در حال ویرایش مشکلات مذهبی ایرانیان در حج

[[پرونده:نمایی از حج سال ۱۳۶۶ش معروف به حج خونین.jpg|بندانگشتی|نمایی از حج ۱۳۶۶ش؛ رویدادی که به «حج خونین» شهرت یافت و در جریان مراسم برائت از مشرکین، به کشته و زخمی شدن شماری از حجاج ایرانی در درگیری با نیروهای امنیتی عربستان سعودی انجامید.]]
'''مشکلات مذهبی ایرانیان در حج'''، مهم‌ترین دشواری اختصاصی حاجیان ایرانی در [[حج|سفر حج]] بود. پس از رسمی‌شدن [[شیعه|تشیع]] در [[صفویان|دوره صفویه]]، حاجیان ایرانی علاوه بر دشواری‌های معمول سفر حج، با مشکلات مذهبی ناشی از اختلاف با [[حکومت عثمانی]]، مردم حجاز و بعدها [[آل سعود|حکومت سعودی]] روبه‌رو شدند. این مشکلات شامل آزار و کشتار برخی [[شیعه|شیعیان]]، محدودیت در انجام [[مناسک حج|مناسک]] و [[زیارت]]، اختلاف بر سر [[رؤیت هلال]] و [[وقوف در عرفات|وقوف عرفات]]، و نیز بدرفتاری با زائران ایرانی در [[مکه]] و [[مدینه]] بود که تا پس از [[انقلاب اسلامی ایران]] نیز به اشکال مختلف ادامه یافت.

در کنار این مشکلات، دولت ایران، مسئولان حج و عالمان شیعه در دوره‌های مختلف برای کاهش تنش‌ها و حفظ امکان انجام مناسک تلاش کردند. این اقدامات از رایزنی با حاکمان حجاز و آموزش زائران تا صدور [[فتوا|فتاوا]] درباره [[تقیه]]، شرکت در نماز جماعت اهل سنت و پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال را دربر می‌گرفت و در مواردی به کاهش اختلاف‌ها و تسهیل برگزاری مناسک حج انجامید.

== از صفویه تا قاجار ==
برخلاف مشکلاتی مانند ناامنی راه‌ها و اوضاع سیاسی که همه [[اسلام|مسلمانان]] با آن روبه‌رو بودند، مشکلات مذهبی عمدتاً زائران ایرانی و شیعه را تحت تأثیر قرار می‌داد. پس از رسمی‌شدن [[شیعه|تشیع]] در [[صفویان|دوره صفویه]]، [[ایران|ایرانیان]] علاوه بر دشواری‌های معمول سفر حج، با آزارهای مذهبی ناشی از اختلاف با [[عثمانیان]] و مردم حجاز روبه‌رو شدند.<ref>نک: صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص827-828.</ref> شایعاتی مانند نجس‌کردن کعبه به شیعیان نسبت داده می‌شد<ref>تاریخ مکه، ص422.</ref> و گاه به کشتار آنان، از جمله در سال ۱۰۸۸ق<ref>منائح الکرم، ج4، ص488.</ref> و شهادت [[محمدمؤمن استرآبادی]]،<ref>وقایع السنین، ص534؛ خلاصة الاثر، ج3، ص432-433؛ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص839.</ref> [[زین‌العابدین فرزند نورالدین]]<ref>ریاض العلماء، ج2، ص399.</ref> و دیگر دانشوران ایرانی شیعه<ref>نیل المنی، ج2، ص763-764.</ref> انجامید. در ۱۱۴۳ق نیز گروهی از شیعیان به بهانه آلودگی از [[مکه]] اخراج شدند.<ref>تاریخ مکه، ص422.</ref>

برخی شخصیت‌های سیاسی ایرانی نیز به اتهام‌های سیاسی یا درگیری‌های مذهبی آسیب دیدند؛ مانند [[معصوم‌بیگ]] که مدتی وکالت شاه تهماسب را برعهده داشت<ref>صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص828؛ تکملة الاخبار، ص131؛ خلاصة التواریخ، ج1، ص559-560؛ جواهر الاخبار، ص232؛ تاریخ عالم‌آرای عباسی، ج1، ص161؛ نک: تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص106-110.</ref> و محمدهاشم فرزند شاه نورالدین که به دلیل مشکلات سیاسی دربار به [[حج]] رفت و در [[مسجد الحرام]] به دلیل درگیری با [[اهل سنت]] کشته شد.<ref>تذکره صفویه کرمان، ص469؛ تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص111.</ref> همچنین اختلاف در رؤیت هلال ذی‌حجه که منجر به تفاوت در زمان عید و [[وقوف]] به‌ویژه در سال‌های [[حج اکبر]] (که [[روز عرفه]] هم‌زمان با روز جمعه بود) می‌شد، از مشکلات مهم حاجیان شیعه بود.<ref>صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص835-836؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص106.</ref>

شیعیان در انجام اعمال مذهبی خود به‌ویژه در زیارت حرم و مزارهای امامان در [[مدینه]] نیز با محدودیت روبه‌رو بودند؛ گاه ناچار به [[تقیه]]، اقتدا به امامان اهل سنت و حتی تغییر پوشش عربی یا ترکی می‌شدند.<ref>حدیث قافله‌ها، ص111؛ نک: سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص199.</ref> وضعیت ایرانیان در مدینه سخت‌تر بود؛ محدودیت در [[بقیع|زیارت بقیع]] و [[مسجد النبی]]، بدرفتاری و تهدید جانی و مالی ایرانیان،<ref>حدیث قافله‌ها، ص110؛ سفرنامه مکه معظمه، ص170-171.</ref> اخراج حاجیان ایرانی از مسجدالنبی،<ref>تذکرة الطریق، ص123؛ حدیث قافله‌ها، ص111.</ref> آزار توسط خادمان حرم<ref>به سوی‌ام القری، ص249.</ref> و پرداخت پول برای زیارت بقیع از مهم‌ترین مشکلات آنان بود.<ref>به سوی‌ام القری، ص249؛ حدیث قافله‌ها، ص111.</ref>

== دوران پهلوی ==
در [[پهلوی|دوره پهلوی]]، اختلاف‌های مذهبی [[وهابیان]] با شیعیان همچنان از مهم‌ترین مشکلات حاجیان ایرانی بود و گزارش‌های متعدد از بدرفتاری مأموران سعودی، حتی تشکیل کمیسیون رسیدگی به شکایات در سال ۱۳۰۹ش در ایران، ثبت شده است.<ref>روابط سیاسی ایران و عربستان، ص69-70.</ref> قتل یک حاجی ایرانی در سال ۱۳۲۲ش و بازداشت دو ایرانی دیگر در سال ۱۳۲۷ش به اتهام اهانت به مسجدالحرام، از مهم‌ترین این رخدادها بود.<ref>مجله خواندنی‌ها، سال9، ش3، ص2؛ ش4، ص8.</ref>

همچنین [[آل سعود|حکومت سعودی]] با وقوف مستقل حاجیان شیعه در [[عرفات]] مخالفت می‌کرد و درخواست [[آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی]] در سال ۱۳۷۱ق نیز پذیرفته نشد و موجب ناراحتی ایشان شد.<ref>میقات حج، ش43، ص67، «سفر حج مرحوم آیت‌الله کاشانی.</ref> با این حال، برخوردهای مذهبی ادامه یافت و در سال ۱۳۴۰ش نیز در پی درگیری با خادمان مسجد النبی، ۳۶ حاجی ایرانی بازداشت شدند.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص217-218.</ref>

== پس از انقلاب اسلامی ایران ==
اختلاف‌های مذهبی پس از [[انقلاب اسلامی ایران]] نیز ادامه یافت و گاه به درگیری‌های محدود میان زائران ایرانی و نیروهای امنیتی [[عربستان]] انجامید، هرچند این تنش‌ها هیچ‌گاه گسترده نشد. از مهم‌ترین مشکلات زائران ایرانی در این دوره می‌توان به بازرسی سخت‌گیرانه در فرودگاه جده و ضبط کتاب‌های مذهبی شیعه،<ref>یار کجاست، ص20-21؛ در حریم کعبه، ص141؛ میقات حج، ش15، ص155، «حج 75 از دیدگاه نماینده محترم ولی فقیه و امیر الحاج.</ref> محدودیت در زیارت آزادانه [[بقیع]]،<ref>یار کجاست، ص52؛ نک: راهی به سوی خدا، ص282؛ حج 27، ص104.</ref> بدرفتاری مأموران سعودی به‌دلیل برگزاری برخی آیین‌های مذهبی شیعی در حرم پیامبر(ص) و بقیع،<ref>میقات حج، ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر حج عربستان.</ref> و نیز اهانت به شیعیان و باورهای آنان در برخی خطبه‌های نماز جمعه و جماعت اشاره کرد.<ref>میقات حج، ش30، ص71، «مصاحبه با آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی؛ ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر عربستان؛ ش15، ص154؛ شنیدنی‌های سفر حج، ص93.</ref>

== تلاش‌ها برای رفع اختلاف ==
از دوره صفویه تا [[قاجاریان|قاجار]]، شیعیان برای انجام وقوف مطابق فقه خود گاه با پرداخت پول به [[شریف مکه]]<ref>به سوی‌ام القری، ص245.</ref> یا با حمایت مقامات ایرانی مانند حسام‌السلطنه، یکی از بزرگان قاجار، در سال ۱۲۷۹ق امکان وقوف یک روز دیرتر را می‌یافتند.<ref>سفرنامه مکه حسام السلطنه، ص118-120.</ref> با وجود برخی محدودیت‌ها، سفرنامه‌های قاجاری از دوره‌هایی از آزادی نسبی شیعیان در مکه و حمایت شرفای مکه از ایرانیان بدون تقیه نیز گزارش کرده‌اند.<ref>سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص237؛ پنجاه سفرنامه، ج1، ص625-626؛ ج7، ص294؛ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص148.</ref>

در دوره پهلوی، مسئولان حج و عالمان شیعه با آموزش زائران، پرهیز از رفتارهای تنش‌زا و حضور در نماز جماعت اهل سنت، برای کاهش اختلاف‌ها و مشکلات مذهبی تلاش کردند.<ref>مجله خواندنی‌ها، سال9، ش2، ص27، «مصاحبه با نخستین حاجی ایرانی؛ میقات حج، ش51، ص178-179، «خاطرات سرپرست حجاج در سفر حج سال 1327ش.»؛ خاطرات وحید، ش7، ص37، «مقدمات عزیمت مکه؛ با من به خانه خدا بیایید، ص213، 229.</ref> همچنین با صدور فتاوایی برای حل مسائل مورد اختلاف، مانند فتوای [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله بروجردی]] بر پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال از سوی عربستان، بخشی از تنش‌ها کاهش یافت.<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص159-160؛ با من به خانه خدا بیایید، ص7؛ خسی در میقات، ص64.</ref>

پس از انقلاب اسلامی نیز این رویکرد از طریق رایزنی‌های دیپلماتیک، آموزش [[زائر|زائران]] و فتاوای فقهی درباره لزوم [[تقیه]]، شرکت در نماز جماعت، صحت نماز بدون مهر، تحریم اعمالی که موجب وهن شیعه می‌گردد و پرهیز از اقدامات اختلاف‌برانگیز ادامه یافته است.<ref>میقات حج، ش30، ص151-175، «تقیه مداراتی.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
{{دانشنامه
 | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/8027
 | عنوان = ایران
 | نویسنده = کامران محمدحسینی
}}
* '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
* '''به سوی‌ام القری''': رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
* '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
* '''تاریخ حج‌گزاری ایرانیان''': اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
* '''تاریخ عالم‌آرای عباسی''': اسکندر بیگ ترکمان (م. ۱۰۴۳ق)، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲؛
* '''تاریخ مکه''': احمد السباعی (م. ۱۴۰۴ق)، نادی مکة الثقافی، ۱۴۰۴ق؛
* '''تذکره صفویه کرمان''': میر محمد سعید مشیزی، به کوشش باستانی پاریزی، نشر علم، ۱۳۶۹ش؛
* '''تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق''': محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛
* '''تکملة الاخبار''': عبدی بیگ شیرازی نویدی، به کوشش نوایی، تهران، نشر نی، ۱۳۶۹ش؛
* '''جواهر الاخبار''': بوداق منشی قزوینی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش محسن بهرام نژاد، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش؛
* '''حدیث قافله‌ها''': به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانش‌پژوه، ۱۳۸۲ش؛
* '''خلاصة الاثر''': محمد امین المحبی (م. ۱۱۱۱ق)، بیروت، دار صادر؛
* '''خلاصة التواریخ''': قاضی احمد بن شرف الدین الحسینی القمی (م. ۱۰۱۵ق)، به کوشش اشرافی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش؛
* '''در حریم کعبه''': سید محمد باقر حجتی‏، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش؛
* '''راهی به سوی خدا''': بتول جامع نایینی، قم، تسنیم، ۱۳۸۵ش؛
* '''روابط سیاسی ایران و عربستان در سده بیستم''': حمید احمدی، تهران، وزارت امورخارجه، ۱۳۸۶ش؛
* '''ریاض العلماء و حیاض الفضلاء''': عبدالله افندی اصفهانی (قرن۱۲ق)، به کوشش حسینی و مرعشی، قم، خیام، ۱۴۰۱ق؛
* '''سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات''': به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛
* '''سفرنامه مکه دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام''': سلطان مراد حسام السلطنه (م. ۱۳۰۰ق)، به کوشش جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
* '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
* '''سفرنامه میرزا محمد حسین حسینی فراهانی (۱۳۰۲–۱۳۰۳ق)''': به کوشش مسعود گلزاری، تهران، فردوسی، ۱۳۶۲ش؛
* '''شنیدنی‌های سفر حج''': محمد دشتی، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)، ۱۳۸۲ش؛
* '''صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست''': رسول جعفریان‏، تهران، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش؛
* '''مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه)''': تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
* '''مجله خواندنی‌ها''': تهران، بنگاه زربخش؛
* '''منائح الکرم''': علی بن تاج الدین السنجاری (م. ۱۱۲۵ق)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق؛
* '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
* '''نیل المنی بذیل بلوغ القری''': جارالله محمد بن فهد المکی (م. ۹۵۴ق)، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق؛
* '''وقایع السنین و الاعوام''': سید عبدالحسین الحسینی خاتون‌آبادی (م. ۱۱۰۵ق)، به کوشش بهبودی، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش؛
* '''یار کجاست (سفرنامه حج)''': رحیم مخدومی، حوزه هنری سازمان تبلیغات، ۱۳۷۳ش.
{{پایان}}