پرش به محتوا

کتاب:جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان/فصل سوم: نقش اقتصادی

از ویکی حج

الگو:فصل بندی

اقتصاد همیشه عاملي مهم و تأثیرگذار در روابط خارجی و سیاسی دولت‌ها بوده است؛ به طوري که، سرزمین‌هایی با موقعیت جغرافیایی ممتاز و شرایط اقتصادی سودآور، همواره در نظر سایر کشورهای قدرتمند اهميت دارند. در دوران صفويان و عثمانيان سرزمین بین‌النهرین به علت شرایط جغرافیایی و آب فراوان و خاک حاصلخیز از اهميت ويژه‌اي برخوردار بود. در این زمان عراق راه ترانزیتی مهم برای پیوند دادن تجارت شرق و غرب و پل ارتباطی مهم بسیاری از نقاط جهان برای سفر به خانة خدا بود. بنابراین هم دولت صفوی و هم دولت عثمانی ناگزیر بودند سیاست اقتصادی خاصی را در عراق در پيش بگيرند تا بقای حکومت خود را در عراق تأمین کنند.

آنچه در این فصل بررسی خواهيم کرد، نقش و جایگاه اقتصادی شهرهای زیارتی و تأثیر آن در تحولات سیاسی ـ اقتصادی دو دولت صفوی و عثمانی در این زمینه است. همچنین سعي کرده‌ايم نقش اقتصادی زائران عتبات و حرمين را، که اکثراً هم ایرانی بودند، در جامعه صفوي و نقش اقتصادی موقوفات را در اماکن مقدس بررسی کنيم.

۱. جغرافیای اقتصادی راه‌ها و محصولات تجاری عتبات[ویرایش | ویرایش مبدأ]

عراق عرب که قسمتی از خاک ایران بود، سرزمیني کشاورزی به شمار می‌رفت؛ اما درگیری‌های سیاسی بر سر تصاحب آن با سقوط ایلخانان آغاز شد و با روی کار آمدن دولت شیعی صفوی ادامه یافت و با قدرت‌یابی دولت عثمانی و ادعای مالکیت آن به اوج رسید. حاصل این درگیری‌ها جلوگیری از هر گونه رشد و پیشرفت کشاورزي بود. محصولات کشاورزی این منطقه بیشتر خرما و مرکبات بود؛ چنان‌که شهرهای مقدس نجف و کربلا جايگاه ممتازي در کشت خرما داشتند.[۱] همچنین عراق به علت قرار گرفتن بر سر راه تجارت شرق و غرب و به عنوان سنگر ایران و به دلیل دسترسی به خلیج فارس و ترانزیت تجارت با هند، آسیای غربی و آسیای صغیر اهمیت خاص جغرافیایی داشت و دولت عثمانی که در اوج قدرت بود، نمی‌توانست از عواید فراوان آن چشم بپوشد. دولت عثمانی در صورت تسلط بر عراق می‌توانست بر دشمن خويش يعني حکومت شیعی صفوی تسلط یابد و علاوه بر آن مانع نفوذ و گسترش شیعی‌گری در غرب و دیگر سرزمین‌های اسلامی شود؛ همچنین از نظر اقتصادی به جهت رفت‌وآمد تجار و زائران می‌توانست درآمد گمرکی کلانی به دست آورد و در خلیج فارس هم نفوذ یابد. به این ترتیب عثمانیان علاوه بر دلایل مذهبی و سیاسی دلایل اقتصادی جدیدی نیز برای حمله به صفویان داشتند؛ زیرا نظارت صفویان بر عراق و ایران مانع تجارت از راه خشکی بین خاور دور و اروپا شده بود. همة راه‌های شرق ـ غرب از طریق آن بخش از خاورمیانه که تحت سلطة عثمانی بود، به‌ويژه به دليل نظارت پرتغالي‌ها بر درياهاي شرق مسدود شده بود[۲].

یکی از راه‌های مهم تجاری ایران از همدان به غرب بود. در واقع این راه زمینی بغداد ـ کرمانشاه و بغداد ـ حلب بود که اهمیت تجاری و اقتصادی عراق را نزد ايران و عثماني دوچندان مي‌کرد. ابریشم بيشترين محصول تجاری در اقتصاد هر دو کشور بود که آن را از این راه غربی به اروپا مي‌بردند و در مقابل کالاهای خارجی را از طریق بصره، بغداد و خانقین به داخل ایران حمل مي‌کردند. به همین دلیل است که در سفرنامة برادران شرلی بغداد یک محل تجاری بزرگ با هندوستان، ارمنستان، ایران و عثمانی معرفي می‌شود.[۳] اما بر اثر جنگ و ناامنی و دشمنی سیاسی قطع روابط تجاری ايران و عثماني امری عادی بود.

هنگامی که شاه‌اسماعیل اول در سال ۹۱۴ قمري فاتحانه به خاک عراق قدم نهاد، بسیاری از بازرگانان ایرانی در پی او به بغداد آمدند و امر تجارت در عراق رونق گرفت؛ اما سلطان‌سلیم در اقدامی سیاسی روابط تجاری با ایران را تحریم کرد و نه‌تنها باعث خشم بازرگانان عثمانی شد که بازرگانان ایرانی را نیز ناخشنود، و خسارت جبران‌ناپذيري بر آنها وارد ساخت بعدها با ورود سلطان‌سلیمان به بغداد (۹۴۰ق) باعث از بین رفتن محدودیت‌های تجاری شد؛ چنان‌که بارزگانان اروپایی سفر به بغداد را آغاز کردند.[۴]

در پادشاهی شاه‌عباس اول و برقراری روابط دوستانة او با دولت عثمانی، روابط بازرگانی دو کشور حفظ شد. سلطان‌عثمان دوم (۱۰۲۷ ـ ۱۰۳۱ق) در نامه‌اي به شاه‌عباس از او می‌خواهد بازرگانانی را که از سوی عثمانی به ایران می‌آیند، با شعارهای مذهبی توهین‌آمیز معذب نسازند و به این طریق زمینة بهبود و گسترش روابط تجاری را فراهم آورند.[۵]

با شدت گرفتن منازعات و تیرگی روابط همچنان پاشای بغداد در حفظ روابط تجاری با ایران می‌کوشید. دلاواله، سیاح ایتالیایی که از نزدیک و هم‌زمان شاهد این وقایع بود، توضیح می‌دهد که چگونه سرانجام با شعله‌ور شدن جنگ و کشیده شدن آتش آن به بغداد «راه تجارت و دادوستد بین دو کشور قطع گردید؛ به طوری که تجار به‌خصوص تجار مسلمان بغداد از ترس دشمن جرئت حرکت نیافتند؛ اما ازآنجا که بغداد نمی‌تواند از آذوقه و مواد خوراکی وارده از ایران چشم بپوشد، پاشا علی‌رغم تلفاتی که متحمل شد، هرگز ممانعتی در راه رفت‌وآمد کاروان‌ها ایجاد نکرده، حتی برعکس به جهت درآمدهای گمرکی سالانة کشور و به خاطر نفعی که هر ساله از این طریق به جیب می‌زند، تا حد امکان تسهیلات بیشتری اعمال مي‌کند؛ حتی از تجار و بارزگانان تقاضا می‌کند به کار خود ادامه دهند و به آنان قول می‌دهد امنیت دلخواهشان را تأمین نماید».[۶]

پس از استیلای شاه‌عباس اول بر بغداد تجارت شهر توسعه یافت؛ زیرا بسیاری از تجار ایرانی و غیر ایرانی که دشمن عثمانی بودند، همراه شاه وارد این شهر شدند. بیگلربیگی بغداد در زمان شاه‌عباس اول و شاه‌صفی بیگلربیگی همدان نیز بود که اين امر به امنیت و رونق تجارت مسیر غرب کمک مي‌کرد.[۷] در این شرایط نه‌تنها تجارت عراق توسعه یافت، بلکه شهرهای مقدس عراق هم از نظر کشاورزی معمور شد. کوشش شاهان صفوی برای رساندن آب به نجف، کربلا و حله کوششي در جهت احیای کشاورزی و آبادانی این شهرها نیز بود؛ زیرا این امر نه‌تنها سبب توقف بیشتر زائران در این شهرها، بلکه باعث گسترش باغ‌های کشاورزی آن نیز می‌شد. دلیل این ادعا، مشاهدات و توصیفات سیف‌الدوله سلطان‌محمد از باغ‌های نجف در عصر قاجار است که حدود یک قرن و نیم پس از سقوط سلسلة صفوی هنوز نام شاهان بزرگ و خیّر صفوی را بر خود داشته است. او می‌نویسد:

... مزارع زیاد دارند: یکی موسوم به عباسیه است و دیگری طهماسبیه. سکنه و زراعت و نخیلات دارند. در بیابان نجف دُر پیدا می‌شود. مکرر دیده شده همین دُر را تراشیدند و عتیق الوان درآمده، از برکت صاحب ولایت همه چیز در این شهر کوچک یافت می‌شد.[۸]

همچنین اقدام سلطان‌سلیمان عثمانی در بازسازی نهر حسینیه در کربلا به منظور رونق بخشیدن به حیات اقتصادی این شهر بود.[۹] با مرگ شاه‌عباس و شروع مجدد منازعات، گویی خشم طبیعت هم شعله‌ور شد. طغیان مکرر رودخانة دجله و بیماری همه‌گیر طاعون در سال ۱۰۴۴ قمري به حیات اقتصادی سرزمین عراق ضربة جبران‌ناپذير زد و باعث کشتار بسیاری از نفوس شد.[۱۰] هرچند صلح ذهاب در سال ۱۰۴۹ قمري دورانی از امنیت را برای عراق به ارمغان آورد، سبب بهبود اقتصاد بیمار عراق نشد. سوء ظن عثمانیان به شیعیان موجب طرد آنها از دستگاه‌های اداری و دولتی و امور مهم تجاری شد. دولت عثمانی در بغداد که دورافتاده‌ترین ایالت امپراتوری بود، هیچ‌گونه خدماتی ارائه نمی‌داد و با ضعف روزافزون امپراتوری عثمانی هیچ‌گونه تلاشی در جهت برابر کردن مالیات‌ها، ساختن راه‌ها یا تعمیر سیستم آبیاری نمی‌شد.[۱۱]

در مجموع شرایط اقتصادی و تجاری عراق عرب در زمان استیلای حکومت صفوی بهتر از زمان تسلط دولت عثمانی بوده است. «شهر بغداد شهر تجارتی است؛ اما نه آن طوری که در اوقاف مالکیت پادشاه ایران بود؛ زیرا که با ورود ترک‌ها بسیاری از تجار معتبر کشته شدند. با وجود این، جمعیت متصل از اطراف به آنجا می‌آیند، چه برای تجارت و چه محض زیارت...». [۱۲]

تجّاری که قصد عبور از عراق داشتند، باید گمرک سنگینی به دولت عثمانی در عراق می‌پرداختند و در عین حال از خطر دزدان و راهزنان در امان نبودند. بیشترین فشار مالی ناشی از این شرایط بر دوش شیعیان ساکن در شهرهای عراق بود. آنها از سازمان مالی و اداری عثمانی‌ها بیزار بودند.

توصیف تاورنیه از نجف بیانگر شرایط سخت اقتصادی شیعیان این شهر است. او می‌نویسد:

در این آبادی [نجف] غیر از خرما و انگور و بادام که به قیمت گران به ما فروختند، چیز دیگر پیدا نکردیم. وقتی که زوار به آنجا می‌آیند که خیلی به‌ندرت اتفاق می‌افتد و چیزی برای تغذیه پیدا نمی‌کنند، شیخ دستور می‌دهد تا برنج را در آب و نمک جوشانیده، قدری هم روغن روی آن نثار می‌کنند و وقت ظهر میان آنها تقسیم می‌نمایند و چون در حوالی کوفه ابداً مرتعی برای پرورش حشم وجود ندارد، گوشت به‌هیچ‌وجه یافت نمی‌شود و بدتر از همه اینکه چوب برای سوخت به‌هیچ‌وجه به دست نمی‌آید.[۱۳]

احساسات ضد عثمانی ضد سنی، به‌ویژه در جنوب عراق، بسیار قوی بود و در واقع کربلا در ظاهر تحت بیرق عثمانی بود. پاشاهایی که به حکومت بغداد منصوب می‌شدند، غالباً هیچ تعلق خاطری به این سرزمین نداشتند و محدودة اقدامات اصلاحی‌شان برای کسب ثروت بیشتر بود؛ مثلاً درویش محمد پاشا سرمایه‌گذاری غله و احشام در عراق را اصلاح کرد و از این راه توانست در مقام حکمران سود کلانی به دست آورد. این شرایط اقتصادی در عراق تا پایان حکومت صفویان در ایران ادامه یافت و پس از آن زمینه خودسری و استقلال‌طلبی پاشاهای ترک در عراق را فراهم ساخت.[۱۴]

۲. نقش اقتصادی زوار عتبات و حرمین شریفین[ویرایش | ویرایش مبدأ]

زیارت‌های دسته‌جمعی ایرانی‌ها از نجف، کربلا، سامرا، کاظمین و مکه و مدینه به قدری برای سران دولت عثمانی و همچنین شیعیان و سني‌هاي ساکن عراق و حجاز سودآور بود که حکومت عثمانی با وجود دشمنی با دولت صفوی و ائمة معصوم نمی‌توانست از آن صرف‌نظر کند.

پادشاهان سنی‌مذهب ترک در عراق محدویت‌هايی برای زوار ایرانی قائل بودند؛ اما به دليل تأثير آنها در رونق بازار، ایجاد کسب‌و‌کار، گسترش تجارت، رونق کاروانسراها و راهداری‌ها و رفع بیکاری به‌هیچ‌وجه به قطع روابط اقتصادی خود با دولت صفوی تمايل نداشتند و به هر طریق در حفظ آن می‌کوشیدند.

پس از روی کار آمدن شاه‌عباس اول و صلح با دولت عثمانی و برقراری امنیت در مرزهای غربی و همچنین رشد سریع اقتصاد ایران در کنار اعتقادات قوی مذهبی شاه‌عباس اول انتظار می‌رفت بر حجم سفرهای زیارتی شیعیان ایران به عتبات عالیات و همچنین حرمین شریفین ـ که هر دو تحت تسلط حکومت عثمانی بود ـ افزوده شود؛ اما نه‌تنها این‌گونه نشد، بلکه شاه‌عباس با خروج زوار از کشور به‌شدت مخالفت کرد. او که با خروج ارز از کشور مخالف بود، برای متقاضیان زیارت عتبات و خانة خدا در سرزمین حجاز شرایط سختی قرار داد. زوار برای خروج از کشور باید مبالغ بسیاری به شاه می‌پرداختند و این مسئله نه‌تنها مانع خروج آنها می‌شد، بلکه نارضایتی شیعیان را هم در پي داشت.[۱۵]

بزرگ‌ترین هدف شاه‌عباس از این سیاست مذهبی جلوگیری از خروج مقادیر زیادی پول از کشور بود. او می‌خواست با تبدیل مشهد به یک مرکز بزرگ زیارتی شیعه در داخل کشور مانع از خروج ارز از کشور شود که تا قبل از این در سایر اماکن مقدس شیعه در عراق ـ تحت تابعیت عثمانی قرار داشت ـ خرج می‌شد و از سوی دیگر سبب رونق تجاری و اقتصادی شمال شرق ایران شود. سانسون که در زمان جانشینان شاه‌عباس اول از ایران دیدن می‌کرد، در سفرنامة خود می‌نویسد:

مشهد زیارتگاه ایرانیان است؛ شهری بسیار غنی می‌باشد. شاه‌عباس چون نمی‌خواست رعایایش پول خود را از مملکت خارج کنند و در قلمرو حکومتی عثمانی خرج نمایند، می‌خواست آنها را از رفتن به مکه منصرف گرداند و به رعایایش عشق و ارادت به امام رضا را که یکی از دوازده امام ایرانیان می‌باشد و در مشهد مدفون است، القا کرد... .[۱۶]

هرچند مطالب سانسون ناشی از ناآگاهی و غفلت او از جایگاه و مقام رفیع علی بن موسی الرضا(ع) نزد شیعیان جهان در طول تاریخ است، از نظر روشن ساختن افکار اقتصادی شاه بزرگ صفوی و جانشینان او درخور توجه است. ظاهراً شاه‌عباس با توجه به نزدیکی و نیاز اقتصادی بغداد و شهرهای مذهبی عراق و حجاز به محصولات ارضی ایران خواهان وارد ساختن فشار اقتصادی بر حاکم ترک بغداد و فراهم ساختن زمینة نارضایتی از او و طغیان عليه او به‌ویژه در میان شیعیان عراق بود. با افزایش منازعات دو امپراتوری صفوی و عثمانی در دورة شاه‌عباس اول رفت‌وآمد زائران عملاً ناممکن شده بود؛ زیرا معدود زائران ثروتمند عتبات نیز به علت ترس از افتادن به اسارت ترکان جرئت رفتن به عراق نداشتند و در تمام این مدت فشار مالی و آسیب‌های اقتصادی بر مردم عراق بسیار بود. سرانجام در سال ۱۰۳۲ قمري شاه‌عباس اول موفق به گشودن بغداد و بیرون راندن عثمانی‌ها از آنجا شد و بدین گونه خیل عظیم زائران، که مدت‌ها بود از رفتن به عتبات محروم شده بودند، به دنبال سپاه صفوی و با تبلیغ و تشویق دولت به راه افتادند.[۱۷]

شاه‌عباس اول برای بازگرداندن رونق و کسب‌وکار به شهرهای مقدس عراق بعد از مدت‌ها جنگ و رکود شدید اقتصادی زائران را به زیارت عتبات تشویق مي‌کرد. به این منظور راه‌ها و کاروانسراها بازسازی، و شغل حکومتی در اين شهرها با سمت تولیت اماکن مقدس در محل ایجاد شد. هدف شاه‌عباس این بود که بتواند در چنین مناطقی رعایت دستورها و قوانین مذهبی را تضمین کند. این روش حکومتی در عراق تا تسلط مجدد ترکان حفظ شد.[۱۸]

هرچند ورود پادشاه قدرتمند شیعی نویدبخش دورانی از رشد و توسعة اقتصادی در سرزمین عراق بود، طولانی شدن منازعات و سماجت سلطان سنی‌مذهب عثمانی برای بازپس‌گیری بغداد ویرانی و خطر بسیاری برای زائران داشت. سرانجام ترکان عثمانی با رهبری سلطان‌مراد چهارم یک‌بار دیگر موفق به گشودن بغداد شدند و این بار حکومتی پایدارتر از قبل در عراق تشکیل دادند. شیعیان عراق که به دولت ایران تمایل داشتند، در تصور عثمانی‌ها ستون پنجم بالقوه‌ای بودند که ممکن بود هر لحظه به دامن دشمن سقوط کند.[۱۹]

حکام ترک از عمق نارضایتی شیعیان و وابستگی سیاسی، اقتصادی، مذهبی و اجتماعی شهرهای مقدس عراق به دولت ایران آگاهی داشتند. پس برای راضی نگه داشتن آنها و ثبات و دوام بخشیدن به حکومت خود در عراق می‌بایست نیاز مالی و اقتصادی این سرزمین دور از مرکز را تأمین مي‌کردند. در این شرایط، ورود انبوه زوار نوعی صادرات نامرئی به عراق بود که می‌توانست در رفع مشکلات اقتصادی مردم عراق به سران ترک کمک کند. ورود مسافران به عتبات ورود ارز و رونق بازار را به دنبال داشت. بدون تردید مسافران ایرانی که هر سال در یک یا دو نوبت برای زیارت اماکن مقدس به این کشور مي‌رفتند، در درجة اول به آن ارز وارد می‌کردند و به بازرگانی داخلی آن رونق می‌بخشیدند.[۲۰] این زوار مخصوصاً حاضر بودند برای به‌دست آوردن مقداری از آب و خاک این اماکن مقدس مبلغ درخور توجهی بپردازند. در واقع به علت سرازیر شدن پول ایران به عتبات عالیات و حرمین شریفین بود که مردم آن می‌توانستند تا حد امکان آسوده زندگی کنند.

شاید نظر اغراق‌آمیز ابوالحسن‌خان فخرالملک را، که حدود یک قرن و نیم پس از سقوط صفویان به زیارت عتبات مشرف شد، بتوان به دورة صفوی هم تعمیم داد: «واقعاً اگر دو سال زوار مشرف نشوند، همة این کسبه ورشکست خواهند شد».[۲۱] این مطالب نقش اقتصادی شهرهای زیارتی و زوار ایرانی در عراق را به‌خوبی نشان می‌دهد. همچنين وابستگی گستردة اقتصادی‌اي که با تأسیس سلسلة صفوی آغاز شد، همچنان در قرن‌های پس از آن ادامه یافت.

۳. حرمین شریفین و درآمد اقتصادی آن[ویرایش | ویرایش مبدأ]

سکه‌های دولت صفوی موسوم به پنج‌شاهی یا عباسی در اواخر نیمة دوم سدة هفدهم میلادی در بصره رواج یافت. در این دوره، بصره پلی ارتباطی در مسير صادرات طلای ایران بود. خارج کردن طلای دولت صفوی از ایران باعث کمبود سکه‌های طلا در کشور شد. در چنین وضعی، بحران اقتصادی درازمدتی پیش آمد و دولت ایران تنها اجازه دادوستد با سکه‌های نقره داد و تجارت با سکه‌های طلا را ممنوع کرد.

تاجران ایران بار دیگر در سال ۱۰۷۱قمري تجارت با بصره و معامله با سکه‌های طلا را از سر گرفتند؛ زیرا در بصره چنین محدودیت هایی وجود نداشت. سکة طلا کالایی بود که آن را هدیه مي‌دادند و کسانی که قصد زیارت بیت‌الله و دیگر زیارتگاه‌های شیعی در سرزمین عراق را داشتند،[۲۲] آن را بسيار تقاضا مي‌کردند. زیارت سالانة خانة خدا در افزایش تقاضا و قیمت طلا مؤثر بود. افرادی که سفری طولانی به شبه‌جزیرة عربستان و مکه در پیش می‌گرفتند، مقدار زیادی طلا می‌خریدند؛ زیرا طلا تنها پول مناسب برای حمل به نقاط دوردست بود. این مسئله سبب افزایش قیمت طلا می‌شد؛ اما معلوم نیست طلایی که زوار با خود به حرمین شریفین می‌بردند، چه نوع طلایی بوده است: ونیزی یا عثمانی یا هر دو آنها؟

سکة طلا در این سفر برای پرداخت عوارض راه به عثمانی و مصرف خیرات لازم بود. گفته‌اند امیر مکه در اواخر قرن هجدهم میلادی یازده دینار طلا از هر زائر می‌گرفت. بصره و بغداد بر سر اینکه مسافرت از کدام شهر آغاز شود، رقابت مي‌کردند. در این مناطق، زوار شترانی برای سفر مي‌خريدند و هنگام بازگشت آن را به قیمت بسیار نازلی می‌فروختند؛ همچنین مبلغی می‌پرداختند که به‌سلامت عبور کنند. بنابراین می‌توان گفت سختگیری سوداگری سودمندی برای مقامات بصره و عثمانی بود.

از رفت‌وآمد نمایندگان سیاسی عرب به همراه هدایای گرانبها به اصفهان و تقاضای لغو حکم ممنوع بودن زیارت می‌توان به اهمیت حج در این دوران پی برد. شاردن مدعی است طي دوازده سالی که در ایران به سر می‌برد، چهار تن از سفرای عرب را ديد که از عربستان به اصفهان و دربار صفویان آمدند و خواستار رفع ممنوعيت سفر حج بودند.[۲۳] لغو حکم تحریم راه بصره به دست سلطان‌سلیمان و نامة شاه‌عباس دوم گواه این امر است.

در اواخر قرن شانزدهم میلادی، دولت عثمانی با مشکلات و مسائل پولی مواجه بود. جریان گردش پول از سال ۹۸۳ قمري دامنگیر دولت عثمانی شد. سیاست به‌گردش‌اندازی جریان برون‌ریزی سکه‌ها از بصره به هند یا ممنوع کردن ضرب سکة محلی نقرة لاری و ممنوع کردن صادرات در سال‌های ۹۸۷ و ۱۰۰۴ قمري موفقیت چندانی به بار نیاورد.[۲۴] در این زمان ایران نیز درگیر مشکلات اقتصادی بود. تاورنیه، سیاح فرانسوی، در این باره می‌نویسد:

شاه‌عباس چون دید مملکت ایران از حیث تجارت عقیم، و به این جهت پول در مملکت بسیار کم است، مصمم شد اشخاص را با ابریشم خام به اروپا بفرستد که میزان تجارت و رواج آن را به دست آورده، به این وسیله شاید از خارج پولی داخل مملکت نماید و خواست اختیار ابریشم را خود به دست گیرد؛ یعنی به قیمت مناسبی که خود او معیّن کرده بود و از عدالت هم خارج نبود، از رعیت خریده، به خارج فرستاده، تجارت نماید.[۲۵]

شاه‌عباس نه‌تنها خود به حرمین شریفین نرفت، بلکه از رفتن مردم به بیت‌الله الحرام جلوگیری ‌کرد. به گفتة دو سرسو احتمال می‌رود این امر دلیل اقتصادی داشته است. یکی از دلایلی که باعث شد شاه‌عباس به جای زیارت کعبه به زیارت قبور ائمه(ع) مانند زیارت امام رضا(ع) اهمیت فوق‌العاده‌ای دهد، علاوه بر ناامنی راه‌ها و قتل حاجیان مسئلة خروج نقد از ایران و ریخته شدن پول ایرانیان به جیب عثمانی‌ها بود. کروسینسکی در این باره می‌نویسد:

«سلطنت صفویه برای اجرای قانون شرع در بلاد عظیم که سبب انتظام دولت است، اهتمام نمی‌کرد. گواه این سخن آن است که در زمان شاه‌عباس ماضی بنا گذاشتند و قدغن کردند که باید ارز نقد از ایران بیرون نرود و به جای زیارت حج به زیارت قبور ائمه و سایر مقابر روند و هر کس آرزوی زیارت کعبه داشت، می‌باید مبلغ خطیر به پادشاه پیشکش کند و اذن حاصل نماید و ضرورتی بیشتر از سفر حج نبوده است».[۲۶]

رفتن زائران ایرانی به حرمین شریفین مستلزم خروج سکه‌های طلا از کشور بود و به تقویت قدرت مالی و تجهیز سپاهیان عثمانی کمک می‌کرد. بنابراین شاه‌عباس اول شرایطی پديد آورد که ایرانیان به جای رفتن به مکه روانة مشهد شوند و سکه‌های طلای خود را به جیب عثمانیان نریزند و در داخل خرج کنند. شاه‌عباس به منظور خارج نشدن پول و طلا از کشور و خرج شدن آن داخل مملکت کوشید بر شهرت حرم رضوی بیفزاید. وی پیش‌بینی می‌کرد که پس از مرگ جسدش را جوار قبر
امام رضا(ع) دفن کنند.[۲۷] شاه‌عباس اول افضل بودن زیارت امام رضا(ع) و سایر امامان(ع) را بر فریضة حرمین شریفین طرح کرد؛ زیرا چنان‌که در روایت‌ها آمده، ثواب زیارت امام رضا(ع) بیش از هفتاد حج مستحب است.

هفتاد حج نافله یک طواف مرقدش بهتر زخلد روضة پاکش هزار بار[۲۸]

تجارت با کاروان حجاج سود فراوانی برای حاکمان بصره و دولت عثمانی به همراه داشت. بنا به گفتة جرج کرزن، برای صفویان ضرورت فراوانی داشت که راه سفر
و خروج سرمایه را از جانب مکه به سوی مشهد برگردانند و آنجا را محل توجه
و زیارتگاه اهل تشیع قرار دهند. به همین سبب شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس بارگاه
امام رضا(ع) را از شکوه و ثروت سرشار کردند.[۲۹]

در این دوران هر سال مبالغ بسياري زر مسکوک از طريق حجاج از ایران خارج می‌شد و اهالی مکه، مدینه و حجاز سود اقتصادی بالایی می‌بردند. دستور شاه‌عباس به عدم خروج سکه از کشور تا پایان دورة صفوی اجرا نشد. لطفعلی‌خان، اعتمادالدوله از دولتمردان شاه‌سلطان‌حسین، هنگامی که محاکمه شد، برای اینکه دشمنان خود را متهم به خیانت کند، گفت:

دشمنان من که بیش از من دخل داشتند، مداخل خود را ذخیره نکرده و در داخل مملکت باقی نگذاشتند و با آنکه دستورالعمل شاه‌عباس بزرگ یک دینار زر مسکوک نباید از داخل به خارج رود، هر سال چند قطار شتر، زر و سیم به اسم نذورات به مکه و مدینه فرستاده می‌شود.[۳۰]

گزارش‌های بی‌شماری از حرکت جریان پول از طريق زائران ایرانی در دست است. این امر چنان مهم بود که بین حاکمان بصره بر سر اینکه کدام‌یک از شهرها مکان عزیمت نهایی زائران ایرانی باشد، رقابت شدیدی برقرار بود.[۳۱] بستن راه بصره ضربة اقتصادی شدیدی به عثمانیان مي‌زد. به همین دلیل سلطان عثمانی باید به خواسته‌های بزرگان بصره، که بندر تجاری و استراتژیک بصره را در کنترل خویش داشتند، توجه می‌کرد. امنیت این مسیر چنان مهم بود که وقتي سلامت حجاج در آن به خطر می‌افتاد، دولت‌ها رفت‌وآمد در آن را ممنوع می‌کردند.[۳۲] عیاشی دربارة امرای مکه و پولی که آنها از زوار ایرانی می‌گرفتند، چنین گزارش می‌کند:

امرا حجاج ایرانی را دوازده روز در مرالظهران نگه داشتند که بقیة پولی را که باید پرداخت کنند، بپردازند و نیز در منطقة بدر یک هفته معطل شدند. حاکم بدر هشت دینار دیگر از آنان گرفت. البته این غیر از پولی است که به اعراب اطراف مدینه پرداخت می‌کنند.[۳۳]

در نیمة صفر سال ۱۰۷۲ قمري کاروان عجم خیلی دیر به مدینه رسيده و به دلایل بسياري ۴۵ روز میان راه مکه و مدینه معطل شده بود. گفته‌اند مشکل آنها پرداخت مالیات به الزام امرا و حاکمان عثمانی بوده است. آنان از زمان حرکت از اصفهان تا زمان رسیدن به مکه نفری بالغ بر پنجاه دینار طلا مي‌پرداختند. حجاج عجم اضافه بر پولی که برای مخارج عمومی به همراه داشتند، هر کدام پنجاه دینار برای مالیات‌ها پرداخت می‌کردند و اگر پول بیشتری از آنها گرفته می‌شد، متضرر مي‌شدند. در سال ۱۰۷۲ قمري حاکم بصره از هر حاجی سی دینار طلا می‌گرفت و دلیلش این بود که عجم‌ها نیروهایی نظامی از سرزمین خود نمی‌آوردند که در برابر حملة اعراب از آنها حفاظت کنند. حاکم بصره هنگامي که آنها به بصره می‌رسیدند، سپاهیانی را مأمور می‌کرد که در طول مسیر رفت و بازگشت به بصره همراه ایشان باشند و در برابر خطرات و بدویان از آنان محافظت کنند. ازآنجاکه عجم‌ها رعیت او نبودند، این پول را برای حمایت و حفاظت از خود پرداخت می‌کردند. در این باره می‌نویسد:

روافض که از آنها چنین مالیات گرفته می‌شود، سزاوارند که بیشتر از این مورد اهانت قرار گیرند؛ چون از نظر اعتقادی فاسق‌اند. با این حال چون نام اسلام بر آنهاست و در سلک حجاج خانة خدا هستند، تا مادامی که در طریق حج‌اند، حرمت آنها محفوظ است و کسانی هم که این پول را می‌گیرند، به دلیل روافض بودنشان نیست که عقیدة آنان را فاسد می‌دانند، بلکه به خاطر سیاست دنیوی و کسروی است که چنین می‌کنند و این مسئله هیچ‌گونه دلیل قرآنی و شرعی ندارد.[۳۴]

در سال ۱۰۷۴ قمري پاشای بغداد در چند نامه پیشنهاد داد تأمین امنیت زائران را تنها با دریافت بیست دوک بر عهده گیرد. دوک از مسکوکات هلندی، و در ونیز متداول بود و هر دوک در دورة شاه‌طهماسب پنج بیستی (بیست‌دیناری) ارزش داشت. تاورنیه ارزش این مسکوک را معادل ۲۶ شاهی به پول ایران می‌داند.[۳۵] این امر موجب شد بسیاری از زائران به دلیل نپرداختن پانزده دوک بیشتر در بغداد گرد هم آیند.[۳۶] زائران برای هر نفر ۳۵ دینار به پاشای بصره می‌پرداختند تا او دستة سیصدنفری برای محافظت از آنان تا رسیدن به ایران همراهشان بفرستد.[۳۷]

پاشای بصره شترهایی را به هر قیمت که می‌خواست، به زائران ایرانی می‌فروخت، اما این زائران در بازگشت به بصره همان شترها را به قیمت بسیار ارزان می‌فروختند. پاشا تنها اسب‌ها را در بازگشت از سفر حرمین شریفین به قیمت فروش می‌خرید. ازدحام حیوانات در بصره به دلیل سود فراواني که عاید شهرنشینان بصره می‌شد، قابل تصور است.[۳۸] در این شرایط، اولیا چلبی که در سال ۱۰۸۱ قمري از شام عازم سفر حرمین بود، گزارش می‌کند که هزار نفر از حجاج ایرانی در کاروان شام بودند و دولت عثمانی از هر حاجی ایرانی پانزده سکة طلا می‌گرفت.[۳۹]

۴. نقش موقوفات در اقتصاد حرمین و عتبات[ویرایش | ویرایش مبدأ]

الف) موقوفات حرمین شریفین[ویرایش | ویرایش مبدأ]

وقف‌نامه‌ای در سال ۹۴۰ قمري در استرآباد نوشته شده که آقاامیرسیدلطیف شاه‌حسینی همة قریة سیدکلاته مشهور به سدن از محال و رستاق استرآباد را با
ملحقات بر زوار و ابناء‌السبیل زوار روضة مقدسة رسول اکرم(ص) وقف کرده
است.[۴۰] شاه‌طهماسب در سال ۹۴۰ قمري هنگامی که خبر آمدن رومیان را شنید،
به سمت عراق حرکت کرد؛ در ميانة راه متوجه مشهد مقدس و مرقد منور امام هشتم شیعیان شد؛ پس شبی را در آن روضة متبرکه بیتوته کرد و در آن شب جذبه‌ای
از جذبات الهی بر وی رسید؛ در آن روضة شریفه رو به درگاه حضرت باری
تعالی آورد و صیغة توبه ادا کرد و امام هشتم(ع) را گواه بر آن ساخت و بر توبة خویش راسخ و ثابت ماند.[۴۱]

از موقوفات مدرسة سلطانی که صرف عتبات و حرمین شریفین دوازده هزار دینار تبریزی بود.[۴۲]

در وقف‌نامة سلطان‌حسین صفوی آمده است:

هر ساله مبلغ چهل تومان تبریزی به سه نفر از شیعیان اثنی‌عشری ظاهرالصلاح به جهت نیابت حج و زیارت به این طریق تسلیم نماید که هر ساله هر یک از این سه نفر را به در دولتخانة مبارکه حاضر سازند تا متولی شرعی خود او را ببیند یا دیگری را مقرر فرماید... .[۴۳]

ب) عتبات عالیات و موقوفات[ویرایش | ویرایش مبدأ]

وقف اموال به نام ائمة اطهار(ع) در اماکن مقدس عراق به دست سلاطین، حکام، بزرگان و علمای مذهبی و ثروتمندان همواره در طول تاریخ امری متداول بوده است. این سنت مقدس پس از تأسیس دولت صفوی و گسترش مذهب تشیع در ایران و عراق و در راه حفظ و دوام دین و دولت بیش از پیش گسترش يافت. شاهان شیعه و متعصب صفوی از آغاز حکومت خود نه‌تنها اموال بسیاری را در خراسان و اماکن مقدس نجف، کربلا، کاظمین و سامرا وقف کردند، بلکه دیگران را نیز در این امر حمایت و تشویق کردند.

از دیگر موقوفات شاه‌اسماعیل در عتبات که بسیار نفیس و گرانبهاست، یک جلد قرآن کریم در نجف اشرف متعلق به سال ۹۱۴ قمري است که با سنگ‌های بسیار گرانبها تزئین و جلد شده است. او قندیلی از طلای خالص به نام دوازده امام را که با خود آورده بود، به حرم حضرت ابوالفضل(ع) اهدا کرد و حرم را با فرش‌های ابریشمی بافت اصفهان مفروش ساخت.[۴۴]

در اين ميان مشهورترین موقوفات شاهان صفوی متعلق به شاه‌عباس اول است. شاه‌عباس اول در بیست‌ویکمین سال سلطنت خود در وقف‌نامه‌ای که شیخ بهایی تهیه و تنظیم کرد، تمامی جواهرات، گله‌های شتر، مواشی و اغنام، ظروف طلا و نقره و تمام دارایی خود را وقف چهارده معصوم(ع) کرد و تولیت اوقاف مزبور را شخص خویش، و سپس به پادشاهان پس از خود اختصاص داد و دستور داد چهارده مهر به اسم چهارده معصوم تهیه کنند.[۴۵]

فهرستی از موقوفات شاه‌عباس که شامل ائمة اطهار مدفون در عراق عرب است، به این ترتیب است:

ـ وقف حضرت علی(ع) که ثواب آن برای شاه‌اسماعیل اول است، از بابت محصولات قزوین، کاشان و بعضی از محال اصفهان ۱۰۰۰ تومان؛

ـ وقف امام حسین(ع) که ثواب آن متعلق به حمزه‌میرزا برادر شاه‌عباس است، از بابت موقوفات محمودآباد، برخوردار و سایر محال اصفهان ۱۰۰۰ تومان؛

ـ وقف امام موسی کاظم(ع) که ثواب آن از سایر اولاد شاه‌صفی است، از بابت حاصل موقوفات اصفهان ۳۷۵ تومان؛

ـ وقف امام محمدتقی(ع) و ثواب آن از اولاد شاه‌صفی از موقوفات اصفهان ۳۷۵ تومان.[۴۶]

مؤلف قصص الخاقانی وقف‌نامة دیگری از شاه‌عباس مربوط به وقایع سال ۱۰۱۴ قمري را آورده است که از نظر نشان دادن موقوفات این شاه شیعی در عتبات به‌ویژه در نجف و همچنین در اثبات علاقه و احترام خاص او به نجف اهمیت بسیاری دارد. در قسمتی از این وقف‌نامه آمده است:

«آنچه تا حین صدور هذا الوقف و مشروعیه بر حرم اشرف و مرقد ارفع اقدس سید کونین و نبی الثقلین و صاحب مقام قاب قوسین اشرف الانبیاء و المرسلین و افضل الاولین و الآخرین صلی الله علیه و آله اجمعین و بر عتبة علیه و روضة قدسیة سلطان سریر ولایت، دیباچة صحیفة امامت و هدایت المخصوص بتخصیص؛ انما ولیکم الله المنصوص بتنصیص «من کنت مولاه فعلی مولا» امیرالمؤمنین و امام المتقین و ساقی الکوثر فی یوم الدین سلام الله علیه و اولاده المعصومین و آن همگی و تمامی و جملگی کاروانسرای واقع در صدر میدان نقش جهان دارالسلطنة اصفهان و قیصریة متصل بدان و کل بازار دور میدان مذکور و حمام واقع در حوالی آن مشهور به نام شاهی که جمیع آنها احداث کرده، کلب‌ آستان علی بن ابی‌طالب بندگان نواب کامیاب سپهر و کلب علیحضرت واقف است، خلد الله ملکه و اجری فی بحار الخلود ملکه و در بین صیغة وقف شرط فرمودند که اصل اجارة موقوفات مذکوره در وجه وظیفه و ارتزاق و مدد معاش سادات عالی‌درجات بنت حسین، که عاکف مدینة ملیبة مقدسه می‌باشند، صرف نمایند، خواه مرد و خواه زن، به شرط آنکه وظیفه و سُیور نداشته باشند و شیعة امامی اثني‌عشریه باشند...».[۴۷]

شاه‌عباس ثواب آنچه وقف امیرالمؤمنین(ع) کرده بود، برای شاه‌اسماعیل اول، و آنچه وقف امام حسین(ع) کرده بود، برای شاهزاده حمزه‌میرزا قرار داد و به این ترتیب کل دارایی و بیوتات خاصة خود را وقف کرد. شاه‌عباس اول فرش‌ها و سجاده‌های ایرانی کمیاب و بی‌نظیری که در عصر صفوی در اصفهان بافته می‌شد و در گوشة آنها نوشته بود، وقف نجف کرد.

ناصرالدین‌شاه قاجار که در سفر خود به عراق عرب از کیفیت و مرغوبیت فرش‌های عصر صفوی شگفت‌زده شده است، می‌نویسد: «فرش‌های ابریشمی قالی که صفوی یعنی شاه‌عباس انداخته است و رقم هم دارد، مثل این است که امروز از کارخانه درآمده است».[۴۸]

شاه‌عباس در زمینة ساخت مسجد، مدرسه، کاروانسرا، راه و حمام نیز در نجف کوشش کرد. مسجد عمران و مسجدالرأس، که دو مسجد بزرگ نجف بودند، در جهت تحقق اهداف مذهبی و سیاسی شاه‌عباس و به منظور اقامت و آرامش طلاب و علمای مذهب تشیع و همچنین برای شهرت جهانی بخشیدن به نجف ـ که دانشگاه بزرگ اسلامی بودـ بازسازی شد. از سوی دیگر شاه‌عباس بانی مدرسة غرویه در نجف است. این مدرسه که در شمال شرقی صحن مطهر قرار دارد، بخشی از مجموعة آستانة نجف و از مراکز تدریس و سکونت طلاب بوده است؛[۴۹] حتی به اعتقاد بعضی نویسندگان و مورخان، شاه‌عباس دهکدة نجف‌آباد را احداث، و آن را وقف نجف اشرف کرد.[۵۰] او حتی چند قطعه لعل گرانبها را که از خزانة پادشاهان تیموری هند به ایران انتقال یافته بود، وقف آرامگاه حضرت علی(ع) کرد. هرچند او بنا بر درخواست شاه‌سلیم، پادشاه هند، از تصمیم خود منصرف شد و آن جواهرات را برای وي فرستاد، این اقدام به وقف اهمیت آستانة امیرالمؤمنین(ع) را نزد شاه‌عباس آشکار می‌سازد.[۵۱] او در جای دیگري سفارش داد صندوقی مرصع به جواهر برای مرقد امیرالمؤمنین(ع) بسازند تا آن را به نجف اشرف بفرستد؛ ولی بعد با اجازة روحانیان نذر خود را تغییر داد و خواست که جواهر گرانبهای آن را بفروشند و در مصارف شرعیة آرامگاه آن حضرت به کار برند.[۵۲]

پس از شاه‌عباس، ديگر شاهان صفوي سنت وقف برای اماکن مقدس عراق و چهارده معصوم را ادامه دادند؛ اما هیچ‌يک از موقوفات ايشان شهرت و عظمت موقوفات شاه‌عباس را نداشت. علاوه بر شاهان این سلسله، بسیاری از خیّرین و محبین اهل بیت(ع) برای آنکه سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین کنند و میراثی جاودان بر جای گذارند، همواره وقف عتبات و چهارده معصوم کرده‌اند. در این میان زنان ایرانی به علت داشتن زیورآلات و جواهرات گرانبها نقش مهمي در تاریخ دارند. یکی از زنان، میهن‌بانو کوچک‌ترین دختر شاه‌اسماعیل اول است که در زمان سلطنت برادرش، شاه‌طهماسب اول، نفوذ و ثروت بسیاري داشت.

هر ساله مبلغ‌های کلی که حساب آن را نگاه داشتن قدرت هیچ محاسبی نبود، به وسیلة مولانا عمادالدین به اهل کربلا و نجف و سادات مدینة مشرفه و سایر عتبات عالی و اعراب و جبل‌عامل و جزایر شفقت می‌کردند و مبلغ‌های دیگر نقد و اسباب و یراق به آستان‌های مقدسات و اماکن متبرکات که در ممالک محروسه واقع بود، می‌فرستادند و املاک نفیس که در شروان و ارسبار و تبریز و قزوین و ساوجبلاغ و شهریار و ری و اصفهان و گرمرود و استرآباد به هم رسانیده بودند، واقف بر حضرات عالیات چهارده معصوم صلوات الله علیهم اجمعین فرموده، تولیت آن را به شاه عالمین، و بعد از ایشان به پادشاه زمان منوط گردانیدند.[۵۳]

با تسلط دولت عثمانی بر عراق، استقبال شيعيان از این سنت پسندیده در عتبات تا حد زیادی کاهش يافت. دولت عثمانی، که وظیفة اصلی خود را غزا و جهاد می‌دانست، هرگز با بودجة خود مدرسه، مسجد، حمام، کاروانسرا و بیمارستان نمی‌ساخت، بلکه تنها چیزهایی می‌ساخت که در جهت اهداف نظامی‌اش باشد؛ مخصوصاً اماکن مقدس شیعیان در عراق که کانون مخالفت با سلاطین ترک بود گرفتار غفلت و بی‌توجهی آنها شد. این شرایط به میزان زیادی از تعداد طلاب و علمای دینی که برای عبادت و تحصیل وارد این شهرها می‌شدند، کاست و سبب تنزل اقتصادی این اماکن شد. در جمع‌بندی‌اي نهایی آشکار می‌شود که این شهرهای زیارتی تا چه اندازه در شرایط اقتصادی مردم عراق و دولت‌ها تأثیرگذار بوده و نقشي مهم و حیاتی داشته‌اند. در حقیقت بسیاری از ساکنان شهرهای زیارتی معيشت و ادارة زندگی خود را مدیون این زوار بودند. همچنين از آنجا که بیشتر این زوار از ایران رهسپار عراق می‌شدند، شرایط اقتصادی حاکم بر عراق بيش از آن که تحت تأثير دولت عثماني درگير جنگ باشد تا حد زیادی تحت تأثیر تصمیم‌گیری‌های دولت صفوی قرار داشت.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری[ویرایش | ویرایش مبدأ]

امپراتوری عثمانی به تشکیل دولت شیعی صفویه در ایران واکنش منفی نشان داد که سبب بروز اختلافات و تنازعاتی بین دو دولت شد. حج و عتبات عالیات عنصری بسیار تأثیرگذار در مناسبات سیاسی دولت‌های صفویه و عثمانی به‌شمار می‌آمد و سیادت بر حجاز و عراق برای هر کدام از دو دولت می‌توانست منشأ پيامدهاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي بسياري باشد. ازاین‌‌رو دولت صفوی هنگام تأسیس سعی کرد عراق عرب و به تبع آن شهرهای زیارتی را تحت استیلا قرار دهد. با توجه به سابقة تاریخی و پیوندهای ارضی دو سرزمین ایران و عراق، استیلای صفویان بر شهرهای زیارتی عراق امری طبیعی به نظر می‌رسید؛ اما این وضعیت چندان دوام نیاورد؛ زیرا دولت صفوی ساختار حکومتی خود را بر ساختار دینی استوار ساخته بود و بر شأن دینی خود بسیار تأکید مي‌کرد و بهره‌برداری از عتبات در جهت تحقق این هدف بود؛ اما همین سیاست مذهبی یکی از مهم‌ترین عللی بود که آنها را در برابر امپراتوری عثمانی قرار داد. این مسئله با اختلاف عمق و غنای بیشتر و مهم‌تر از آن به این منازعات نزد رعایا مشروعیت می‌بخشید و برقراری صلح را ناممکن می‌ساخت؛ زیرا این دو دولت علاوه بر اختلافات مرزی بر سر تصرف عراق و نواحی مرزی در ستیز بودند.

نخستین شاهان صفوی به علت قرار داشتن نخستین پایگاه‌های شیعه در جنوب عراق به حمایت علما و شیعیان در ماهیت و تأیید افکار مذهبی خود نیاز داشتند و از سوی دیگر به علت انتساب به ائمة اطهار(ع) ادعای حکومت و وراثت بر عراق عرب داشتند و می‌کوشیدند در برابر حرمین شریفین در سرزمین حجاز، که در تسلط عثمانی بود، شهرهای زیارتی عراق را در کنترل گيرند و از جذابیت‌های معنوی آن استفاده کنند و حتی می‌کوشیدند از لحاظ نظری عتبات را همتراز حرمین شریفین قرار دهند. این مسئله باعث شد دولت عثمانی ناگزیر واکنش شدید نشان دهد و بر تسلط بر شهرهای زیارتی مخصوصاً نجف اشرف پافشاري کند؛ اما واقعیت این است که دولت صفوی قدرت حفظ عراق عرب و دفاع از آن را در برابر قدرت نظامی عثمانی نداشت و شاه‌عباس اول استثنا بود که او هم در سال‌های آخر حکومت خود موفق به این امر شد؛ زیرا شاه‌عباس این مسئله را بیش از پیش حیثیتی یافته بود و بر حفظ شهرهای زیارتی با چنگ و دندان پافشاری مي‌کرد. سرانجام فوت شاه‌عباس در سال ۱۰۳۸ قمري زمینة پیروزی آسان دولت عثمانی و تسلط آنها بر سراسر عراق عرب را فراهم کرد. شاه‌صفی تنها یک دهه بعد از فوت شاه‌عباس، در برابر به دست آوردن صلحی پایدار و ایجاد آرامش برای پادشاهی خود، عراق عرب را با تمامی اعتاب مقدس آن به سلطان قدرتمند عثمانی تقدیم کرد و با این اقدام همة شیعیان مخصوصاً ساکنان شهرهای زیارتی عراق را از حکومت صفوی ناامید ساخت.

بسیاری از آرمان‌های سیاسی ـ مذهبی صفويان پس از گذشت بیش از یک قرن از حکومت ايشان رنگ باخت؛ اما در تمام مدت حکومت آنها نقش بزرگی در اصلاح و بازسازی عتبات داشت، چه زماني که عراق در دست آنها بود و چه وقتي بر شیعیان سخت مي‌گرفتند و آنها را دستگير مي‌کردند؛ زیرا به دنبال کاهش اهمیت سیاسی عتبات آنچه روزبه‌روز اهمیت یافت، نقش متعالی و معنوی عتبات در حمایت از مذهب و فرهنگ تشیع و گسترش آن و جلب قلوب مسلمانان بود.

بنابراین از بررسي نقش عتبات در روابط ایران و عثمانی در اين پژوهش مي‌توان چنین برداشت کرد:

جنبة سیاسی ـ اقتصادی تسلط بر شهرهای زیارتی عراق بر جنبه‌های اعتقادی آن نزد هر دو دولت صفوی و عثمانی برتری داشت. هرچند سلاطین بزرگ و به‌ظاهر متدین صفوی همچون شاه‌اسماعیل اول، شاه‌طهماسب اول و شاه‌عباس اول اعتقادات و تمایلات دینی داشتند که با رسمیت یافتن مذهب تشیع امري طبیعی می‌نمود، منافع سیاسی ـ اقتصادی آنها نيز در آن دخيل بود. شاهان شیعی صفوی، مخصوصاً شاه‌عباس اول، بیش از آنکه شیعی‌اي متعصب و افراطی باشد، سیاستمداري بزرگ بود و هیچ‌گاه حاضر نبود اهداف سیاسی، نظامی و منافع ملی ـ میهنی کشور را فدای مذهب کند. او بعد از به قدرت رسیدن هنگام قرار گرفتن در موضع ضعف نه‌تنها از سراسر عراق عرب که حتی از شمال غرب ایران چشم پوشید و برای سروسامان دادن به اقتصاد نابسامان کشور برای زائران عتبات و حتی خانة خدا شرایط و محدودیت‌هایی وضع کرد تا سرانجام در پیشبرد سیاست اقتصادی خویش موفق شد؛ اما هنگامی که موفق به بازسازی قشون خود و تجهيز آنها به سلاح آتشین شد، به فکر پیشروی و بازپس‌گیری نواحی غربی ایران افتاد و حتی تا بغداد پیشروی کرد؛ اما برای آرام ساختن باب عالی و غافل ساختن آنها از شرق دور خود يعني عراق عرب چشم پوشید. پس از آنکه شاه‌عباس اول نواحی غرب کشور را بازسازی کرد و حکومت خود را بر آن نواحی مسجل ساخت و سران ترک را همچنان در غفلت و دشمنی‌های داخلی گرفتار دید، دیگر بار به بازپس‌گیری عراق عرب اقدام کرد. بهترین بهانة او برای مشروعیت ‌بخشیدن به این خواسته زیارت بود که در نتیجة آن موفق به بازپس‌گیری عراق عرب شد. این خواسته را همچنین می‌توان نزد سلاطین حنفی‌مذهب عثمانی در حفظ حرمت یا بی‌احترامی به عتبات عالیات با اهداف سیاسی ـ نظامی حاکم بر دو دولت مسلمان شیعی صفوی و حنفی عثمانی مرتبط دانست؛ زیرا این دو دولت مسلمان بر سر تصرف سرزمین عراق اختلاف داشتند؛ چنان‌که دولت صفویه سعی می‌کرد با در اختیار گرفتن شهرهای زیارتی قدرت سیاسی را به چنگ آورد و سبب وحدت شیعیان خود شود و آنها را از سایر گروه‌ها متمایز سازد. مذهب تشیع در عین حال به صفویان در جايگاه رهبر روحانی و اعقاب ائمة اطهار(ع) نفوذ می‌بخشید. عتبات برای آنها در حکم اهرمی در جهت پیشبرد اهداف سیاسی ـ مذهبی و سبب استحکام حکومت جدید ايشان و همچنین برتري در مبارزات بود. در مقابل، دولت عثمانی از جذابیت و معنویت عتبات غافل نبود و به طرق مختلف در جلب یا دفع آن سعي مي‌کرد. تخریب شهرهای زیارتی و بی‌حرمتی به آنها، بازسازی، توسعة قبور بزرگان اهل سنت، پراکندن شیعیان از
اماکن مقدس و توجه به حضرت علی(ع) در مقام یکی از خلفای راشدین و صحابی رسول اکرم(ص) همه در جهت تحقق این هدف بود. در واقع در این سیاست مذهب مبناي تحکيم فرمانروایی و کشورگشایی به شمار می‌رفت.

منازعات دولت صفوي و عثماني یک قرن و نیم (۹۰۷ ـ ۱۰۴۸ق) به طول انجامید و حتی پس از آن در قالب جنگ سرد ادامه یافت. اکثر مردم عراق به صفویان تمايل داشتند و حاضر نبودند دورافتاده‌ترین ایالت امپرتواریِ ترک محسوب شوند، که نه‌تنها از هر گونه توجه و فعالیت اقتصادی و اجتماعی محروم باشند، بلکه حکام نیمه‌مستقل و خودسر ترک، آنها را استثمار کنند.‌ به همين دليل گرایش مردم عراق به دولت صفوی موجه بود؛ زیرا نیمی از جمعیت عراق را شیعیان تشکیل می‌دادند که از يک سو با ورود صفویان از ظلم اهل سنت رهایی یافته و از قدرت برخوردار شده بودند و از سوی ديگر به لحاظ مذهبی و فرهنگی به ایرانیان وابسته و با آنها همدل و همراه بودند و از نظر سیاسی نيز ادعای صفویان به انتساب به اهل بیت را پذیرفته بودند و آنها را از نژاد عرب (نه قومی بیگانه همچون ترک‌ها که ادعای خلافت اسلامی و قصد تصاحب سرزمین آنها را داشتند)، مي‌دانستند. غير از این بیشتر سنی‌مذهبان بغداد و بسیاری از شهرهای دیگر عراق حنبلی بودند؛ در حالی که ترکان عثمانی پیرو مذهب ابوحنیفه بودند. این مسئله خود رقابتي داخلی و پنهانی ایجاد مي‌کرد که در این مبارزه بسیاری از حنبلیان و شافعیان بی‌طرف ماندند. اقلیتی از مردم عراق نیز عیسویان بودند که آنها هم مخالف سیاست سلطان عثمانی و موافق شاه ایران بودند.

شهرهای زیارتی عراق و امواج برخاسته از آن نقش مهم و تأثیرگذاري در گسترش مذهب و فرهنگ شیعه در جهان اسلام و جلب مسلمانان جهان داشت. در واقع عتبات مکمل و پشتیبان شاهان صفوی و روحانیت شیعی در رسمیت بخشیدن و اثبات حقانیت مذهب شیعه بود؛ به‌خصوص که شهرهای مذهبی محل اجتماع مردم و انتقال افکار آنهاست و اقدامات فرهنگی ـ مذهبی دولت صفوی نیز به همین انگیزه بود. این اقدامات از جمله شامل بازسازی و اصلاح عتبات، برپایی جشن غدیر خم، عزاداری عاشورا و به راه انداختن دسته‌های عزاداری که در آن مصیبت وارده بر امامان شیعه نقل می‌شد، بود. در حقیقت در پس هر مناره و ضریح و حتی کاشی‌کاری‌های زیبا و خوش‌رنگ‌ولعاب با آیه‌ها و احادیثی در حقانیت و مظلومیت ائمة اطهار(ع) شکوه و در قرب الهی بودن آنها و حقانیت مذهب جدید صفویان نهفته بود. در نتيجه سنت زیارت محوري مهم در گسترش فرهنگ شیعی محسوب می‌شد.

سرزمین عراق خصوصاً جنوب آن خواسته يا ناخواسته طی حکومت صفوی و پس از آن از نظر اقتصادی کاملاً به دولت ایران وابسته شد، که مهم‌ترین علت آن وجود شهرهای زیارتی در جنوب عراق و بغداد بود. اماکن مقدس عراق منبع مهم اقتصادی برای تجار، کسبه و مردم عراق بود که تنها با حضور سالانة هزاران زائر ایرانی امکان‌پذیر مي‌شد. همچنین بسياري از شیعیان عراق با سمت متولی، خادم، چراغچی‌باشی، کفشدار و غیره در عتبات عالیات خدمت مي‌کردند و از دولت صفوی حقوق و مواجب مي‌گرفتند؛ اما این تنها شیعیان عراق و شهرهای مذهبی آن نبودند که از نظر اقتصادی و براي تأمين مایحتاج خود کاملاً به دولت صفوی وابسته شده بودند، بلکه سایر مسلمانان و پاشاهای سنی‌مذهب ترک حاکم بر عراق نیز منافع حکومتی و بقای قدرت خود را در حفظ روابط دوستی و تجاری با ایران می‌دانستند؛ زیرا نمی‌توانستند به کمک مالی و اقتصادی باب عالی امید داشته باشند و مي‌توانستند از يک سو طي عبور تجار غرب و شرق و همچنین حرکت زوار ایرانی و شرقی به عتبات و حرمین شريفین حق گمرکی درخوري دریافت کنند و از سوی دیگر با رونق بخشیدن به بازار کالاهای کشاورزی و تزئینی، فروش مهر و تسبیح از خاک کربلا و دفن اموات در شهرهای زیارتی حیات اقتصادی عراق را حفظ کنند؛ زیرا شهرهای مقدس عراق نه صنعتی داشت، نه کشاورزی سودآوری. در نتيجه اقتصاد مردم منطقه وابسته به اماکن مقدس و عتبات بود.

علاوه بر مسئلة عتبات، مسئلة حرمین شریفین و زیارت اماکن متبرکه در مدینه و مکه و اختلاف‌های مذهبی ـ فرهنگی دو دولت ایران و عثمانی حرمین را به عرصة اختلاف شیعه و سنی تبدیل کرده بود و سبب جنگ‌های خونین ایران و عثمانی و رفتارهای تعصب‌آمیز دو دولت بود. این امر در چگونگی برگزاری فریضة حج ایرانیان شیعی تأثیر فراوانی داشت. دولت عثمانی به سبب پیامدهای سیاسی از ایرانیان می‌ترسید و به همين دليل آنها بر حجاج ایرانی، به ويژه هنگام درگيري‌هاي نظامي، سختگيري بيشتري روا مي‌داشتند.

علاوه بر این به دلیل مسائل سیاسی، فرهنگی، مذهبی، امنیتی و اقتصادی دو دولت عثمانی و صفوی حج گزاردن ایرانیان شیعی با دشواری‌هایی روبه‌رو بود. در این دوران هر گاه بین دو دولت حسن روابط برقرار بود، سفر به حرمین شریفین و برگزاری آن با دشواری‌های کمتری همراه بود؛ اما با بحرانی شدن روابط، شاهد محدوديت‌هاي شديدي در سفر ايرانيان به حرمین شریفین هستيم.

گاهی دولت‌ها رفتن به حرمین شریفین از مسیر بصره را بر ايرانيان ممنوع مي‌کردند و سال‌ها به تأخیر مي‌انداختند. در اين دوره، بخشی از مشکلات سفر به حرمین به اعراب بدوی و راهزنان مسیر بازمي‌گشت. وجود قبایل بدوی در مسیر بصره دغدغة مهم ایرانیان بود و دولت عثمانی در آن دخالتی نداشت. بنابراین هر دو دولت در رفع آن تلاش می‌کردند.

عثمانیان برای ضربه زدن به صفویان، در مکه به تکفیر روافض می‌پرداختند و به بهانة اینکه ایرانیان به سبب مسائل امنیتی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی از حرمین استقبال نمي‌کردند، ضد آنها موضع می‌گرفتند. روابط غیر حسنة ایران و عثمانی و درگیری‌های متعدد این دولت‌ها دشواری‌هایی در امر سفر به حرمین شریفین ايجاد مي‌کرد که گاهي سبب محدود شدن حج مي‌شد.

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. ↑ . شاو، امپراتوري عثماني و ترکيه جديد، ترجمه محمود رمضان‌زاده، ص۱۷۴.
  2. ↑ . شرلي، سفرنامه برادران شرلي، ص۸۵.
  3. ↑ . دوري، بغداد: چند مقاله در تاريخ و جغرافياي تاريخي، ترجمه اسماعيل دولتشاهي، ص۹۴.
  4. ↑ . نوايي، اسناد و مکاتبات ايران از سال'۱۱۰۵ـ۱۱۳۵ همراه با يادداشت‌هاي تفصيلي، ص۱۹۰-۱۹۲.
  5. ↑ . دلاواله، سفرنامه، ترجمه شعاع‌الدين شفا، ص۴۴۱.
  6. ↑ . بياني، تاريخ نظامي ايران دوره صفويه، ص۴-۱۴.
  7. ↑ . سلطان‌محمد، سفرنامه مکه، تصحيح علي‌اکبر خداپرست، ص۲۴۴.
  8. ↑ . العزاوي، تاريخ العراق بين احتلالين، ص۱۰۲.
  9. ↑ . اعتمادالسلطنه، مرآت البلدان: ترجمه مترجمان وزارت انطباعات، به کوشش پرتو نوري علا و محمدعلي سپانلو، ص۹۳۲.
  10. ↑ . ويلي، نهضت اسلامي شيعيان عراق،‌ ترجمه مهوش غلامي، ص۲۷.
  11. ↑ . تاورنيه، سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوري، ص۲۲۲.
  12. ↑ . همان، ص۱۶۴.
  13. ↑ . لانگريک، تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي عراق'۱۹۰۰-۱۹۵۰، ترجمه اسدالله توکلي و محمدرضا مصباحي، ص۴۱.
  14. ↑ . تاورنيه، سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوري، ص۱۶۴؛ سيوري، ايران عصر صفوي، ترجمه کامبيز عزيزيان، ص۹۷.
  15. ↑ . سانسون، سفرنامه سانسون: وضع کشور شاهنشاهي ايران در زمان شاه سليمان صفوي، ۲۰۱ .
  16. ↑ . ترکمان، ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي، تصحيح سهيلي خوانساري، ج۳، ص۹۹۸-۹۹۹.
  17. ↑ . برن، نظام ايالات در دوره صفويه، ترجمه کيکاووس جهانداري، ص۱۰۷.
  18. ↑ . برن، نظام ايالات دوره صفويه، ترجمه کيکاووس جهانداري، ص۱۰۷.
  19. ↑ . لباف، عراق و روابط آن با ايران، ص۲۹-۳۰.
  20. ↑ . فخرالملک، سفرنامه، تصحيح محمدرضا عباسي، ص۴۳.
  21. ↑ . متي، اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي، ترجمه حسن زنديه، ص۴۰۱.
  22. ↑ . متي، اقتصاد و سياست خارجي ايران عصر صفوي، ترجمه حسن زنديه، ص۷۵۴-۷۶۵.
  23. ↑ . Matthee, Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra matthe, p .۵۴-۵۵.
  24. ↑ . تاورنيه، سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوري، ص۴۰۱.
  25. ↑ . دوسرسو، سقوط شاه سلطان حسين، ترجمه ولي‌الله شادان، ص۹۳-۹۴.
  26. ↑ . کروسينسکي، سفرنامه، ترجمه عبدالرزاق دنبلي، ص۲۵.
  27. ↑ . خوانساري، تاج التراجم، ج۲، ۶۱۱.
  28. ↑ . کرزن، ايران و قضيه ايران، ترجمه غلامعلي وحيد مازنداراني، ص۲۸۴.
  29. ↑ . پاريزي، سياست و اقتصاد عصر صفوي، ص۲۸۴.
  30. ↑ . Matthee, Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra, p .۵۶-۵۷.
  31. ↑ . شاردن، سفرنامه، ترجمه اقبال يغمايي، ص۶۱۶.
  32. ↑ . محزون، المدينة المنورة في رحلة العياشي، ص۱۸۷-۱۹۱.
  33. ↑ . همان.
  34. ↑ . ديانت، فرهنگ تاريخي جنبش‌ها و ارزش‌ها، ۱۶۶.
  35. ↑ . Matthee, Between Arabs, Turks And Iranians The Town Of Basra,۱۶۰۰-۱۷۰۰, p. ۵۶.
  36. ↑ . همان.
  37. ↑ . همان.
  38. ↑ . دوغان، «راه‌هاي حج در دوره صفويه»، ميقات حج، ش۵۷، ص۱۳۸۵، ص۹۸.
  39. ↑ . همان.
  40. ↑ . سبزواري، تحفه عباسي، ص۱۴۴.
  41. ↑ . صفت‌گل، ساختار نهاد و انديشة ديني در ايران عصر صفوي، ص۷۴.
  42. ↑ . قزويني، ص۲۴۲.
  43. ↑ . واله اصفهاني، خلد برين، تصحيح ميرهاشم محدث، ص۱۷۲.
  44. ↑ . ترکمان، عالم‌آراي عباسي، تصحيح ايرج افشار، ج۲، ص۷۶۰-۷۶۴.
  45. ↑ . منجم يزدي، تاريخ عباسي يا روزنامه ملا جلال، به کوشش سيف‌الله وحيدنيا، ص۳۰۴.
  46. ↑ . ولي‌قلي‌خان شاملو، قصص الخاقاني، تصحيح سيدحسن سادات‌ناصري، ص۱۹۰-۱۹۳.
  47. ↑ . ناصرالدين شاه، شهريار جاده‌ها، ص۱۲۶.
  48. ↑ . انصاري قمي، «موقوفات ايرانيان در عراق»، ميراث جاويدان، ص۷۷-۷۹؛ کاظمي، «نجف در عصر شاه عباس اول»، نامه تاريخ‌پژوهان، ص۱۱۲.
  49. ↑ . نصرآبادي، تذکرة نصرآبادي، به کوشش محسن ناجي نصرآبادي، ص۱۳۵.
  50. ↑ . فلسفي، تاريخ زندگاني شاه عباس اول، ص۸۶-۸۸.
  51. ↑ . فلسفي، تاريخ زندگاني شاه عباس اول، ص۸۷.
  52. ↑ . منشی القمي، خلاصة التواريخ، تصحيح احسان اشراقي، ص۴۳۰-۴۳۱.
  53. ↑ . انصاري قمي، «موقوفات ايرانيان در عراق»، ميراث جاويدان، ص۶۹.

الگو:فصل بندی