|
|
| (۲۱ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات حاکم
| |
| | عنوان =
| |
| | تصویر =
| |
| | اندازه تصویر =
| |
| | توضیح تصویر =
| |
| | نام = شاه عباس اول
| |
| | لقب =شاه عباس کبیر
| |
| | تولد = ۹۷۸ق
| |
| | مرگ = ۱۰۳۸ق
| |
| | پدر =
| |
| | مادر =
| |
| | فرزندان =
| |
| | همسر =
| |
| | دین = اسلام
| |
| | محل دفن = [[امامزاده حبیب بن موسی]] در کاشان
| |
| | سمت = پنجمین پادشاه سلسله صفویه
| |
| | سلسله = صفویه
| |
| | گستره حکمرانی =
| |
| | آغاز حکومت = ۹۹۶ق
| |
| | پایان حکومت = ۱۰۳۸ق
| |
| | همزمان با = حکومت عثمانی
| |
| | مرکز حکومت = اصفهان
| |
| | اقدامات مهم =
| |
| | آثار برجا مانده =
| |
| | پیش از =
| |
| | پس از =
| |
| }}
| |
| '''شاه عباس اول''' (۹۷۸ ـ ۱۰۳۸ق)، پنجمین پادشاه سلسلۀ صفوی،
| |
|
| |
|
| ==معرفی==
| |
| شاه عباس اول در ۹۷۸ق در هرات متولد شد<ref>تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۳۷۹.</ref> و در ۹۹۶ق بر پدر خود شورید و در [[قزوین]] بر تخت سلطنت تکیه زد.<ref>تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ج۲، ص۴۰۴.</ref> شاه عباس در نخستین سالهای سلطنت خود، پایتخت را به اصفهان منتقل کرد. وی افزونبر بازپسگیری مناطق ازدسترفتۀ ایران، تشکیل دولت ملی و یکپارچهکردن کشور، تجارت را در عرصههای داخلی و خارجی گسترش داد و رفاه و امنیتی نسبی را در ایران بحرانزده به ارمغان آورد.<ref>«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.</ref>
| |
|
| |
| روش حکومت مطلقه سبب شده بود که شاه، قادر مطلق، صاحباختیار جان و دارایی مردم، و رئیس دین و دولت قلمداد شود. هرجومرج و خودسری در کشور در نخستین سالهای حکومت شاه عباس، و جایگاه شاه و قدرت بیحد و حصرش سبب شد تا او در کنار اقدامات عامالمنفعه و انجام دادن اصلاحات موردنظر خود، مرتکب جنایاتی بسیار نیز شود؛ قتل فرزند ارشدش صفی میرزا، نابیناکردن دو پسر دیگرش و دو برادر خود، قتل عام دههاهزار تن از مردم گرجستان، قساوت قلب در برخورد با متهمان و مظنونان بهویژه استفاده از گروهی آدمخوار موسوم به چیگین بهمنظور ایجاد رعب در دل مخالفان و دهها برخورد غیرانسانی دیگر، نشاندهندۀ روی دیگر چهرۀ او ست؛ ازاینرو، در تاریخ، از شاه عباس، تصویر پادشاهی با ویژگیهای متضاد به ثبت رسیده است.<ref>«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.</ref>
| |
|
| |
| در زمان حیات شاه عباس کوشش بسیار شد که وی انسانی تحت توجهات خاصۀ خداوند معرفی شود. دادن رتبۀ الوهیت به شاه عباس، همچون بسیاری دیگر از شاهان قدرتمند ایران، مرسوم بوده است.<ref>«شاه عباس»، ج۵، ذیل مدخل.</ref> وی در پنجشنبه ۲۴ جمادیالآخر ۱۰۳۸ ق در بلدۀ اشرف (بهشهر) درگذشت.<ref>قزوینی، تاریخ جهان آرای عباسی، ۱۳۸۳ش، ص۲۲۰.</ref> و در [[امامزاده حبیب بن موسی]] در [[کاشان]] به خاک سپرده شد.<ref>اسکندر بیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۱۷ش، ص۹.</ref>
| |
|
| |
| ==جایگاه==
| |
| شاه عباس یکی از سلاطین بزرگ ایران است که دوران حکومت او عصر عظمت، قدرت و اشتهار ایران میباشد. او کسی است که سلسله رو به انحطا صفویه را مجددا به اوج قدرت رسانید و از لحاظ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی موقعیت درخشانی برای ایران در جهان آن روز به دست آورد. شخصیت شاه عباس در میان سلاطین ایران به علت حف استقلال ایران و دفع دشمنان و متجاوزان و ایجاد حکومت مرکزی و براقراری امنیت داخلی و تشویق هنرمندان و توسعه و رواج هنر، صرف نظر از خشونتهای اخلاقی و هوسرانیها و گاهی بیعدالتیها، یک شخصیت ممتاز و برجسته است. شاه عباس اول، فردی متدین و متعصب به مذهب تشیع بود و در دوره وی مذهب تشیع به اوج خود رسید. نمودهای این امر را میتوان در حوزههای مختلفی چون ارادت و احترام فراوان وی با ائمه اطهار )ع(، رسیدگی و توسیع مقابر ائمه اطهار )ع(، سفرهای زیارتی وی بارگاه ائمه )ع( و توجه ویژه به مسئله وقف و به تبع آن رشد فزاینده نهاد اوقاف و مسائل مربو به آن، در این دوره شاهد بود. رویکرد دینی شاه عباس اول در قبال اقلیتهای چون یهودیان و زرتشتیان و به ویژه اهل تسنن بد رفتار و سختگیر بود ولی با مسیحیان خوش رفتار و مهربان بود. در کل رویکرد دینی شاه عباس اول صفوی، گاه رویکردی توام با تسامح و مدارا و اغلب سیاستی خصمانه و سرکوبگرایانه بوده است.<ref>«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۱.</ref>
| |
|
| |
| همه ساله از روز نوزدهم تا بیست و هفتم ماه رمضان به مناسبت شهادت حضرت عـلی (ع ) و در ده روز اول محرم به علت شـهادت حـضرت امام حسین (ع ) مجالس روضه خوانی دایر میکرد و خود در این جلسات شرکت می - نمود ( تاجبخش ، ١٣٧٢: ٣٠٥).<ref>تاجبخش ، احمد (١٣٧٢)، تاریخ صفویه ، تهران : انتشارات نـوید.</ref>
| |
|
| |
| شاه عباس به حضرت علی (ع ) ارادت خاصی داشت و در نوشته و فرمان ها خود را کلب آستان یا کلب آستان ولایت مـینامید. او دسـتور داد جـواهرات زیادی ازقبیل لعل و یاقوت و فیروزه و مقدار زیادی طلا برای صـندوق آرامگاه حضرت علی (ع ) به کار ببرند و عایدات قسمتی از املاک خود را نیز برای مخارج زوار و خدمتگزاران و طلاب علوم دینی وقـف کـرد. شـاه عباس تمام بازارهای اطراف میدان نقش جهان و قسمتی از املاک و مستغلات خـود را وقـف پیغمبر اسلام (ص ) کرد و وقف نامه ای در این باره ترتیب داد که پس از خودش تولیت آن با پادشاه زمـان بـاشد (شـاملو<ref>شاملو، ولیقلی بن داودقلی (١٣٧٥)، قصص الخـاقانی، بـه تصحیح حسن سادات ناصری، ج ١، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.</ref>، ١٣٧٥، ج ١: ١٦١).<ref>«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۴.</ref>
| |
|
| |
| در عصر صفویه و به ویژه از سـلطنت شـاه عباس اول به بعد، تحول خاصی در نهاد وقف و اوقاف دوره صفویه رخ داد. بیشتر بزرگان و صاحب مـنصبان ، در ایـن دورهـ به تأسی از شاه عباس اول ، به وقف اموال خودشان اقدام نمودند. «در رأس همه آن ها خـود شـاه عباس بود که سرمشق امرا و بزرگان شد و در سال ١٠١٦ه .ق (١٦٠٧م )، کل املاک خاصه خـود را از رسـاتیق و خـانات و قیصریه و چهار بازار و حمامات _ حتی خواتیم اصابع مبارکه را _ به چهارده تقسیم مقسوم و بر چهارده مـعصوم وقـف نمود، وقفنامه به خط جناب شیخ المشایخ عالم عامل راسخ ، شیخ بـهاءالدین مـحمد العـاملی نگاشته شد. پادشاهان گرامی نژاد ایران را بعد از خود به تولیت این موقوفات معین نمود» (بـاستانی پاریـزی،<ref>باستانی پاریزی، مـحمد ابـراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران : بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه </ref> ١٣٤٨: ٧٤).<ref>«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»، ص۲۵.</ref>
| |
|
| |
| == وقف ==
| |
| شاه عباس اول صفوی )م 1083ق.( در دوران سلطنت طوالنی مدت خود، برنامۀ ویژهای برای احداث مراکز دینی و مدارس علمیه و نیز نشر و وقف کتاب داشته است. جدا از این، شاه عباس شخصًًا چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را وقف برخی از آستان های مقدسه و مدار ِِس حوزه های علمیه نموده است. از جملۀ آنها می توان وقف یک صد و بیست نسخه خطی کوچک و بزرگ بر آستانه مقدسه متبرکه امامزاده واجب التعظیم و التکریم عبدالعظیم )ع( و بر مدرسه ]عتیق[ آستانه مذکوره )واقعه در بلوک غار( شهرری، به تاریخ غره شهر ذیقعدة ِ الحرام سال 1073 می باشد.<ref>«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظيم حسنى(ع)»، ص۶۳.</ref>
| |
|
| |
| == زیارت حرم امام رضا(ع) ==
| |
| پس از به قدرت رسیدن شاه عبّاس اول، که آغاز عصر جدیدی در سلسلة صفویه بود، زیارت نیز مانند سایر مراسم شیعی مورد توجه قرار گرفت. شاه عبّاس اول بر خلاف سایر شاهان صفوی، که در جریان سفر نظامی و یا گشت و شکار به شهرهای مذهبی و زیارتی هم میرفتند، زیارت اماکن مقدّس مذهبی را لازم میدانست و بارها به قصد زیارت، از پایتخت خود، اصفهان، خارج شد.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۸.</ref>
| |
|
| |
| نخستین سفر زیارتی شاه عبّاس اول در سال 996-997ق به شهر مشهد، مقارن با آغاز سلطنت او بود. وی در این سفر، علاوه بر زیارت آستان قدس رضوی، مدتی برای مقابله با حملات ازبکها، در خراسان ماند و برای مناطقی که به تصرّف ازبکان در نیامده بود، حاکمانی تعیین نمود. (افوشتهای، 1383،<ref>افوشتهای نطنزی، محمّد بن هدایتالله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383.</ref> ص313-314) ده سال پس از این سفر، در سال 1007ق، شاه عبّاس پس از یورش ازبکان، که ویرانی زیادی در خراسان و مشهد به بار آورده بود، به زیارت حرم حضرت علی بن موسیالرضا رفت.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۹.</ref>
| |
|
| |
| در 25 ذیحجه، چون شعشعة نیّر عالمافروز گنبد مبارک، که مهبط تجلّیات انوار الهی خورشید مثال است، درخشیدن آغاز نمود، پیاده گردیده و از آنجا با جهان جهان اخلاص و عالم عالم نیازمندی، برهنه پای و گشاده پیشانی طی مسافت فرموده، در کمال شوق به روضة مطهّره رسیده، به لوازم دعا و زیارت پرداخته، آستانة مقدّسه را به غایت بیسامان و از قنادیل طلا و نقره خالی یافتند و از حلی و زیور ایّام قزلباش سوای محجر طلا چیزی نمانده بود. (ترکمان، 1378،<ref>ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1378.</ref> ص911-912)
| |
|
| |
| با توجه به این وضعیت، شاه عبّاس برای سروسامان دادن به امور، منصب حکومت مشهد را به یوسفخان، ولد اغلان چگنی داد و دستور ایجاد بیوتات، شربتخانه، و مطبخ را صادر و غازی سلطان تربتی را به عنوان متولّی و میرمحمّد جعفر و ملامحمّدکاظم را به عنوان مدرّس آستان قدس رضوی تعیین کرد. (منجّم یزدی، 1366،<ref>منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیفالله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366.</ref> ص171 و 185) شاه عبّاس در جریان همین سفر، منصب خادم باشیگری آستان قدس رضوی را به عنوان یک پست مهم، به خود اختصاص داد. (ترکمان، 1378، ص962) وی بار دیگر در اول صفر 1008ق، به قصد زیارت به خراسان رفت و در نزدیکی شهر مشهد، به احترام امام رضا از اسب پیاده شد و بقیة راه را پیاده رفت، و مدت 65 روز، یعنی تمام زمستان آن سال را در مشهد بود و هر شب و هر روز به دعا، زیارت و خدمت در حرم امام هشتم مشغول بود. (ترکمان، 1378، <ref>عالم آرای عبّاسی</ref>ص962/ منجم یزدی، 1366،<ref>تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،</ref> ص195)
| |
|
| |
| در سال 1009ق، در حالی که حکومت داخلی صفویه تثبیت شده و قوای ازبک سرکوب شده بود، شاه عبّاس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.</ref> وی در این سفر، مسافت کاخ سلطنتی عالیقاپو در میدان نقش جهان اصفهان تا شهر مشهد و حرم رضوی را در عرض 28 روز، پیاده طی کرد. وی در جریان این سفر، دستور داد هر یک از مقامات و امرای دربار و دولت و خویشاوندان، که مایل به همراهی او در این راه هستند، میتوانند سواره بیایند؛ زیرا نذر او برای رفتن به زیارت با پای پیاده شامل حال دیگران نمیشود. (ترکمان، 1378،<ref>عالم آرای عبّاسی، </ref> ص982-983)
| |
|
| |
| شاه عبّاس پس از رسیدن به مشهد، در ماههای رجب، شعبان و رمضان در این شهر ساکن شد و در مراسم مذهبی این ایّام از جمله لیالی قدر در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شبزندهداری، امور مربوط به خدمه، مثل جارو کشیدن فرشها و خاموش کردن شمعها را برای نشان دادن اخلاص و سرسپردگی شخصاً انجام میداد. (ترکمان، <ref>عالم آرای عبّاسی، </ref>1378، ص983-984) (شاملو،<ref>شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.</ref> 1371، ج1، ص183-184)
| |
|
| |
| این سفر نه تنها موجب توجه به آبادانی و رونق مشهد و حرم رضوی و افزایش نفوذ دینی و اقتدار سیاسی دولت صفوی در مرزهای شرقی شد، بلکه به دلیل آنکه شاه عبّاس مثل سایر شاهان صفوی، از طرف پدر، خود را از نسل امام هفتم، حضرت موسی بن جعفر، و از طرف مادر از نسل حضرت علی میدانست، زیارت خویشاوند مقدّس وی، موجب تقویت باور عمومی مردم در منسوب بودن شاهان صفوی به سلسلة سادات، دادن مقام تقدّس به شاه عبّاس و بیانگر کمال اعتقاد و ارادت وی به امام هشتم میگردید.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.</ref>
| |
|
| |
| شاه عبّاس در دوران حکومت 42 سالة خود، چندین بار دیگر به قصد سفر زیارتی به شهر مشهد رفت؛ از جمله، در 1011ق، از راه کویر و بیابانک که با استقبال حاکم ترشیز و اقامت دوازده روز در حرم رضوی همراه بود. (منجّم یزدی، 1366،<ref>تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،</ref> ص238-239) در سال 1016ق، پس از پیروزیهای داخلی و خارجی به مشهد رفت (ترکمان،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> 1378، ص1328) و در جریان همین سفر بود که مقرّر کرد هر کس همراه او میآید مایحتاجش در همة منازل مهیّا باشد و هر کس اسبش خسته شد به او یک اسب تازه نفس بدهند، دهکدهای را در راه دامغان از مال و خراج معاف و آن را یکسره نذر و وقف زوّار امام رضا کرد، دو دروازة حرم را نوسازی کرد و تغییر داد و آب چشمهای را برای رفاه حال مردم در حرم جاری ساخت. (منجّم یزدی،<ref>تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،</ref> 1366، ص328-329)
| |
|
| |
| سفرهای مکرّر شاه عبّاس اول به خراسان در کنار ارادت شخصی وی به امام رضا، که ناشی از زندگی دوران کودکی و نوجوانی وی در مشهد و بهرهبرداری اجتماعی و مذهبی وی از این سفرها، به سبب رقابت و جنگ دایمی با عثمانیها و سرازیر شدن سیل زوّار ایرانی به عتبات بود، دلایل سیاسی ـ اقتصادی هم داشت.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۱.</ref>
| |
|
| |
| هر سال تعداد زیادی از ایرانیان برای زیارت عتبات عالیات ـ که پس از عهدنامة «آماسیه» رسماً از ایران جدا شده بود ـ و همچنین زیارت مکّه و مدینه از خاک عثمانی عبور میکردند و به لحاظ بعد مسافت، این مسافرتها عموماً به مدت دست کم شش ماه طول میکشید و زوّار ایرانی، بهویژه آنها که به سمت مکّه میرفتند، میبایست به منظور پرداخت عوارض، خرید نیازمندی طول سفر و یا پرداخت نذورات خود به حرم نبوی و مسجدالحرام و هزینة گمرک، به مأموران عثمانی از سکّههای طلا استفاده کنند. اما سکّههای طلا، که از مهمترین عوامل تدارک و تجهیز سپاهیان نوبنیاد شاه عبّاس بود، از ایران و قلمرو صفوی خارج و موجب تقویت قدرت مالی دولت ترکان عثمانی و تجهیز سپاهیان آنان میشد. بنابراین، شاه عبّاس سعی کرد با ساخت و ساز، ایجاد تسهیلات رفاهی مثل آبرسانی، ساخت کاروانسرا، ایجاد امنیت، سفرهای مکرّر، پیاده رفتن، تشویق شعرا به سرودن اشعاری در این زمینه، ترویج احادیث دربارة ثواب و فضیلت زیارت امام رضا و برابری آن با چند ده حج و نیز تأکید علما بر این مسئله با همراهی کردن شاه عبّاس در سفرهای زیارتی به خراسان، وضعیتی ایجاد کند که ایرانیان به جای رفتن به مکّه و مدینه، روانة مشهد شوند و سرمایههای خود، بهویژه سکّههای طلا را در داخل کشور هزینه کنند. شاه عبّاس برای اطمینان خاطر از عدم مسافرت ایرانیان به عربستان و عبور از قلمرو عثمانی، اعلام کرد: هر کس قصد سفر حج دارد باید مبلغ هنگفتی را شخصاً به شاه پیشکش کند تا اجازة سفر به وی داده شود. (کروسینسکی،<ref>کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشتهای کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.</ref> 1363، ص25)<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲.</ref>
| |
|
| |
| == عتبات ==
| |
| شاه عبّاس برای آنکه محدودیتهای سفر زیارتی ایرانیان به عتبات عالیات جنوب بینالنهرین برداشته شود و با توجه به اختلافات عمیق اعتقادی و سیاسی با امپراتوری عثمانی و نشان دادن تعهد و تقیّد مذهبی خود نسبت به مقابر مطهّر ائمّة اطهار، نظر به آنکه بینالنهرین را به دلیل اشغال توسط شاه اسماعیل جزئی از قلمرو دولت صفوی تلقّی میکرد، در سال 1032ق، با لشکریان خود به این منطقه حمله کرد و پس از دو ماه جنگ و محاصره، جنوب بینالنهرین را تصرّف نمود و قوای عثمانی را بیرون راند (جنابذی،<ref>جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.</ref>1378، ص887/ ترکمان، 1378،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> ص1655-1658) و به مدت یک ماه به منظور رسیدگی به امور مناطق تازه فتح شده در عراق ساکن شد.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۲. و ص۱۴۳.</ref>
| |
|
| |
| همواره به سعادت زیارت مراقد متبرّکه کاظمین فایز گشته، خدمه و مستخدمین و عموم سکنه و مجاورین آن روضه خلد آئین را به صلات و صدقات نوازش فرمودند و به فرشها ملوّن و صندوقپوشهای مزیّن و غیرها زینت افزودند و بعد از انجام ضروریة بغداد، روی توجه به خاک پاک نجف اشرف آورده، در یک منزلی آستان ملایک پاسبان سلطان سریر ولایت، شاهنشاه کشور خلافت و امامت، امام المشارق و المغارب، اسدالله الغالب امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهماالسلام) با جهان جهان شوق و عالم عالم اخلاص، پیاده قدم در راه نهاده، در کمال ذوق و وفوق شوق، طی مسافت نموده، به شرف خاکبوسی آن عتبة علّیه مشرّف گشته و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام به خدمت جاروب کشی آن روضة بهشتآسا مشغول داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیض آثار قیام نمودند. (ترکمان،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> 1378، ص1667-1668)
| |
|
| |
| شاه عبّاس علاوه بر خدمتگزاری و نظافت آستان مقدّس علوی، به امور دیگری هم پرداخت و دستور داد نهر آبی را که در زمان شاه اسماعیل حفر شده و پس از مدتی خشک شده بود، لایروبی و بازسازی کنند و مجدداً آب فرات را در نجف به جریان انداخت (ترکمان،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> 1387، ص1005-1006) و پس از اقامت ده روزه در نجف، به زیارت کربلا رفت و مسافت بین کربلا و نجف را در گرمای هوا، پیاده طی کرد و سپس به زیارت سامرّاء رفت و مال زیادی را به سادات مجاور حرم سامرّاء بخشید. (جنابذی،<ref>جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.</ref> 1378، ص888)
| |
|
| |
| شاه عبّاس یک سال پس از فتح جنوب بینالنهرین، در نوروز سال «سیچقان ئیل» ترکی، مطابق 1033ق، بار دیگر به این منطقه سفر کرد و ـ به ترتیب ـ به زیارت کربلا، نجف و کاظمین رفت و سپس به دلیل مصادف بودن ایام سفر با ماه رجب و آگاه شدن از احادیث صحیح دربارة ثواب عظیم زیارت امام حسین در ماه رجب، دوباره به کربلا بازگشت و از این شهر به زیارت سامرّاء و آستان عسکریین و مقام صاحب الزمان رفت و در این سفر هم مثل سفر قبلی، مبالغ هنگفتی را به عنوان صدقات، نذورات و هدایای گرانقیمت حرمهای ائمّة اطهار اهدا کرد. (ترکمان،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> 1378، ج3، ص1679-1680)
| |
|
| |
| شاه عبّاس برای نشان دادن ارادت و معرفی خود به عنوان شاهی دیندار و توجه دادن مردم به زیارت اماکن مقدّس مذهبی داخل قلمرو صفوی، طی وقفنامهای جمیع جواهر و مرصّعآلات و نقرهآلات خود را بر نجف وقف کرد. (شاملو، <ref>قصص الخاقانی،</ref>1371، ص93-96)
| |
|
| |
| وی بر این، جمیع املاک موروثی و مکتسب خود را به قیمت عادلة آن، که یکصدهزار تومان بود، به همراه خانههای بسیار عالی، قیصریه و چهار بازار دور میدان نقش جهان و حمّامهایی که در اصفهان ساخته بود، وقف حضرات عالیات چهارده معصوم نمود که وقفنامة آن را شیخ بهائی نوشت و تولیت آن در زمان حیات با خود شاه عبّاس و پس از وی با شاه وقت باشد. (ترکمان،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> 1378، ج2، ص1249-1252/ شاملو،<ref>قصص الخاقانی،</ref> 1371، ص186-196)
| |
|
| |
| == زیارت حضرت معصومه ==
| |
| شاه عبّاس در سال 1016ق، که ازسفر به اردبیل بازمیگشت، به قزوین و سپس به شهر قم رفت و سه روز به زیارت آستان حضرت معصومه مشغول بود. (منجّم یزدی،<ref>تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال،</ref> 1366، ص326، 367، 368، 423 و 424/ ترکمان،<ref>عالم آرای عبّاسی،</ref> 1378، ج2، ص822، 1137، 1158، 1244، 1246، 1399، 1435؛ ج3، ص1520)
| |
|
| |
| == سفرهای زیارتی عتبات ==
| |
| شاهعباس اول در سال 1032 قمري فاتحانه وارد عراق شد و چون قصد داشت عراق را به یک سرزمین یکدست شیعی تبدیل کند، در تعظیم و تکریم عتبات شیعی بسیار کوشيد. شیعیان تحت محبت و عنایت شاه بزرگ قرار داشتند؛ چنانکه در ماه مبارک رمضان کل شیعیان ممالک از تکالیف دیوانی معاف شدند.<ref>نفيسي، ''بابک خرمالدين''، ص32''-''33. «شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۷.</ref>
| |
|
| |
| پس از شاهطهماسب سلطنت به شاهعباس اول (996-1038ق) بزرگترین، نامدارترين و قدرتمندترين پادشاه صفوی رسيد. شاه عباس علاوه بر سياست تمرکزگرايي و تفکر حاکميتي و در کنار کليه اقداماتي که تحت عنوان اصلاحات انجام داد، خدمات سياسي و اجتماعي زيادي را براي گسترش تشيع انجام داد که از جمله آنها فرونشاندن فتنههاي داخلي، اخراج اوزبکان از بخشهاي مهم خراسان و پس گرفتن سرزمينهاي از دست رفته ايران و تجديد نظر در روابط خويش با دولت عثماني و مجهز نمودن قشون نظامي و حاکميت بر سرزمينهاي آزاد شده بود.<ref>لوئي بلان، زندگي شاه عباس اول، ترجمه وليالله شادروان، ص159.</ref> وي از زیارتهای مکرر و پرآوازة خود از آستان مقدس امام رضا7 در شمال شرق ایران و همجوار با مرزهای ازبکان سنیمذهب و همچنین اماکن مقدس عراق و همجوار با دولت عثمانی بهرهبرداری سیاسی، فرهنگی و اعتقادی کند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.</ref>
| |
|
| |
| ميتوان گفت سفرهای زیارتی شاهان صفوی که با تأسیس این سلسله آغاز شده بود، در نتیجة پویایی و تحرک فوقالعادة شاهعباس اول به اوج رسید. شاهعباس اول ضمن آنکه خود مرتب به زیارت اماکن مقدس ایران بهویژه عتبة مطهر امام رضا7 میرفت، سایرین را نیز به این امر تشویق ميکرد و درواقع از کساني بود که فرهنگ زیارت را در جامعة شیعي ایران احیا و رایج کرد و به این طریق سبب جنبش و پویایی مذهب تشیع، بهبود وضع عالمان دینی، رونق اقتصادی و تجاری شهرهای مذهبی، گسترش سنت وقف، بهبود راهها و ساخت کاروانسرا شد. سفرهای زیارتی او با پای پیاده به حرم امام رضا7 مشهور است. بیشتر سفرهای زیارتی وي در غرب و شرق هرچند به انگیزههای نظامی و برای دفع معاندان ترک و ازبک در این مناطق بوده، جلوه و شکوه مذهبی يافته بود.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۵.</ref>
| |
|
| |
| شاهعباس اول در آغاز سال 1033 قمري نیت زیارت آستانة حضرت علی7 در نجف را بهانة فتح عراق عرب قرار داد و موفق شد آن را فتح کند. او در مدت توقف در بغداد مرتب به زیارت مراقد کاظمین میرفت و به زیارت سامرا نیز مستعد شد؛ یک ماه پس از آن به زیارت نجف اشرف روی آورد و اشتیاق و شیفتگی فوقالعادة خود به اميرالمؤمنين7 را در تمام مسیر به نمایش گذاشت که مورخان عصر صفوی به شرح آن پرداختهاند. شاه در یکمنزلی حرم از اسب پیاده شد و «با جهان شوق و عالم با اخلاص پیاده قدم در راه نهاد و در کمال ذوق و وفور شوق طی مسافت نمود و به شرف خاکبوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبهکشی آن روضة بهشتآسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضیآثار قیام نمود...».<ref>ترکمان، ''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص1005.</ref>.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.</ref>
| |
|
| |
| شاه در مدت ده روز توقف در نجف خشوع و خضوع بیحد خود به آن حضرت را آشکار و «جمیع خدمه و مجاورین روضة مقدس و کل مستحفظین و عورات و ضعف خطة نجف را علی قدر مراتبهم با درارت و نذور و تصرفات نوازش فرموده و از آنجا احرام حریم ارض مقدس کربلا حایر مطهر حضرت شاه شهید اثاث ائمةالهدی خامس آل عبا بسته، متوجه طواف آن روضه ملائکه مطاف شدند».<ref>ترکمان، ''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص10۱۰.</ref>
| |
|
| |
| زیارت شاهعباس از این اماکن مقدس یادآور زیارت جد او شاهاسماعیل اول است. شاهعباس اول در اين سفرها از هیچ چیز در این زمینه فروگذار نکرد و پس از گذراندن نوروز سال 1032 قمري در آستانة امام حسین7 در کربلا بار دیگر به نجف رفت و سپس برای زیارت امام حسين7 در ماه رجب به کربلا بازگشت.<ref>ترکمان، ''عالمآراي عباسي''، تصحيح ايرج افشار، ص80.</ref>.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۶.</ref>
| |
|
| |
| == توسعه عتبات ==
| |
| با ورود شاهعباس اول به عراق عرب بازسازی عتبات بار ديگر سرعت گرفت. با توجه به علاقة شدید شاهعباس به امیرالمؤمنین و آستانة آن حضرت در نجف طبیعی بود که بیشتر توجهات به این منطقه جذب شود. درواقع بنای اصلی نجف به دست او گذاشته شد؛ چنانکه در جایجای آن آثار یاد و خاطرهای از این شاه بزرگ ميتوان دید. در اين طرح بازسازي که توسط شیخ بهایی به انجام رسید، حرم مانند نگینی داخل صحن قرار گرفته است. اطراف حرم را رواقی به عرض دوازده زراع، و اطراف آن رواق حجرات ساختند و درهای بسیار نفیس خاتمکاریشدهاي بر آنها نصب کردند. قبة حرم تجدید بنا، و با کاشی زمردی منقوش و آراسته شد. چهار طرف داخل قبه را چهار ایوان شاهنشین قرار دادند، چهار ایوان حرم را با سنگ مرمر تزئین کردند و درِ چوبی قدیمی حرم را برداشتند و دری از نقره به جای آن گذاشتند.<ref>آقاسيدعبدالله، ''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف''، ص60''-''61؛ کاظمي، «نجف در عصر شاهعباس اول»، ''نامه تاريخپژوهان''، ص110.</ref> دو منارة عظیم سمت چپ و راست آن درب نقره در ایوان حرم بنا کردند. همچنین دو حوضخانه جهت وضو گرفتن زائران و کاروانسرایی بزرگ نزدیک صحن اما بیرون از آن جهت اقامت و استفادة زوار و نيز دارالشفا و مطبخ جهت آسایش زائران دور و نزدیک ساختند.<ref>ناصرالدينشاه، ''شهريار جادهها''، ص126.</ref>.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۷.</ref>
| |
|
| |
| شاهعباس اول همچنين دستور داد ضریحهای فولادی باشکوهی بسازند که بر روی هر یک از صندوقهای ساختهشدة زمان شاهاسماعیل اول در کربلا، کاظمین و سامرا قرار گیرد و نيز دستور تعمیر و کاشیکاری آستانة مطهر امام حسین7 را صادر کرد.<ref>ترکمان، ''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص94.</ref>
| |
|
| |
| == پانویس ==
| |
| {{پانویس}}
| |
|
| |
| == منابع ==
| |
|
| |
| * '''بابک خرمالدين'''، نفيسي، سعيد، تهران، ثالث، 1387ش.
| |
| * '''«بررسی وضعیت نسخ وقفی شاه عباس به آستان عبدالعظيم حسنى(ع)»'''، استادی، کاظم، فصلنامه مطالعات ایرانشناسی، شماره ۲۶، بهار ۱۴۰۴ش.
| |
| * تاریخ جهان آرای عباسی، قزوینی، میرزا محمد طاهر وحید، مقدمه و تعلیقات سعید میر محمد صادق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
| |
| * منجّم یزدی، ملّاجلال، تاریخ عبّاسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش سیفالله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366.
| |
| * تاجبخش ، احمد (١٣٧٢)، تاریخ صفویه ، تهران، انتشارات نـوید.
| |
| * افوشتهای نطنزی، محمّد بن هدایتالله، نقاوة الآثار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383.
| |
| * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بیتا.
| |
| * '''زندگي شاه عباس اول'''، لوئي بلان، لوسين، ترجمه وليالله شادروان، تهران، ساطير، 1375ش.
| |
| * ترکمان، اسکندر بیک، عالم آرای عبّاسی، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1378.
| |
| * '''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي'''، ترکمان، اسکندربيک، تصحيح سهيلي خوانساري، تهران، اسلاميه، 1371ش.
| |
| * '''«رویکرد صفویان نسبت به مذهب در دوره شاه عباس اول صفوی»'''، قاسم زاده، افتخار، سلیمانی، میثم ؛ محمد خشکناب، لیلا، آفاق علوم انسانی بهمن 1398 - شماره 34،
| |
| * اسکندربیک، ترکمان منشی و محمد یوسف مورخ، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۱۷ش.
| |
| * جنابذی، میرزا بیگ، روضة الصفویه، تهران، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1378.
| |
| * کروسینسکی، تادوزیودا، سفرنامه کروسینسکی، یادداشتهای کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمة عبدالرزاق مفتون دنبلی، مقدّمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران، توس، 1363.
| |
| * باستانی پاریزی، مـحمد ابـراهیم (١٣٤٨)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران : بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه
| |
| * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
| |
| * «شاه عباس»، حنیف، محمد، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
| |
| * '''شهريار جادهها'''، سفرنامه ناصرالدين شاه به عتبات، تهران، سازمان اسناد ملي ايران، 1372ش.
| |
| * شاملو، ولی قلی بن داود قلی، قصص الخاقانی، تصحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.
| |
| * '''لؤلؤ صدف في التاريخ النجف'''، آقاسيدعبدالله، [بيجا]، مهربان، 1379ش.
| |
| * '''«نجف در عصر شاهعباس اول»'''، کاظمي، مريم، نامه تاريخپژوهان، س6، ش24، 1389ش.
| |
| {{منابع}}
| |
| {{پایان}}
| |
