کاربر:Gholampour/صفحه تمرین۱: تفاوت میان نسخهها
Gholampour (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
Gholampour (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۷۱ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''اهل سنت''' (مشهور به سنی) به یکی از مذاهب اسلامی غیر از [[شیعه]] و [[اباضیه]] اطلاق میگردد. این گروه پس از رحلت [[حضرت محمد (ص)|پیامبر اسلام(ص)]]، [[خلافت]] را منوط به شورای [[اسلام|مسلمانان]] دانسته و خلافت چهار خلیفه نخست ([[ابوبکر بن ابیقحافه|ابوبکر]]، [[عمر بن خطاب|عمر]]، [[عثمان بن عفان|عثمان]] و [[امام علی(ع)]]) را بهترتیب مشروع میشمارند. | |||
[[ | |||
اهلسنت در [[فقه]] عمدتاً به چهار مذهب [[حنفی]]، [[مالکی]]، [[شافعی]] و [[حنبلی]] و در حوزهٔ کلامی نیز به فرقههایی چون [[اشاعره]]، [[معتزله]] و [[اهل حدیث]] ([[سلفیه]]) تقسیم شدهاند. | |||
از منظر مذاهب اهل سنت (به جز [[وهابیت]])، [[زیارت|زیارت قبور انبیا و اولیا]] مشروع و حتی در برخی موارد [[مستحب]] شمرده شده است و در [[مناسک حج]] نیز در کلیات مشترک هستند؛ هرچند در برخی جزئیات همچون تعداد، [[ارکان حج|ارکان]] و [[واجبات حج]] اختلافات جزیی دارند. | |||
== واژه شناسی == | |||
اَهْلِ سُنَّتْ مشهور به سُنّی، اصطلاحى است که به یکی از [[مذاهب مسلمانان]]، غیر از گروههای [[شیعه]] و [[اباضیه]] اشاره دارد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۴–۴۷۵.</ref> این گروه پس از وفات رسولالله(ص)، خلافت را به شورای مسلمانان مشروط کرد.<ref>فرهنگ فرق اسلامی، ص۸۴.</ref> تمایز اهلسنت و دیگر گروههای مذهبی مسلمانان در این است که آنها، خلافت ۴ خلیفه اول؛ ابوبکر، عمر، عثمان و علی (ع) را به ترتیب بعد از پیامبر اسلام (ص)، مشروع و بر آن اتفاق نظر دارند،<ref>غزالی، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۱۵۲–۱۵۴؛ سبحانی، بحوث، ج۱، ص۲۹۳–۳۰۲.</ref> برخلاف شیعیان که [[امام علی(ع)|حضرت علی(ع)]] را جانشین بلافصل پیامبر اسلام(ص) میدانند و اباضیه که به خلافت عثمان و حضرت علی(ع) منتقد هستند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۴–۴۷۵.</ref> | |||
== مذاهب فقهی == | |||
اکثریت اهل سنت در حوزة فقهى، به ۴ مذهب اصلی؛ حنفى، مالكى، شافعى و حنبلى تقسیم گردیدند.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۵.</ref> | |||
* '''حنفیه:''' پیرو [[ابوحنیفه]] (۸۰‑۱۵۰ق)<ref>تاریخ فقه و فقها، ص۸۳.</ref> که در کنار [[قرآن]] و [[سنت پیامبر(ص)]]، از عقل و قیاس بهره میگرفت.<ref>تاریخ فقه و فقها، ص۸۳.</ref> | |||
* '''مالکیه:''' پیرو [[مالک بن انس]] (۹۳‑۱۷۹ق) با منابعی چون قرآن، سنت، عمل اهل مدینه و صلاح جامعه؛<ref>تاریخ فقه و فقها، ص۸۴.</ref> این مذهب نمایندهٔ فقه حدیثگرای مدینه است.<ref>«اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳ق»، ص۴۴۵.</ref> | |||
* '''حنبلیه:''' پیرو [[احمد بن حنبل]] (۱۶۴‑۲۴۱ق) که معتقد به فقه حدیثی بود<ref>«جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، ص۱۸۹.</ref> و از رأی و قیاس پرهیز میکرد؛<ref>وضوء النبی (ص)، ج۱، ص۴۰۷.</ref> این مذهب بیش از دیگر مذاهب به ظاهر احادیث و اقوال [[صحابه]] گرایش دارد.<ref>«جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، ص۱۸۹.</ref> | |||
* '''شافعیه:''' پیرو [[محمد بن ادریس شافعی]] (۱۵۰‑۲۰۴ق) با فقهی حدیثمدار<ref>«اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳»، ص۴۴۶.</ref> که ترکیبی از حدیث و رأی است؛<ref>الامام الشافعی، ص۱۷۸.</ref> از نظر شیعیان، این مذهب به [[مذهب امامیه]] نزدیکتر است.<ref>«بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»، برفی.</ref> | |||
== مذاهب کلامی و اعتقادی == | |||
اهل سنت از نظر کلامی به چند فرقه تقسیم میشوند. | |||
* '''[[اهل حدیث]] (سلفیه):''' که تنها به کتاب و سنت مراجعه میکنند و عقل را دخالت نمیدهند،<ref>فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، ص 149.</ref> مانند مالک بن انس و احمد بن حنبل.<ref>درآمدی بر علم كلام، ص246.</ref> | |||
* '''[[معتزله]]:''' که به عقل بها داده و نصوص متعارض را تأویل میبرند؛ بنیانگذار آن واصل بن عطاء بود.<ref>مجموعه آثار، ج3، ص85.</ref> | |||
* '''[[اشاعره]]:''' که عقاید [[اهل حدیث]] را با تعدیلی پذیرفتند و [[ابوالحسن اشعری]] (م. ۳۲۴) آنها را بنیان نهاد.<ref>فرق و مذاهب كلامی، ص201.</ref> | |||
* '''[[خوارج]]:''' گروهی که به دو خلیفه نخست مهر میورزند و از [[امام علی(ع)|علی(ع)]] تبری میجویند؛ پس از [[جنگ صفین]] پدید آمدند.<ref>ملل و نحل، ج 1، ص 115؛ فرق و مذاهب كلامی، ص287.</ref> | |||
* '''[[ماتریدیه]]:''' مذهب کلامی ابو منصور ماتریدی (م. ۳۳۳) که مانند اشاعره با معتزله مخالفت کرد، اما عقلگرایی در آن غلبه دارد.<ref>درآمدی بر علم كلام، ص296.</ref> | |||
* '''[[مرجئه]]:''' عمل را پس از نیت قرار داده و ایمان قلبی را برای نجات کافی میدانستند.<ref>الفرق بين الفرق، ص202؛ فرق و مذاهب كلامی، ص 283.</ref> | |||
* '''[[وهابیت]]:''' منسوب به [[محمد بن عبدالوهاب]] (م. ۱۲۰۶ق) که با تأثیر از [[ابن تیمیه|ابنتیمیه]]، [[زیارت قبور]] و [[توسل]] را [[شرک]] دانست و دیگر مسلمانان را متهم به خروج از دین کرد.<ref>آئين وهابيت، ص29.</ref> عقاید افراطی آنان مایه تفرقه در امت اسلامی شده است. | |||
دیگر مذاهب کلامی اهل سنت عبارتند از: اباضیه، جهمیه، کرامیه، ضراریه، نجاریه.<ref>تاريخ فقه و فقها، ص84.</ref> | |||
== زیارت از نظر اهل سنت == | |||
[[زیارت قبور|زیارت قبور انبیا و اولیا]]، از مسائل اختلافی میان [[وهابیت]] و سایر مذاهب اسلامی است. وهابیها آن را [[حرام]] میدانند، حال آنکه ادله روایی اهل سنت بر مشروعیت آن تأکید دارند.<ref>کنزالعمال، ج۵، ص۷۴.</ref> سیرهٔ مسلمانان از صدر اسلام بر پایه زیارت قبور استوار بوده است. خود پیامبر(ص) از [[بقیع]]،<ref>صحیح مسلم، ج۲، ص۶۶۹.</ref> [[غزوه احد|شهدای احد]]<ref>رد المحتار، ج۲، ص۲۴۲.</ref> و قبر [[آمنه بنت وهب|مادرش]]<ref>شعب الإیمان، ج۱۱، ص۴۶۹.</ref> و نیز [[صحابه]] و [[تابعین|تابعینی]] چون [[عبدالله بن عمر بن خطاب|عبدالله بن عمر]] و [[عایشه]] به زیارت [[قبر پیامبر|قبر رسول خدا(ص)]] میرفتند.<ref>ابن أبی شیبه، المصنف، ج۳، ص۵۷۶.</ref> | |||
روایات مربوط به زیارت به چهار دسته تقسیم میشوند: ممنوعیت ابتدایی و سپس نسخ آن؛<ref>المستدرک، ج۱، ص۵۳۰.</ref> نهی زنان،<ref>سنن ابن ماجه، ج۱، ص۵۰۲.</ref> اما سند آن ضعیف ارزیابی شده<ref>موسوعه الألبانی، ج۲، ص۳۷۰.</ref> و روایات متعدد دیگری بر جواز زیارت برای زنان؛<ref>المستدرک، ج۱، ص۵۳۳.</ref> امر به زیارت برای مقاصدی همچون یادآوری آخرت<ref>مناوی، ج ۳، ص۱۶۲.</ref> و تأکید بر سیرهی همیشگی پیامبر(ص) در زیارت اهل قبور.<ref>صحیح ابن حبان، ج۷، ص۴۴۴.</ref> | |||
از دیدگاه مذاهب چهارگانه، حنفیان،<ref>سرخسی، ج۲۴، ص۱۰؛ شرنبلانی، ج۱، ص۲۲۹؛ رد المحتار، ج۲، ص۶۲۶؛ قاری، ج۴، ص۱۲۵۵؛ تهانوی، ج۲، ص۱۰۸۲.</ref> مالکیان قائل به جواز و استحباب،<ref>موطأ، ج۲، ص۴۸۵؛ المدخل، ج۱، ص۲۵۵.</ref> شافعیان<ref>المهذب (فقه شافعی)، ج۱، ص۳۱۷؛ تاریخ بغداد، ج ۱، ص۴۴۵؛ فتحالباری، ج۳، ص۶۶؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۴۸۴.</ref> و حنبلیان (به جز ابن تیمیه)<ref>مقدسى، ج ۲، ص۵۶۵-۵۷۰.</ref> همگی قائل به جواز زیارت هستند؛ ازاینرو جز وهابیت، همهٔ مذاهب اسلامی زیارت قبور را مشروع دانسته و سیرهٔ مسلمانان بر عمران و احترام زیارتگاهها بوده است.<ref>تاریخ بغداد، ج ۱، ص۵۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۲، ص۲۴۱؛ المستدرک، ج ۳، ص۵۱۸؛ وفیات الأعیان، ج ۴، ص۱۶۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱، ص۱۱۴؛ ابن جوزی، مناقب، ج ۱، ص۶۰۷-۶۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج۱۶، ص۱۰۰.</ref> | |||
== حج در مذاهب فقهی اهل سنت == | |||
در کلیات تفاوتی بین مذاهب فقهی اهل سنت درباره [[حج]] نیست و فقط در جزییات [[احکام حج]] باهم تفاوت دارند. به عنوان نمونه در اصل وجوب حج و وجوب آن بر [[استطاعت|مستطیع]] اتفاق نظر دارند،<ref>درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۱۹۳.</ref> اما در [[ایام الحج|ماههای حج]] اختلاف دارند: مالکیه [[شوال (ماه قمری)|شوال]]، [[ذیقعده (ماه قمری)|ذیقعده]] و [[ذیالحجه (ماه قمری)|ذیالحجه]] را ماه حج میدانند؛ حنبلیه و حنفیه شوال، ذیقعده و ده روز اول ذیالحجه (حنفیه تا غروب [[عید قربان]])؛ و شافعیه شوال، ذیقعده و نه روز اول ذیالحجه (تا طلوع فجر عید قربان) را معتبر میشمارند.<ref>خلاف، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۷؛ العروة الوثقی، ج۲، ص۵۴۲؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۹؛ تحریرالوسیله، ج۱، ص۳۴۹-۳۶۲؛ الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۷۱-۵۷۶؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۲۳-۳۲۶؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۲۲۹-۳۰۳.</ref> همگی مذاهب اهل سنت، اقسام سهگانهی حج ([[حج تمتع|تمتع]]، [[حج افراد|افراد]] و [[حج قران|قران]]) را میپذیرند؛ اما قائل به تخییر هستند و در ترتیب فضیلتِ اقسام با یکدیگر اختلاف دارند.<ref>بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۹۵-۳۹۹؛ الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۶۱۹-۶۲۶؛ خلاف، ج۱، ص۴۱۹-۴۲۳؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۰؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۲؛ تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۱۶۱-۱۸۱.</ref> | |||
در | در [[ارکان حج]] نیز اختلافاتی وجود دارد: حنبلیه و مالکیه چهار رکن: [[احرام]]، [[طواف زیارت]]، [[سعی|سعی بین صفا و مروه]]، [[وقوف در عرفات]] (بدون [[وقوف در مشعر]])؛ حنفیه دو رکن (وقوف در عرفه و طواف زیارت)؛ و شافعی چهار رکن (طواف، سعی، وقوف در عرفه و [[حلق و تقصیر|حلق]]).<ref>درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.</ref> تعداد [[واجبات حج]] نیز متفاوت است: حنبلیه ۷، حنفیه ۵، شافعیه ۵ و مالکیه ۶ واجب.<ref>درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.</ref> در [[عمره تمتع|واجبات عمره تمتع]] نیز اختلافاتی وجود دارد؛ بهطوری که حنفیه و مالکیه پنج عمل، حنبلیه چهار عمل و شافعیه (با دو قول) سه یا چهار عمل را [[واجب]] میدانند؛ همچنین به نظر حنبلیه و شافعیه، [[نماز طواف]] سنت است، نه واجب.<ref>بدائع الصنایع، ج۱۰؛ ص۶۴ و ۲۳؛ الهداية، ج۱۰، ص۲۸۸؛ الکافی فی فقه ابن حنبل، ج۱۱، ص۱۰۳۹؛ المقنع (فقه حنبلی)، ج۱۰ و ۱۱ ص۹۶۱-۹۶۲؛ المهذب (فقه شافعی)، ج۱۱، ص۸۴۸-۸۵۰؛ مختصر المزنی، ج۱۱، ص۸۲۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۷۲.</ref> در [[عمره مفرده]] نیز همه فرقههای اهل سنت ۵ واجب: 1. [[محرم شدن در میقات]] 2. طواف قدوم یا طواف تحیّت 3. نماز طواف 4. سعی بین صفا و مروه 5. تقصیر (بدون [[طواف نساء]]) قائل هستند.<ref>مناسک حج، ص۳۱۵-۳۱۶؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۴۵-۳۴۶؛ الفقه علی المذهب الاربعة، ج۱، ص۵۸۹؛ الدروس، ص۴۰۰-۴۰۱؛ المبسوط، ج۱، ص۳۵۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۵۴.</ref> | ||
در | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
* '''آئين وهابيت'''، جعفر سبجانی، بیجا، بینا، بیتا. | |||
* '''الاقتصاد فی الاعتقاد'''، محمد غزالی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۹ق. | |||
* '''الامام الشافعی'''، ابراهیم بن علی وزیر، واشنگتن، منشورات کتاب، ۲۰۰۰م. | |||
* '''الأم'''، أبوعبدالله محمد بن إدریس الشافعی، بیروت، دارالمعرفه،۱۹۹۰م. | |||
* '''«اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳» در «مدخل اسلام»'''، احمد پاکتچی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۷ش. | |||
* '''بدائع الصنایع (الفقه الحنفی)'''، علاءالدین بن مسعود کاشانی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق. | |||
* '''بدایة المجتهد و نهایة المقتصد'''، محمد بن احمد ابن رشد قرطبی، بیروت، دارالمعرفة، ج۱، ۱۴۰۳ق. | |||
* '''«بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»'''، محمد برفی، سایت روزنامه رسالت، شماره ۶۹۴۲، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۵مهر۱۳۹۸ش. | |||
* '''بحوث فی الملل و النحل'''، جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۲۷ق. | |||
* '''تاریخ بغداد'''، أبوبکر أحمد بن علی الخطیب البغدادی، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۲۰۰۲م. | |||
* '''تاريخ فقه و فقها'''، ابوالقاسم گرجی، انتشارات سمت، چاپ سوم، 1379ش. | |||
*''' | * '''تاریخ فقه و فقها'''، ابوالقاسم گرجی، تهران، سمت، ۱۳۹۲ش. | ||
* '''تحریرالوسله'''، سید روحالله موسوی خمینی، نجف، مطبعة الآداب، بیتا. | |||
*''' | * '''تذکرة الفقها'''، علامه حسن بن یوسف حلی، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ج۷، ۱۴۲۲ق. | ||
* '''«جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»'''، مسعود امامی، مجله فقه اهلبیت (ع)، شماره۴۶، تابستان ۱۳۸۵ش. | |||
*''' | * '''الخلاف'''، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، بیجا، مؤسسه نشر اسلامی، ج۱، ۱۴۰۷ق. | ||
* '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''، اهل سنت و جماعت، ج۱۰، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۰ش. | |||
*''' | * '''درآمدی بر علم كلام'''، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات دار الفكر، چاپ اول، 1378ش. | ||
* '''درسنامه درآمدی بر فقه مقارن'''، مصطفی جعفرپیشهفرد، تهران، نشر معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری، چاپ اول، ۱۳۸۹ش. | |||
*''' | * '''الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه'''، محمد بن مکی عاملی (شهید اول)، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق. | ||
* '''رد المحتار على الدر المختار'''، محمد أمین الحنفی ابن عابدین، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۲ق. | |||
*''' | * '''سنن ابن ماجه'''، أبوعبدالله محمد بن یزید القزوینی ابن ماجه، بیجا، دارإحیاء الکتب العربیه، بیتا. | ||
* '''سیر اعلام النبلاء'''، شمسالدین احمد بن محمد ذهبی، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت، مؤسسه الرساله، بیتا. | |||
*''' | * '''شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام'''، جعفر بن حسن محقق حلی، بیروت، دار الاضواء، ج۱، ۱۴۰۳ق. | ||
* '''شعب الإیمان'''، أحمد بن الحسین البیهقی، مکتبه الرشد للنشر والتوزیع بالریاض بالتعاون مع الدار السلفیه ببومبای بالهند، ۱۴۲۳ق. | |||
*''' | * '''صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان'''، محمد بن حبان البستی، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۴ق. | ||
* '''العروة الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی'''، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، مکتبه علمیه اسلامی، ج۲، ۱۳۹۹ق. | |||
*''' | * '''فتحالباری شرح صحیح البخاری'''، أحمد بن علی ابن حجر العسقلانی الشافعی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۷۹ق. | ||
* '''الفرق بين الفرق'''، بغدادی، بیجا، بینا، بیتا. | |||
*''' | * '''فرق و مذاهب كلامی'''، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات مركز جهاني، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش. | ||
* '''فرق و مذاهب کلامی'''، علی ربانی گلپایگانی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۷۷ش. | |||
*''' | * '''فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی'''، جعفر سبحانی، انتشارات توحيد، چاپ اول، 1371ش. | ||
* '''فرهنگ فرق اسلامی'''، محمدجواد مشکور، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۵ش. | |||
*''' | * '''الفقه علی المذاهب الاربعة'''، عبدالرحمن جزیری، بیروت، دارالفکر، ج۱، بیتا. | ||
* '''الفقه علی المذهب الخمسة'''، محمدجواد مغنیه، بیروت، بینا، ج۱، ۱۴۰۷ق. | |||
*''' | * '''الکافی فی فقه ابن حنبل (فقه حنبلی)'''، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق. | ||
* '''کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال'''، علی بن حسامالدین متقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۱ق/ ۲۰۱۰م. | |||
*''' | * '''مجموعه آثار'''، مرتضی مطهری، انتشارات صدرا، چ دوم، 1372ش. | ||
* '''ملل و نحل،''' شهرستانی، بیجا، بینا، بیتا. | |||
*''' | * '''وضوء النبی (ص)'''، شهرستانی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۷. | ||
* '''صحیح مسلم'''، مسلم ابن الحجاج النیسابوری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا. | |||
*''' | * المبسوط فی فقه الامامیه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة، ج۱، ۱۴۰۸ق. | ||
* '''مختصر المزنی (فقه شافعی)'''، اسماعیل بن یحیی مصری مزنی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق. | |||
*''' | * '''المدخل'''، أبوعبدالله محمد بن محمد ابن الحاج، بیجا، دارالتراث، بیتا. | ||
* '''المستدرک على الصحیحین'''، أبوعبدالله محمد بن عبدالله النیسابوری الحاکم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق. | |||
*''' | * '''المصنف'''، أبوبکر عبدالرزاق ابن ابی شیبه، بیروت، المجلس العلمی، ۱۴۰۳ق. | ||
* '''المقنع (فقه حنبلی)'''، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، چاپ اول، ج۱۰ و ۱۱، ۱۴۲۲ق. | |||
* '''مناسک حج با حواشی مرجع'''، سید روحالله موسوی خمینی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش. | |||
* '''مناقب الإمام أحمد'''، جمالالدین أبوالفرج الجوزی، بیجا، دار هجر، ۱۴۰۹ق. | |||
* '''المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک'''، جمالالدین أبوالفرج الجوزی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق. | |||
* '''موسوعه الألبانی فی العقیده'''، أبوعبدالرحمن محمد ناصرالدین الألبانی، صنعاء، مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیه وتحقیق التراث والترجمه، ۱۴۳۱ق. | |||
* '''موطأ'''، مالک ابن انس، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق. | |||
* '''المهذب (فقه شافعی)'''، ابراهیم بن محمد شیرازی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق. | |||
* '''وفیات الأعیان'''، أبوالعباس شمسالدین أحمد ابن خلکان، بیروت، دار صادر، بیتا. | |||
* '''الهدایة (فقه حنفی)'''، علی ابن ابیبکر مرغیناتی، بیروت، بینا، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق. | |||
{{پایان}} | {{پایان}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۰۹
اهل سنت (مشهور به سنی) به یکی از مذاهب اسلامی غیر از شیعه و اباضیه اطلاق میگردد. این گروه پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، خلافت را منوط به شورای مسلمانان دانسته و خلافت چهار خلیفه نخست (ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی(ع)) را بهترتیب مشروع میشمارند.
اهلسنت در فقه عمدتاً به چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی و در حوزهٔ کلامی نیز به فرقههایی چون اشاعره، معتزله و اهل حدیث (سلفیه) تقسیم شدهاند.
از منظر مذاهب اهل سنت (به جز وهابیت)، زیارت قبور انبیا و اولیا مشروع و حتی در برخی موارد مستحب شمرده شده است و در مناسک حج نیز در کلیات مشترک هستند؛ هرچند در برخی جزئیات همچون تعداد، ارکان و واجبات حج اختلافات جزیی دارند.
واژه شناسی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اَهْلِ سُنَّتْ مشهور به سُنّی، اصطلاحى است که به یکی از مذاهب مسلمانان، غیر از گروههای شیعه و اباضیه اشاره دارد.[۱] این گروه پس از وفات رسولالله(ص)، خلافت را به شورای مسلمانان مشروط کرد.[۲] تمایز اهلسنت و دیگر گروههای مذهبی مسلمانان در این است که آنها، خلافت ۴ خلیفه اول؛ ابوبکر، عمر، عثمان و علی (ع) را به ترتیب بعد از پیامبر اسلام (ص)، مشروع و بر آن اتفاق نظر دارند،[۳] برخلاف شیعیان که حضرت علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر اسلام(ص) میدانند و اباضیه که به خلافت عثمان و حضرت علی(ع) منتقد هستند.[۴]
مذاهب فقهی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اکثریت اهل سنت در حوزة فقهى، به ۴ مذهب اصلی؛ حنفى، مالكى، شافعى و حنبلى تقسیم گردیدند.[۵]
- حنفیه: پیرو ابوحنیفه (۸۰‑۱۵۰ق)[۶] که در کنار قرآن و سنت پیامبر(ص)، از عقل و قیاس بهره میگرفت.[۷]
- مالکیه: پیرو مالک بن انس (۹۳‑۱۷۹ق) با منابعی چون قرآن، سنت، عمل اهل مدینه و صلاح جامعه؛[۸] این مذهب نمایندهٔ فقه حدیثگرای مدینه است.[۹]
- حنبلیه: پیرو احمد بن حنبل (۱۶۴‑۲۴۱ق) که معتقد به فقه حدیثی بود[۱۰] و از رأی و قیاس پرهیز میکرد؛[۱۱] این مذهب بیش از دیگر مذاهب به ظاهر احادیث و اقوال صحابه گرایش دارد.[۱۲]
- شافعیه: پیرو محمد بن ادریس شافعی (۱۵۰‑۲۰۴ق) با فقهی حدیثمدار[۱۳] که ترکیبی از حدیث و رأی است؛[۱۴] از نظر شیعیان، این مذهب به مذهب امامیه نزدیکتر است.[۱۵]
مذاهب کلامی و اعتقادی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اهل سنت از نظر کلامی به چند فرقه تقسیم میشوند.
- اهل حدیث (سلفیه): که تنها به کتاب و سنت مراجعه میکنند و عقل را دخالت نمیدهند،[۱۶] مانند مالک بن انس و احمد بن حنبل.[۱۷]
- معتزله: که به عقل بها داده و نصوص متعارض را تأویل میبرند؛ بنیانگذار آن واصل بن عطاء بود.[۱۸]
- اشاعره: که عقاید اهل حدیث را با تعدیلی پذیرفتند و ابوالحسن اشعری (م. ۳۲۴) آنها را بنیان نهاد.[۱۹]
- خوارج: گروهی که به دو خلیفه نخست مهر میورزند و از علی(ع) تبری میجویند؛ پس از جنگ صفین پدید آمدند.[۲۰]
- ماتریدیه: مذهب کلامی ابو منصور ماتریدی (م. ۳۳۳) که مانند اشاعره با معتزله مخالفت کرد، اما عقلگرایی در آن غلبه دارد.[۲۱]
- مرجئه: عمل را پس از نیت قرار داده و ایمان قلبی را برای نجات کافی میدانستند.[۲۲]
- وهابیت: منسوب به محمد بن عبدالوهاب (م. ۱۲۰۶ق) که با تأثیر از ابنتیمیه، زیارت قبور و توسل را شرک دانست و دیگر مسلمانان را متهم به خروج از دین کرد.[۲۳] عقاید افراطی آنان مایه تفرقه در امت اسلامی شده است.
دیگر مذاهب کلامی اهل سنت عبارتند از: اباضیه، جهمیه، کرامیه، ضراریه، نجاریه.[۲۴]
زیارت از نظر اهل سنت[ویرایش | ویرایش مبدأ]
زیارت قبور انبیا و اولیا، از مسائل اختلافی میان وهابیت و سایر مذاهب اسلامی است. وهابیها آن را حرام میدانند، حال آنکه ادله روایی اهل سنت بر مشروعیت آن تأکید دارند.[۲۵] سیرهٔ مسلمانان از صدر اسلام بر پایه زیارت قبور استوار بوده است. خود پیامبر(ص) از بقیع،[۲۶] شهدای احد[۲۷] و قبر مادرش[۲۸] و نیز صحابه و تابعینی چون عبدالله بن عمر و عایشه به زیارت قبر رسول خدا(ص) میرفتند.[۲۹]
روایات مربوط به زیارت به چهار دسته تقسیم میشوند: ممنوعیت ابتدایی و سپس نسخ آن؛[۳۰] نهی زنان،[۳۱] اما سند آن ضعیف ارزیابی شده[۳۲] و روایات متعدد دیگری بر جواز زیارت برای زنان؛[۳۳] امر به زیارت برای مقاصدی همچون یادآوری آخرت[۳۴] و تأکید بر سیرهی همیشگی پیامبر(ص) در زیارت اهل قبور.[۳۵]
از دیدگاه مذاهب چهارگانه، حنفیان،[۳۶] مالکیان قائل به جواز و استحباب،[۳۷] شافعیان[۳۸] و حنبلیان (به جز ابن تیمیه)[۳۹] همگی قائل به جواز زیارت هستند؛ ازاینرو جز وهابیت، همهٔ مذاهب اسلامی زیارت قبور را مشروع دانسته و سیرهٔ مسلمانان بر عمران و احترام زیارتگاهها بوده است.[۴۰]
حج در مذاهب فقهی اهل سنت[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در کلیات تفاوتی بین مذاهب فقهی اهل سنت درباره حج نیست و فقط در جزییات احکام حج باهم تفاوت دارند. به عنوان نمونه در اصل وجوب حج و وجوب آن بر مستطیع اتفاق نظر دارند،[۴۱] اما در ماههای حج اختلاف دارند: مالکیه شوال، ذیقعده و ذیالحجه را ماه حج میدانند؛ حنبلیه و حنفیه شوال، ذیقعده و ده روز اول ذیالحجه (حنفیه تا غروب عید قربان)؛ و شافعیه شوال، ذیقعده و نه روز اول ذیالحجه (تا طلوع فجر عید قربان) را معتبر میشمارند.[۴۲] همگی مذاهب اهل سنت، اقسام سهگانهی حج (تمتع، افراد و قران) را میپذیرند؛ اما قائل به تخییر هستند و در ترتیب فضیلتِ اقسام با یکدیگر اختلاف دارند.[۴۳]
در ارکان حج نیز اختلافاتی وجود دارد: حنبلیه و مالکیه چهار رکن: احرام، طواف زیارت، سعی بین صفا و مروه، وقوف در عرفات (بدون وقوف در مشعر)؛ حنفیه دو رکن (وقوف در عرفه و طواف زیارت)؛ و شافعی چهار رکن (طواف، سعی، وقوف در عرفه و حلق).[۴۴] تعداد واجبات حج نیز متفاوت است: حنبلیه ۷، حنفیه ۵، شافعیه ۵ و مالکیه ۶ واجب.[۴۵] در واجبات عمره تمتع نیز اختلافاتی وجود دارد؛ بهطوری که حنفیه و مالکیه پنج عمل، حنبلیه چهار عمل و شافعیه (با دو قول) سه یا چهار عمل را واجب میدانند؛ همچنین به نظر حنبلیه و شافعیه، نماز طواف سنت است، نه واجب.[۴۶] در عمره مفرده نیز همه فرقههای اهل سنت ۵ واجب: 1. محرم شدن در میقات 2. طواف قدوم یا طواف تحیّت 3. نماز طواف 4. سعی بین صفا و مروه 5. تقصیر (بدون طواف نساء) قائل هستند.[۴۷]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۴–۴۷۵.
- ↑ فرهنگ فرق اسلامی، ص۸۴.
- ↑ غزالی، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۱۵۲–۱۵۴؛ سبحانی، بحوث، ج۱، ص۲۹۳–۳۰۲.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۴–۴۷۵.
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۴۷۵.
- ↑ تاریخ فقه و فقها، ص۸۳.
- ↑ تاریخ فقه و فقها، ص۸۳.
- ↑ تاریخ فقه و فقها، ص۸۴.
- ↑ «اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳ق»، ص۴۴۵.
- ↑ «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، ص۱۸۹.
- ↑ وضوء النبی (ص)، ج۱، ص۴۰۷.
- ↑ «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، ص۱۸۹.
- ↑ «اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳»، ص۴۴۶.
- ↑ الامام الشافعی، ص۱۷۸.
- ↑ «بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»، برفی.
- ↑ فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، ص 149.
- ↑ درآمدی بر علم كلام، ص246.
- ↑ مجموعه آثار، ج3، ص85.
- ↑ فرق و مذاهب كلامی، ص201.
- ↑ ملل و نحل، ج 1، ص 115؛ فرق و مذاهب كلامی، ص287.
- ↑ درآمدی بر علم كلام، ص296.
- ↑ الفرق بين الفرق، ص202؛ فرق و مذاهب كلامی، ص 283.
- ↑ آئين وهابيت، ص29.
- ↑ تاريخ فقه و فقها، ص84.
- ↑ کنزالعمال، ج۵، ص۷۴.
- ↑ صحیح مسلم، ج۲، ص۶۶۹.
- ↑ رد المحتار، ج۲، ص۲۴۲.
- ↑ شعب الإیمان، ج۱۱، ص۴۶۹.
- ↑ ابن أبی شیبه، المصنف، ج۳، ص۵۷۶.
- ↑ المستدرک، ج۱، ص۵۳۰.
- ↑ سنن ابن ماجه، ج۱، ص۵۰۲.
- ↑ موسوعه الألبانی، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ المستدرک، ج۱، ص۵۳۳.
- ↑ مناوی، ج ۳، ص۱۶۲.
- ↑ صحیح ابن حبان، ج۷، ص۴۴۴.
- ↑ سرخسی، ج۲۴، ص۱۰؛ شرنبلانی، ج۱، ص۲۲۹؛ رد المحتار، ج۲، ص۶۲۶؛ قاری، ج۴، ص۱۲۵۵؛ تهانوی، ج۲، ص۱۰۸۲.
- ↑ موطأ، ج۲، ص۴۸۵؛ المدخل، ج۱، ص۲۵۵.
- ↑ المهذب (فقه شافعی)، ج۱، ص۳۱۷؛ تاریخ بغداد، ج ۱، ص۴۴۵؛ فتحالباری، ج۳، ص۶۶؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۴۸۴.
- ↑ مقدسى، ج ۲، ص۵۶۵-۵۷۰.
- ↑ تاریخ بغداد، ج ۱، ص۵۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج ۱۲، ص۲۴۱؛ المستدرک، ج ۳، ص۵۱۸؛ وفیات الأعیان، ج ۴، ص۱۶۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱، ص۱۱۴؛ ابن جوزی، مناقب، ج ۱، ص۶۰۷-۶۰۸؛ ابن جوزی، المنتظم، ج۱۶، ص۱۰۰.
- ↑ درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۱۹۳.
- ↑ خلاف، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۷؛ العروة الوثقی، ج۲، ص۵۴۲؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۹؛ تحریرالوسیله، ج۱، ص۳۴۹-۳۶۲؛ الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۷۱-۵۷۶؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۲۳-۳۲۶؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۲۲۹-۳۰۳.
- ↑ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۹۵-۳۹۹؛ الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۱، ص۶۱۹-۶۲۶؛ خلاف، ج۱، ص۴۱۹-۴۲۳؛ شرایع الاسلام، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۰؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۲؛ تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۱۶۱-۱۸۱.
- ↑ درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.
- ↑ درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، ص۲۴۵.
- ↑ بدائع الصنایع، ج۱۰؛ ص۶۴ و ۲۳؛ الهداية، ج۱۰، ص۲۸۸؛ الکافی فی فقه ابن حنبل، ج۱۱، ص۱۰۳۹؛ المقنع (فقه حنبلی)، ج۱۰ و ۱۱ ص۹۶۱-۹۶۲؛ المهذب (فقه شافعی)، ج۱۱، ص۸۴۸-۸۵۰؛ مختصر المزنی، ج۱۱، ص۸۲۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ مناسک حج، ص۳۱۵-۳۱۶؛ بدایة المجتهد، ج۱، ص۳۴۵-۳۴۶؛ الفقه علی المذهب الاربعة، ج۱، ص۵۸۹؛ الدروس، ص۴۰۰-۴۰۱؛ المبسوط، ج۱، ص۳۵۱؛ الفقه علی المذهب الخمسة، ج۱، ص۳۵۴.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- آئين وهابيت، جعفر سبجانی، بیجا، بینا، بیتا.
- الاقتصاد فی الاعتقاد، محمد غزالی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۹ق.
- الامام الشافعی، ابراهیم بن علی وزیر، واشنگتن، منشورات کتاب، ۲۰۰۰م.
- الأم، أبوعبدالله محمد بن إدریس الشافعی، بیروت، دارالمعرفه،۱۹۹۰م.
- «اندیشههای فقهی در سدههای ۲و۳» در «مدخل اسلام»، احمد پاکتچی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- بدائع الصنایع (الفقه الحنفی)، علاءالدین بن مسعود کاشانی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق.
- بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، محمد بن احمد ابن رشد قرطبی، بیروت، دارالمعرفة، ج۱، ۱۴۰۳ق.
- «بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»، محمد برفی، سایت روزنامه رسالت، شماره ۶۹۴۲، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۵مهر۱۳۹۸ش.
- بحوث فی الملل و النحل، جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۲۷ق.
- تاریخ بغداد، أبوبکر أحمد بن علی الخطیب البغدادی، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۲۰۰۲م.
- تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجی، انتشارات سمت، چاپ سوم، 1379ش.
- تاریخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجی، تهران، سمت، ۱۳۹۲ش.
- تحریرالوسله، سید روحالله موسوی خمینی، نجف، مطبعة الآداب، بیتا.
- تذکرة الفقها، علامه حسن بن یوسف حلی، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ج۷، ۱۴۲۲ق.
- «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، مسعود امامی، مجله فقه اهلبیت (ع)، شماره۴۶، تابستان ۱۳۸۵ش.
- الخلاف، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، بیجا، مؤسسه نشر اسلامی، ج۱، ۱۴۰۷ق.
- دائرة المعارف بزرگ اسلامی، اهل سنت و جماعت، ج۱۰، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- درآمدی بر علم كلام، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات دار الفكر، چاپ اول، 1378ش.
- درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، مصطفی جعفرپیشهفرد، تهران، نشر معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، محمد بن مکی عاملی (شهید اول)، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
- رد المحتار على الدر المختار، محمد أمین الحنفی ابن عابدین، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۲ق.
- سنن ابن ماجه، أبوعبدالله محمد بن یزید القزوینی ابن ماجه، بیجا، دارإحیاء الکتب العربیه، بیتا.
- سیر اعلام النبلاء، شمسالدین احمد بن محمد ذهبی، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت، مؤسسه الرساله، بیتا.
- شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جعفر بن حسن محقق حلی، بیروت، دار الاضواء، ج۱، ۱۴۰۳ق.
- شعب الإیمان، أحمد بن الحسین البیهقی، مکتبه الرشد للنشر والتوزیع بالریاض بالتعاون مع الدار السلفیه ببومبای بالهند، ۱۴۲۳ق.
- صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، محمد بن حبان البستی، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۴ق.
- العروة الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، مکتبه علمیه اسلامی، ج۲، ۱۳۹۹ق.
- فتحالباری شرح صحیح البخاری، أحمد بن علی ابن حجر العسقلانی الشافعی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۷۹ق.
- الفرق بين الفرق، بغدادی، بیجا، بینا، بیتا.
- فرق و مذاهب كلامی، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات مركز جهاني، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
- فرق و مذاهب کلامی، علی ربانی گلپایگانی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، جعفر سبحانی، انتشارات توحيد، چاپ اول، 1371ش.
- فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- الفقه علی المذاهب الاربعة، عبدالرحمن جزیری، بیروت، دارالفکر، ج۱، بیتا.
- الفقه علی المذهب الخمسة، محمدجواد مغنیه، بیروت، بینا، ج۱، ۱۴۰۷ق.
- الکافی فی فقه ابن حنبل (فقه حنبلی)، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
- کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، علی بن حسامالدین متقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۱ق/ ۲۰۱۰م.
- مجموعه آثار، مرتضی مطهری، انتشارات صدرا، چ دوم، 1372ش.
- ملل و نحل، شهرستانی، بیجا، بینا، بیتا.
- وضوء النبی (ص)، شهرستانی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۷.
- صحیح مسلم، مسلم ابن الحجاج النیسابوری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- المبسوط فی فقه الامامیه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة، ج۱، ۱۴۰۸ق.
- مختصر المزنی (فقه شافعی)، اسماعیل بن یحیی مصری مزنی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
- المدخل، أبوعبدالله محمد بن محمد ابن الحاج، بیجا، دارالتراث، بیتا.
- المستدرک على الصحیحین، أبوعبدالله محمد بن عبدالله النیسابوری الحاکم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
- المصنف، أبوبکر عبدالرزاق ابن ابی شیبه، بیروت، المجلس العلمی، ۱۴۰۳ق.
- المقنع (فقه حنبلی)، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، چاپ اول، ج۱۰ و ۱۱، ۱۴۲۲ق.
- مناسک حج با حواشی مرجع، سید روحالله موسوی خمینی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
- مناقب الإمام أحمد، جمالالدین أبوالفرج الجوزی، بیجا، دار هجر، ۱۴۰۹ق.
- المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، جمالالدین أبوالفرج الجوزی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
- موسوعه الألبانی فی العقیده، أبوعبدالرحمن محمد ناصرالدین الألبانی، صنعاء، مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیه وتحقیق التراث والترجمه، ۱۴۳۱ق.
- موطأ، مالک ابن انس، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
- المهذب (فقه شافعی)، ابراهیم بن محمد شیرازی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
- وفیات الأعیان، أبوالعباس شمسالدین أحمد ابن خلکان، بیروت، دار صادر، بیتا.
- الهدایة (فقه حنفی)، علی ابن ابیبکر مرغیناتی، بیروت، بینا، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق.