در حال ویرایش کتاب: درسنامه آداب زیارت

مقدمه

برای هر عملی آدابی است که با رعایت آن ارزش عمل و میزان تأثیرگذاری و ماندگاری آن بیشتر می شود. زیارت هم در جایگاه یکی از اعمال عبادی آدابی دارد.<ref>. نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص 102.

</ref> در متون اسلامی،  آداب متعددی برای زیارت بیان شده است<ref>. شهید اول، الدروس، ج2، ص22 - 25.

</ref> که آنها را می توان به آداب پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم کرد. بخشی از این آداب مستحبات زیارت اند. بعضی فقها معتقدند علت اشاره روایات به پاداش های متفاوت زیارت معصومین: این است که زائران از جهت رعایت آداب زیارت یکسان نیستند.<ref>. فیض کاشانی، الوافی، ج14، ص1483.

محمد بن مسلم می گوید به امام صادق7 عرض کردم: آیا هنگامی که برای زیارت جدتان، امام حسین7، خارج می شویم در حال حجیم؟ حضرت فرمود: بله. عرض کردم: آیا آنچه برای حاجی لازم است برای ما هم لازم است؟ حضرت فرمود: مرادت از آنچه برای حاجی لازم است چیست؟ عرض کردم: منظورم آدابی است که حاجی باید رعایت کند.  

فرمود: «بر تو لازم است خوش رفتاری با همراهان؛ لازم است کم سخن بگویی، مگر به نیکی سخن گفتن؛ زیاد پروردگارت را یاد کنی؛ نظافت لباست را حفظ کنی؛ قبل از رسیدن به حائر حسینی غسل کنی؛ رعایت خشوع کنی؛ بسیار بر پیامبر و آل او درود بفرستی؛ از گرفتن آنچه برای تو نیست بپرهیزی؛ چشمانت را [از حرام] بپوشانی؛ به برادران نیازمندت کمک کنی؛ هنگامی که در راه مانده اند یاری خواستند یاری برسانی؛ تقیه را که قوام دین است رعایت کنی؛ پرهیزگاری از آنچه از آن نهی شده ای و از دشمنی، قسم خوردن و جدال کردنی که موجب قسم شود بپرهیزی؛ وقتی چنین کردی حج و عمره تو کامل است».<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، النص، ص130. (إِذَا خَرَجْنَا إِلَى أَبِيكَ أَ فَكُنَّا [أَ فَلَسْنَا] فِي حَجٍّ قَالَ بَلَى قُلْتُ فَيَلْزَمُنَا مَا يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنَ  الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ يَلْزَمُكَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ يَصْحَبُكَ وَ يَلْزَمُكَ قِلَّةُ الْكَلَامِ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ يَلْزَمُكَ كَثْرَةُ ذِكْرِ اللهِ وَ يَلْزَمُكَ نَظَافَةُ الثِّيَابِ وَ يَلْزَمُكَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَ الْحَائِرَ وَ يَلْزَمُكَ الْخُشُوعُ وَ كَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ يَلْزَمُكَ التَّوْقِيرُ لِأَخْذِ مَا لَيْسَ لَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَعُودَ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِكَ إِذَا رَأَيْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ يَلْزَمُكَ التَّقِيَّةُ الَّتِي قِوَامُ دِينِكَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِيتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةِ وَ كَثْرَةِ الْأَيْمَانِ وَ الْجِدَالِ الَّذِي فِيهِ الْأَيْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ تَمَّ حَجُّكَ وَ عُمْرَتُكَ (ابن قولویه، کامل الزیارات، النص، ص130).

افزون بر منابع روایی و مزارات، برخی فقها نیز در کتب فقهی خود به شمارش آداب زیارت پرداخته اند که از جمله آنها می توان به شهید اول در الدروس،<ref>. شهید اول، الدروس، ج2، ص22 - 25.

</ref> فیض کاشانی در النخبه<ref>. فیض کاشانی، النخبه، ص172.

</ref> و علامه مجلسی در کتاب شریف بحار الانوار<ref>. مجلسی، بحار الانوار، ج97، ص186- 188.

</ref> اشاره کرده اند. علامه امینی نیز در الزیارة برخی آداب زیارت در منابع اهل سنت را آورده است.<ref>. امینی، الزیاره، ص128.

</ref> میان علمای اهل سنت، خفاجی در شرح الشفاء قاضی عیاض به شمارش بعضی آداب زیارت رسول خدا9، و همچنین امام محمد غزالی به بیان برخی آداب زیارت پرداخته اند.<ref>. غزالی، احیاء علوم الدین، ج1، ص588 -589.

</ref> همچنین جمال الدین عبدالله فاکهی مکی شافعی (م. 972ق) در حسن التوسل فی آداب زيارة افضل الرسل 74 ادب برای زیارت رسول خدا9 آورده است.<ref>. امینی، الزیارة، ص128.

</ref> شیخ آقابزرگ طهرانى در الذريعة إلى تصانيف الشيعة تصریح مى کند که بیش از سیصد کتاب در باب زیارات نوشته شده است.

در درس دوم با عنوان جایگاه زیارت در اسلام به اهمیت آن در قرآن و از دیدگاه فریقین می پردازیم و دیدگاه اهل سنت را از سه منظر روایات، ائمه چهارگانه اهل سنت و فقهای اهل سنت بررسی، و استحباب زیارت در این مذهب را شناسایی می کنیم. اهل سنت به استحباب زیارت رسول خدا9 و مؤمنان به عنوان یکی از بهترین حسنات جهت تقرب فتوا داده اند. از منظر شیعه هم روایات و دیدگاه فقها بر جایگاه عظیم زیارت دلالت، و بر استحباب زیارت، حتی قبور مؤمنان، تأکید می کند.  

آداب پیش از زیارت عبارت اند از: اخلاص در عمل و دوری از ریا، پوشیدن لباس پاک و خوش بو، غسل زیارت و داشتن طهارت هنگام زیارت، حرکت با وقار و طمأنینه و خضوع و خشوع به سوی حرم و گفتن ذکر و صلوات هنگام ورود به حرم، خواندن اذن ورود و ورود با پای راست.

آداب حین زیارت عبارتند: روبه روی قبر و ضریح معصوم و پشت به قبله ایستادن و زیارتنامه های مأثور را خواندن و در صورت امکان ضریح را بوسیدن، خواندن نماز زیارت برای معصومان و نماز هدیه برای امامزادگان، دعا کردن برای خود و دیگران و زیارت کردن به نیابت از دیگران و زیارت وداع هنگام بازگشت به وطن.

آداب پس از زیارت عبارت اند از: حفظ آثار معنوی و تحولات روحی بر اثر زیارت و بازگو نکردن سختی های سفر و ناملایمات رسیده از همسفران به منظور زنده ماندن عشق به زیارت آن اماکن مقدس در دل ها.  

معارف اعتقادی و عبادی، اخلاقی - عرفانی بخش دیگری از اسرار زیارت است که در درس پنجم به آنها می پردازیم. اسرار اعتقادی زیارت عبارتند از: توحیدباوری، معادباوری، اقرار به رسالت انبیای الهی و نبوت رسول اکرم9 و پیروی از امامان منتخب از خاندان نبوت. زیارت در بطن خود همراه با عمل به فروع دین یعنی نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر و انس با قرآن است که از آنها به اسرار عبادی زیارت تعبیر می شود. زیارت برای پاکسازی درون و اصلاح نفس، خروج از غفلت ها و رسیدن به قرب پروردگار است و عرفان واقعی، که همان تسلیم و رضاست، در زیارت محقق می شود.

5. با اهداف و فلسفه زیارت آشنا شویم.

8. با مهم ترین منابع زیارت آشنا شویم.

الف) آداب  

یک- تعریف لغوی  

«آداب» جمع «ادب» در لغت به معانی مختلف مانند حسن خلق، انجام خوبی ها و ریاضت نفس<ref>. زبیدی، تاج العروس، ج1، ص246؛ طبرسی، مجمع البیان، ج2، ص5؛ مصباح المنیر، ج2، ص9.

</ref> آمده است. همچنین ادب را ادب گفته اند؛ چون مردم را به سوی امور پسندیده تأدیب می کند و از امور قبیح نهی می کند.<ref>. تاج العروس، ج 1، ص296.

</ref>  

دو- تعریف اصطلاحی  

در تعریف اصطلاحی ادب اختلاف بسیاری وجود دارد؛<ref>. همان؛ طبرسی، الآداب الدینیة للخزانة المعینیة، ص۱۹۹؛ دیلمی، ارشاد القلوب الی الصواب، ترجمه عبدالحسین رضایی، ص۳۸۳؛ طباطبائی، المیزان، ج6، ص256.

در این اثر آداب به مجموعه دستورالعمل ها و توصیه هایی گفته می شود که شارع مقدس رعایت آنها را هنگام زیارت اولیای خدا مستحب شمرده است و سبب کمال عمل و تأثیرگذاری بیشتر زیارت می شود.

ب) زیارت  

یک- تعریف لغوی  

«زیارت» در لغت مصدر ماده «زارَ، یَزورُ» به معنای قصد کردن و دیدار کردن است.<ref>. طریحی، مجمع البحرین، ج 2، ص305؛ زبیدی، تاج العروس، ج 6، ص477 و 483؛ ابن منظور، لسان العرب، ج4، ص335.

</ref> در ریشه این واژه، مفهوم میل و عدول نهفته است؛<ref>. سیاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ص790؛ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن الکریم، ص386 - 387، ماده الزَّور (فتح واو).

</ref> گویى زیارت کننده از دیگران روى گردانده و به سوى زیارت شونده تمایل و قصد کرده است.<ref>. مصطفوی، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، ج4، ص 364؛ قرشی، قاموس قرآن، ج3، ص 189.

ماده زیارت در قرآن کریم تنها یک  بار به کار رفته است: (حَتَّى زُرْتُمُ  الْمَقابِرَ)؛<ref>. تکاثر: 2.

</ref> «تا آنجا که به دیدار قبرها رفتید»؛ ولی در روایات کاربرد فراوانی دارد. زیارت نوعی عبادت است و ویژگی اعمال عبادی، یعنی قصد تقرب زائر، در آن شرط است.<ref>. علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ج8، ص 449.

دو- تعریف اصطلاحى  زیارت  

مفهوم اصطلاحى معمولاً در ساحت علمى و دینى یا در باور و فرهنگ عرفى مطرح مى شود و فراتر از معناى لغوی است؛ چنان که در خصوص زیارت چنین است. زیارت اصطلاحی دینى است و مفهوم آن همواره بار دینى داشته و با قصد آیین گزار همراه بوده است. ازاین رو بعضی صاحب نظران زیارت را این گونه تعریف کرده اند: زیارت قصد کردن کسی یا چیزی با گرایش قلبى و انس روحى است.<ref>. طریحی، مجمع البحرین، ج2، ص305؛ فیومی، المصباح المنیر، ج2، ص260 .

در حدیثی آمده است: «تَزَاوَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَذَاكَرُوا أَمْرَنَا وَ أَحْيُوهُ»؛<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص147.

دوم، مزور یا زیارت شونده: شخص یا شیئی مقدس (مانند خداوند، رسول خدا٩، خاندان ایشان، سایر انبیای الهی، مؤمنان) یا اشیا و اماکن مقدس (مانند کعبه، مسجد و مقامات مرتبط با اولیای الهی)؛ چنان که در ادعیه می خوانیم: «اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي  مِنْ  زُوَّارِكَ ».<ref>. طوسی، تهذیب الأحکام، ج2، ص123.

اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی حَجَّ بَیْتِكَ الْحَرَامِ فِی عَامِی هَذَا وَ فِی كُلِّ عَامٍ مَا أَبْقَیْتَنِی فِی یُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِیَةٍ وَ سَعَةِ رِزْقٍ وَ لَا تُخْلِنِی  مِنْ  تِلْكَ  الْمَوَاقِفِ الْكَرِیمَةِ وَ الْمَشَاهِدِ الشَّرِیفَةِ وَ زِیَارَةِ قَبْرِ نَبِیِّكَ صَلَوَاتُكَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.<ref>. ابن طاووس، إقبال الأعمال، ج1، ص24.

ج) اسرار  

«سرّ» (جمع آن «اسرار») به معناى چیزى پوشیده و نهان است<ref>. ابن فارس، معجم مقائیس اللغه، ج3، ص 67؛ ابن منظور، لسان العرب؛ ج 4؛ ص356؛ زبیدی، تاج العروس، ج 6،ص511؛ راغب اصفهانی، المفردات، ص 404.

</ref> و از آن جهت که «حکمت و چرایی» احکام معمولاً مستور است، به آن «سر» می گویند.<ref>. معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی حج، فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص 14.  

یک، فلسفه: <ref>. «فلسفه» کلمه ای یونانى، و مرکب از«فیلا» و«سوفیا» به معناى دوستدار دانش است. این کلمه در آغاز به مجموعه علوم، و سپس به علوم عقلى اطلاق مى شد و در زمان حاضر افزون بر کاربرد آن در بحث «هستى شناسى» در هر جا که «چیستى» و «چرایى» چیزى محل پرسش باشد به کار مى رود.

دو، علت: علت سبب یک چیز به صورت سبب تام یا سبب ناقص است. در موضوع فلسفه و اسرار حج اگر از «علت» سخن به میان می آید، مقصود علت ناقصه است.<ref>.  معاونت امور روحانیون، حوزه نمایندگى ولى فقیه در امور حج و زیارت، درسنامه پیش درآمدى بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج.  

د) زیارتنامه  

یک- زیارتنامه مأثور  

زیاراتی که از معصومان: نقل شده است را زیارات مأثور می نامند. «أثَرَ الحدیث» به معنای نقل کردن حدیث و روایت، و «أثَرَ» به معنای نقل کرده است، می باشد.<ref>. زبیدی، تاج العروس، ج6، ص 8؛ ابن منظور، لسان العرب، ج4، ص 6.

</ref> در منابع روایی در ابواب مختلف بر خواندن ادعیه، اذکار و زیارتنامه های مأثور تصریح شده است.<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج3، ص4-7، 10-14.

عبدالله بن سنان می گوید امام صادق7 فرمود:

از حضرت سؤال کردم که دعای غریق چیست؟ حضرت فرمود: این دعا را بخوان: «یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ». من همانجا دعا را تکرار کردم و گفتم: «یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ» [کلمه «الابصار» را به آن اضافه کردم]. حضرت فرمود: شکی نیست که خدا مقلب القلوب و الابصار است؛ ولی همان طور که گفتم تکرار کن.<ref>. سَتُصِیبُكُمْ شُبْهَةٌ فَتَبْقَوْنَ بِلَا عَلَمٍ یُرَى وَ لَا إِمَامِ هُدًى، لَا یَنْجُو مِنْهَا إِلَّا مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْغَرِیقِ قُلْتُ وَ كَیْفَ دُعَاءُ الْغَرِیقِ؟ قَالَ تَقُولُ «یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ» فَقُلْتُ «یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ» فَقَالَ7 إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُقَلِّبُ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ وَ لَكِنْ قُلْ كَمَا أَقُولُ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ (ابن طاووس، مهج الدعوات، ص332).

شاید تصور شود اضافه کردن «و الأبصار» به دعا نامربوط نیست؛ اما باید توجه کرد که ارتباط لفظ با هدف یکی از موضوعات مهمی است که اهل بیت به آن آگاه بودند. در دعایی که امام مطرح می کند هدایت و رفع شبهه منظور است. ایشان فرمود: درست است که خدا مقلب القلوب و الابصار است و هم دل ها و هم چشم ها را می گرداند و این طرف و آن طرف می کند؛ اما هنگام شبهه دل سرگردان می شود، نه چشم. باید همان را که امام گفته است بگویی تا به آنچه نیاز داری برسی. بنابراین در زیارت های مأثور از ائمه باید دقیقاً همان قالب رسیده از آنها را مراعات کرد و حتی یک واو پس و پیش نکرد. حفظ قالب چنان مهم بوده که محدثان نسخه بدل را - در صورت وجود - کنار متن اصلی می نوشته اند تا از نقل معصومان:   تخلف نکنند.

فقها هم به خواندن زیارتنامه های مأثور توصیه کرده اند؛ چنان که فیض کاشانی در مفاتیح الشرایع می گوید: «و أن یزور بالمأثور، و یكفی التسلیم و الحضور».<ref>. فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ج1، ص398 .

</ref> وی همچنین در کتاب النخبه می گوید: «و یزور بالمأثور سیما الجامعة، و یكفی الحضور و التسلیم».<ref>. فیض کاشانی، النخبة، ص172.

</ref> صاحب جواهر در نقد کلام شهید ثانی در آداب ورود به مسجدالنبی و زیارت رسول خدا9 (و یسلم علیه و یزوره بالمأثور أو بما حضور؛ بر مزور سلام می کند و با مأثور و یا آنچه حضور ذهن دارد او را زیارت می کند) می گوید: بر تو پوشیده نماند که استفاده کردن از زیارات مأثور در کیفیت زیارت رسول خدا9 جامع تر است.<ref>. نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص84.

زیارات مأثور به چند دسته تقسیم می شود. به یک اعتبار می توان زیارات را به مطلقه و خاصه تقسیم کرد. زیارات مطلقه (غیر موقته) زیاراتی است که برای زیارت در زمان خاصی وارد نشده است؛ مثلاً برای امیرالمؤمنین7 پنج زیارت مطلقه نقل شده است؛ اما زیارات مخصوصه (موقته) زیاراتی است که برای زیارت معصوم در زمان خاصی وارد شده است؛ مانند زیارت امیرالمؤمنین7 در روز غدیر<ref>. ثقفی، الغارات، ج2، ص860؛ ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص 263 (مسندا).

</ref> و زیارت امیرالمؤمنین7 در روز میلاد رسول خدا9،<ref>. مجلسی، زاد المعاد، ج۱، ص۲۶۰.

</ref> همچنین زیارت مخصوص امام حسین7 در روز نیمه شعبان<ref>. کفعمی، بلد الامین، ج۱، ص۲۸۴.

</ref> یا زیارت اربعین مخصوص زیارت امام حسین7 در روز اربعین.<ref>. قمی، مفاتیح الجنان، ص۶۴۲.

به اعتبار دیگر می توان زیارات را به زیارت خاص و زیارات مشترک تقسیم کرد. زیارت خاص زیارتی است که با آن معصوم خاصی زیارت می شود؛ اما زیارت مشترک زیارتی است که همه معصومان: را می توان با آن زیارت کرد؛ مثلاً زیارت عاشورا و زیارت وارثْ مخصوص امام حسین7، و زیارت آل یاسین مخصوص امام عصر/ است؛  اما زیارت جامعه کبیره یا زیارت امین الله را می توان در زیارت هر یک از ائمه خواند. .

دو- زیارتنامه غیر مأثور  

بعد از زیارت رسول خدا9 در مدینه در مکان روضةالنبی، حضرت زهرا 3 را با این زیارتنامه زیارت کردم و هر چه گشتم زیارتنامه ای برای ایشان نیافتم. بنابراین خوب است با این زیارتنامه ای که انشا کردم حضرت زیارت شود.<ref>. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۵۷۲.

2. کلیات  

الف) جایگاه زیارت در ادیان

یک- زیارت در هندو  

زیارت در مذهب هندو پیشینه ای بلند دارد و براى آن آدابى، همچون شست وشوى بدن پیش از زیارت و عطرآگین کردن خود و پوشش مخصوص براى زنان، مقرر است. بزرگ ترین معابد و زیارتگاه هاى هندوها در شهر بنارس میلیون ها زائر را به سوى خود جلب مى کند و در شهر امریت سر، که معبد طلایى معروف در آن قرار دارد تشریفات زیارت دیدنى است.<ref>. «حج در ادیان»، میقات حج، ش61، ص 142 - 145.

دو- زیارت در تائوئیسم و بودیسم  

در مراسمی که در پاییز برگزار می شود، زائران با لباس های زرد و قرمز بر تن و چوب های بخور و کاسه ها در دست به زیارت می آیند. آنها در طول این مسافرت طولانی توبه می کنند و هنگام رسیدن به محل زیارتگاه خود را شست وشو می دهند و وارد معبد می شوند. ایشان این عبادت و ریاضت را تا زمان برگشت به سرزمین های خود، ادامه می دهند.<ref>. «حج در ادیان»، میقات حج، ش61، ص 142 - 145.

سه- زیارت در یهود

تورات تمام مردان یهود را وادار می کرد که هر سال سه بار در قدس، بارگاه یهوه، حضور یابند و آن را در سه عید فسح (فتیر)،<ref>. Fysyh Paskalya.

</ref> چاوت (هفته ها)<ref>. Chavuat Penteksat.

</ref> و سوکوت (سایبان ها)<ref>. Sukkot .

1. مکان های پدید آمده در قدس و اطراف آن که ویژگی های تاریخی  دارند و در تاریخ کتاب مقدس ذکر شده اند.

2. مقبره دانشمندانی که نام هایشان در تلمود و کابالا آمده و عموماً در «جلیله» واقع شده اند.

3. مراکز مختلفی در اسرائیل که برای دانشمندان (محل های زندگی یهودیان خارج از فلسطین) و زاهدان نذر شده است.

در قدس دیوار ندبه (گریه) - که به اعتقاد آنها باقی مانده معبد سلیمان است - از مکان های مهم زیارتی است. افزون بر قدس، مکان های زیارتی دیگری وجود دارد که یهودیان به زیارت آن می روند.<ref>. «حج در ادیان»، میقات حج، ش61، ص 142-147.

چهار- زیارت در مسیحیت  

مسیحیان اولیه نیز مانند یهودیان معبد قدس را زیارت می کردند.<ref>. امور رسل، 5/ 42 و 3/ 1.

</ref> با این حال کلیسا می خواست معبد تازه ای بسازد. کلیسایی کوچک در نزدیکی محل تجمع شاگردان حضرت مسیح در قدس وجود داشت (خانه ای که پس از عروج مسیح به آسمان در آن جمع می شدند) که بعدها کلیسای سیون<ref>. Sion.  

در کنار زیارت قدس، زیارت بارگاه ها و حتی راهبانی که در معابد زندگی می کردند نوعی زیارت محسوب می شد. پراکندگی خاستگاه های زیارت در مسیحیت شرقی از فلسطین، محل تولد و تبلیغ مسیح، آغاز می شود و تا مصر، مهد زندگی عبادی عیسی7، ادامه می یابد.<ref>. «حج در ادیان»، میقات حج، ش61،  ص149-150.

ب) مشروعیت زیارت در اسلام  

قرن هاست مسلمانان به زیارت قبور پیامبران، جانشینان آنها و مؤمنان می روند و کنار قبور آنها دعا می کنند و برای ایشان رحمت و مغفرت الهی می طلبند. این سنت حسنه میان همه فرق مسلمان مشروع شمرده می شود و ادله مختلفی برای جواز آن اقامه شده است. روایات بسیاری از رسول خدا9 در منابع فریقین دال بر جواز زیارت است. در منابع اهل سنت از رسول خدا9 روایت شده است که فرمود: «مَنْ زَارَنِي مُتَعَمِّدًا كَانَ فِي جِوَارِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ»؛<ref>. قاری، مرقاة المفاتیح، ج5، ص 1885.

ایشان در روایت دیگری فرمود: «مَنْ زَارَنِي بِالمَدِينَةِ مُحْتَسِباً كُنْتُ لَهُ شَهِيداً وَ شَفيعاً يَومَ القِيامَةِ»؛<ref>. مناوی، فیض القدیر، ج6، ص 140.

در منابع شیعه هم با همین مضامین روایاتی نقل شده است؛ چنان که امام صادق7 از پدرانش از علی7 روایت می کند که رسول خدا9 فرمود:  

مَنْ زَارَ قَبْرِی بَعْدَ مَوْتِی كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَیَّ فِی حَیَاتِی فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوا فَابْعَثُوا إِلَیَّ  السَّلَامَ فَإِنَّهُ یَبْلُغُنِی.<ref>. کلینی، الکافی، ج4، ص 548.

امام صادق7 همچنین از رسول خدا9 روایت می کند که فرمود:  

مَنْ أَتَانِی زَائِراً كُنْتُ شَفِیعَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ أَتَى مَكَّةَ حَاجّاً وَ لَمْ  یَزُرْنِی  بِالْمَدِینَةِ فَقَدْ جَفَانِی وَ مَنْ جَفَانِی جَفَوْتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.<ref>. شعیری، جامع الأخبار (للشعیری)، ص 20.

مَن زَارَنِی بَعدَ مَمَاتِی كَانَ كَمَن زَارَنِی فِی حَیاتِی، وَمَن زَارَنِی فِی حَیَاتِی كَانَ فِی جِوارِی یَومَ القِیَامَةِ.<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص12-13 مفید، کتاب المزار، ص 149؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ج6، ص3.

ج) اهداف زیارت  

یک- کسب معرفت  

در روایات، از معصومان: به «باب الله»<ref>. کلینی، الکافی، ج1، ص 145.  

(لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون).<ref>. بقره: 189.

در شأن نزول این آیه از امام صادق7 روایت شده است که رسول خدا9 فرمود:  

ای علی، من شهر حکمتم (علمم) و تو دروازه آن شهری. کسی که قصد ورود به این شهر را دارد باید از دروازه آن وارد شود.  ای علی، تو دری هستی که باید از آن وارد شد و من باب الله هستم. کسی که من را قصد کند بدون تو به من نمی رسد و کسی که به سوی غیر من رود [به هدف] نمی رسد. کسانی که اطراف حضرت بودند به یکدیگر گفتند: منظور حضرت چیست؟ از قرآن در این مورد سؤال کنید. خداوند این آیه را نازل کرد: «لَيْسَ الْبِرُّ» تا آخر آیه.<ref>. يا عَلِيُّ أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ (الْعِلْمِ) وَ أَنْتَ بَابُهَا فَمَنْ أَتَى الْمَدِينَةَ مِنَ الْبَابِ وَصَلَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ بَابِيَ الَّذِي أُؤْتَی مِنْهُ وَ أَنَا بَابُ اللهِ فَمَنْ أَتَانِي مِنْ سِوَاكَ لَمْ يَصِلْ وَ مَنْ أَتَى سِوَايَ لَمْ يَصِلْ فَقَالَ الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَا يَعْنِي بِهَذَا اسْأَلُوا بِهِ عَلَيْنَا قُرْآناً قَالَ فَأَنْزَلَ اللهُ بِهِ قُرْآناً لَيْسَ الْبِرُّ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ (کوفی، تفسیر الفرات، ص63).  

بنابراین اگر ایشان نبودند، باب معرفت خدا مسدود بود. هر کس بخواهد مورد توجه خدا ی متعال قرار بگیرد، فقط باید به بندگی خدا و اقرار به مقامات اهل  بیت: گردن نهد. این قاعده کلی هیچ جا در عالم  خلقت استثنا ندارد.<ref>. میر باقری، مباحثی پیرامون امام شناسی، ص871.

امام صادق7 در پاسخ فردی که پرسید «فَمَا مَعْرِفَةُ اللهِ» فرمود: «مَعْرِفَةُ أَهْلِ كُلِّ زَمَانٍ إِمَامَهُمُ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِمْ طَاعَتُه»؛<ref>. فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج5، ص75؛ کراجکی، کنز الفوائد، ج1، ص328.

دو- کسب مجانست و مشابهت با مزور  

زیارت بهترین فضا و موقعیت زمانی و مکانی را برای تربیت زائر فراهم می کند. بر اساس یکی از نظریه ها درباره نحوه یادگیری بیشترین نوع یادگیری از راه مشاهده است. بر اساس این نظریه یادگیری نه با تشویق کردن و جایزه دادن بلکه از طریق مشاهده  رفتار دیگران و الگوگیری ایجاد می شود.<ref>. سیف، روان شناسی پرورشی، ص312 و 243.

امام هادی7 نیز فرمود:

کسی که از خانه اش بیرون بیاید و قصدش زیارت حضرت امام حسین7 باشد، پس به فرات برسد و از آن غسل کند، خداوند متعال او را از رستگاران می نویسد و وقتی بر اباعبدالله الحسین7 سلام دهد او را از فائزین قلمداد می کند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشته ای نزد او می آید و به او می گوید: «رسول خدا ٩ به تو سلام می رساند و می فرماید: تمام گناهانت آمرزیده شد. پس عمل را از ابتدا شروع کن».<ref>. مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يُرِيدُ زِيَارَةَ الْحُسَيْنِ7 فَصَارَ إِلَی الْفُرَاتِ فَاغْتَسَلَ مِنْهُ كَتَبَ [الله ُ] مِنَ الْمُفْلِحِينَ فَإِذَا سَلَّمَ عَلَی أَبِي عَبْدِ اللهِ كَتَبَ اللهُ مِنَ الْفَائِزِينَ فَإِذَا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ أَتَاهُ مَلَكٌ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللهِ9 يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ أَمَّا ذُنُوبُكَ فَقَدْ غُفِرَ لَكَ اسْتَأْنِفِ الْعَمَلَ (ابن قولویه، کامل الزیارات، ص186).

بدون تردید اماکن مقدس سالم ترین محیط برای تربیت است. قرآن کریم خطاب به حضرت موسی7 می فرماید: (فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوى)؛<ref>. طه: 12.  

</ref> «کفش هایت را بیرون آر. تو در سرزمین مقدس طوی هستی». حرم مطهر اهل  بیت: یکی از مصادیق اکمل وادی مقدس است.<ref>. قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج1، ص311.

در زیارتنامه های معصومان: اسوه های برگزیده به زائر معرفی می شود. در فرازهای ابتدایی بعضی زیارتنامه ها به معرفی مزور از بعد خانوادگی پراخته، و در ادامه به ویژگی های شخصیتی، رفتاری و اخلاقی معصومان: اشاره می شود و پس از تبیین شایستگی آنان برای اسوه بودن به درس های تربیتی، که از زیارت آنان می توان گرفت، پرداخته می شود؛<ref>. طوسی، تهذیب الأحکام، ج6، ص98؛ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا٧، ج2، ص275.

</ref> چنان که در زیارت امیرالمؤمنین7 می خوانیم: «اَلسَّلامُ عَلَی قُدْوَةِ الصِّدِّيقِينَ  وَ إِمَامِ الصَّالِحِينَ  المَعصومِ مِنَ الزَّلَلَ »؛<ref>. مجلسی، زاد المعاد: مفتاح الجنان، ص483.

در تربیت، تغییر موقعیت یکی از آخرین مراحل در نظر گرفته می شود<ref>. سیف، تغییر رفتار و رفتاردرمانی: نظریه ها و روش ها، ص186- 190.

ازاین رو بزرگان اخلاق<ref>. آیت الله سیداحمد خوانساری به اطرافیان جوانِ آلوده ای که قابل اصلاح نبود توصیه کردند: او را به زیارت امام حسین7 ببرید. اگر در زیارت امام حسین7 اشک ریخت، معلوم می شود هنوز نوری در وجود او باقی است. سپس او را بیاورید تا من هم نصیحتی بکنم.

</ref> به افرادی که به هیچ وسیله ای اصلاح نمی شدند زیارت امام حسین7 را پیشنهاد می دادند.

سه- دریافت فیض الهی  

او وسیله اتصال از زمین به سوی آسمان است. او آن حقیقتی است که اولیا به سوی او متوجه می شوند. او آن ولی است که به برکت او عالم روزی می خورد و به بقای او دنیا باقی است و به برکت وجود او زمین و آسمان ثبوت پیدا کرده است.<ref>. هذا السبب المتصل من الأرض إلى السماء، هذا الوجه الذی یتوجّه إلیه الأولیاء هذا الولی الذی بیمنه رزق  الورى  و ببقائه بقیت الدنیا، و بوجوده ثبتت الأرض و السماء (حافظ برسى، مشارق أنوار الیقین، ص157).

قرآن کریم از این واسطه های فیض به «وسیله» تعبیر می فرماید: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ)؛<ref>. مائده: 35.

مقصود از وسیله چیزی غیر از عمل صالح است؛ زیرا در ابتدا می فرماید اهل تقوا باشید. عمل صالح از مصادیق تقواست. در روایات، پیامبر9 و اهل  بیت: وسیله و واسطه بیان شده اند.<ref>. کلینی، الکافی، ج2، ص582؛ کفعمی، المصباح، ص667.  

</ref> رسول اکرم9 فرمود: «نَحْنُ  الْوَسِيلَةُ إِلَى اللهِ وَ الْوُصْلَةُ إِلَى رِضْوَانِ  الله »؛<ref>. حافظ برسی، مشارق أنوار الیقین، ص61؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج25، ص23.  

مبدأ افاضه فیوضات در عالم تنها خداوند سبحان است؛ اما رسول خاتم٩، که فرد اکمل انسان است، واسطه در افاضه این فیوضات است و به واسطه نور او وجودات و حقایق در عالم ظهور و بروز پیدا می کند. در نظام هستی، مراتب بالا واسطه مراتب پایین اند و واسطه آن است که به اذن پروردگار مأمور اجرای امر است؛ چنان که امیرالمؤمنین7 فرمود: «فَإِنَّا صَنَائِعُ  رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا»؛<ref>. نهج البلاغه،نامه 28؛ طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص467.  

این روایت بیان این حقیقت است که معصومان: واسطه فیض وجودند؛ یعنی ایشان فیض الهی را بدون واسطه دریافت می کنند و دیگران در حیطه وجودی آن بزرگواران از فیض الهی بهره مند می شوند. در این میان زیارت ارتباط با این واسطه های فیض را میسر می کند. همچنین در زیارت امیرالمؤمنین7 در روز عرفه چنین می گوییم:  

أَنْتُمْ أَهْلُ بَیْتٍ یَسْعَدُ مَنْ تَوَلَّاكُمْ وَ لَا یَخِیبُ مَنْ أَتَاكُمْ وَ لَا یَخْسَرُ مَنْ یَهْوَاكُمْ وَ لَا یَسْعَدُ مَنْ عَادَاكُمْ وَ لَا أَجِدُ أَحَداً أَفْزَعُ  إِلَیْهِ خَیْراً لِی مِنْكُمْ... .<ref>. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص590؛ طوسی، مصباح المتهجد، ج2، ص744.  

د) فواید و نتایج زیارت  

یک- ادای مزد رسالت  

قرآن کریم از قول رسول خدا9 می فرماید: (قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى)؛<ref>. شوری: 23.

یکی از راه های ادای حق رسول خدا9 زیارت ایشان و خاندان مطهرشان است؛ چنان که امام رضا7 فرمود: «هر امامی بر گردن پیروان خود حقی دارد و از تمام وفای به این حق زیارت امام توسط پیروان او می باشد».<ref>. کلینی، الكافی، ج4، ص567؛  شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص57.

</ref>  

دو- اعلان تولی و تبری و پذیرش ولایت الله  

اگر برائت از دشمنان خدا و رسول خدا9 و خاندان پیامبر واجب است (که واجب است)، مسلمانان باید آن را در رفتار خود ظهور و بروز دهند. زیارت یکی از مصادیق بارز عملی است که تولی و تبرای زائر را نشان می دهد؛ چنان که امام باقر7فرمود: «تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الاِمام».<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج10، ص254.  

</ref> نیز در روایتی دیگر فرمود: «اِنمَا اُمُرُوا اَن یَطُوفُوا بِهَذه ِالاَحجَار ِثُم یَاتُونَا   فَیُعَلِمُونا وِلَایتَهُم»؛<ref>. همان.

سه- رسیدن به قرب پروردگار

زیارت ائمه معصوم: زائر را به زیارت پروردگار - که همان قرب الهی است - می رساند. اباصلت هروی می گوید: به امام رضا7 عرض کردم: ای پسر رسول خدا، نظر شما درباره این روایت چیست: «أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَزُورُونَ  رَبَّهُمْ  مِنْ  مَنَازِلِهِمْ  فِي الْجَنَّةِ»؛ «مؤمنین از منازلشان در بهشت پروردگارشان را زیارت می کنند».

امام رضا7 فرمود:  

ای اباصلت، خداوند تبارک و تعالی برتری داد محمد9 را بر جمیع خلقش از پیامبران و ملائکه و طاعت او را طاعت خود، و متابعت او را متابعت خود قرار داد و زیارت او را در دنیا و آخرت زیارت خود شمرد و فرمود: کسی که پیامبر را اطاعت کند خدا را اطاعت کرده است و فرمود: کسانی که با تو بیعت می کنند. با خدا بیعت می کنند، دست خدا بالای همه دست هاست و پیامبر خدا9 فرمود: کسی که من را در حیاتم یا بعد از مرگم زیارت کند مانند آن است که خدا را زیارت کرده است. درجه پیامبر9 در بهشت بالاترین درجه است. پس کسی که از منزلش ایشان را در درجه اش در بهشت زیارت کند مانند آن است که خدا را زیارت کرده است.<ref>. «يَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَضَّلَ نَبِيَّهُ محمد [مُحَمَّداً]9 عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ طَاعَتَهُ وَ مُتَابَعَتَهُ مُتَابَعَتَهُ وَ زِيَارَتَهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ زِيَارَتَهُ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ  مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ  وَ قَالَ  إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ  وَ قَالَ النَّبِيُّ9 مَنْ زَارَنِي فِي حَيَاتِي أَوْ بَعْدَ مَوْتِي فَقَدْ زَارَ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ وَ دَرَجَةُ النَّبِيِّ9 فِي الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ إِلَى دَرَجَتِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى» (شیخ صدوق، التوحید، ص117؛ شیخ صدوق، الأمالی، ص460؛ طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص408).

چهار- تربیت زائر  

زیارت می تواند زائر را در جهت شناختی، رفتاری و عاطفی تربیت کند و نگاه او را به جهان و عوامل مؤثر در آن تغییر دهد. در زیارت امام حسین7 آمده است:  

أَنْقَلِبُ عَلَى مَا شَاءَ اللَّهُ، لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، مُفَوِّضاً أَمْرِی إِلَى اللَّهِ، مُلْجِئاً ظَهْرِی  إِلَى اللَّهِ، مُتَوَكِّلًا عَلَى اللَّهِ، وَ أَقُولُ حَسْبِیَ اللَّهُ وَ كَفَى.<ref>. ابن مشهدى، المزار الکبیر، ص221.

همچنین زیارت رفتار زائر را با خدا، اولیای خدا و سایر بندگان متحول کند؛ چنان که در زیارت حضرت زهرا 3 آمده است:  

أَنِّی رَاضٍ  عَمَّنْ  رَضِیتِ  عَنْهُ  سَاخِطٌ عَلَى مَنْ سَخِطْتِ عَلَیْهِ مُتَبَرِّئٌ مِمَّنْ تَبَرَّأْتِ مِنْهُ مُوَالٍ لِمَنْ وَالَیْتِ مُعَادٍ لِمَنْ عَادَیْتِ مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضْتِ مُحِبٌّ لِمَنْ أَحْبَبْتِ  وَ كَفى  بِاللَّهِ شَهِیداً وَ حَسِیباً وَ جَازِیاً وَ مُثِیباً.<ref>. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص573.

خدایا، جان من را به تقدیرت مطمئن گردان. راضی به قضای خود ساز. دلبسته به ذکر و دعای خود نما. دوستدار دوستان برگزیده ات قرار  ده. در زمین و آسمانت محبوب گردم و بر نزول بلایت صابر باشم و بر نعمت هایی که تفضل کرده ای شکرگزار، و بر عطایای سرشارت یادکننده، و مشتاق شادمانی دیدارت، و برگزیده توشه تقوا برای روز پاداش دهی ات، و پیماینده راه و رسم اولیایت، و دوری کننده از اخلاق دشمنانت، و روی گرداننده از دنیا به سبب حمد و ثنایت قرار بده.<ref>. اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَفْسِي مُطْمَئِنَّةً بِقَدَرِكَ   رَاضِيَةً بِقَضَائِكَ مُولَعَةً بِذِكْرِكَ وَ دُعَائِكَ مُحِبَّةً لِصَفْوَةِ أَوْلِيَائِكَ مَحْبُوبَةً فِي أَرْضِكَ وَ سَمَائِكَ صَابِرَةً عَلَى نُزُولِ بَلَائِكَ شَاكِرَةً لِفَوَاضِلِ نَعْمَائِكَ ذَاكِرَةً لِسَوَابِغِ آلَائِكَ مُشْتَاقَةً إِلَى فَرْحَةِ لِقَائِكَ مُتَزَوِّدَةً التَّقْوَى لِيَوْمِ جَزَائِكَ مُسْتَنَّةً بِسُنَنِ أَوْلِيَائِكَ [أَنْبِيَائِكَ ] مُفَارِقَةً لِأَخْلَاقِ أَعْدَائِكَ مَشْغُولَةً عَنِ الدُّنْيَا بِحَمْدِكَ وَ ثَنَائِك (ابن قولویه، کامل الزیارات، ص40). 

فخر رازی در رساله الزيارة القبور در فواید زیارت می گوید: در زیارت سه فایده  به زائر بازمی گردد: یاد مرگ، عبرت گیری از مزور میت و شناخت قدرت پروردگار.<ref>. عابدی، فلسفه زیارت، ترجمه رساله «زیارة القبور» ص 18.

</ref> نیز سه فایده به مزور بازمی گردد: انتقال صفای زائر به مزور، انتقال صفای مزور به زائر و تجلی کمالات جزئیه ترابیه هر یک در دیگری.<ref>. همان.

هـ) کتابشناسی زیارت  

یک- کامل الزیارات 

کتاب کامل الزيارات تألیف شیخ ابوالقاسم، جعفر بن محمد مشهور به ابن قولویه قمى (متوفى 367ق) است. این اثر ارزشمند با نام های مختلف شناخته می شود؛ چنان که نجاشى از این کتاب به الزيارات، و شیخ طوسی در کتاب فهرست به «جامع الزیارات» تعبیر کرده است.<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، مقدمه، ص6.

مشهورترین نام این کتاب كامل الزيارة است. به آن كامل الزيارات و كتاب المزار نیز گفته اند؛ ولی در فهرست ها و چاپ های امروز كامل الزيارات نامیده شده است. این اثر از معتبرترین کتاب هاى روایى شیعه است که در طول هزار سال که از زمان نگارش آن مى گذرد پیوسته محل توجه علما و فقهاى شیعه بوده و روایات آن در منابع مهم روایى شیعه نقل، و به آن استناد شده است. این کتاب مجموعه روایاتى از ائمه: درباره شیوه زیارت رسول خدا9 و دیگر امامان و امامزادگان: و ثواب و فضل آن است.

دو- کتاب المزار

مؤلف  کتاب المزار ، ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان عکبرى بغدادى معروف به شیخ مفید (336- 413ق) است. او از فقهای برجسته شیعه در نیمه دوم قرن چهارم هجرى است.

این اثر با نام هاى المزار الصغير و مناسك المزار نیز شناخته می شود. شیخ مفید در كتاب المزار مجموعه روایات نقل شده درباره زیارت پیامبر9 و ائمه معصوم: و آداب آن و زیارتنامه های نقل شده برای هر یک از معصومان: را جمع آورى کرده است. این کتاب از معتبرترین منابع زیارتى و دعا به شمار مى آید که علما و بزرگان شیعه به آن اعتماد و استناد کرده اند.<ref>. مفید، کتاب المزار (مناسک المزار)، مقدمه، ص12.  

سه- مصباح المتهجد و سلاح المتعبد

کتاب مصباح المتهجد و سلاح المتعبد تألیف ابوجعفر محمد بن حسن معروف به شیخ طوسى (385- 460ق) است. شیخ طوسى در این کتاب روایات عبادات و زیارات و متن ادعیه و زیارات و بخشى از احکام فقهى مربوط به عبادات را که در طول سال مستحب است جمع آوری کرده است.

چهار- المزار الکبیر

کتاب المزار الكبير اثر ابوعبداللّه محمد بن جعفر بن علی مشهدی حائری معروف به ابن مشهدی (متوفی 610ق) کتابى جامع انواع و اقسام زیارات است که در مشاهد مشرفه معصومان: قرائت مى شود.

این کتاب از کتبی است که عالمان بزرگی نظیر سید بن طاووس در مصباح الزائر، عبدالکریم بن طاووس در فرحة الغری و مجلسی در بحار الانوار به آن استناد کرده اند. علامه مجلسی گفته است: «از روایات آن فهمیدم که کتاب معتبری است».<ref>. شهید اول، المزار، مقدمه، ص۶.

</ref>  

پنج- اقبال الاعمال 

کتاب  الإقبال بالأعمال الحسنة فيما يعمل مرة في السنه، تألیف سیدرضى الدین، على بن موسى بن طاووس حلى (589- 664ق) است. جد هفتم ایشان، محمد بن اسحاق - که به سبب زیبایى و ملاحتش به طاووس مشهور شده بود - از سادات بزرگوار مدینه محسوب مى شد.

ابن طاووس در سال 650 هجرى در شصت سالگی در جوار امام حسین7 کتاب اقبال را تألیف کرد و در سال هاى 655 و 656 چند باب به آن افزود.<ref>. ابن طاووس، الاقبال الحدیثة، ج1، ص20.

شش- المزار  

هفت- البلد الأمین و الدرع الحصین 

کتاب البلد الامین و الدرع الحصین تألیف شیخ تقی الدین ابراهیم بن على عاملى کفعمى (840- 905ق)، برادر شیخ شمس الدین محمد جبعى عاملى، جد  شیخ بهایى است.

مؤلف در این کتاب آداب واجب و مستحب اعمال عبادی (مانند آداب تخلى، آداب نماز و کفن و دفن میت)، و سپس ادعیه اوقات مختصه و ادعیه ایام هفته، و پس از آن اعمال و ادعیه ماه هاى سال را بیان، و از ماه شریف رجب آغاز کرده است. کفعمى زیارات متعددى براى پیامبر9 و ائمه: ذکر کرده و زیارات ایام مخصوصه را با آداب آن، مانند غسل زیارت، آورده است.  

هشت- مصباح کفعمى 

کتاب جُنة الأمان الواقية و جَنة الإيمان الباقيه معروف به مصباح کفعمی  تألیف تقى الدین ابراهیم بن على عاملی معروف به کفعمى (840- 905ق) در موضوع ادعیه و زیارات است که پس از البلد الأمين نوشته شده و در حقیقت منتخب و خلاصه اى از آن است. کفعمى کتاب مصباح را در سال 895 هجرى یعنى ده سال پیش از وفات تألیف کرده است.

کتاب مصباح پنجاه فصل دارد که بحث زیارات از فصل 41 آن شروع شده و پس از آن ایام سال با ذکر ولادت ها و شهادت  هاى ائمه: آمده است.<ref>. کفعمی، المصباح، ص3 - 4.

نه- زاد المعاد  

کتاب زاد المعاد اثر علامه محمدباقر مجلسى، شامل ادعیه و اعمال کثیره  وارد شده درباره  ایام و لیالى در کتب ادعیه است. علامه این کتاب را در سال 1107 قمری در اواخر عمر شریفشان به زبان عربى نوشتند. در پایان این کتاب، کتاب دیگرى در حاشیه زاد المعاد، تحت عنوان مفتاح الجنان، درباره تعقیبات نمازها و زیارات مختلف درباره ائمه و اعمال مربوط به اماکن مشرفه آنان و دعاهای وارد شده در دفع بعضى امراض و آلام از اهل بیت به سند صحیح چاپ شده است.

اصل کتاب زاد المعاد در چهارده باب و یک خاتمه تدوین، و در ادامه، مفتاح الجنان - که در حاشیه  زاد المعاد بوده - به آن افزوده شده است. در باب یازدهم کتاب زیارات رسول اکرم9 و ائمه هدى: آمده است.

ده- تحفة الزائر  

نویسنده تحفة الزائر علامه محمدباقر مجلسی است. ازآنجاکه ثواب زیارت پیامبر اکرم9 و ائمه: در احادیث بسیاری آمده و بیشتر کتب زیارت به زبان عربی نوشته شده است، ایشان در صفر سال 1085 قمری<ref>. مجلسی، تحفة الزائر، ص43.  

</ref> تصمیم گرفت کتابی در زمینه آداب زیارت نقل شده از معصومان به زبان فارسی بنویسد.<ref>. درگاهی، کتاب شناسی علامه مجلسی، ص176.

</ref> علامه اظهار می دارد که تنها زیارات دارای سند معتبر را در این کتاب نقل کرده است.<ref>. انصاری قمی، «کتابشناسی تألیفات علامه مجلسی»، مجله مشکوة، زمستان1369ش، شماره29.  

یازده- مفاتیح الجنان  

کتاب مفاتیح الجنان تألیف شیخ عباس بن محمدرضا قمی (1294 - 1359ق)، مشهور به شیخ عباس قمی و محدث قمی، است. شیخ عباس قمی خود می گوید مفاتیح الجنان را به انگیزه اصلاح مفتاح الجنان علامه مجلسی، که در آن زمان رایج و دعاهای بدون سند بوده، نوشته است: «برادران دینی از من خواسته اند که دعاهای سنددار کتاب مفتاح الجنان را جدا نموده به همراه سایر دعاهای معتبر بنویسم».<ref>. قمی، مفاتیح الجنان، ص12.

درس دوم:  

جایگاه زیارت در اسلام

اهداف درس  

مقدمه

1. زیارت در آیات  

(وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَحيما).<ref>. نساء: 64.  

این آیه شریفه بر ترغیب امت حضرت رسول9 به رفتن سوی آن حضرت و استغفار نزد ایشان و نیز استغفار حضرت رسول9 برای آنان دلالت می کند.

مفسران بسیاری از اهل سنت قائل اند که این آیه هم زمان حیات رسول خدا9 و هم پس از حیات ایشان را شامل می شود.<ref>. قرطبی، تفسیر قرطبی، ج5، ص265؛ ابن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج1، ص787.  

</ref> همچنین طبق دلالت آیه شریفه تواب و رحیم بودن خداوند معلق است بر اینکه مردم اولاً نزد رسول خدا9 بروند و ثانیاً نزد آن حضرت استغفار کنند و ثالثاً آن حضرت برای آنها استغفار کند.  

اما استغفار آن حضرت برای آنها طبق این آیه شریفه مسلّم است: (وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ)؛<ref>. محمد: 19.

این شروط سه گانه منحصر به زمان حیات رسول اکرم9 نبوده بلکه پس از وفات آن حضرت نیز جریان خواهد داشت<ref>. تفسیر قرطبی، ج5، ص265؛  تفسیر ابن کثیر، ج1، ص787.  

</ref> و آیه شریفه اگرچه به زمان حیات آن حضرت اشاره می  کند، به اصطلاح مورد مخصِّص نبوده، بلکه بر اساس قاعده «عموم العلّه» شامل همه کسانی که مشمول این شروط سه گانه - چه در زمان حیات پیامبر9 و چه پس از وفات ایشان - هستند می شود.<ref>. کلینی، الکافی، ج4، ص55؛ سیوطی، جامع الصغیر، ج2، ص542؛ بیهقی، شعب الایمان، ج2، ص215.

</ref> به همین دلیل ابن حجر می گوید: «مستحب است که کسی که نزد قبر آن بزرگوار می رود این آیه شریفه را - در حالی  که استغفار می کند - بخواند».<ref>. ابن حجر هیثمی، الجوهر المنظّم، ص17- 18.

2. زیارت از منظر اهل سنت  

الف) زیارت در روایات اهل سنت

زیارت رسول خدا9 و اولیاءالله از مباحث پرچالش بین مسلمین و فرقه متعصب وهابیت است. میان اهل سنت، وهابیون معتقد به حرمت سفر برای زیارت، حتی زیارت رسول خدا٩ هستند. در آغاز اسلام چون هنوز عده کثیری از مردم مشرک بودند و مسلمانان در اقلیت بودند و بالطبع در قبرستان ها غلبه با اموات مشرکان بود، رسول خدا9 مردم را از زیارت قبور منع می کردند<ref>. ابن حنبل، المسند، ج2، ص337؛ ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ج1، ص502 .

</ref> تا شرک و کفر را از افکار و رفتار مردم بزدایند؛ اما هنگامی که اسلام به تدریج در جامعه رواج یافت و مسلمین بر اثر شهادت در غزوه ها در قبرستان ها دفن می شدند، ایشان به زیارت قبور دستور دادند. در این زمینه روایتی در منابع اهل سنت از رسول خدا9 نقل شده است:  

انی كنت نهیتكم عن زیاره القبور فزوروها و لیزدكم زیارتها خیرا.<ref>. مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج6، ص82؛ نسائی، سنن النسائی، ج4، ص89 .  

با توجه به این نوع روایات، بعضی علمای اهل سنت حکم منع از زیارت را حکم منسوخ شمرده اند و گفته اند: «روایات منع از زیارت صحیح است و روایاتی که زیارت را جایز شمرده اند هم درست است. پس روایات جواز زیارت، روایات منع از زیارت را نسخ کرده و حکم منع را برداشته اند».<ref>. ابن شاهین، ناسخ الاحادیث و منسوخه، ص373 -374؛ شربینی، مغنی المحتاج، ج1، ص494-495.

اما فرقه وهابیت با استناد به روایات منع، گویا هیچ گاه روایات رسول خدا9 مبنی بر جواز زیارت قبور را ندیده اند یا نخواسته اند ببینند.<ref>. صحیح مسلم، ج6، ص82؛ سنن النسائی، ج4، ص89.  

</ref> این روایات به آثار متعدد زیارت قبور اشاره کرده اند؛ مانند: «فانها تزهد فی الدنیا و تذكر الآخرة»؛<ref>. سنن ابن ماجه، ج1، ص501؛ حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ج1، ص375.  

</ref> «فانها تذكركم الموت»؛<ref>. حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ج1، ص375.

</ref> «انها ترق القلب و تدمع العین و تذكر الآخره فزوروها».<ref>. ابن حنبل، المسند، ج3، ص38؛  مستدرک الصحیحین، ج1، ص376.

در منابع روایی اهل سنت روایات متعددی درباره زیارت وارد شده که برخی از آنها مردم را به زیارت رسول خدا9، و برخی دیگر به زیارت قبر رسول خدا9. تشویق می کند؛ چنان که رسول خدا9 در روایتی فرمود: «مَنْ زَارَ قبری وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي»؛<ref>. دارقطنی، سنن الدارقطنی، ج2، ص217؛ بیهقی، شعب الایمان، ج3، ص488.

</ref> «هر کس قبر مرا زیارت کند شفاعت من بر او واجب مى شود». همچنین چندین روایت با همین مضامین از راویان اهل سنت روایت شده است.<ref>. طیالسی، مسند ابی داود، ج1، ص66؛ شعب الایمان، ج2، ص215.

اما برخی دیگر از روایات تعبیر «قبر» ندارد؛ مانند روایت عبدالله بن عمر که از رسول اکرم9 نقل کرده است: «مَن جَائَنىِ زَائراً لَا تَحمِلَه إلّا زِيَارَتى كَانَ حَقاً عَلىَّ أَن أَكُونَ لَهُ شَفيعاً يَومَ القيَامَة»؛<ref>. سمهودی، وفاء الوفا، ج4، ص1336 - 1348؛ امینی، الغدیر، ج5، ص93-108.

</ref> «هر کس به زیارت من بیاید و انگیزه اى جز زیارتم نداشته باشد بر من لازم است که شفیع او در روز قیامت باشم». در روایتی دیگر حاطب از رسول خدا9 روایت می کند که فرمود: «مَنْ زَارَنِي بَعْدَ مَوْتِي فَكَأَنَّمَا زَارَنِي فِي حَيَاتِي»؛<ref>. سنن دارقطنی، ج3، ص333.

از مجموع روایات اهل سنت استفاده می شود که زیارت رسول خدا9 اهمیتی ویژه  و نیز پاداشی ارزشمند دارد.  

ب) زیارت از منظر امامان اهل سنت

نعمان بن ثابت مشهور به ابوحنیفه، امام مذهب حنفی، جواز زیارت را مسلّم شمرده است.<ref>. ابن عابدین، رد المحتار علی الدر المختار، ج2، ص257.

</ref> نیز مالک بن انس، امام مذهب مالکی ها، زیارت قبر رسول خدا9 را مستحب می داند.<ref>. ابن رشد، البیان و التحصیل، ج18، ص119.

</ref> همچنین محمد بن ادریس شافعی، امام مذهب شافعی، درباره زیارت می گوید: «زیارت قبور اشکالی ندارد؛ زیرا پیامبر آن را جایز شمرده است».<ref>. شافعی، کتاب الام، ج1، ص317.

</ref> احمد حنبل، امام مذهب حنبلی ها، نیز زیارت قبور و زیارت رسول خدا9 را مستحب می شمارد.<ref>. امینی، الغدیر، ج5، ص110.

ج) زیارت از منظر فقهای اهل سنت

اکثر فقهای چهار مذهب اهل سنت، افزون بر قول به جواز زیارت قائل به استحباب زیارت قبور و زیارت قبر رسول خدا9 شده اند.<ref>. ابن همام حنفی، شرح فتح القدیر، ج3، ص179-180.

</ref> بعضی زیارت قبر رسول خدا9 را از بافضیلت ترین مستحبات دانسته<ref>. همان.

</ref> و بعضی دیگر از مهم ترین راه های نزدیکی به خدا و موفق ترین کارها شمرده اند.<ref>. نووی، المجموع، ج8، ص204.  

</ref> برخی دیگر هم مدعی اند که به اجماع همه مسلمانان زیارت مرقد پیامبر9 مستحب، و بلکه گفته شده از  دیدگاه همه مسلمانان واجب است.<ref>. رد المختار علی الدر المختار، ج2، ص257.

بنابراین فقهای چهارگانه اهل سنت بر زیارت مرقد رسول الله9 - چه واجب و چه مستحب - تأکید کرده اند.<ref>. دارقطنی، سنن دارقطنی، ج3، ص333؛ بیهقی، شعب الایمان، ج6، ص47.

3. زیارت در اندیشه شیعه  

الف) زیارت در روایات شیعه

در منابع روائی شیعه روایات متعددی از رسول خدا9 و سایر معصومان: درباره زیارت وارد شده است. بخشی از این روایات از رسول خدا9 و تصریح به زیارت قبر رسول خدا9 دارد؛ مانند روایتی که امام سجاد7 از رسول خدا9 روایت می کند که حضرت فرمود: «کسی که قبر من را بعد از مرگم زیارت کند مانند آن است که در حال حیاتم به نزد من هجرت کرده باشد. پس اگر توانایی زیارت را نداشتید، به سوی من سلام کنید که سلام شما به من می رسد».<ref>. «مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَيَّ فِي حَيَاتِي فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا إِلَيَّ السَّلَامَ فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِي» (طوسی، تهذیب الاحکام، ج6، ص3؛ مجلسی، روضة المتقین، ج5، ص358، فی القوی).

</ref> در روایتی دیگر امام باقر7 فرمود: «زیارت قبر رسول خدا9 معادل حج قبول شده با رسول خدا9 است».<ref>. «إِنَّ زِيَارَةَ قَبْرِ رَسُولِ الله9 تَعْدِلُ حِجَّةً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ9 مَبْرُورَةً» (کلینی، الکافی، ج4، ص548؛ مجلسی، روضة المتقین، ج5، ص360، فی الموثق کالصحیح).

برخی دیگر از روایات مقید به «قبر» نشده است؛ چنان که امام صادق7 از رسول خدا9  روایت می کند که فرمود:

کسی که برای حج به مکه بیاید و مرا زیارت نکند روز قیامت به او جفا خواهم کرد و کسی که مرا زیارت کند شفاعت من بر او واجب می شود و کسی که شفاعت من بر او واجب شود اهل بهشت است و کسی که در یکی از دو حرم مکه و یا مدینه از دنیا برود مورد بازخواست و محاسبه قرار نمی گیرد.<ref>. کلینی، الکافی، ج4 ص548؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص11.

برخی روایات افزون بر زیارت رسول خدا9 زیارت سایر ائمه را توصیه کرده اند. پیامبر اکرم9 به امام على7 فرمود:  

یَا عَلِیُّ مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی أَوْ زَارَكَ فِی حَیَاتِكَ أَوْ بَعْدَ مَوْتِكَ أَوْ زَارَ ابْنَیْكَ فِی حَیَاتِهِمَا أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِمَا ضَمِنْتُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنْ أُخَلِّصَهُ  مِنْ  أَهْوَالِهَا وَ شَدَائِدِهَا حَتَّى أُصَیِّرَهُ مَعِی فِی دَرَجَتِی.<ref>.  کامل الزیارات، ص11؛  الکافی، ج4، ص579.

این روایت و امثال آن نشان مى دهد که حیات و مرگ پیامبر اکرم9 و امامان معصوم: یکسان است.  

بخشی از روایات سایر معصومان: نیز درباره زیارت رسول خد9 وارد شده است؛ برای مثال امام صادق7 فرمود: «مُرُّوا بِالْمَدِينَةِ، فَسَلِّمُوا عَلى  رَسُولِ  اللهِ9 مِنْ قَرِيبٍ ، وَ إِنْ كَانَتِ الصَّلَاةُ تَبْلُغُهُ  مِنْ بَعِيدٍ»؛<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج14، ص338.  

</ref> «به مدینه بروید و بر پیامبر اکرم9 سلام بدهید، هرچند که سلام و درود از راه دور نیز به آن حضرت مى رسد».این حدیث نشان مى دهد زیارت از دور نیز گرچه مورد مقبول است، حضور زائر کنار مزور مطلوبیت بیشتری دارد و انس عاطفی بیشتری بین زائر و مزور برقرار می کند.

رسول خدا9 در برخی روایات افزون بر زیارت خود به زیارت سایر معصومان: هم تصریح کرده است. امام صادق7 روایت می کند که امام حسن7 به رسول خدا9 عرض کرد: «پاداش کسی که شما را زیارت کند چیست؟ رسول خدا فرمود: کسی که من را زیارت کند در حال حیات یا ممات یا پدرت را زیارت کند یا برادرت را زیارت کند یا تو را زیارت کند، بر من لازم است که روز قیامت او را زیارت کنم».<ref>. يَا أَبَتَاهْ مَا جَزَاءُ مَنْ زَارَكَ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ9 يَا بُنَيَّ مَنْ زَارَنِي حَيّاً وَ مَيِّتاً أَوْ زَارَ أَبَاكَ أَوْ زَارَ أَخَاكَ أَوْ زَارَكَ كَانَ حَقّاً عَلَيَّ أَنْ أَزُورَهُ  يَوْمَ  الْقِيَامَةِ... (شیخ صدوق، علل الشرائع، ج 2، ص460؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص39، فی الصحیح).

ب) زیارت در رفتار معصومان:

رسول خدا9 و سایر معصومان: افزون بر توصیه به زیارت خود نیز به زیارت قبور اجداد، والدین، اصحاب و یاران خویش به ویژه اهل بقیع می رفتند. در اینجا به نمونه هایى از رفتار معصومان: اشاره مى کنیم:

صفوان جمّال مى گوید: از امام صادق7 شنیدم که فرمود: «رسول خدا9 در هر شامگاه پنجشنبه همراه گروهى از یاران خود به زیارت قبرستان بقیع در مدینه  مى رفت و سه بار به آنها سلام می کرد و سه بار طلب رحمت مى کرد».<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج3، ص224.

</ref> عایشه از رسول خدا9 چنین نقل کرده است: «جبرئیل نزد من آمد و گفت: پروردگارت دستور داده است به بقیع بروى و براى اهل آن طلب آمرزش کنى».<ref>. کلینی، الکافی، ج3، ص229؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص178.

</ref> ابوالبخترى از امام سجاد7 چنین روایت مى کند: «امام حسین7 در هر شامگاه جمعه قبر برادرش امام حسن7 را زیارت مى کرد».<ref>. وسائل الشیعة، ج14، ص408.

</ref> سمهودی نقل کرده است: «رسول خدا9 در آغاز هر سال به زیارت قبور شهداى احد مى آمد».<ref>. سمهودی، وفاء الوفا، ج2، ص930.

</ref> امام صادق7 فرمود: «فاطمه زهرا3 در هر صبحگاه شنبه به زیارت شهدا مى رفت؛ آن گاه نزد قبر حمزه مى رفت و براى او درخواست رحمت و استغفار مى کرد».<ref>. وسائل الشیعة، ج3، ص224.

</ref> سمهودی از حاکم نیشابورى از حضرت على7 چنین روایت کرده است: «فاطمه زهرا3 هر جمعه قبر عمویش حمزه را زیارت مى کرد و پس از زیارت در کنار قبر نماز می خواند و سپس اشک می ریخت».<ref>. سمهودی، وفاء الوفا، ج2، ص932.

همچنین از گزارش ها استفاده می شود که پیامبر اکرم9چند بار به زیارت قبر مادرش، آمنه، رفته است؛ چنان که آمده است:

«زَارَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ و سَلَّمَ قَبْرَ أُمِّهِ فَبَكَى وَبَكَى مَنْ حَوْلَهُ»؛<ref>.  ابن حنبل، مسند احمد، ج15، ص430.

</ref> «پیامبر9 قبر مادرش را زیارت  کرد و  گریست و اطرافیانش نیز گریه مى کردند». ابن سعد در طبقات مى گوید: «رسول خدا9 در عمره حدیبیه هنگامى که از ابواء (محل دفن مادرش آمنه) گذشت قبر مادرش را زیارت، و قبر مادر را اصلاح و ترمیم کرد و گریست».<ref>. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج1، ص94.  

</ref> در گزارش دیگری آمده است: «أن النبي صلى الله عليه وآله زار قبر أمه في ألف مقنع يوم الفتح فما رؤي باكياً أكثر من ذلك اليوم»؛<ref>. بیهقی، شعب ایمان، ج7، ص15.

</ref> «رسول خدا9 قبر مادرش را در میان هزار سوار زره پوشیده در روز فتح زیارت کرد. پس در هیچ روزی به اندازه آن روز در حال گریه دیده نشد». در بعضی منابع دیگر این خبر این گونه گزارش شده است: «أنَّ النَّبِيَّ9 زارَ قبرَ أُمِّه؛ لأنَّها كانت بطريقه بالحجون عند مكة عام الفتح».<ref>. بن حمد العباد، الرد علی الرفاعی و البوطی فی کذبهما، ج1، ص94.

در منابع شیعه از اباذر روایت شده است که دیدم پیامبر خدا9 دست علی7 را گرفت و به زیارت قبرستان بقیع رفت و سپس به زیارت قبر پدرش، عبدالله، میان قبور مکه رفت: «ثُمَّ عَدَلَ إِلَى قَبْرِ أُمِّهِ  آمِنَةَ فَصَنَعَ كَمَا صَنَعَ عِنْدَ قَبْرِ أَبِيه ».<ref>شیخ صدوق، معانی الأخبار، ص179.

امام باقر7 فرمود: «پدرم، امام سجاد7، هنگامى که به زیارت پیامبر9 تشریف مى برد در کنار قبر ایستاده، سلام مى داد؛ سپس به قبر نزدیک شده، آن را لمس مى کرد؛ پشت خود را به قبر تکیه مى داد و رو به سوى قبله مى فرمود و دعا می خواند».<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص17.

</ref> از روایات استفاده می شود که امام باقر7 همراه پدرش امام سجاد7 چند بار قبر جدش امیرالمؤمنین7 را زیارت کردند؛ چنان که در سفری که با هم به زیارت قبر امیرالمؤمنین7 مشرف شدند امام باقر7 درباره کیفیت زیارت حضرت فرمود: «امام زین العابدین علی بن حسین 8 قبر امیرالمؤمنین7 را زیارت کرد و در مقابل قبر ایستاد و سلام داد».<ref>. «زَارَ زَيْنُ الْعَابِدِينَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ 8  قَبْرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ 8 وَ وَقَفَ عَلَى الْقَبْرِ فَبَكَى ثُمَّ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُه» (ثقفی، الغارات، ج2، ص847؛ کامل الزیارات؛ ص39).

</ref> در روایت دیگری ابوحمزه ثمالی می گوید: با امام سجاد7 به زیارت قبر امیرالمؤمنین7 رفتیم. حضرت فرمود: «ای اباحمزه، این قبر جدم علی بن ابی طالب 8 است» و آن را زیارت کرد... . سپس وداع کرد و به مدینه برگشت و من هم به کوفه برگشتم».<ref>. «يَا أَبَا حَمْزَةَ هَذَا قَبْرُ جَدِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ 8 ثُمَّ زَارَهُ بِزِيَارَةٍ... ثُمَّ وَدَّعَهُ وَ مَضَى إِلَى الْمَدِينَةِ وَ رَجَعْتُ أَنَا إِلَى الْكُوفَةِ» (ابن طاووس، فرحة الغری، ص46 - 47).

</ref> در حدیث دیگری جابر از زیارت امام باقر7 از قبر جدش علی7 روایت می کند: «امام باقر7 برای زیارت امیرالمؤمنین7 به سوی عراق حرکت کرد و من با او بودم و با ما جاندار دیگری جز دو شتر نبود».<ref>. «فَخَرَجَ سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْهِ مُتَوَجِّهاً إِلَى الْعِرَاقِ لِزِيَارَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ7 وَ أَنَا مَعَهُ وَ لَيْسَ  مَعَنَا ذُو رُوحٍ  إِلَّا النَّاقَتَيْنِ...» (ابن طاووس، إقبال الأعمال، ج1؛ ص470؛ فرحة الغری، ص40).

همچنین امام صادق7، با وجود محدودیت های بسیار، بارها به زیارت امیرالمؤمنین7 مشرف شد. صفوان جمال روایت می کند:  

با امام صادق7 برای دیدار منصور به کوفه رفتیم. امام صادق7 به من فرمود: «ای صفوان، شتر را بخوابان. اینجا قبر جدم امیرالمؤمنین7 است». من شتر را خوابانیدم. سپس حضرت پیاده شد و غسل کرد و لباسش را عوض کرد و پابرهنه شد و به من هم فرمود چنین کنم. سپس به سوی قبر علی7 رفت. <ref>. «يَا صَفْوَانُ أَنِخِ الرَّاحِلَةَ فَهَذَا قَبْرُ جَدِّي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ7  فَأَنَخْتُهَا ثُمَّ نَزَلَ فَاغْتَسَلَ وَ غَيَّرَ ثَوْبَهُ وَ تَحَفَّى وَ قَالَ لِيَ افْعَلْ كَمَا أَفْعَلُ ثُمَّ أَخَذَ نَحْوَ الذُّكَوَاتِ» (ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص317؛ ابن طاووس، فرحة الغری، ص94).

من همراه امام صادق7 در قادسیه بودم. حضرت فرمود: پیاده شو. پیاده شدم. با حضرت مقدار زیادی راه رفتیم تا به غَریّ (نجف) رسیدیم. حضرت در مقابل ایستاد و خود را به روی قبر انداخت و بر حضرت سلام کرد .<ref>. قَالَ : سَارَ وَ أَنَا مَعَهُ فِي الْقَادِسِيَّةِ حَتَّى أَشْرَفَ عَلَى النَّجَفِ... ثُمَّ قَالَ7 اعْدِلْ بِنَا قَالَ فَعَدَلْتُ بِهِ فَلَمْ يَزَلْ سَائِراً حَتَّى أَتَى الْغَرِيَّ فَوَقَفَ عَلَى الْقَبْرِ... ثُمَّ خَرَّ عَلَى الْقَبْرِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَ عَلَا نَحِيبُهُ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ سِتَّ رَكَعَاتٍ وَ صَلَّيْتُ مَعَهُ وَ قُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا هَذَا الْقَبْرُ قَالَ هَذَا الْقَبْرُ قَبْرُ جَدِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ8 (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص586؛ ثقفی، الغارات، ج2، ص856. مجلسی، روضة المتقین، ج5، ص406، فی الحسن كالصحیح).

روی عن عبد الله بن عبید قال: رأیت جعفر بن محمّد و عبد الله بن الحسن بالغریّ عند قبر أمیر المؤمنین7 فأذّن عبد الله و أقام الصّلاة و صلّى مع جعفر7؛ و سمعت جعفرا یقول: هذا قبر أمیر المؤمنین7 .<ref>. الغارات (ط   الحدیثة)، ج2، ص850 .

عبدالله بن عبید روایت می کند: جعفر بن محمد8و عبدالله بن حسن را در غری نزد قبر امیرالمؤمنین7 دیدم. عبدالله اجازه گرفت و با امام صادق7 نماز خواند. شنیدم امام صادق7 فرمود: این قبر امیرالمؤمنین7 است.

كنت مع أبی عبد الله جعفر بن محمّد8 حین قدم الى الحیرة فقال لیلة: أسرجوا لی البغلة؛ فركب و أنا معه حتّى انتهینا الى الظّهر، فنزل و صلّى ركعتین ثمّ تنحّى فصلّى ركعتین ثمّ تنحّى و صلّى ركعتین، فقلت: جعلت فداك انّی رأیتك صلّیت فی ثلاث مواضع؟- فقال: أمّا الأوّل فموضع قبر أمیر المؤمنین، و الثّانی موضع رأس الحسین، و الثّالث موضع منبر القائم.<ref>. ثقفى، الغارات (ط   الحدیثة)، ج2، ص851 .

با امام صادق7 بودم، زمانی که به حیره تشریف آوردند. یک شب حضرت فرمود: «قاطری برای من زین کنید». سپس حضرت سوار شد و من هم در محضر ایشان بودم تا به پشت کوفه رسیدیم. حضرت پیاده شد و دو رکعت نماز خواند. سپس مسیری را پیمود و سپس دو رکعت نماز خواند و باز مسیری رفتیم و حضرت دو رکعت دیگر خواند. عرض کردم: فدایت شوم، دیدم که در سه جا نماز گزاردید. فرمود: «مکان اول قبر امیرالمؤمنین7 بود و اما مکان دوم مقام رأس الحسین7 است و مکان سوم موضع منبر حضرت مهدی/ است».

با امام صادق7 در کوفه بودم. حضرت فرمود: «برای من فرشی در صحرا بگسترید». برای حضرت در بیابان فرش انداختم تا کسانی که وعده کرده بود آمدند. حضرت فرمود: «الاغ و قاطر را زین کن و جلو بیفتید». رفتیم تا به غریین رسیدیم. فرمود: «پیاده شوید. این قبر امیرالمؤمنین7 است».<ref>. همان، ج2، ص851 .

سید بن طاووس زیارتنامه ای را برای روز هفدهم ربیع الاول نقل می کند که امام صادق7 با آن امیرالمؤمنین7 را زیارت کرد: «حَيْثُ حَضَرَ عِنْدَ ضَرِيحِ مَوْلَانَا عَلِيٍّ7 فِي يَوْمِ سَابِعِ عَشَرَ رَبِيعٍ الْأَوَّل»؛ <ref>. ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص205؛ ابن طاووس، الإقبال الاعمال، ص80؛ شهید اول، المزار، ص27-30 (مرسله).

</ref> «هنگامی که نزد ضریح مولای ما علی7 در روز هفدهم ربیع الثانی حاضر شد».

امام حسن عسکری7 از پدرش امام هادی7 روایت می کند: «زار بها يوم الغدير في السّنة الّتي أشخصه فيها المعتصم»؛<ref>. ثقفی، الغارات، ج2، ص860؛ کلینی، الکافی، ج4، ص569.

</ref> «زیارت کرد امیرالمؤمنین7 را به این زیارت در روز غدیر، در سالی که معتصم حضرت را احضار کرد».  

ج) زیارت از منظر فقهای شیعه

فقهاى شیعه با استناد به روایات به استحباب زیارت فتوا داده اند. فقیه نامور امامیه، محقق حلى، گفته است: «بر حج گزار مستحب مؤکد است که به زیارت پیامبر اکرم9 بشتابد».<ref>. محقق حلی، شرائع الاسلام، ج1، ص278؛ نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص79.

</ref> وى اضافه می کند: «اگر مردم زیارت پیامبر اکرم9 را ترک کردند، حاکم اسلامى باید آنها را بر زیارت اجبار کند؛ زیرا ترک زیارت آن حضرت موجب جفا به اوست».<ref>. شرائع الاسلام، ج1، ص277.

</ref> شیخ طوسى نیز گفته است: «... و كذلك إن تركوا زيارة النبى كان على الإمام إجبارهم عليها»؛<ref>. طوسی، النهایه، ص285؛ طوسی، المبسوط، ج1، ص385.

</ref> «و همچنین اگر زیارت رسول خدا9 را ترک کنند، بر امام است که آنها را بر زیارت اجبار کند».

این بزرگان به حدیثى استناد کرده اند که این گونه از رسول اکرم9 نقل شده است: «کسى که براى حج گزاردن به مکه عزیمت کند و مرا زیارت نکند به من جفا کرده است».<ref>. نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص52.

</ref> شهید ثانى= گفته است: «اگر همگان زیارت آن حضرت را ترک کنند، بزرگ ترین سنت الهى تحقیر و بى ارزش مى شود. از این جهت به مقدارى که این تحقیر و تهاون رفع گردد بر آن اجبار مى شوند».<ref>. شهید ثانی، مسالک الافهام، ج2، ص374.

</ref> صاحب جواهر می گوید: «زیارت رسول الله9...، به ویژه برای حاجیان، مستحب مؤکد است بالاجماع و این استحباب ضروری دین است. به همین دلیل امام باید مردم را به زیارت قبر حضرت رسول9 - در صورتی که آن را ترک کنند - مجبور کند...».<ref>. جواهر الکلام، ج20، ص79-81.

</ref> ایشان همچنین استحباب زیارت فاطمه زهرا3 را اجماعی و از ضروریات مذهب و دین دانسته و می فرماید: «در اینکه زیارت فاطمه3 مستحب است، مستحبی مؤکد، هیچ اختلافی نیست (اجماعی است)، بلکه این امر از ضروریات مذهب و بلکه دین است».<ref>. همان، ج20، ص79-81.

</ref> صاحب جواهر= درباره استحباب زیارت سایر معصومان: می گوید: «همچنین زیارت ائمه بقیع مستحب است به اجماع یا به ضروت مذهب یا دین که این اجماع یا ضرورت دین و مذهب افزون بر احادیث متواتری است که در این باره وجود دارد».<ref>. همان، ج20،، ص87 - 88.

</ref> «از مستحبات مؤکد زیارت امیرالمؤمنین7 است... و از بعضی اخبار استفاده می شود که ترک زیارت آن حضرت کراهت دارد... و این زیارت در روز غدیر مؤکد است».<ref>. همان، ج20، ص89 -90.

</ref> همچنین زیارت امام شهید ابی عبدالله الحسین7<ref>. همان، ج20، ص95-97.

</ref> و زیارت دیگر ائمه معصوم: مستحب مؤکد است.<ref>. همان، ج20، ص98-101.

</ref> مقام معظم رهبری هم به زیارت توجهی ویژه دارند؛ چنان که یکی از توصیه های همیشگی ایشان به حجاج بهره گیری از زیارت رسول خدا9 و خاندان ایشان و غنیمت شمردن این فرصت است که در هیچ جای دیگر پیدا نمی شود. ایشان در زمینه زیارت اربعین امام حسین7 و راهپیمایی آن می فرماید: «غبطه  خودم را نسبت به کار آنها -که ما محروم بودیم، آنها موفق شدند- عرض می کنم».<ref>. آیت الله خامنه ای، بیانات در دیدار با بسیجیان کشور، 03/09/1395.  

خلاصه درس  

از آیه قرآن کریم استفاده می شود که رفتن نزد رسول خدا9 و طلب مغفرت کردن و رسول خدا هم واسطه مغفرت قرار گرفتن، سبب رحمت پروردگار می شود و این همان زیارت است.

در منابع روایی اهل سنت، روایات متعددی از رسول خدا 9نقل شده است که به زیارت رسول خدا9 سفارش می کنند.  

امامان مذاهب چهارگانه اهل سنت قائل به جواز و بلکه استحباب زیارت رسول خدا9 هستند.

اکثر قریب به اتفاق فقها و مفتیان اهل سنت به استحباب، و بلکه بعضی از آنها به وجوب زیارت رسول خدا 9 فتوا داده اند.  

افزون بر روایات، سیره عملی معصومان: این بوده است که خود به زیارت رسول خدا9 و امیرالمؤمنین7 و سایر معصومان: مشرف می شدند.  

درس سوم:  

آداب زیارت اعتاب مقدسه (1)

یکی از مهم ترین آداب زیارت اخلاص در زیارت است. واژه «اخلاص» مصدر باب افعال از ریشه خلوص و خلاص و به معنای خالص کردن، پاک گردانیدن و برگزیدن است<ref>. ابن منظور، لسان العرب، ج3، ص173-174.

قرآن کریم درباره مأموریت انسان ها در این عالم می فرماید: (وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ)؛<ref>. البینة: 5.

</ref> «و به آنها دستور داده نشده بود، جز اینکه خدا را بپرستند». در آیه دیگری درباره درخواست پیامبران از مردم آمده است: (فَادْعُوا اللهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون)؛<ref>. غافر: 14.  

امام صادق7 درباره حقیقت و ثمره اخلاص می فرماید:

اخلاص جمع مى کند اعمال فضیلت دار و آثار اعمال نیکو را. اخلاص مفهومى است که به وسیله قبول شدن عمل منکشف و معلوم  می گردد و با رضا و خشنودى پروردگار متعال خاتمه پیدا کرده و امضا مى شود. پس هر آن کسى که اعمالش به درگاه الهى مورد قبول واقع شده و خداوند متعال از آن راضى گشت او از مخلصین است، اگرچه عملش کوچک باشد و کسی که خداوند عمل او را قبول نکند مخلص نیست، گرچه عملش بسیار باشد.<ref>. «الْإِخْلَاصُ  يَجْمَعُ فَوَاضِلَ الْأَعْمَالِ وَ هُوَ مَعْنًى مِفْتَاحُهُ الْقَبُولُ وَ تَوْقِيعُهُ الرِّضَا فَمَنْ تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ وَ يَرْضَى عَنْهُ فَهُوَ الْمُخْلِصُ وَ إِنْ قَلَّ عَمَلُهُ وَ مَنْ لَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْهُ فَلَيْسَ بِمُخْلِصٍ وَ إِنْ كَثُرَ عَمَلُهُ» (جعفر بن محمد الصادق٧، مصباح الشریعة، ص36).

از جمله آداب زیارت خانه خدا و زیارت رسول خدا9 و ائمه معصوم: خالص ساختن قلب از هر گونه نیت غیر خدا یی بیان شده است. در بعضی روایات، زیارت رسول خدا9 با نیتی خالص، پاداش بهشت موعود را دارد.<ref>.  مصباح الشریعة، ص36.

</ref> همچنین در برخی روایات، پاداش زیارت رسول خدا9 یا امیرالمؤمنین7 یا امام حسن7 و امام حسین7 با قصد قربت، بهشت دانسته شده است.<ref>. مفید، کتاب المزار، ص19.

اهل سنت یکی از آداب زیارت رسول خدا9 را اخلاص در نیت و تقرب به پروردگار بیان کرده و اخلاص در زیارت مسجدالنبی را مستحب دانسته اند.<ref>. سمهودی، وفاء الوفا، ج4، ص529.

امام صادق7 فرمود:  

مَنْ  زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ7 وَ هُوَ یُرِیدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ شَیَّعَهُ جَبْرَئِیلُ وَ مِیكَائِیلُ وَ إِسْرَافِیلُ حَتَّى یُرَدَّ إِلَى مَنْزِلِهِ.<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص145.

کسی که قبر امام حسین7 را زیارت کند - در حالی که نیت او برای خدا باشد - جبرئیل و میکائیل و اسرافیل او را مشایعت می کنند تا اینکه به منزلش برگردد.  

امام صادق7 در روایتی دیگر فرمود:  

مَنْ  زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ7 لِلهِ وَ فِی اللهِ أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ وَ آمَنَهُ یَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ.<ref>. همان، ص146.

کسی که قبر امام حسین7 را برای خدا و در راه خدا زیارت کند خداوند او را از آتش آزاد می کند و روز قیامت در امان می دارد.  

قرآن کریم به همه انسان ها سفارش می کند هنگامی که در اجتماع و عبادتگاه ها حاضر می شوند با وضع زیبا حاضر شوند: (یا بَنی آدَمَ خُذُوا زینَتَكمْ عِنْدَ كلِّ مَسْجِدٍ).<ref>. اعراف: 31.

</ref> ذیل این آیه از امام رضا7 روایت شده که منظور از زینتْ لباس است: «عن أبی الحسن الرضا7 فی قول الله: (خُذُوا زِینَتَكمْ عِنْدَ كلِّ مَسْجِدٍ) قال: هی الثیاب».<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ج2، ص12؛ بحرانی، البرهان، ج2، ص9 -10.

با توجه به جایگاه لباس در ارتباطات اجتماعی و اعمال عبادی، یکی از آداب زیارت اولیای خدا پوشیدن لباس پاکیزه است.<ref>. مفید، المقنعة، ص458؛ ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج2، ص354.  

</ref> امام صادق7 در آداب زیارت امیرالمؤمنین7 به محمد بن مسلم فرمود: «إِذَا أَتَیتَ مَشْهَدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ7... وَالْبَسْ أَنْظَفَ ثِیابِك».<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج14، ص392.  

هنگامی که با امام صادق7 - به خاطر احضار حضرت توسط منصور- هم سفر بودم [در نقطه ای] حضرت به من فرمودند: شتر را بخوابان. اینجا قبر جدم امیرالمومنین7 است. شتر را خواباندم. حضرت پیاده شده، غسل نمود و لباس هایش را عوض کرد و به من نیز فرمود چنین کنم.<ref>. همان، ص393.  

در آداب زیارت رسول خدا9 وارد شده است: «وَ الْبَسْ أَنْظَفَ ثِیابِك».<ref>. المقنعة، ص458.

</ref> حتی در بعضی روایات برای زیارت از راه دور به پوشیدن لباس تمیز توصیه شده است؛ برای نمونه امام صادق7 برای زیارت خمسه طیبه فرمود: «وَ لْیَلْبَسْ ثَوْبَینِ نَظِیفَینِ وَ لْیَخْرُجْ إِلَی فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ»؛<ref>. طوسی، مصباح المتهجد، ص253؛  وسائل الشیعة، ج14، ص579.

</ref> «دو لباس تمیز بپوش و به بیابان برو». بر اساس روایات وارده در این باب، بعضی فقها به استحباب پوشیدن لباس تمیز هنگام زیارت فتوا داده اند.<ref>. شبیری زنجانی، مناسک الحج، ص393.

</ref> همچنین خوشبو بودن یکی از آداب اسلامی شمرده شده است؛ مثلاً در روایات از آداب دعا<ref>. کلینی، الکافی، ج3، ص477.

</ref> روز جمعه<ref>. علی بن موسی الرضا8، الفقه المنسوب الی الامام الرضا٧، ص129.  

</ref> و نماز<ref>. الکافی، ج6، ص511.

</ref> خوشبو کردن خود بیان شده است. عطر زدن و خوشبو کردن یکی از آداب زیارت معصومان: نیز شمرده شده است.<ref>. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج14، ص392.

</ref> امام صادق7 به محمد بن مسلم فرمود: «اِذَا أَتَيْتَ مَشْهَدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ7... وَ الْبَسْ أَنْظَفَ ثِيَابِكَ، وَ شَمَّ شَيْئاً مِنَ  الطِّيبِ»؛<ref>. ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص205؛ ابن طاووس، إقبال الأعمال، ج2، ص608.

</ref> «هنگامی که به حرم امیرالمؤمنین7 رسیدی نظیف ترین لباست را بپوش و مقداری از بوی خوش استعمال کن». در روایتی دیگر صفوان جمال از امام صادق7 سؤال کرد: چگونه امیرالمؤمنین7 را زیارت کنیم؟ حضرت فرمود: «يَا صَفْوَانُ إِذَا أَرَدْتَ ذَلِكَ... وَ نَلْ شَيْئاً مِنَ  الطِّيبِ  فَإِنْ لَمْ تَنَلْ أَجْزَأَكَ».<ref>. ابن طاووس، فرحة الغری، ص93.

فقها با توجه به مجموعه روایات در ابواب مختلف عبادات درباره استفاده از عطر به استحباب استعمال عطر در زیارت فتوا داده اند.<ref>. علامه حلی، نهایة الاحکام، ج1، ص177-178؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ج1، ص163؛ شهید اول، الدروس، ج2، ص23؛ نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص101.

شهید اول و صاحب جواهر یکی دیگر از آداب زیارت را غسل زیارت شمرده اند.<ref>. الدروس، ج2، ص23؛ جواهر الکلام، ج20، ص101.

</ref> بعضی فقهای امامیه غسل زیارت را از غسل های مکانی شمرده اند و دلیل استحباب آن را شرافت مکان دانسته اند<ref>. فاضل هندی، کشف اللثام، ج1، ص163.

</ref> و بعضی دیگر به روایات استناد داده اند.<ref>. علامه حلی، نهایة الاحکام، ج1، ص177- 178.

</ref> و بعضی هم به هر دو (روایت و شرافت مکان) اشاره کرده اند.<ref>. صیمری، کشف الالتباس، ص341.

در آداب زیارت پیامبر اکرم9،<ref>. کلینی، الکافی، ج4، ص550؛ طوسی، تهذیب الأحکام، ج6، ص5.  

</ref> امیر مؤمنان7،<ref>. تهذیب الأحکام، ج6، ص25؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج14، ص390.

</ref> امام صادق7،<ref>. الکافی، ج4، ص572.

</ref> امام رضا7،<ref>.  وسائل الشیعة، ج14، ص569.

</ref> امام کاظم و امام جواد8،<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص301.

</ref> امام هادی و امام حسن عسکری8 <ref>.  همان، ص313.

</ref> به غسل قبل از ورود به حرم تصریح شده است. در آداب زیارت معصومان: از راه دور هم به غسل زیارت توصیه شده است، چنان که امام صادق7 فرمود:  

یا عیسی إِذَا لَمْ تَقْدِرْ عَلَی الْمَجِی ءِ فَإِذَا كانَ فِی یوْمِ الْجُمُعَةِ فَاغْتَسِلْ أَوْ تَوَضَّأْ وَ اصْعَدْ إِلَی سَطْحِك... .<ref>. وسائل الشیعة، ج14، ص578.

همچنین امام هادی7 در آداب زیارت جامعه کبیره می فرماید: «إِذَا صِرْتَ إِلَی الْبَابِ فَقِفْ وَ اشْهَدِ الشَّهَادَتَینِ وَ أَنْتَ عَلَی غُسْلٍ...»؛<ref>. مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ج8، ص664؛ نجفی، جواهر الکلام، ج5، ص46.

</ref> «هنگامی که به باب حرم رسیدی بایست و شهادتین را بگو، در حالی که غسل کرده ای». فقهای شیعه هم به اتفاق به استحباب غسل زیارت فتوا داده اند.<ref>. شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ج3، ص64.

درباره استحباب غسل زیارت امام حسین7 نیز دو دسته روایت وجود دارد: روایات دال بر عدم استحباب<ref>. عَنِ الْعِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ٧ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ زِيارَةِ قَبْرِ الْحُسَينِ٧ هَلْ لَهَا غُسْلٌ قَالَ لَا (مجلسی، ملاذ الأخیار، ج9، ص129). مجلسی این روایت را صحیح می داند.

</ref> و روایات دال بر استحباب.<ref>. «قال الصادق7 إِذَا أَتَیتَ أَبَا عَبْدِ اللهِ٧، فَاغْتَسِلْ عَلی شَاطِئِ الْفُرَات»؛ «هنگامی که به زیارت قبر ابا عبدالله الحسین7 آمدی در شط فرات غسل کن» (کلینی، الکافی، ج9، ص308). «إِذَا أَتَيْتَ قَبْرَ الْحُسَيْنِ٧ فَائْتِ الْفُرَاتَ وَ اغْتَسِلْ بِحِيَالِ قَبْرِه ...»؛ «هنگامی که به زیارت قبر امام حسین7 آمدی به فرات برو و در کنار قبر حضرت غسل کن» (الکافی، ج4، ص572).

</ref> قریب به اتفاق فقهای معاصر به استحباب غسل زیارت قائل شده اند.<ref>.  امام خمینی، زبدة الاحکام، ص34؛ خوئی، موسوعة الامام الخوئی، ج1، ص94؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج1، ص121؛ مکارم شیرازی، رساله توضیح المسائل، ص110؛ صافی گلپایگانی، ذخیرة العقبی، ج9، ص212.

یکی دیگر از آداب زیارت وارد شدن به حرم در زمانی است که انسان در دل احساس خشوع و رقت قلب می کند.<ref>. فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ج1، ص397؛ نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص102.

</ref> صاحب جواهر در توضیح این ادب زیارت می گوید: «حضور در حرم معصومین: به خاطر دریافت رحمت نازله از جانب پروردگار است و این رحمت زمانی دریافت می شود که انسان با خشوع و رقت قلب وارد حرم شود».<ref>. جواهر الکلام، ج20، ص102.

</ref> بعضی علما رعایت خضوع و انکسار را مستحب، و از آداب زیارت رسول اکرم9 شمرده اند.<ref>. ابن حجر، الجوهر المنظم، ص77 و 80؛ شهید اول، الدروس، ج2، ص23.

در آدابی که در زیارتنامه هر یک از معصومان: وارد شده به ورود با سکینه و خشوع سفارش شده است؛ چنان که ابن مشهدی در زیارت معصومان:، و شهید اول در زیارت امام حسین7 در شب و روز عید قربان آورده است:  

«وَ اخْشَعْ لِرَبِّكَ وَ ابْكِ، فَإِنْ خَشَعَ قَلْبُك وَ دَمَعَتْ عَینَاكَ فَهُوَ عَلَامَةُ الْقَبُولِ وَ الْإِذْن»<ref>. ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص88؛ شهید اول، المزار، ص154.

خود را برای پروردگارت خاشع کن و گریان باش. اگر قلبت خاشع شد و اشک از دیدگانت جاری گشت، این علامت قبولی زیارت و صدور اذن از جانب معصوم7 است.

بعضی صاحب نظران دو واژه «وقار» و «سکینه» را مترادف دانسته اند؛ ولی بعضی دیگر سکینه را نتیجه وقار شمرده اند. وقار حالت توجه به پروردگار و قطع تعلق از غیر خداست که ثمره آن در اعضا ظاهر می شود و سکینه نام می گیرد.<ref>. صالحی مازندرانی، شرح اصول کافی، ج11، ص141.  

</ref> برای زیارت امام حسین7 سفارش شده است: «إِذَا أَتَيْتَ قَبْرَ الْحُسَيْنِ7... وَ تَوَجَّهْ إِلَيْهِ وَ عَلَيْكَ  السَّكِينَةُ وَ الْوَقَارُ حَتَّى تَدْخُلَ الْحَائِرَ [الْحَيْرَ]».<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص201.

</ref> «هنگامی که به قبر امام حسین7 آمدی ... به سوی او روی کن و با آرامش و وقار حرکت کن تا داخل حائر شوی». همچنین امام هادی7 در آداب زیارت جامعه کبیره می فرماید: «ثُمَّ امْشِ قَلِيلًا وَ عَلَيْكَ السَّكِينَةَ وَ الْوَقَارَ وَ قَارِبْ بَيْنَ خُطَاك». <ref>. طوسی، تهذیب الأحکام، ج6، ص96.

از جمله آداب زیارت مرقد های مطهر معصومان: گفتن «تکبیر (الله اکبر) و تهلیل (لا اله الا الله) و تحمید (الحمد لله) و تسبیح (سبحان الله)» و صلوات فرستادن هنگام ورود به حرم است؛<ref>. شهید اول، الدروس، ج2، ص23؛ نجفی، جواهر الکلام، ج20، ص101.

</ref> چنان که امام صادق7 به ابوحمزه ثمالی درباره زیارت امام حسین7 فرمود: «وَ أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ اللهِ تَعَالَى  اللَّهُ أَكْبَرُ ثَلَاثِينَ مَرَّه بِالتَّكْبِيرِ وَ التَّهْلِيلِ وَ التَّمْجِيدِ وَ التَّحْمِيدِ وَ التَّعْظِيمِ لِلهِ وَ لِرَسُولِهِ٩» .<ref>. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص225- 226.

در زیارت امام حسین7 روایت شده که زائر پیش از زیارت و در بدو ورود، حتی وقتی به فرات می رسد تا غسل زیارت کند، صد مرتبه الله اکبر و صد مرتبه لا اله الا الله بگوید و صد مرتبه صلوات بفرستد.<ref>. همان، ص225.  

</ref> همچنین روایت شده است زائر هنگام زیارت وقتی مقابل قبر امام معصوم قرار گرفت بگوید: «لا اله الا الله وحده لا شریك لَهُ».<ref>. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج2، ص603.  

</ref> امام هادی7 در زیارت جامعه کبیره نیز می فرماید: «صد مرتبه تکبیر می گویی و آن گاه بگو...».<ref>. مجلسی، لوامع صاحب قرانی، ج8، ص664؛ جواهر الکلام، ج5، ص46.

</ref> اگرچه این روایت مخصوص زیارت جامعه کبیره است، ثابت می کند در زیارت هر معصومی گفتن ذکر مستحب است.<ref>. فاضل هندی، کشف اللثام، ج6، ص46 .

یاد خدا و حمد و ستایش او و ذکر توحید و تسبیح و تنزیه هم توجه دادن به عظمت خداوند است - چراکه عظمت چنین شخصیت هایی در عبودیت و تواضع در پیشگاه خداست - هم نوعی تعدیل نگاه و توجه انسان زائر است تا درباره این پیشوایان الهی دچار غلو نشود و نسبت های غلوآمیز ندهد و محوریت توحید در زیارت حفظ شود.<ref>. مجلسی، روضة المتقین، ج5، ص453؛ جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج1، ص83.  

«اذن» یعنی اعلان اجازه، اراده و رخصت در چیزی.<ref>. راغب اصفهانی، مفردات، ص71.

</ref> قرآن کریم می فرماید: (یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیوتاً غَیرَ بُیوتِكمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا)؛<ref>. نور: 27.  

</ref>  «ای کسانی که ایمان آورده اید، در خانه هایی غیر از خانه خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید». بر اساس این آموزه قرآنی ورود به حریم خصوصی دیگران بدون اذن آنان ممنوع است. وارد شدن به حریم خصوصی پیامبر اکرم9 هم علاوه بر این عمومات طبق آیه 53 احزاب نیازمند اذن است: (یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیوتَ النَّبِی إِلاَّ أَنْ یؤْذَنَ لَكمْ)؛<ref>. احزاب: 53.

</ref> «ای کسانی که ایمان آورده اید، در خانه های پیامبر داخل نشوید، مگر به شما اذن داده شود». این آیه ورود بدون اذن به حریم خصوصی رسول خدا9 را ممنوع شمرده است؛ اما آیا پس از حیات ایشان را نیز شامل می شود؟ همچنین آیا حرم اهل بیت ایشان هم از مصادیق حریم نبوت و ولایت است و داخل شدن به آنها نیازمند اذن است؟

در وصیت امام حسن7 به برادرش، امام حسین7، آمده است:  

مرا با جدم رسول خدا9 دفن کنید. به درستی که تنها من به رسول خدا9 و خانه او صاحب حق هستم نسبت به کسانی که بدون اذن وارد خانه ایشان شده اند و نه اذن مکتوبی بعد از پیامبر9 برای آنان آمده است؛ در حالی  که خداوند در کتابش فرموده است: «ای کسانی که ایمان آورده اید، وارد خانه های پیامبر نشوید، مگر آنکه به شما اذن داده شود». به خدا قسم، به آنان در زمان حیات رسول خدا9 اجازه ورود به خانه پیامبر بدون اذن داده نشده بود و بعد از وفات پیامبر9 همچنین اذنی برای آنان نیامده است؛ در حالی که به ما اجازه تصرف داده شده در آنچه که بعد از رسول خدا9 به ارث گذاشته.<ref>. «وَ أَنْ تَدْفِنَنِی مَعَ جَدِّی رَسُولِ اللهِ9 فَإِنِّی أَحَقُّ بِهِ وَ بِبَیتِهِ مِمَّنْ أُدْخِلَ بَیتَهُ بِغَیرِ إِذْنِهِ وَ لَا كتَابٍ جَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِهِ، قَالَ اللهُ (تَعَالَی) فِیمَا أَنْزَلَهُ عَلَی نَبِیهِ9 فِی كتَابِهِ: (یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیوتَ النَّبِی إِلّا أَنْ یؤْذَنَ لَكمْ) فَوَ اللهِ مَا أُذِنَ لَهُمْ فِی الدُّخُولِ عَلَیهِ فِی حَیاتِهِ بِغَیرِ إِذْنِهِ، وَ لَا جَاءَهُمُ الْإِذْنُ فِی ذَلِك مِنْ بَعْدِ وَفَاتِهِ، وَ نَحْنُ مَأْذُونٌ لَنَا فِی التَّصَرُّفِ فِیمَا وَرِثْنَاهُ مِنْ بَعْدِهِ» (طوسی، الامالی، ص160؛ بحرانی، البرهان، ج4، ص484).

امام مجتبی7 با استدلال به آیه شریفه برای پس از ممات حضرت نیاز به اذن ورود را لازم شمرده و می فرمایند: «کسانی که می خواهند وارد بیت (حرم) رسول الله9 شوند یا باید از کسانی باشند که نیاز به اذن ندارند و یا از کسانی باشند که به آنها اذن داده شده است». آیه شریفه شامل حرم های مطهر ائمه معصوم:، که برای ورود نیاز به اذن دارند، هم می شود. زیرا حرم های معصومان: خانه های پیامبر9 محسوب می شوند «اَللّهُمَّ اِنّی وَقَفْتُ عَلی بابٍ مِنْ بُیوتِ نَبِیك، و آلِ نبیكَ و قَد مَنَعْتَ النَّاسَ الدُّخولَ اِلاَّ بِاِذْنِ نبیكَ...»<ref>. ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص55؛ شهید اول، المزار، ص64.  

خواندن اذن ورود برای ورود به حرم رسول خدا9 و ائمه معصوم: آموزنده ادب حضور و یاد خدا و اولیای اوست: (فَاذْكرُونِی أَذْكرْكمْ). اذن ورود زائر را متوجه جایگاه مزور می کند تا پیش از ورود بداند به چه مکانی و در حریم چه کسی وارد می شود: (فِی  بُیوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْكَرَ فیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیهَا بِالْغُدُوِّ وَ الآْصالِ).<ref>. نور: 36.

</ref> محتوای اذن ورود یادآور این نکته است که پیامبر9، معصومان: و ملائکه در طول وجود خداوندند<ref>. کفعمی، بلد الامین، ص371.

فقها توصیه کرده اند که اذن ورود بمأثور باشد: «و أن یستأذن فی الجمیع بالمأثور».<ref>. فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ج1، ص397.

</ref> در آداب مأثور ورود به حرم امام علی7 و امام حسین7 دعایی وارد شده که حاکی از آن است که هنگام ورود زائر به حرم رسول خدا9، امیرالمؤمنین7، فاطمه زهرا3 و معصومان: امام مزور و ملائکه مقیم حرم ناظر بر رفتار اویند و به او اجازه ورود می دهند.<ref>. طوسی، مصباح المتهجد، ج2، ص717؛

</ref> اگرچه در زیارتنامه های مأثور سایر معصومان: اذن ورود خاصی نقل نشده، طوسی، کفعمی، ابن مشهدی و شهید اول برای ورود به حرم پیامبر9 و ائمه معصوم: و فرزندان پاکشان ادعیه هایی را نقل کرده اند.<ref>. طوسی، مصباح المتهجد، ج2، ص720؛ ابن مشهدی، مزار الکبیر، ص421؛ کفعمی، المصباح، ص473؛ شهید اول، المزار، ص65.