در حال ویرایش مناسک حج

{{حج و عمره عمودی}}'''مناسِک حج''' همان [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] است که در زمان و [[فهرست مکان‌های مکه|مکان‌های]] مختلفی در [[مکه]] انجام می‌شوند. واژه «مناسک» جمع «مَنسَک» و از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت و طاعت است و در قرآن نیز برای اشاره به آیین‌های عبادی به کار رفته است.

مناسک حج افزون بر [[اعمال حج (ابهام‌زدایی)|اعمال واجبی]] همچون [[احرام]]، [[وقوف در عرفات]] و [[وقوف در مشعر|مشعر]]، [[اعمال منا]]، [[طواف]] و [[سعی صفا و مروه|سعی]]، شامل اعمال [[تروک حج|ترک کردنی]] حج نیز می‌شود. مکان‌های ویژه ای برای انجام اعمال حج در شهر [[مکه]] وجود دارد مانند [[میقات]]، [[عرفات]]، [[مشعر]]، [[منا]] و [[مسجدالحرام]]. همچنین زمان‌های معینی برای انجام هر عمل وجود دارد. در منابع اسلامی، انجام مناسک حج از واجبات دینی و از عوامل تقویت ایمان، آمرزش گناهان، خودسازی، حفظ دین، کسب منافع دنیوی و اخروی و تقرب به خداوند شمرده شده است.

== معنای مناسک ==
مناسِک از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت<ref>المفردات ، ص 802 ؛ لسان العرب، ج10 ، ص499.</ref> و [[اعمال حج تمتع|مجموعه عمل‌ها]]<ref>مجمع مقاییس اللغه، ج 5 ، ص 420 ؛ مصباح المنیر ، ج2 ، ص604 ؛ تاج العروس ، ج13 ، ص657 .</ref> دانسته شده و جمع مَنسَک به معنای [[فهرست مکان‌های مکه|مکان]] و زمان عبادت است چنانکه خداوند متعال می‌فرماید: {{آیه|لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ
}}«برای هر امتی عبادتی ویژه قرار داده‌ایم که آن را انجام می دهند».<ref>سوره حج ، آیه 67 .</ref>

مجموعه امور [[حج]] را مناسک حج نامیده‌اند که این امور اعم از [[اعمال حج تمتع|اعمال واجب]] و اعمال [[تروک|ترک کردنی]]، [[مکان‌های مربوط به سفر حج|مکان‌ها]] و زمان‌های انجام عبادت در حج هستند.<ref name=":0" /> این معنا برای مناسک حج، به اعتبار آیه {{آیه|وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
}}«راه و رسم عبادتمان را به ما نشان ده، و توبه ما را بپذیر، که تو بسیار توبه پذیر و مهربانی»<ref>سوره بقره ، آیه 128 .</ref> در نظر گرفته شده است.<ref name=":0">درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص34 و 35 .</ref>

نُسُک به معنای طهارت نیز دانسته شده<ref>مصباح المنیر، ج2 ، ص 604 .</ref> و بر این اساس برخی حدس زدند که شاید حکمت اینکه [[حج]] و [[احکام حج|احکام]] آن را مناسک خوانده‌اند آن است که [[حاجی]] در حج، از طهارت و غفران الهی بهره‌مند می‌شود.<ref>درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص34 و 35 .</ref>

== اهمیت مناسک حج ==
آیه قرآن انجام مناسک حج را واجب و ترک آن را کفر عملی دانسته‌اند.<ref>سوره آل عمران ، آیه 97.</ref> در روایات معصومین به مناسک حج توصیه شده و ثواب آن چنان سنگین دانسته شده که آرزوی مردگان وجود یک حج در کارنامه اعمالشان است.<ref>من لا بحضره الفقیه ، ج2 ، ص226 .</ref> همچنین انجام حج را عامل بقاء اسلام و ترک آن را عامل خروج از دین خدا و نزول عذاب الهی دانسته‌اند.<ref>وسائل الشیعه، ج11 ، ص30 و 32 ؛ نهج البلاغه، نامه 47 .</ref>

== اهداف مناسک حج ==
{{اصلی|اهداف و آثار حج}}در قرآن، غرض از تکلیف به حج، وجود منافع برای انسان‌ها ذکر شده است.{{یادداشت|﴿وَ أَذِّن فی النَّاسِ بِالحْجّ… لِّّیشْهَدُواْ مَنَافِعَ لَهُمْ﴾
و در میان مردم برای حج بانگ زن… تا منافع خود را [از برکت این سفر معنوی] مشاهده کنند.}}<ref>سوره حجّ(22)، آیه 27-28؛ ترجمه قرآن (انصاریان)؛ ص۳۳۵.</ref> احادیث مختلف معصومین(ع)، «منافع» را، شامل برکات دنیوی و منافع اخروی دانسته‌اند.<ref>الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.</ref> با استناد به روایات امامان پیامبر(ص) و امامان(ع) برخی از مهم‌ترین اهداف حج را می‌توان به شرح زیر استخراج کرد.{{ستون-شروع|۲}}
* توبه و آمرزش<ref>الکافی، ج4، ص188؛ وسائل الشیعه، ج13، ص295.</ref><ref>الکافی، ج4، ص264.</ref>
* خودسازی و تقوا<ref>علل الشرائع، ج2، ص404؛ بحار الانوار، ج6، ص96.</ref><ref>الکافی، ج4، ص201؛ نهج البلاغه، خطبه 192.</ref>
* برپاداشتن دین و تقویت ایمان<ref>وسائل الشیعه، ج11، ص60؛ جامع احادیث الشیعه، ج10، ص69.</ref><ref name=":4">دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۳۲۸.</ref>
* پیوند معنوی با رهبری الهی (تولّی)<ref name=":4" /><ref>بحار الانوار، ج97، ص139؛ جامع احادیث الشیعه، ج12، ص229.</ref><ref>الکافی، ج4، ص549؛ نور الثقلین، ج1، ص183.</ref>
* دوری از شیطان و دشمنان خدا (تبرّی)<ref>الروضة البیهه، ج2، ص281-282.</ref>
* پیشگیری از نابودی انسان<ref>التبیان، ج4، ص31؛ فقه القرآن، ج1، ص86.</ref><ref>مجمع البیان، ج3، ص424؛ روح المعانی، ج7، ص35.</ref>
* آموختن علم دین و نشر احادیث<ref>علل الشرائع، ج1، ص273؛ وسائل الشیعه، ج11، ص13.</ref>
* آزمایش بندگان<ref>نهج البلاغه، خطبه192؛ الکافی، ج4، ص199.</ref><ref>الکافی، ج4، ص198؛ من لایحضره الفقیه، ج2، ص250.</ref>
* منافع دنیوی<ref>الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.</ref><ref>علل الشرائع، ج2، ص406؛ وسائل الشیعه، ج11، ص14.</ref>
* پاداش اخروی<ref>الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.</ref>
{{پایان}}

== مناسک حج ==
{{اصلی|اعمال حج تمتع}}مناسک حج مجموعه‌ای از اعمال [[ارکان حج|توصیه شده]] و [[محرمات احرام|نهی شده]] و آیین‌هایی است که در زمان و [[فهرست مکان‌های مکه|مکان‌های]] معینی از شهر [[مکه]] برگزار می‌شود.<ref name=":0" />

=== واجبات حج ===
{{اصلی|ارکان حج}}اعمال واجب [[حج]] پیش از [[مکه]] مواردی از جمله [[احرام]]، [[تلبیه]]، [[وقوف در عرفات|وقوف عرفات]]، [[وقوف در مشعر|مشعر]] و [[اعمال منا]] هستند و بعد از ورود به مکه، [[طواف]]، [[نماز طواف]]، [[سعی]] و [[طواف نساء]] واجب شمرده شدند. 

=== محرمات حج ===
{{اصلی|محرمات احرام}}هنگام احرام، برخی کارها بر [[حاجی]] [[حرام]] می‌شود که از آن‌ها به محرمات احرام یا تُروک احرام<ref>تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۳؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.</ref> تعبیر شده است. بسیاری از این محرمات، مشترک میان مردان و زنان هستند از جمله: [[شکار]]، [[آمیزش]]، [[فسوق]]، [[جدال]]، [[التذاذ جنسی]]، [[استمناء]]، [[عقد ازدواج]]، [[ازاله مو]]، [[ناخن گرفتن|کوتاه کردن ناخن]]، [[بوی خوش|استعمال بوی خوش]]، [[روغن مالیدن]]،‌ [[خون برون آوردن|بیرون آوردن خون]]، [[نگاه کردن در آینه]]، [[کندن درخت]].<ref>مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.</ref>{{مکان‌های آیین حج عمودی}}

=== مکان‌های انجام اعمال ===
{{اصلی|فهرست مکان‌های مکه}}برخی مکان‌های مربوط به اعمال حج عبارت‌اند از: [[عرفات]]، [[مشعر]]، [[منا]]، [[جحفه]]، [[تنعیم]]، [[ذو الحلیفه]]، [[وادی عقیق (میقات)]]، [[مزدلفه]]، [[مسعی]]، [[مقام ابراهیم(ع)]]، [[مسجد الحرام]]، [[وادی محسر]]، [[صفا و مروه]]، [[قربانگاه معیصم]]. 
=== زمان‌های انجام اعمال ===
{{اصلی|اعمال حج تمتع}}
[[حاجیان]] از ظهر روز نهم ذی‌الحجه تا غروب آفتاب در [[صحرای عرفات]]، [[وقوف در عرفات|اقامت]] می‌کند. پس از آن، شب دهم ذی‌الحجه را در [[مشعر]]، [[بیتوته]] کرده و از اذان صبح روز دهم ذی‌الحجه ([[عید قربان]]) تا طلوع آفتاب در [[مشعر]]، [[وقوف در مشعر|وقوف]] می‌کند. سپس، روز دهم ذی‌الحجه در [[منا]] آیین‌های [[رمی|رمی جمره عقبه]]، [[قربانی]] و [[حلق و تقصیر|حلق یا تقصیر]] را انجام می‌دهد.

بعد از اتمام اعمال منا، حج‌گزار به مکه می‌رود و [[اعمال مکه]] را انجام می‌دهد. سپس مجدد به منا باز می‌گردد و شب یازدهم و دوازدهم (و برای برخی، شب سیزدهم) را در منا [[بیتوته]] می‌کند. در روز‌های یازدهم و دوازدهم نیز [[جمرات|جمرات سه‌گانه]] را [[رمی]] می‌کند. با خروج از منا در بعد از ظهر روز دوازدهم، [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] به پایان می‌رسد.

== جستارهای وابسته ==

* [[درگاه:مناسک حج]]
* [[ترتیب مناسک حج]]
* [[دعاهای مناسک عمره تمتع و حج]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
*'''بحار الانوار'''، محمد باقر المجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
*'''تاج العروس من جواهر القاموس'''، مرتضي الزبيدي ( -1205ق.)، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالفکر، 1414ق.
*'''تذکرة الفقهاء'''، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1414-1423ق.
*'''تهذيب الاحکام في شرح المقنعه للشيخ المفيد'''، محمد بن حسن الطوسي (385-460ق.)، به کوشش سيد حسن موسوی خرسان و علي آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلاميه، 1365ش.
*'''جامع احاديث الشيعه'''، اسماعيل معزي ملايري، قم، مطبعة العلميه، 1399ق.
*'''درسنامه اسرار و معارف حج و عمره '''، داوود حسینی، پژوهشکده حج و زیارت، تهران، مشعر، 1404ش .
*'''روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني'''، محمود بن عبدالله الآلوسي ( -1270ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1415ق.
*'''علل الشرائع و الاحکام'''، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، به کوشش سيد محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مکتبه الحيدريه، 1385ق.
*'''فقه القرآن'''، قطب الدين الراوندي ( -573ق.)، به کوشش سيد احمد حسيني اشکوري، قم، انتشارات کتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي، 1405ق.
* '''الکافی''': الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
*'''لسان العرب'''، محمد بن مکرم ابن منظور (630-711ق.)، قم، انتشارات ادب الحوزه، 1405ق.
*'''معجم مقاييس اللغه'''، احمد بن فارس ( -‌395‌ق.)، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1404‌ق.
*'''مفردات الفاظ قرآن'''، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت لبنان ، دار الشامیه ، 1412ق/ 1992م.
*'''مصباح المنیر '''، احمد بن محمد فیومی، محقق یوسف شیخ محمد، بیروت لبنان، المکتبة العصریه، 1428ق/2007م.
*'''من لايحضره الفقيه'''، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، تحقيق و تصحيح علي اکبر غفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1404ق.
*'''وسائل الشيعه (تفصيل وسائل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه)'''، محمد بن الحسن الحر العاملي (1033-1104ق.)، به کوشش عبدالرحيم رباني شيرازي، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق.
*'''نهج البلاغه'''، شريف الرضي (م 406ق.)، شرح صبحي صالح، قم، دارالاسوه، 1415ق.
*'''تفسير نور الثقلين'''، عبدعلي بن جمعه العروسي الحويزي ( -1112ق.)، به کوشش سيد هاشم رسولي محلاتي، قم، اسماعيليان، 1373ش.
*'''الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه'''، زين الدين بن علي، شهيد ثاني (911-966ق.)، تحقيق سيد محمد کلانتر، قم، انتشارات مکتبه داوري، 1410ق.
*'''مجمع البيان في تفسير القرآن'''، الفضل بن الحسن الطبرسي (468-548ق.)، به کوشش گروهي از علما، بيروت، موسسه الاعلمي، 1415ق.
*'''مختلف الشيعه في احکام الشريعه'''، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1412ق.
*'''مستند الشيعه في احکام الشريعه'''، احمد بن محمدمهدي النراقي (1185-1245ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1415ق.{{پایان}}{{حج و عمره}}
[[رده:اعمال حج]]
[[رده:مناسک حج]]
[[رده:حج]]
[[رده:اصطلاحات فقهی]]
[[رده:مفاهیم مرتبط با حج]]