|
|
| (۵۷ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات حاکم
| |
| | عنوان =
| |
| | تصویر =
| |
| | اندازه تصویر =
| |
| | توضیح تصویر =
| |
| | نام = شاه اسماعیل اول
| |
| | لقب =
| |
| | تولد = ۸۹۲ق
| |
| | مرگ = ۹۳۰ق
| |
| | پدر =
| |
| | مادر =
| |
| | فرزندان = شاه طهماسب
| |
| | همسر =
| |
| | دین = اسلام
| |
| | محل دفن = بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی
| |
| | سمت = بنیانگذار سلسله صفویه
| |
| | سلسله = صفویه
| |
| | گستره حکمرانی =
| |
| | آغاز حکومت = ۹۰۷ق
| |
| | پایان حکومت = ۹۳۰ق
| |
| | همزمان با = حکومت عثمانی
| |
| | مرکز حکومت = تبریز
| |
| | اقدامات مهم = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور
| |
| | آثار برجا مانده =
| |
| | پیش از =
| |
| | پس از =
| |
| }}
| |
| '''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر ایران حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود.
| |
|
| |
|
| == معرفی و جایگاه ==
| |
| شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.<ref>تاریخ حبیب السیر، ج ۴، ص۴۲۸.</ref> وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.<ref>سیوری، راجر، ایران در عصر صفوی، کتاب تهران، ۱۳۶۳، ش ص۲۵.</ref> شکلگیری حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرتنمایی نظامیان قزلباش وابسته به ایلات و عشایر ترکمانی تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطهای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند. این نظامیان بهسبب نقشآفرینی نظامی در پیکارهای شاه اسماعیل و تلاش در استقرار، تثبیت و تداوم حکومت صفوی به امتیازات گوناگونی در این حکومت دست یافتند.<ref>«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.</ref>
| |
|
| |
| شاه اسماعیل شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود و خود را در بین مردم چنین معرفی میکرد که از طرف امام زمان برای حکومت انتخاب شده است و همین امر باعث تعمیق و اعتقاد عموم به نیابت وی از جانب امام غایب شد.<ref>«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.</ref> شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن اهل تسنن بودند، گاه به خشونتهایی نیز دست میزد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تبرائیان انجام میگرفت.<ref>''عالمآرای صفوی''، ۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ۸۶؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۴۰۹).</ref> وی برای تعدیل سیاستهای افراطی سران قزلباش، او صوفیان و مریدان حیدری و نیز علمای ایرانی و علمای جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتابهای فقه جعفری دعوت کرد.<ref>ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب، ۱۲۶؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۳۸۳</ref><ref>''روزگاران''، ۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ۷۳</ref> شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل یکم مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوبزده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.<ref>''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ۲۱، ۲۳</ref>
| |
|
| |
| از جمله کارهای شاه اسماعیل یکم برای بزرگداشت امامان شیعه، میتوان اینها را برشمرد: ضرب سکه با نام ۱۲ امام، قرار دادن نام امامان معصوم بهعنوان سجع مهرشاهی، مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزادهها در شهرهای ایران، و طرح آبرسانی از فرات به نجف.<ref>''جهانگشای خاقان''، ۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالمآرای صفوی''، ۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ۵۵۶)</ref> شاه اسماعیل یکم به رسوم و آیینهای مذهبی و ملی بسیار علاقه داشت و به آبادانی و ساخت بناهای یادبود اشتیاق نشان میداد.<ref>''شاه اسماعیل اول''، ۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴؛</ref> مهمترین آثاری که از وی به یادگار مانده، اینهاست: چهار بازار دور میدان قدیم اصفهان، مدرسهٔ هارونیه و بقعهٔ امامزاده هارون در اصفهان، بناهای یادبود در اوجان فارس و شیراز، و سرانجام، ساختمانهای چندی که در خوی و تبریز بنیاد کرد.<ref>''از شیخ صفی تا شاه صفی''، ۳۳؛ ''خلاصة التواریخ''، ۱۵۱؛ ''جهانگشای خاقان''، ۳۰۳؛ ''سفرنامههای''، ۳۷۹–۳۸۲.</ref>
| |
|
| |
| شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر میسرود و خطایی تخلص میکرد.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.</ref> وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش دربقعه شیخ صفیالدین اردبیلی به خاک سپرده شد.<ref>پارسا دوست، منوچهر؛ شاه اسماعیل اوّل، پادشاهی با اثرهای دیرپای در ایران و ایرانی، بیجا، ۱۳۷۵ ش، چاپ اوّل. ص۶۶۹.</ref>
| |
|
| |
| == سفرهای زیارتی شاه اسماعیل ==
| |
| شاه اسماعیل پس از پیروزی بر ازبکها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد مطهّر حضرت علی بن موسیالرضا به مشهد رفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، 1384، ص346-347/ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب، 1370، ص68.</ref>
| |
|
| |
| '''کربلا'''
| |
|
| |
| هنگامی که شاه اسماعیل اول ۹۱۴ق، در سال قدم به خاک عراق نهاد، ابتدا به زیارت مرقد مطهر امام حسین) ع (و شهدای کربلا و سپس به سوی نجف رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار) ع (آشکارا ابراز نمود.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref>
| |
|
| |
| شاهاسماعیل اول به دنبال سفرهای نظامی خود به عراق در جمادیالآخر سال ۹۱۴ قمری و به بهانة زیارت به این اماکن مشرف شد. او بلافاصله به زیارت حرم مطهر امام حسین۷ در کربلا شتافت: «... و بعد از وصول بدان مشهد عطرآسا و مرقد جنتآسا شرایط زیارت چنانچه باید و شاید مدعی روی نیز به آن خاک پاک سود و به زبان مناجات عرض حاجات کرده…».<ref>غیاثالدین همام خواندمیر، ''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج4، ص495.</ref> وی یک شب در حرم مطهر امام حسین۷ معتکف شد و تمامی مجاوران و زوار آن حضرت را مشمول لطف و بخشش قرار داد.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> پس از فتح بغداد در ۹۱۴ق در سال ۹۱۴ق، شاه اسماعیل پس از فتوحات نظامی خود در عراق عرب و تصرّف بغداد، ابتدا به کربلا رفت و پس از ورود به شهر و زیارت حرم امام حسین تمام شب را در حرم بیدار بود و شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گرانقیمت و قندیلهای طلا و دستور ساخت پوشش قبر از عاج طلا و دادن هدایا و نذورات به مجاوران و خادمان، به شهر نجف رفت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص300-301.</ref>
| |
|
| |
| '''نجف'''
| |
|
| |
| پس از آن عزم زیارت عتبة مقدسة امام علی۷ در نجف کرد: «و در آن حریم واجبالاعزاز که کعبة اهل دل راز و سجدهگاه ارباب نیاز است، روی اخلاص بر زمین سوده، مرادی که داشت، از واهبالعطیات مسئلت کرد».<ref>امیرمحمود خواندمیر، ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص495.</ref>
| |
|
| |
| پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و پای پیاده و سر برهنه به طرف حرم حضرت علی حرکت کرد و در زمان رسیدن به نجف، در حالیکه علما و سادات به استقبال او میآمدند، پرچم حضرت علی را از آنان تحویل گرفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، 1384، ص166-167.</ref> شاه اسماعیل پس از گرفتن پرچم، «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازة ورود به هیچکس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل بود. طی این مدت، قزلباشان میگفتند: به گوش خود شنیدهاند که مرشد کامل با امام علی گفتوگو میکند. شاه اسماعیل پس از این زیارت طولانی و دادن هدایا و نذورات به خادمان و مجاوران حرم، به شهر حلّه رفت و طی همین مدت، گروهی از بیابانگردان عرب، که زوّار شیعه را غارت میکردند، سرکوب کرد و پس از ضبط ثروت هنگفت آنان، به نجف بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص303/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494-495.</ref>
| |
|
| |
| '''کاظمین و سامرا'''
| |
|
| |
| شاه اسماعیل پس از این اقدامات و زیارت کربلا و نجف، به شهر کاظمین رفت. با توجه به اینکه سلسله نسب سیادت مورد ادعای صفویان به حضرت امام موسی کاظم میرسید، شاه اسماعیل پس از حضور در عراق، توجه ویژهای به حرم مقدّس کاظمین داشت و دستور داد عمارت و گنبد با شکوهی برفراز این مزار مقدّس ساختند و نهر آبی را که تأمین کنندة آب شیرین این مکان مقدّس بود، تعمیر و نوسازی کرد.<ref>ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص126/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494.</ref> شاهاسماعیل در بازگشت از بغداد به زیارت آستانة کاظمین۸ مشرف شد و «آنگاه به سامرا خرامید و به سعادت زیارت عتبة کعبة مرقبة قدوة اولاد رسول امی هاشمی امام علی النقی و امام حسن العسکری الزکی۸ استسعاد یافت».<ref>منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.</ref>]<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.</ref> او پس از آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرّاء رفت و پس از زیارت حرم امام علیالنقی و امام حسن عسکری و مدتی تفرّج و شکار در بغداد و اطراف دجله و فرات، به ایران بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص303.</ref>
| |
|
| |
| '''...'''
| |
|
| |
| هم. تأکید کرد) ع (موسی کاظم زمان با ورود شاه اسم اعیل به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه عتبات آغاز شد.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref>
| |
|
| |
| سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات عالیات و مشهد مقدّس، که در جریان لشکرکشیهای وی به جنوب عراق و خراسان و با انگیزههای سیاسی ـ نظامی صورت گرفته بود، در وهلة اول موجب ایجاد ثبات، امنیت و آرامش در این مناطق ـ بهویژه برای شیعیان ـ شد. همچنین بازسازی و توسعه و عمران این اماکن مقدّس مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهة مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای صفوی را به دنبال داشت. از سوی دیگر، اقدامات وی نه تنها موجب شد که رسم بسیار مهم زیارت، که تا آن زمان به دلیل تعصّب مذهبی مخالفان شیعه و ناامنی و جنگهای پی درپی در جنوب عراق بسیار کمرنگ شده بود، احیا گردد و خیل جمعیت زائران به عتبات سرازیر شود، بلکه این اقدامات به عنوان آموزة سیاسی ـ مذهبی حکومت صفوی مورد توجه شاهان این سلسله قرار گرفت و علاوه بر توجه به شهرهای مذهبی داخلی، مثل مشهد و قم، تا زمانی که جنوب عراق در تصرّف صفویان بود، شاهان صفوی با حضور در عراق و زیارت عتبات عالیات، شخصاً به امور زوّار و عمران و توسعة این اماکن مقدّس رسیدگی میکردند.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>
| |
|
| |
| == اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات ==
| |
| شاهاسماعیل اول (۹۰۷–۹۳۰)، بنیانگذار صفویه، پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیسترین فرشهای ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پردههای زرین و قندیلهای طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرمهای مطهر تقدیم کرد. این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمة اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>
| |
|
| |
| شاهاسماعیل دستور داد: نجاران هنرمند و مهندسان خاتمبند از اطراف ممالک محروسه در بغداد جمع آمده، شش صندوق منقش به نقوش اسلامی و ختائی در غایت تکلف و زیبایی ترتیب دهند و صنادیق قدیم را از آن مرقد عطرپاش برداشته، صندوقهای مجدد را به جای آن نهند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref>
| |
|
| |
| ساخت این صندوقها که هر کدام گنجینه و شاهکار هنری محسوب میشود، در حیات شاهاسماعیل به پایان نرسید و پس از فوت او در سال ۹۳۲ قمری تمام شد. همچنین به دستور وی «دور هر یک از عتبة مرتبه نقارهخانه و راتبه ماخور ساختند و از برای آبادانی خطة طیبة عرشمرتبة نجف اشرف مبالغه فرمودند و در آن نقارهخانهها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم میپرداختند».<ref>''تکملة الاخبار''، ص21</ref>
| |
|
| |
| همچنین شاهاسماعیل قصد داشت آب را از فرات به نجف بیاورد تا آسایش زوار و مردم نجف را فراهم سازد؛ و دیگر آنکه در میان مردم نیز شهرت داشت که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد.<ref>''تکملة الاخبار''، ص211''-''212.</ref> به این جهت شاهاسماعیل قاضیجهان را که از معماران و مهندسان بزرگ عصر بود، به این امر مهم مأمور ساخت. قاضیجهان موفق شد آب رودخانة فرات را به چهارفرسخی نجف اشرف برساند که «مبلغ دو هزار تومان خرج آن نهر کثیرالفائده شده و محصولات کلی از آن به هم رسید».<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ص62''-''63.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref>
| |
|
| |
| بزرگترین و اساسیترین اقدامات عمرانی شاهاسماعیل مشمول آستانة کاظمین۸ شد؛ زیرا عتبة مقدس کاظمین بر اثر طغیان رود دجله و غفلتهای زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقهای ویران شده بود.<ref>[آلیاسین، ''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.</ref>] از سوی دیگر شاهان صفوی ـ که خود را از نوادگان امام موسی کاظم۷ معرفی میکردند ـ به این عتبه، بهویژه از آن جهت که جنبة تبلیغی پررنگی داشت، توجه خاصی داشتند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>
| |
|
| |
| شاهاسماعیل در ۲۵ جمادیالثانی ۹۱۴ قمری آستانة کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عدهای از مهندسان و معماران را از شهرهای اصفهان، قزوین و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیشطراحیشده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان شاهطهماسب اول در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. این بازسازی چنین بود: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعة حرم، کاشیکاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواقها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرشهای نفیس و قندیلهای طلا و نقره، ساخت دو گلدستة بسیار زیبا و برداشتن صندوقهای قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتمکاری به جای آنها.[1<ref>منشی قمی''، خلاصة التواریخ''، ج1، ص597 ـ 598.</ref>]<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>
| |
|
| |
| نقل کردهاند که شاهاسماعیل اول پس از زیارت حرم عسکریین۸ در سامرا «... به آن آستان عرشنشان قالی رنگین و فرشهای الوان انداخته، به فراشی و خدمت آن مکان تفاخر مینمودند…».<ref>کلیددار، ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج1، ص34.</ref>
| |
|
| |
| == پانویس ==
| |
| {{پانویس}}
| |
|
| |
| == منابع ==
| |
| * ''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، بهکوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش
| |
| * '''«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»'''، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.
| |
| * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
| |
| * '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰.
| |
| * '''ایران در عصر صفوی'''، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بیجا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.
| |
| * '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.
| |
| * '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاضالاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاریفرد، تهران، ۱۳۷۳ش
| |
| * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بیجا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
| |
| * تاریخ حبیب السیر، خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲.
| |
| * تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳.
| |
| * '''تکملة الاخبار'''، عبدیبیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش.
| |
| * ''روزگاران'' (روزگاران ایران)، زرینکوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش، ج ۳.
| |
| * ''خلاصة التواریخ''، قاضی احمد قمی، ج ۱.
| |
| * «جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.
| |
| * ''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلامآباد، ۱۳۶۴ش
| |
| * ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.
| |
| * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش
| |
| * ''شاه اسماعیل اول''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بینا، ۱۳۷۵ش.
| |
| * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بیتا.
| |
| * '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاثالدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.
| |
| * '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
| |
| * ''عالمآرای صفوی''، بهکوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.
| |
| * '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.
| |
| * ''گلشن مراد''، ابوالحسن مستوفی، بهکوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.
| |
| * '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.
| |
| {{منابع}}
| |
| {{پایان}}
| |
