * '''تحریر الاحکام الشرعیه''': العلامة الحلی (م. 726ق.)، به کوشش بهادری، قم، مؤسسة الامام الصادق (صلی‌الله‌علیه‌‌و‌آله‌وسلّم)، 1420ق؛ <br /> <br /> * '''تحفة الاحوذی''': المبارک فوری (م. 1353ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1410ق؛ <br /> <br /> * '''تذکرة الفقهاء''': العلامة الحلی (م. 726ق.)، قم، آل البیت:، 1414ق؛ <br /> <br /> * '''تهذیب الاحکام''': الطوسی (م. 460ق.)، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365ش؛ <br /> <br /> * '''الجامع للشرائع''': یحیی بن سعید الحلی (م. 690ق.)، به کوشش گروهی از فضلا، قم، سید الشهداء، 1405ق؛ <br /> <br /> * '''جواهر الکلام''': النجفی (م. 1266ق.)، به کوشش قوچانی و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ <br /> <br /> * '''حاشیة رد المحتار''': ابن عابدین (م. 1252ق.)، بیروت، دار الفکر، 1415ق؛ <br /> <br /> * '''الدر المختار''': الحصکفی (م. 1088ق.)، بیروت، دار الفکر، 1415ق؛ <br /> <br /> * '''الدروس الشرعیه''': الشهید الاول (م. 786ق.)، قم، نشر اسلامی، 1412ق؛ <br /> <br /> * '''الرسائل العشر''': ابن فهد الحلی (م. 841ق.)، به کوشش رجایی، قم، مکتبة النجفی، 1409ق؛ <br /> <br /> * '''روح المعانی''': الآلوسی (م. 1270ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ <br /> <br /> * '''السنن الکبری''': البیهقی (م. 458ق.)، بیروت، دار الفکر؛ <br /> <br /> * '''شرح فتح القدیر''': السیواسی (م. 861ق.)، بیروت، دار الفکر؛ <br /> <br /> * '''الصحاح''': الجوهری (م. 393ق.)، به کوشش العطار، بیروت، دار العلم للملایین، 1407ق؛ <br /> <br /> * '''صحیح مسلم بشرح النووی''': النووی (م. 676ق.)، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق؛ <br /> <br /> * '''صحیح مسلم''': مسلم (م. 261ق.)، بیروت، دار الفکر؛ <br /> <br /> * '''علل الشرایع''': الصدوق (م. 381ق.)، به کوشش بحر العلوم، نجف، مکتبة الحیدریه، 1385ق؛ <br /> <br /> * '''العین''': خلیل (م. 175ق.)، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، 1409ق؛ <br /> <br /> * '''فتح الباری''': ابن حجر العسقلانی (م. 852ق.)، بیروت، دار المعرفه؛ <br /> <br /> * '''فیض القدیر''': المناوی (م. 1031ق.)، به کوشش احمد عبدالسلام، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق؛ <br /> <br /> * '''قواعد الاحکام''': العلامة الحلی (م. 726ق.)، قم، النشر الاسلامی، 1413ق؛ <br /> <br /> * '''الکافی''': الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛ <br /> <br /> * '''کشاف القناع''': منصور البهوتی (م. 1051ق.)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق؛ <br /> <br /> * '''کشف اللثام''': الفاضل الهندی (م. 1137ق.)، قم، نشر اسلامی، 1416ق؛ <br /> <br /> * '''کفایة الاحکام (کفایة الفقه)''': محمد باقر السبزواری (م. 1090ق.)، اصفهان، مدرسه صدر مهدوی؛ <br /> <br /> * '''المبسوط فی فقه الامامیه''': الطوسی (م. 460ق.)، به کوشش بهبودی، تهران، المکتبة المرتضویه؛ <br /> <br /> * '''مجمع الفائدة و البرهان''': المحقق الاردبیلی (م. 993ق.)، به کوشش عراقی و دیگران، قم، نشر اسلامی، 1416ق؛ <br /> <br /> * '''المجموع شرح المهذب''': النووی (م. 676ق.)، دار الفکر؛ <br /> <br /> * '''المحاسن''': ابن خالد البرقی (م. 274ق.)، به کوشش حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش؛ <br /> <br /> * '''المختصر النافع''': المحقق الحلی (م. 676ق.)، تهران، البعثه، 1410ق؛ <br /> <br /> * '''مدارک الاحکام''': سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م. 1009ق.)، قم، آل البیت:، 1410ق؛ <br /> <br /> * '''مرقاة المفاتیح''': ملا علی القاری (م. 1014ق.)، بیروت، دار الفکر؛ <br /> <br /> * '''مسالک الافهام الی آیات الاحکام''': فاضل الجواد الکاظمی (م. 1065ق.)، به کوشش شریف‌زاده، تهران، مرتضوی، 1365ش؛ <br /> <br /> * '''المستدرک علی الصحیحین''': الحاکم النیشابوری (م. 405ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار المعرفه، 1406ق؛ <br /> <br /> * '''المصنّف''': عبدالرزاق الصنعانی (م. 211ق.)، به کوشش حبیب الرحمن، المجلس العلمی؛ <br /> <br /> * '''المعتبر''': المحقق الحلی (م. 676ق.)، مؤسسه سید الشهداء، 1363ش؛ <br /> <br /> * '''المعجم الکبیر''': الطبرانی (م. 360ق.)، به کوشش حمدی عبدالمجید، دار احیاء التراث العربی، 1405ق؛ <br /> <br /> * '''المغنی''': عبدالله بن قدامه (م. 620ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیه؛ <br /> <br /> * '''المقنعه''': المفید (م. 413ق.)، قم، نشر اسلامی، 1410ق؛ <br /> <br /> * '''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (م. 381ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، 1404ق؛ <br /> <br /> * '''المهذب''': القاضی ابن البراج (م. 481ق.)، قم، نشر اسلامی، 1406ق؛ <br /> <br /> * '''النهایه''': الطوسی (م. 460ق.)، بیروت، دار الکتاب العربی، 1400ق؛ <br /> <br /> * '''وسائل الشیعه''': الحر العاملی (م. 1104ق.)، قم، آل البیت:، 1412ق.<br /> <br /> {{پایان}}<br /> {{حج و عمره}}<br /> <br /> [[رده:احکام حج]]<br /> [[رده:مستحبات]]<br /> [[رده:مکروهات]]<br /> [[رده:مقاله‌های تکمیل‌شده]]<br /> [[رده:مقاله‌های آماده ترجمه]]<br /> <br /> [[ar:الإقامة في مكة]]<br /> [[en:Residence in Mecca]]</div>

Translationbot