|
|
| (۱۰ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| | [[رده:مقالههای در حال ویرایش]] |
|
| |
|
| {{در دست ویرایش|ماه=[[شهریور]]|روز=[[۱۵]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Heidar }}
| | '''اِخلاص''' به معنای پاک کردن عمل از انگیزههای غیرالهی و انجام دادن آن برای خداوند است. در آموزههای اسلامی، اخلاص از عوامل مهم ارزش یافتن عبادات دانسته شده و در برابر آن، [[ریا]] و سُمعه از موانع اخلاص به شمار میروند. در منابع اسلامی، بر اخلاص در [[حج]] و [[زیارت]] تأکید شده و انجام [[مناسک حج|مناسک]] برای خداوند از شرایط مهم پذیرش آنها دانسته شده است. |
|
| |
|
| [[رده:مقالههای در حال ویرایش]] | | در قرآن و روایات، اخلاص با مفاهیمی مانند پذیرش عمل، [[تقوا]] و قرب الهی ارتباط یافته و در [[دعاها]] و [[زیارتنامهها]] نیز بر آن تأکید شده است. روایاتی از [[پیامبر(ص)]] و [[اهل بیت|امامان(ع)]] درباره آثار اخلاص و زیارت خالصانه نقل شده و در برخی منابع تفسیری و ادبی نیز اخلاص بهعنوان باطن و ارزش معنوی اعمال عبادی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در آثاری درباره عزاداری، اخلاص از ویژگیهای لازم برای روضهخوانی دانسته شده و نسبت به ریا و استفاده از آن برای جلب توجه یا کسب درآمد هشدار داده شده است. گزارشهایی تاریخی نیز از توجه برخی حاکمان و سرشناسان مسلمان به اخلاص در زیارت و خدمت به اماکن مقدس حکایت دارد. |
| == معنا و حقیقت اخلاص == | | |
| اخلاص به معنای انجام عمل برای خداوند<ref>مصباحالشریعه، ص۳۶؛ کتاب المزار شیخ مفید، ص۱۹</ref> | | == معناشنایی == |
| | واژه «اخلاص» مصدر باب افعال از ریشه خلوص و خلاص و به معنای خالص کردن، پاک گردانیدن و برگزیدن است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۳، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref> در فرهنگ اسلامی اخلاص به معنای صاف و بدون اضافات شدن<ref>قرشی، قاموس قرآن، ج ۲، ص۲۸۰.</ref> و انجام عمل برای خداوند است.<ref>مصباحالشریعه، ص۳۶؛ کتاب المزار شیخ مفید، ص۱۹</ref> حقیقت آن، دور شدن و پاک شدن نفس از غیر خداست<ref>راغب، المفردات، ص۲۹۳.</ref>؛ یعنی انسان نیت خود را از هرگونه آلودگی و ناخالصی پاک کند و عمل را تنها برای رضای خدا انجام دهد و ستایش دیگران در او اثر نداشته باشد.<ref>فیض کاشانی، الحقایق، ص۴۱۶.</ref> |
|
| |
|
| اخلاص و خلوص به معنای صاف شدن و بی خلط شدن است <ref>قرشی، قاموس قرآن، ج ۲، ص۲۸۰.</ref> و حقیقت اخلاص، دور شدن و پاک شدن نفس از غیر خداست؛<ref>راغب، المفردات، ص۲۹۳.</ref> یعنی انسان نیت خود را از هرگونه آلودگی و ناخالصی پاک کند و عمل را تنها برای رضای خدا انجام دهد و ستایش دیگران در او اثر نداشته باشد: '''«والعمل الخالص الّذی لا ترید أن یحمدك علیه أحدٌ إلاّ الله عزّوجلّ»'''.<ref>فیض کاشانی، الحقایق، ص۴۱۶.</ref> نیتِ صحیح و مقبول، یعنی اخلاص، دشواری فراوانی دارد و هرگز دشواریِ کار به اندازه دشواری نیّت آن نیست.<ref>جوادی آملی، تسنیم، ج۱، ص۵۰۴.</ref> مرحوم فیض در محجة البیضاء می فرماید: | | == جایگاه و اهمیت == |
| | اخلاص در عبادات، از جمله حج، از شرایط مهم پذیرش عمل دانسته شده است. عمل صالح هنگامی ارزش معنوی مییابد که برای خداوند انجام شود و از ریا و انگیزههای نفسانی دور باشد.<ref name=":1">جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۲۷.</ref> بر اساس آموزههای قرآن، عمل صالح هنگامی به خداوند میرسد که با انگیزه الهی انجام شده باشد<ref>فاطر: ۱۰.</ref> و از طریق اتصال به خداوند، ارزش و ماندگاری معنوی پیدا کند.<ref>قصص: ۸۸.</ref><ref name=":1" /> |
|
| |
|
| حقیقت اخلاص آن است که نیت انسان از هرگونه شرک خفی و جلی پاک باشد؛ چنانچه، قرآن می فرماید: (وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ.…).<ref>مؤمنون: ۲۱.</ref> شیر خالص آن است که نه رگه های خون در آن باشد و نه اثری از آلودگی درون شکم؛ صاف و پاک و بدون غل و غش باشد. نیت و عمل خالص نیز همین گونه است؛ باید هیچ انگیزه ای جز انگیزه اله بر آن حاکم نشود.<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج۸ ، ص۱۲۸.</ref>
| | بر اساس روایتی از [[پیامبر اکرم(ص)]]، کسی که چهل روز برای خدا اخلاص ورزد، خداوند چشمههای حکمت را از قلب او بر زبانش جاری میکند.<ref>ابن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی ، ص ۲۳۲.</ref> بر پایه این روایت، اخلاص جزو صفات ویژهای است که باید دورهای برای استمرار، تقویت و تثبیت آن، در نظر گرفته شود و در اخلاص، انگیزه اصلی باید رضایت خداوند باشد نه کسب حکمت و دیگر نتایج اخلاص.<ref>جوادی آملی، تسنیم، ج۲۱، ص۲۳۶.</ref> |
|
| |
|
| اخلاص در عمل، مربوط به حوزه نیت و انگیزه انجام دادن عمل است و از این جهت، مقدم بر عمل است. ارزش هر عمل عبادی به میزان رعایت اخلاص آن است. | | === نشانه و ثمره اخلاص === |
| | [[امام صادق(ع)]] اخلاص را عامل گردآمدن فضیلتها و آثار اعمال نیک دانسته و پذیرش عمل از سوی خداوند را نشانه اخلاص معرفی کرده است. بر اساس این دیدگاه، اخلاص به مقدار ظاهری عمل وابسته نیست؛ بلکه ممکن است عملی اندک به سبب پذیرش الهی، نشانه اخلاص باشد و عملی بسیار، در صورت پذیرفته نشدن، از اخلاص برخوردار نباشد.<ref>«الْإِخْلَاصُ يَجْمَعُ فَوَاضِلَ الْأَعْمَالِ وَ هُوَ مَعْنًى مِفْتَاحُهُ الْقَبُولُ وَ تَوْقِيعُهُ الرِّضَا فَمَنْ تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ وَ يَرْضَى عَنْهُ فَهُوَ الْمُخْلِصُ وَ إِنْ قَلَّ عَمَلُهُ وَ مَنْ لَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْهُ فَلَيْسَ بِمُخْلِصٍ وَ إِنْ كَثُرَ عَمَلُهُ» (جعفر بن محمد الصادق٧، مصباح الشریعه، ص۳۶).</ref> |
|
| |
|
| == موانع اخلاص == | | == موانع اخلاص == |
| مهم ترین مانع اخلاص، هوای نفس و غلبه آن است. حضرت علی(ع) فرمود: '''«كيف يستطيع الاخلاص من يغلبه الهوى»'''<ref>آمدی، غرر الحکم، ص۵۱۶.</ref>؛ «چگونه کسی که هوای نفس بر او غلبه دارد توان اخلاص دارد؟» با غلبه هوای نفس راه نفوذ شیطان هموار می شود و اخلاص امکان پذیر نخواهد بود. ریا نقطه مقابل اخلاص است که موجب بطلان عمل و پذیرفته نشدن آن می شود: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ.…)؛<ref>بقره: ۲۶۴.</ref>یعنی اگر کسی بخشی از کار را برای خدا و قسمتی را برای خودنمایی انجام دهد، ریاکار است. ریا یعنی به مردم نشان دهد که کارش برای خداست؛ درحالی که برای غیر اوست. «سُمعه» نیز به همین معناست؛ یعنی به گوش مردم برساند، عمل او برای خداست؛ درحالی که چنین نیست. ریای جلی یا خفی و نیز «سُمعه»، اگر در متن عمل عبادی باشد، شرک عملی است و آن کار را باطل می کند؛ چون در اعمال عبادی قصد قربت شرط است؛ درحالی که او قصد خودنمایی داشته است. ولی ریا یا سمعه بعد از عمل، موجب بطلان عمل گذشته نیست؛ چون عمل قبلی در ظرف زمانی خود به شکل صحیح انجام شده و صحت آن مشروط به عدم تعقّب ریا یا سمعه نبوده است. | | مهم ترین مانع اخلاص، [[هوای نفس]] و غلبه آن دانسته شده. بر اساس روایتی از [[امام علی(ع)]] شخصی که هوای نفسش بر او پیروز است، توان خالص کردن عمل خود را ندارد.<ref>آمدی، غرر الحکم، ص۵۱۶.</ref> [[ریا]] از موانع اخلاص و در مقابل آن است و به انجام عمل با انگیزه خودنمایی در برابر مردم گفته میشود.<ref name=":5">مکه و مدینه در آینه آیات قرآن، ص368.</ref> قرآن کریم از ریا نهی کرده و آن را موجب بیاثر شدن عمل دانسته است.<ref>بقره: ۲۶۴.</ref> «سُمعه» نیز به معنای مطرح کردن عمل نزد دیگران و رساندن آن به گوش مردم با هدف جلب توجه آنان است.<ref name=":5" /> |
| | |
| == اهمیت و جایگاه اخلاص ==
| |
| پیامبر اعظم (ص) در برکت اخلاص فرمود: '''«من أخلص لله أربعين يوماً فجّر الله ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه»''' .<ref>ابن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی ، ص ۲۳۲.</ref> تحصیل اخلاص بسیار مهم، ولی نگهداری و بهسازی آن مهم تر است. بر پایه ظاهر این حدیث، پیشاپیش باید اخلاص را به دست آورد؛ سپس چهل روز در آن وادی گام نهاد و منازل و درجات چهل گانه آن را پیمود؛ نه اینکه با اربعین گیری (چله نشینی) به اصل اخلاص دست یافت. از سوی دیگر اگر کسی به قصد دستیابی به سرچشمه حکمت و عالم ربّانی شدن چله بگیرد، هرگز مخلص نیست؛ بلکه او برای مزد خاص، اربعین گرفته است؛ درحالی که باید فقط برای خدا در این وادی گام برداشت. مانند حج یا عمره که با بستن احرام آغاز می شود. اربعین نیز از همان اخلاص شروع می شود و انسان مخلص است که در چهل منزل آن حرکت می کند.<ref>جوادی آملی، تسنیم، ج۲۱، ص۲۳۶.</ref>
| |
| | |
| درنتیجه: (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا...) در ضمن آیات حج، اشاره به این معناست که همان طور که اگر کسی هدیه ای به پیشگاه سلطانی ببرد، در صورتی برابر آن پاداش می گیرد که پادشاه آن هدیه را قبول کند،<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۸۹.</ref> در حج نیز، که از مهم ترین اعمال عبادی است و خود به تنهایی، یکی از فروع دین است، اخلاص و دوری عمل از ریا و جنبه های نفسانی، شرط قبول است: (إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ).<ref>فاطر: ۱۰.</ref> بدون اخلاص، هیچ عمل یا عمل صالحی به خدا نمی رسد و تا به خدا نرسد، رنگ خدایی به خود نمی گیرد و خصوصیت «وجه الله»ی پیدا نمی کند و دوام نمی یابد؛ (كُلُّ شَيْ ءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ).<ref>قصص: ۸۸.</ref> پس آنچه در قیامت از عقاید صحیح، اخلاق حَسَن و اعمال صالح، از جمله حج و اعمال حاجیان، تجسم پیدا می کند و به عنوان بهشت و نعمت های بهشتی به نیکان داده می شود، اموری است که از روی اخلاص و مطابق با موازین شرع انجام شده و به خدا رسیده و خصوصیت «وجه الله»ی پیدا کرده است؛<ref>جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۲۷.</ref> آن گونه که ابراهیم و اسماعیل(ع)، چنین کردند و حتی در کلام خود نگفتند که خدایا چه خدمتی را از ما قبول کن؛ بلکه تنها گفتند خدایا از ما قبول کن (و ما را ثواب ارزانی دار)<ref>ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۲، ص۱۶۹.</ref> تا در مقام بندگی، رعایت تواضع و ناقابلی خدمت خود، یعنی بنای کعبه را برسانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۳.</ref> از این رو حاجی و زائر بیت الله الحرام نیز در همه مراحل حج باید، قدم به قدم، از زمان خروج از منزل تا بازگشت از سفر حج مواظب باشد جز به قصد قربت و برای رضای محبوب و انجام تکلیف الهی، گامی برندارد و قصد نماید که هیچ عملی را که منافی اخلاص است انجام ندهد؛ به تعبیری حاجی در همه مسیر حج در حال عمل به تکلیف شرعی است و از این جهت نباید این سفر عبادی را با نیاتی چون تفرج یا سیاحت و جهانگردی و مانند آن خلط کرد.
| |
|
| |
|
| == اخلاص در حج == | | == اخلاص در حج == |
| (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ للهِ)<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> '''اخلاص در حج:''' تعبیر (لله) بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید با قصد قربت و تنها برای خدا باشد. قرآن کریم درباره عبادات و از جمله حج و عمره می فرماید: (وَما اُمِروُا الاّ لِيَعْبُدوا اللهَ مُخلِصين لَهُ الديِنَ حُنَفاء)؛<ref>بینه: ۵.</ref> یعنی تمام عبادات واجب باید از روی اخلاص انجام شود.(وَ لِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ).<ref>آل عمران: ۹۷.</ref>
| | آیه {{قلم رنگ|سبز|﴿وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾}}{{یادداشت|حج وعمره را برای خدا به پایان برید.}}<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید تنها برای خدا باشد. قرآن کریم اخلاص در عبادت را از وظایف مؤمنان دانسته و حج را نیز عبادتی واجب که فقط برای خدا انجام میشود، معرفی کرده است.<ref>آل عمران: ۹۷.</ref><ref name=":6">بینه: ۵.</ref> اخلاص در عمل<ref>مصباح الشریعه، ص163؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص172؛ بحار الانوار، ج96، ص24.</ref> و قصد قربت نیز از شروط قبولی حج دانسته شده است.<ref>تهذیب، ج ۵، ص ۴۶۳ ؛ ثواب الاعمال، ص ۱۰۸ و ۱۱۶.</ref> |
| | |
| اخلاص در عمل <ref>مصباح الشریعه، ص163؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص172؛ بحار الانوار، ج96، ص24.</ref>و [[قصد قربت]] و [[اخلاص]]<ref>تهذیب، ج ۵، ص ۴۶۳ ؛ ثواب الاعمال، ص ۱۰۸ و ۱۱۶.</ref> نیز از شروط قبولی حج دانسته شده است. | |
|
| |
|
| بر پایه آیه {{قلم رنگ|سبز|﴿وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾}}{{یادداشت|حج وعمره را برای خدا به پایان برید.}}<ref name=":0">سوره بقره(2)، آیه 196؛ ترجمه قرآن (انصاریان)، ص۳۰.</ref> یکی از آداب [[حج]]، این است که تنها برای رضای خدا انجام شود. [[امام صادق(ع)]] بر اخلاص نیت و پاک کردن دل از هر چیز غیر الهی در هنگام نیت حج تأکید کرده است.<ref>مصباح الشریعه، ص163؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص172.</ref> او حج را به دو گونه «حج برای خدا» و «حج برای مردم» تقسیم کرده و پاداش حج برای رضای خدا را بر عهده خداوند و پاداش حجی که برای انسانها انجام گیرد را بر عهده مردم دانسته است.<ref>بحار الانوار، ج96، ص24.</ref>
| | [[امام صادق(ع)]] بر اخلاص نیت و پاک کردن دل از هر چیز غیر الهی در هنگام نیت حج تأکید کرده است.<ref>مصباح الشریعه، ص163؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص172.</ref> او حج را به دو گونه «حج برای خدا» و «حج برای مردم» تقسیم کرده و پاداش حج برای رضای خدا را بر عهده خداوند و پاداش حجی که برای انسانها انجام گیرد را بر عهده مردم دانسته است.<ref>بحار الانوار، ج96، ص24.</ref> |
|
| |
|
| آگاهی از اسرار حج برای رسیدن به اخلاص کامل ضروری است. اخلاص هرچه بیشتر باشد، ثواب بیشتر است، اما اخلاص بدون معرفت ممکن نیست. شخص باید ابتدا بفهمد که در حج چه خبر است و اعمال ظاهری، چه باطن و مغزی دارند. بدون شناخت اسرار، اخلاص انسان محدود میماند و پیمودن مراحل کامل اخلاص، ممکن نمیگردد.<ref>اسرار حج در نگاه آیتالله جوادی آملی ، پايگاه الكترونيكي اسراء .</ref>
| | معرفت [[اسرار حج|نسبت به حج]] و [[اسرار اعمال حج|اسرار اعمال]] آن، در دستیابی به مراتب بالاتر اخلاص مؤثر دانسته شده است. بر این اساس، شناخت اسرار و معانی اعمال حج، زمینه درک هدف آنها و تقویت اخلاص در انجام مناسک را فراهم میکند. هرچه معرفت و اخلاص بیشتر باشد، ارزش معنوی عمل نیز افزایش مییابد؛ ازاینرو، محدود بودن معرفت میتواند مانع دستیابی به مراتب کامل اخلاص شود.<ref>اسرار حج در نگاه آیتالله جوادی آملی ، پايگاه الكترونيكي اسراء .</ref> |
|
| |
|
| == اخلاص در زیارت == | | == اخلاص در زیارت == |
| یکی از مهم ترین آداب زیارت اخلاص در زیارت است. واژه «اخلاص» مصدر باب افعال از ریشه خلوص و خلاص و به معنای خالص کردن، پاک گردانیدن و برگزیدن است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۳، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref> و مقصود از آن در فرهنگ اسلامی پاک کردن نیت از غیر خدا و انجام دادن عمل برای خداست.<ref>درسنامه ادب زیارت</ref>
| | اخلاص در نیت، از آداب زیارت دانسته شده است و به معنای خالص کردن قصد از انگیزههای غیرالهی و انجام دادن عمل برای خداوند است.<ref>[[کتاب: درسنامه آداب زیارت|درسنامه ادب زیارت]]</ref> قرآن کریم بر اخلاص در عبادت تأکید کرده و آن را از وظایف انسانها دانسته است.<ref>البینه: ۵.</ref><ref>غافر: ۱۴.</ref> بر اساس برخی روایات، زیارت خانه خدا، رسول خدا(ص) و ائمه معصوم(ع) نیز باید با نیت خالص و قصد قربت انجام شود و برای چنین زیارتی پاداشهایی مانند آمرزش و بهشت ذکر شده است.<ref>مصباح الشریعه، ص۳۶.</ref> |
| | |
| قرآن کریم درباره مأموریت انسان ها در این عالم می فرماید: (وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ)؛<ref>البینه: ۵.</ref> «و به آنها دستور داده نشده بود، جز اینکه خدا را بپرستند». در آیه دیگری درباره درخواست پیامبران از مردم آمده است: (فَادْعُوا اللهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون)؛<ref>غافر: ۱۴.</ref> | |
| | |
| «[تنها] خدا را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید، هرچند کافران ناخشنود باشند».
| |
| | |
| امام صادق درباره حقیقت و ثمره اخلاص می فرماید:
| |
| | |
| اخلاص جمع مى کند اعمال فضیلت دار و آثار اعمال نیکو را. اخلاص مفهومى است که به وسیله قبول شدن عمل منکشف و معلوم می گردد و با رضا و خشنودى پروردگار متعال خاتمه پیدا کرده و امضا مى شود. پس هر آن کسى که اعمالش به درگاه الهى مورد قبول واقع شده و خداوند متعال از آن راضى گشت او از مخلصین است، اگرچه عملش کوچک باشد و کسی که خداوند عمل او را قبول نکند مخلص نیست، گرچه عملش بسیار باشد.<ref>«الْإِخْلَاصُ يَجْمَعُ فَوَاضِلَ الْأَعْمَالِ وَ هُوَ مَعْنًى مِفْتَاحُهُ الْقَبُولُ وَ تَوْقِيعُهُ الرِّضَا فَمَنْ تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ وَ يَرْضَى عَنْهُ فَهُوَ الْمُخْلِصُ وَ إِنْ قَلَّ عَمَلُهُ وَ مَنْ لَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْهُ فَلَيْسَ بِمُخْلِصٍ وَ إِنْ كَثُرَ عَمَلُهُ» (جعفر بن محمد الصادق٧، مصباح الشریعه، ص۳۶).</ref>
| |
| | |
| از جمله آداب زیارت خانه خدا و زیارت رسول خدا۹ و ائمه معصوم: خالص ساختن قلب از هر گونه نیت غیر خدا یی بیان شده است. در بعضی روایات، زیارت رسول خدا۹ با نیتی خالص، پاداش بهشت موعود را دارد.<ref>مصباح الشریعه، ص۳۶.</ref> همچنین در برخی روایات، پاداش زیارت رسول خدا۹ یا امیرالمؤمنین۷ یا امام حسن۷ و امام حسین۷ با قصد قربت، بهشت دانسته شده است.<ref>مفید، کتاب المزار، ص۱۹.</ref>
| |
| | |
| اهل سنت یکی از آداب زیارت رسول خدا۹ را اخلاص در نیت و تقرب به پروردگار بیان کرده و اخلاص در زیارت مسجدالنبی را مستحب دانسته اند.<ref>سمهودی، وفاء الوفا، ج۴، ص۵۲۹.</ref>
| |
| | |
| امام صادق۷ فرمود:
| |
| | |
| مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ۷ وَ هُوَ یُرِیدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ شَیَّعَهُ جَبْرَئِیلُ وَ مِیكَائِیلُ وَ إِسْرَافِیلُ حَتَّى یُرَدَّ إِلَى مَنْزِلِهِ.<ref>ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۱۴۵.</ref>
| |
| | |
| کسی که قبر امام حسین۷ را زیارت کند - در حالی که نیت او برای خدا باشد - جبرئیل و میکائیل و اسرافیل او را مشایعت می کنند تا اینکه به منزلش برگردد.
| |
| | |
| امام صادق۷ در روایتی دیگر فرمود:
| |
| | |
| مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ۷ لِلهِ وَ فِی اللهِ أَعْتَقَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ وَ آمَنَهُ یَوْمَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ.<ref>همان، ص۱۴۶.</ref>
| |
| | |
| کسی که قبر امام حسین۷ را برای خدا و در راه خدا زیارت کند خداوند او را از آتش آزاد می کند و روز قیامت در امان می دارد.
| |
| | |
| == فتاوای اخلاص در حج ==
| |
| {{فتاوی حج|باید عبادت را برای اطاعت خدا به جا آورد و در این جهت با کارهای دیگر فرق پیدا میکند. پس باید طواف را برای اطاعت خداوند به جا آورد.{{توضیح مساله|۵۴۰|
| |
| * '''زنجانی:''' در طواف مانند سایر عبادات، قصد طواف و تعیین نوع آن و قصد قربت همراه با اخلاص لازم است.
| |
| * '''سیستانی:''' در عبادت معتبر است که برای تذلّل و کرنش در پیشگاه خداوند انجام داده شود؛ خواه اطاعت صدق کند یا نکند.}}|{{ارجاع مساله|۵۴۰}}|مساله=۵۴۰}}{{فتاوی حج|اگر در به جا آوردن طواف یا سایر [[اعمال عمره تمتع|اعمال عمره]] و [[حج]] که عبادی است ریا کند؛ یعنی برای نشان دادن و به رخ دیگری کشیدن و عمل خود را خوب جلوه دادن به جا آورد، طواف او و همین طور هرچه را این طور به جا آورده باطل است و در این عمل معصیت خدا را هم کرده است.|مساله=۵۴۱|نظر دیگر=ندارد}}
| |
| {{فتاوی حج|کفایت میکند در صحیح بودن عمل، آنکه برای خدا بیاورد یا برای اطاعت امر خدا، یا برای ترس از جهنم یا برای رسیدن به بهشت و ثواب.{{توضیح مساله|۵۴۳|
| |
| * '''زنجانی:''' برای قصد قربت، کافی است که آن عمل «برای خدا» آورده شود و فرق نمیکند که انگیزه «انجام عمل برای خدا» محبت خداوند باشد یا ترس از جهنم یا شوق به بهشت و ثواب یا غیر آن.
| |
| * '''سیستانی:''' در فرض صدق معیار مذکورِ در ذیل مسئله ۵۴۰.}}|{{ارجاع مساله|۵۴۳}}|مساله=۵۴۳}}
| |
| {{فتاوی حج|اگر در عملی که برای خدا میآورد، رضای دیگری را هم شرکت دهد و خالص برای خدا نباشد عمل باطل است.
| |
| دوم ـ آن است که طاهر باشد از حدث اکبر؛ مثل [[جنابت]] و [[حیض]] و [[نفاس]] و از حدث اصغر؛ یعنی باید با [[وضو]] باشد.|مساله=۵۴۴|نظر دیگر=ندارد}}<ref>مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی(ره) و مراجع معظم تقلید، [[پژوهشکده حج و زیارت]]، ۱۳۹۷ش، صفحه ۲۶۱ تا ۳۰۸.</ref>
| |
|
| |
|
| | اخلاص در [[زیارت]] [[رسول خدا(ص)]] و [[مسجدالنبی]] نیز در منابع [[اهل سنت|اهلسنت]] از [[آداب زیارت]] شمرده شده است.<ref>سمهودی، وفاء الوفا، ج۴، ص۵۲۹.</ref> در روایات [[امام صادق(ع)]] نیز زیارت قبر [[امام حسین(ع)]] با نیت الهی مورد تأکید قرار گرفته و برای آن پاداشهایی از جمله همراهی فرشتگان در بازگشت به منزل و رهایی از آتش و ایمنی در قیامت بیان شده است.<ref>ابن قولویه، کامل الزیارات، ص145و 146.</ref> |
| == اخلاص در منابع مکتوب == | | == اخلاص در منابع مکتوب == |
|
| |
|
| === قرآن === | | === قرآن و دعا === |
| اخلاص از جمله صفات نفسانی است که در آیات حج به آن اشاره شده است؛ مانند: آیه (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليم).<ref>بقره: ۱۲۷.</ref> حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) پس از انجام دادن مأموریت خداوند در بنای کعبه این گونه با خداوند سخن گفتند: (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليم) که ناظر به اخلاص عمل در مقام نیت و فعل است؛ چون آن دو بزرگوار، خانه خدا را برای طاعت و تقرب به خدا بنا نهادند و یقین داشتند که خداوند به نیت آنها آگاه است و ناظر اعمال آنهاست: '''«ربنا تقبّل منّا تقرّبنا إليك ببناء هذا البيت إنك أنت السميع لدعائنا العليم بما في قلوبنا»'''.<ref>واحدی، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز، ج۱، ص۱۳۱.</ref> همین اخلاص نیت و عمل است که باعث شده هزاران سال پس از رحلت این دو پیامبر الهی، همچنان سنّت عبادی آنان جاری است. | | اخلاص از صفات نفسانی مورد توجه در آیات قرآن دانسته شده است.<ref name=":6" /> در قرآن، پس از بنای [[کعبه]] به دست [[ابراهیم]] و [[اسماعیل(ع)]]، دعای آنان با عبارت{{قلم رنگ|سبز|«رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ»}} نقل شده است.<ref name=":0">بقره: ۱۲۷.</ref> این دعا، اخلاص در نیت و عمل آنان را نشان میدهد<ref>مکه و مدینه در آینه آیات قرآن، ص368.</ref>؛ چراکه آنان به جای تأکید بر ارزش عمل خود، از خداوند پذیرش آن را درخواست کردند<ref name=":2">ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۲، ص۱۶۹.</ref><ref name=":4">طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۳.</ref> و بنای کعبه را در راستای اطاعت و تقرب به خداوند انجام دادند و یقین داشتند که خداوند به نیت آنها آگاه است.<ref>واحدی، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز، ج۱، ص۱۳۱.</ref> |
|
| |
|
| به اعتقاد علامه طباطبایی جمله (وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) اشاره ای است به اینکه هر که برای خدا در حج خود، اسلام و اخلاص داشته باشد، از «مخبتین» است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵ - ۳۷۴.</ref>
| | در برخی [[ادعیه]] و [[زیارتنامهها|زیارتنامههای]] مرتبط با [[حج]] و [[زیارت]] نیز بر اخلاص تأکید شده است. در [[دعاهای مناسک عمره تمتع و حج|دعای مستحب]] هنگام پوشیدن [[لباس احرام]]، [[عمرهگزار]] از خداوند توفیق اخلاص در قصد و عمل را درخواست میکند.<ref>ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش</ref> در [[دعای عرفه امام حسین|دعای عرفه]] [[امام حسین(ع)]] نیز بر اخلاص و اختصاص بندگی به خداوند تأکید شده است.<ref>مقاله ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)</ref> در برخی [[زیارتنامه امام سجاد در بقیع|زیارتنامهها]] نیز [[امام سجاد(ع)]] با تعابیری همچون «بنده مخلص»<ref>بحار الأنوار، ج100، ص207؛ ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی.</ref> و «کشتی اخلاص»<ref>قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، ج۱، ص۱۱۲؛ راهنمای حرمین شریفین، ص۱۶۰.</ref> توصیف شده است. |
|
| |
|
| === دعا === | | === متون ادبی و تفسیری === |
| طبق روایات، مستحب است عمرهگزار هنگام پوشیدن [[لباس احرام]] این دعا را بخواند: ستایش برای خدایی است که به سوی او آمدم و او به مقصدم رساند، و قصد او کردم کمکم کرد و پذیرایم شد و مرا ناامید نساخت، و قصد اخلاص کردم من را به سلامت داشت پس او پناهگاهم، پشتوانهام، امید و پناهم، و یار و یاورم در سختی و آسانی است.<ref>ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش</ref>
| | در برخی تفاسیر آیه «وَبَشِّرِ الْمُخْبِتینَ» ناظر به مخلصین در حج دانسته شده <ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵ - ۳۷۴.</ref> و اخلاص از جمله مقامهای معنوی معرفی شده که انسان با [[تزکیه]] میتواند به آن برسد<ref>ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۲۹.</ref> به نقل از [[کتاب مجمع البیان|کتاب مجمعالبیان]]، خداوند به ظاهر اعمال نیاز ندارد و ارزش اعمال حج به حالت درونی انسان و اخلاص او در انجام عمل ارتباط دارد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۸.</ref> |
|
| |
|
| خدایا اخلاص در کردارم قرار بده و در جای دیگر اخلاص خود را به محضر خداوند عرضه میکند در دعای عرفه امام حسین.<ref>مقاله ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)</ref> در یکی از زیارت نامه های ائمه بقیه امام سجاد به عنوان بنده ای که در اطاعت اخلاص داشت<ref>بحار الأنوار، ج100، ص207؛ ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی.</ref> و کشتی اخلاص<ref>قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، ج۱، ص۱۱۲؛ راهنمای حرمین شریفین، ص۱۶۰.</ref> توصیف شده است.
| | [[سنایی غزنوی]] در اشعار خود ضمن اشاره به جایگاه کعبه و اهمیت حج، بر توجه به خداوند و اخلاص در انجام این فریضه تأکید کرده است.<ref>میقات حج، ش16، ص131-138، حج در ادب فارسی.</ref> همچنین برخی مفسران در تفسیری عرفانی، واژه [[بیت المعمور]]<ref>({{قلم رنگ|سبز|وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ}}) ([[سوره طور]]، 4)</ref> (به معنای خانه آباد<ref>لغتنامه، ج3، ص4470، «بیت المعمور.</ref>) را نمادی از دلهای عابدان دانستهاند که با اخلاص آباد شدهاند.<ref>تفسیر بیضاوی، ج5، ص152؛ مخزن العرفان، ج13، ص341.</ref><ref>تفسیر قشیری، ج3، ص472؛ نک: بیان السعاده، ج4، ص118.</ref> |
|
| |
|
| === روایات === | | در کتاب ''[[لؤلؤ و مرجان (کتاب)|لؤلؤ و مرجان]]''، اخلاص و صدق بهعنوان دو ویژگی اخلاقی لازم برای [[روضهخوان]] معرفی شده است.<ref name=":02">لولو و مرجان، ص ۲</ref> نویسنده روضهخوانی را از اعمال عبادی دانسته و اخلاص را شرط آن شمرده است.<ref>لولو و مرجان، ص ۱۳</ref> وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از [[هوای نفس]]، نسبت به [[ریا]] در روضهخوانی و استفاده از آن برای جلب توجه مردم هشدار داده و همچنین تبدیل روضهخوانی به وسیله کسب معاش را مورد نکوهش قرار داده است.<ref>لولو و مرجان، ص ۳۴</ref><ref>لولو و مرجان، ص ۱۵ -۲۱</ref> |
| چراکه انسان، با تزکیه و هدایت انبیا به مقام توحید و دوری از شرک، اطاعت و اخلاص می رسد<ref>ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۲۹.</ref> به تعبیر صاحب مجمع البيان، خداوند به گوشت و خون محتاج نیست و چیزی از ظاهر اعمال حج (از جمله قربانی کردن)، به خدا نمی رسد؛ ولی تقوایی که آن حالت اخلاص و توجه است، به خدا می رسد؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۸.</ref>
| |
|
| |
|
| === منابع ادبیاتی و تفسیری === | | == اخلاص در رفتار سرشناسان مسلمان == |
| [[ابوالمجد سنایی غزنوی]] (م. 545ق.) یکی دیگر از ادیبان افغانی در جای جای دیوان اشعارش درباره مقام والای کعبه و اهمیت مراسم حج و لزوم آن و توجه به ذات احدیت و داشتن اخلاص در انجام فریضه حج اشاره کرده است.<ref>میقات حج، ش16، ص131-138، حج در ادب فارسی.</ref> واژه قرآنی [[بیت المعمور]]<ref>({{قلم رنگ|سبز|وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ}}) ([[سوره طور]]، 4)</ref> (به معنای خانه آباد<ref>لغتنامه، ج3، ص4470، «بیت المعمور.</ref>) در یک تاویل عرفانی توسط گروهی از مفسران، به معنا دلهای عابدان که با اخلاص آباد شده دانسته شده است.<ref>تفسیر بیضاوی، ج5، ص152؛ مخزن العرفان، ج13، ص341.</ref><ref>تفسیر قشیری، ج3، ص472؛ نک: بیان السعاده، ج4، ص118.</ref>
| | در برخی گزارشهای تاریخی، اخلاص در رفتار حاکمان مسلمان نیز در ارتباط با زیارت و خدمت به اماکن مقدس بازتاب یافته است. درباره [[شاه اسماعیل اول]] (۹۰۷–۹۳۰ق)، بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، گزارشی از حضور او در عتبه [[امام علی(ع)]] در [[نجف]] و اظهار خضوع و درخواست حاجت از خداوند نقل شده است.<ref>. اميرمحمود خواندمير، ''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.</ref> |
|
| |
|
| محتوای کتاب لولو و مرجان بر مبنای معرفی دو ویژگی اخلاقی که روضهخوان باید داشته باشد سامان یافته است: اخلاص و صدق. منظور از صدق دانستن و عمل کردن به روشهایی است که درستی و نادرستی یک خبر و روایت تاریخی را میتوان با آن تشخیص داد.<ref name=":02">لولو و مرجان، ص ۲</ref>نویسنده در این فصل روضه خوانی را در دسته عبادتها قرار داده و شرط هر عبادت را اخلاص عمل برای حضرت باری تعالی میداند.<ref>لولو و مرجان، ص ۱۳</ref> و خطراتی را که ممکن است روضه خوان را در مهلکه هوای نفس بیاندازد برشمرده و درباره آنها هشدار داده است. او در این بخش در نهی ریاکاری در روضهخوانی که برخی آن را در ذکر مصائب امام حسین(ع) جایز دانستهاند<ref>لولو و مرجان، ص ۳۴</ref> و نهی کسانی که روضهخوانی را وسیله کسب معاش قرار دادهاند<ref>لولو و مرجان، ص ۱۵ -۲۱</ref> سخن گفته است.
| | [[شاه عباس اول]] نیز در چند سفر زیارتی، افزون بر حضور در حرمهای امامان، شخصاً به برخی امور خدماتی در این اماکن میپرداخت و رفتارهای او از جمله در سفر سال ۱۰۳۳ق به نجف<ref>. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص۱۰۰۵.</ref> و سفر سال ۱۰۰۹ق به [[مشهد (شهر)|مشهد]]<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.</ref><ref>عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.</ref>، در منابع تاریخی بهعنوان نشانهای از خضوع و اخلاص او در زیارت گزارش شده است.<ref>عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.</ref> |
|
| |
|
| == اخلاص حج در رفتارحاکمان مسلمان ==
| | در منابع تاریخی، سید اسماعیل صدر نیز به اخلاص در عمل توصیف شده<ref name=":3">یادنامه امام موسی صدر، ص١٠٩ و 110 (سخنان آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی) ؛ رجال اصفهان در علم و عرفان و ادب و هنر، ص١٨٠؛ اعیانالشیعه، ج۵، ص٢١٩.</ref> و برای اثبات این ویژگی، گزارشهایی از رفتار او نقل شده است.<ref>بغیةالراغبین، ج٧، ص٢١١ و ٢١٢؛ تکملة امل الآمال، ص١٠۵؛ نقباء البشر، ج١، ص١۶٠.</ref><ref>بغیةالراغبین، ج٧، ص٢١٠ -٢١٢.</ref> |
| شاهاسماعیل اول (۹۰۷-۹۳۰)، بنیانگذار سلسلة صفوی در نجف عتبه مقدسه امام علی روی اخلاص بر زمین سوده، مرادی که داشت، از واهبالعطیات مسئلت کرد».<ref>. اميرمحمود خواندمير، ''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.</ref>
| |
| | |
| شاهعباس اول در آغاز سال ۱۰۳۳ قمري نیت زیارت آستانة حضرت علی(ع) در نجف: به شرف خاکبوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبهکشی آن روضة بهشتآسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضیآثار قیام نمود...».<ref>. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالمآراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص۱۰۰۵.</ref> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.</ref> وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.<ref>عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.</ref> در [[شبهای قدر]] در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شبزندهداری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرشها و خاموش کردن شمعها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام میداد.<ref>عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.</ref>
| |
| | |
| | |
| سید اسماعیل صدر را دارای اخلاص در عمل دانسته<ref name=":3">یادنامه امام موسی صدر، ص١٠٩ و 110 (سخنان آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی) ؛ رجال اصفهان در علم و عرفان و ادب و هنر، ص١٨٠؛ اعیانالشیعه، ج۵، ص٢١٩.</ref> و گزارش های تاریخی در راستای این رفتار او نقل کرده اند<ref>بغیةالراغبین، ج٧، ص٢١١ و ٢١٢؛ تکملة امل الآمال، ص١٠۵؛ نقباء البشر، ج١، ص١۶٠.</ref><ref>بغیةالراغبین، ج٧، ص٢١٠ -٢١٢.</ref> | |
|
| |
|
| == جستارهای وابسته == | | == جستارهای وابسته == |
| خط ۱۱۰: |
خط ۶۷: |
| * '''ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع) '''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش. | | * '''ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع) '''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش. |
| * '''بحار الأنوار'''، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق. | | * '''بحار الأنوار'''، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق. |
| * '''کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج''' | | * '''مکه و مدینه در آینه آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج''' مهدی رستم نژاد. |
| * '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛ | | * '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. |
| * '''تفسیر بیضاوی (انوار التنزیل)''': البیضاوی (م. 685ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق. | | * '''تفسیر بیضاوی (انوار التنزیل)''': البیضاوی (م. 685ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق. |
| * '''مخزن العرفان''': سیده نصرت امین (م. 1362ش.)، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش. | | * '''مخزن العرفان''': سیده نصرت امین (م. 1362ش.)، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش. |
| * '''تفسیر قشیری (لطائف الاشارات)''': النیشابوری القشیری (م. 465ق.)، به کوشش بسیونی، مصر، الهیئة المصریة العامة. | | * '''تفسیر قشیری (لطائف الاشارات)''': النیشابوری القشیری (م. 465ق.)، به کوشش بسیونی، مصر، الهیئة المصریة العامة. |
| * '''بیان السعاده''': الجنابذی (م. 1327ق.)، تهران، 1344ش. | | * '''بیان السعاده'''، الجنابذی (م. 1327ق.)، تهران، 1344ش. |
| * '''لغتنامه''': دهخدا (م. 1334ش.) و دیگران، مؤسسه لغتنامه و دانشگاه تهران، 1373ش. | | * '''لغتنامه'''، دهخدا (م. 1334ش.) و دیگران، مؤسسه لغتنامه و دانشگاه تهران، 1373ش. |
| * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش. | | * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش. |
| * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش. | | * '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش. |
| خط ۱۲۶: |
خط ۸۳: |
| * '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق. | | * '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق. |
| * '''لولو و مرجان'''، حسین نوری طبرسی، تحقیق حسین استاد ولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۹ش. | | * '''لولو و مرجان'''، حسین نوری طبرسی، تحقیق حسین استاد ولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۹ش. |
| | *'''لسان العرب'''، محمد بن مكرم (ابن منظور)، دار صادر، بيروت، 1414ق. |
| | * '''قاموس قرآن'''، علی اکبر قرشی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۱ش. |
| | *'''مفردات الفاظ قرآن'''، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت لبنان ، دار الشامیه ، 1412ق/ 1992م. |
| | *'''ترجمه الحقایق'''، فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، ۱۳۷۸. |
| | *'''ادب فنای مقربان'''جوادی آملی، عبدالله، نشر اسراء، قم، بی تا. |
| | *'''عدة الداعی''': ابن فهد الحلی (م.841ق.)، به کوشش موحد قمی، دار الکتب الاسلامیة. |
| | *'''ثواب الاعمال''': الصدوق (م.381ق.)، قم، الرضی، 1368ش. |
| | *'''وفاء الوفا باخبار دار المصطفی'''، علی بن عبدالله السمهودی، تحقیق قاسم السامرائی، لندن، موسسه الفرقان للتراث الاسلامی، ۲۰۰۱م. |
| | *'''کامل الزیارات'''، جعفر بن محمد بن جعفر (ابن قولویه قمی)، تصحیح: بهراد الجعفری، تهران، صدوق، ۱۳۷۵ش. |
| | *'''روض الجنان''': ابوالفتوح رازی (م.۵۵۴ق.)، به كوشش یاحقی و ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش. |
| | *'''المیزان''': الطباطبایی (م.۱۴۰۲ق.)، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ق. |
| | * '''تفسیر واحدی (الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز)''': الواحدی (م. 468ق.)، به کوشش داودی، بیروت، دار القلم، 1415ق؛ |
| | *'''مجمع البیان فی تفسیر القرآن'''، فضل بن حسن طبرسی، قم، کتابخانة آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۳ق. |
|
| |
|
|
| |
|
| * '''البیان'''، محمدبن مکی، شهیداول، چاپ محمد حسون، قم، ۱۴۱۲ق.
| |
| * '''آثار اسلامی مکه و مدینه'''، جعفریان، رسول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش
| |
| * '''المزار الکبیر'''، شیخ مفید، مکتبة العلامه المجلسی، قم، ۱۴۳۴ق.
| |
| * '''بحار الأنوار'''، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
| |
| * '''تاریخ حرم ائمه بقیع و آثار دیگر در مدینه منوره'''، نجمی، محمدصادق، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش.
| |
| * '''تحفة الزائر'''، مجلسی، محمدباقر، مؤسسه امام هادی، قم، ۱۳۸۶ش.
| |
| * '''مفتاح الجنات في الأدعیة و الأعمال و الصلوات و الزیارات'''، امین، سید محسن، مؤسسه اعلمی، بیروت، بیتا.
| |
| * '''ميزان الحكمه''' محمدی ریشهری.
| |
| {{پایان}}{{حج و عمره}} | | {{پایان}}{{حج و عمره}} |
| [[رده:مفاهیم مرتبط با حج]] | | [[رده:مفاهیم مرتبط با حج]] |
