|
|
| (۸۱ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات حاکم
| | '''زیارت آلیاسین''' از زیارتنامههای امام زمان است. این دعا اولین بار در قرن ششم در کتاب المزار ابن المشهدی و الاحتجاج مرحوم طبرسی آمده است. در بررسی سندی این زیارتنامه، راویان آن ضعیف دانسته شده است؛ اما در سیره بسیاری از عالمان به آن توجه شده است. |
| | عنوان =
| |
| | تصویر =
| |
| | اندازه تصویر =
| |
| | توضیح تصویر =
| |
| | نام = شاه اسماعیل اول
| |
| | لقب =
| |
| | تولد = ۸۹۲ق
| |
| | مرگ = ۹۳۰ق
| |
| | پدر =
| |
| | مادر =
| |
| | فرزندان = شاه طهماسب
| |
| | همسر =
| |
| | دین = اسلام
| |
| | محل دفن = بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی
| |
| | سمت = بنیانگذار سلسله صفویه
| |
| | سلسله = صفویه
| |
| | گستره حکمرانی =
| |
| | آغاز حکومت = ۹۰۷ق
| |
| | پایان حکومت = ۹۳۰ق
| |
| | همزمان با = حکومت عثمانی
| |
| | مرکز حکومت = تبریز
| |
| | اقدامات مهم = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور
| |
| | آثار برجا مانده =
| |
| | پیش از =
| |
| | پس از =
| |
| }}
| |
| '''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر ایران حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. | |
|
| |
|
| == معرفی و جایگاه == | | == معرفی و جایگاه == |
| شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.<ref>تاریخ حبیب السیر، ج ۴، ص۴۲۸.</ref> وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.<ref>سیوری، راجر، ایران در عصر صفوی، کتاب تهران، ۱۳۶۳، ش ص۲۵.</ref> شکلگیری حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرتنمایی نظامیان قزلباش وابسته به ایلات و عشایر ترکمانی تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطهای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند. این نظامیان بهسبب نقشآفرینی نظامی در پیکارهای شاه اسماعیل و تلاش در استقرار، تثبیت و تداوم حکومت صفوی به امتیازات گوناگونی در این حکومت دست یافتند.<ref>«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.</ref>
| | زیارت آل یاسین از زیارتهای امام زمان (عج) است که طبرسی آن را به نقل از توقیع حمیری در کتاب خود (احتجاج) آورده است. این زیارت به درخواست شیعیان ازناحیه مقدسه صادر شده است و علما و بزرگان به آن عنایت داشتهاند<ref>«شناختنامه زیارت آلیاسین»، ص۳۳.</ref> |
|
| |
|
| شاه اسماعیل شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود و خود را در بین مردم چنین معرفی میکرد که از طرف امام زمان برای حکومت انتخاب شده است و همین امر باعث تعمیق و اعتقاد عموم به نیابت وی از جانب امام غایب شد.<ref>«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.</ref> شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن اهل تسنن بودند، گاه به خشونتهایی نیز دست میزد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تبرائیان انجام میگرفت.<ref>''عالمآرای صفوی''، ۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ۸۶؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۴۰۹).</ref> وی برای تعدیل سیاستهای افراطی سران قزلباش، او صوفیان و مریدان حیدری و نیز علمای ایرانی و علمای جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتابهای فقه جعفری دعوت کرد.<ref>ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب، ۱۲۶؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۳۸۳</ref><ref>''روزگاران''، ۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ۷۳</ref> شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل یکم مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوبزده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.<ref>''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ۲۱، ۲۳</ref>
| | این زیارت به درخواستشیعیان دربارهٔ شیوهٔ ملاقات حضرت ولی عصر علیه السّلام از سوی آن حضرت، در توقیعبه محمّد بن عبد اللّه حمیری صادر شده است. مضامین زیارت ازنظر شکلظاهری و همچنین محتوا با سایر زیارات اهل بیت علیهم السّلام قرابت دارد، و همین نکتهبه اعتبار آن میافزاید.<ref>«شناختنامه زیارت آلیاسین»، ص۵۱.</ref> |
|
| |
|
| از جمله کارهای شاه اسماعیل یکم برای بزرگداشت امامان شیعه، میتوان اینها را برشمرد: ضرب سکه با نام ۱۲ امام، قرار دادن نام امامان معصوم بهعنوان سجع مهرشاهی، مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزادهها در شهرهای ایران، و طرح آبرسانی از فرات به نجف.<ref>''جهانگشای خاقان''، ۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالمآرای صفوی''، ۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ۵۵۶)</ref> شاه اسماعیل یکم به رسوم و آیینهای مذهبی و ملی بسیار علاقه داشت و به آبادانی و ساخت بناهای یادبود اشتیاق نشان میداد.<ref>''شاه اسماعیل اول''، ۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴؛</ref> مهمترین آثاری که از وی به یادگار مانده، اینهاست: چهار بازار دور میدان قدیم اصفهان، مدرسهٔ هارونیه و بقعهٔ امامزاده هارون در اصفهان، بناهای یادبود در اوجان فارس و شیراز، و سرانجام، ساختمانهای چندی که در خوی و تبریز بنیاد کرد.<ref>''از شیخ صفی تا شاه صفی''، ۳۳؛ ''خلاصة التواریخ''، ۱۵۱؛ ''جهانگشای خاقان''، ۳۰۳؛ ''سفرنامههای''، ۳۷۹–۳۸۲.</ref> | | این زیارت به تصریح برخی از علما، جامع و کامل و بهترین زیارت آن حضرت است و در همه اوقات میشود آن را خواند.<ref>بحارالانوار، ج۵۳، ص۱۷۱.</ref><ref>فرهنگنامه مهدویت، ص۲۵۲.</ref> |
|
| |
|
| شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر میسرود و خطایی تخلص میکرد.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.</ref> وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش دربقعه شیخ صفیالدین اردبیلی به خاک سپرده شد.<ref>پارسا دوست، منوچهر؛ شاه اسماعیل اوّل، پادشاهی با اثرهای دیرپای در ایران و ایرانی، بیجا، ۱۳۷۵ ش، چاپ اوّل. ص۶۶۹.</ref>
| | از آنجا که این زیارت با سلام بر آل یاسین آغاز میشود، امروزه به این نام معروف است. این زیارت، با بیست و سه سلام آغاز شده است: سلام اوّل به آل یس (عترت پاک پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سلّم) و سلامهای بعد، هریک خطاب به حضرت مهدی عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف با القاب و عناوین خاص آن حضرت میباشد. سپس با اظهار و اقرار به اصول اعتقادی صحیح و گواه گرفتن امام بر آنها و تجدید عهد وفاداری برای اولیای دین، زیارت به پایان میرسد.<ref>فرهنگنامه مهدویت، ص۲۵۲.</ref> |
|
| |
|
| == سفرهای زیارتی شاه اسماعیل ==
| | جمع فراوانی از شیعیان به خواندن این زیارت و دعای پس از آن مداومت دارند و برای خواندن آن بهطور گروهی در شهرهای گوناگون شیعهنشین جلسات خاصی برگزار میشود.<ref>فرهنگنامه مهدویت، ص۲۵۲.</ref> |
| شاه اسماعیل پس از پیروزی بر ازبکها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد مطهّر حضرت علی بن موسیالرضا به مشهد رفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، 1384، ص346-347/ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب، 1370، ص68.</ref>
| |
|
| |
|
| '''کربلا'''
| | == واژهشناسی آلیاسین == |
| | زیارت آلیاسین با توجه به اینکه با جمله «سلام علی آل یس» آغاز میشود، به این نام مشهور شده باشد.<ref>«شناختنامه زیارت آلیاسین»، ص۳۹.</ref> عبارت آل یاسین در این زیارت معانی متفاوتی دارد. روایات زیادی وارد شده مبنی بر اینکه «یس» نام [[پیامبر(ص)]] است و [[اهل بیت|اهلبیت(ع)]] ایشان آل یاسین هستند.<ref>«شناختنامه زیارت آلیاسین»، ص۴۱.</ref> [[امام صادق(ع)]] از [[امام علی(ع)]] نقل میکند که یاسین، محمد است و ما آلیاسین هستیم.<ref>تفسیر صافی، ج۴، ص۲۸۲.</ref> همچنین گفته شده آل یاسین در واقع اِلیاسین بوده که تلفظی دیگر از اِلیاس است.<ref>جامع البیان، ج۲۳، ص۶۱.</ref> و نیز آمده است که یاسین نام سوره یا قرآن است و آلیاسین اهل قرآن و مؤمنان به آن هستند.<ref>مجمع البیان، ج۵، ص۸۲؛</ref> |
|
| |
|
| هنگامی که شاه اسماعیل اول ۹۱۴ق، در سال قدم به خاک عراق نهاد، ابتدا به زیارت مرقد مطهر امام حسین) ع (و شهدای کربلا و سپس به سوی نجف رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار) ع (آشکارا ابراز نمود.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref>
| | == منبعشناسی == |
| | زیارت آلیاسین در منابع شیعی سده ششم و پس از آن انعکاس یافته است. [[کتاب المزار (ابن مشهدی)|کتاب المزار]] اثر ابن المشهدی و [[الاحتجاج|کتاب الاحتجاج]] اثر [[طبرسی]] کهنترین منابع آن هستند. کتاب الاحتجاج این زیارت را بیسند و مختصر آورده در حالی که المزار آن را با سه سند و متنی مفصّلتر، ذکر کرده و آن را به نقل از [[محمد بن عثمان عمری]] نائب دوم [[امام زمان(عج)]]<nowiki/>آورده است.<ref>المزار الکبیر، ص۵۶۷؛ الإحتجاج، ج۴، ص۳۴۲.</ref> |
|
| |
|
| شاهاسماعیل اول به دنبال سفرهای نظامی خود به عراق در جمادیالآخر سال ۹۱۴ قمری و به بهانة زیارت به این اماکن مشرف شد. او بلافاصله به زیارت حرم مطهر امام حسین۷ در کربلا شتافت: «... و بعد از وصول بدان مشهد عطرآسا و مرقد جنتآسا شرایط زیارت چنانچه باید و شاید مدعی روی نیز به آن خاک پاک سود و به زبان مناجات عرض حاجات کرده…».<ref>غیاثالدین همام خواندمیر، ''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج4، ص495.</ref> وی یک شب در حرم مطهر امام حسین۷ معتکف شد و تمامی مجاوران و زوار آن حضرت را مشمول لطف و بخشش قرار داد.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> پس از فتح بغداد در ۹۱۴ق در سال ۹۱۴ق، شاه اسماعیل پس از فتوحات نظامی خود در عراق عرب و تصرّف بغداد، ابتدا به کربلا رفت و پس از ورود به شهر و زیارت حرم امام حسین تمام شب را در حرم بیدار بود و شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گرانقیمت و قندیلهای طلا و دستور ساخت پوشش قبر از عاج طلا و دادن هدایا و نذورات به مجاوران و خادمان، به شهر نجف رفت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص300-301.</ref>
| | در سده هفتم [[سید ابن طاووس]] آن را به نقل از ابوجعفر حِمیری میآورد و اشاره میکند که این زیارت از [[ناحیه مقدسه]] (یکی از القاب امام مهدی(ع) در دوران غیبت صغری) برای حمیری ارسال شده و دستور داده شده که در [[سرداب مقدس]] خوانده شود.<ref>«اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، ص۱۱</ref> دستور خواندن در سرداب میتواند نشانه آن باشد که سید ابن طاووس این زیارت را از منابع دیگری اخذ کرده که به دست ما نرسیده است.<ref>«اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، ص۱۲.</ref> نبودن این زیارت در مجموعه کتابهای دعایی و زیارتی دیگر، نمیتواند به اعتبار آن خدشه وارد کند؛ زیرا برخی از این نوع آثار، از بین رفت و شاید این زیارت در آنها موجود بود.<ref>«اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، ص۱۳.</ref> |
|
| |
|
| '''نجف'''
| | == اعتبار == |
| | در بررسی سندی زیارت آل یاسین از کتاب المزار ابن مشهدی، سند آن به سبب راویان ضعیف در آن، دچار ضعف دانسته شده است. کتاب الاحتجاج نیز سندی و راوی ای ذکر نکرده و زیارت به صورت مرسل ذکر شده است. اما گفته شده این زیارت به عنوان متنی مرتبط با مستحبّات، پذیرفته شده؛ چرا که سیره علما در این گونه موارد، تمسّک به [[قاعده تسامح در ادله سنن]] است.<ref>«اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، ص۳۷.</ref> افزون بر آن، نقل این زیارت در کتاب الاحتجاج طبرسی به افزایش اعتبار این زیارت کمک میکند.<ref>«اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، ص۳۸.</ref> متن موجود در الاحتجاج نسبت به متن المزار الکبیر تفاوتهایی دارد که مهمترین آن خلاصه تر بودن آن است. به نظر میرسد با توجّه به عدم دقّت در نسخه برداری از المزار الکبیر متن الاحتجاج مطمئن تر باشد خصوصاً آن که [[شیخ عباس قمی]] نیز در مفاتیح الجنان همین متن را برگزیده است.<ref>«اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، ص۳۸.</ref> |
|
| |
|
| پس از آن عزم زیارت عتبة مقدسة امام علی۷ در نجف کرد: «و در آن حریم واجبالاعزاز که کعبة اهل دل راز و سجدهگاه ارباب نیاز است، روی اخلاص بر زمین سوده، مرادی که داشت، از واهبالعطیات مسئلت کرد».<ref>امیرمحمود خواندمیر، ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص495.</ref>
| | == مضامین == |
| | شهادت به یکتایی خداوند، رسالت و بندگی پیامبر (و محبوبیت آن حضرت و اهلبیت، حجت بودن اهل بیت مضامین اصلی این دعا است.<ref>«عرضه عقاید در زیارت آلیاسین و هماهنگی مفاد آن با آیات قرآن کریم»، ص۲۴ تا ص۳۳.</ref> |
|
| |
|
| پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و پای پیاده و سر برهنه به طرف حرم حضرت علی حرکت کرد و در زمان رسیدن به نجف، در حالیکه علما و سادات به استقبال او میآمدند، پرچم حضرت علی را از آنان تحویل گرفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، 1384، ص166-167.</ref> شاه اسماعیل پس از گرفتن پرچم، «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازة ورود به هیچکس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل بود. طی این مدت، قزلباشان میگفتند: به گوش خود شنیدهاند که مرشد کامل با امام علی گفتوگو میکند. شاه اسماعیل پس از این زیارت طولانی و دادن هدایا و نذورات به خادمان و مجاوران حرم، به شهر حلّه رفت و طی همین مدت، گروهی از بیابانگردان عرب، که زوّار شیعه را غارت میکردند، سرکوب کرد و پس از ضبط ثروت هنگفت آنان، به نجف بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص303/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494-495.</ref>
| | زیارت، آیین یادگار پیشوایان دین و سیر روحی آکنده از آموزههای اعتقادی، عرفانی، و اخلاقی است، که بخشی از ادبیات آیینی مسلمانان را شکل میدهد.<ref>«شوق وصل؛ حدیث آرزومندی گونهشناسی زیارتهای انتظار، بررسی موردی زیارت آلیاسین»، ص۸۸.</ref> |
|
| |
|
| '''کاظمین و سامرا'''
| | این زیارت با سلام به حضرت مهدی؟ عج؟، و برشمردن صفات ایشان آغاز میشود. سپس با گواهی به اینکه دوازده امام، حجت خدایند و نیز حقانیت آخرت و مواقف حشر ادامه مییابد. حسن ختام زیارت، اعلام یاری و مودّت به امام است. یکی از مهمترین حقایق معنوی این زیارت آن است که آن حضرت، مظهر و حامل اسم «الله»، وعده حتمی خداوند و راه و رود به کتاب خداوند میباشد.<ref>«شوق وصل؛ حدیث آرزومندی گونهشناسی زیارتهای انتظار، بررسی موردی زیارت آلیاسین»، ص۹۱.</ref> |
|
| |
|
| شاه اسماعیل پس از این اقدامات و زیارت کربلا و نجف، به شهر کاظمین رفت. با توجه به اینکه سلسله نسب سیادت مورد ادعای صفویان به حضرت امام موسی کاظم میرسید، شاه اسماعیل پس از حضور در عراق، توجه ویژهای به حرم مقدّس کاظمین داشت و دستور داد عمارت و گنبد با شکوهی برفراز این مزار مقدّس ساختند و نهر آبی را که تأمین کنندة آب شیرین این مکان مقدّس بود، تعمیر و نوسازی کرد.<ref>ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص126/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494.</ref> شاهاسماعیل در بازگشت از بغداد به زیارت آستانة کاظمین۸ مشرف شد و «آنگاه به سامرا خرامید و به سعادت زیارت عتبة کعبة مرقبة قدوة اولاد رسول امی هاشمی امام علی النقی و امام حسن العسکری الزکی۸ استسعاد یافت».<ref>منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.</ref>]<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.</ref> او پس از آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرّاء رفت و پس از زیارت حرم امام علیالنقی و امام حسن عسکری و مدتی تفرّج و شکار در بغداد و اطراف دجله و فرات، به ایران بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص303.</ref>
| | زیارت آلیاسین یک متن دارای انسجام و وحدت موضوعی است. خواننده آلیاسین خود را زائر و در پیشگاه امام میداند. آغاز هر دیدار سلام است. از این رو با هدف برقراری ارتباط قلبی و روحی با امام و شناخت ایشان، زیارت با سلامهای پیاپی آغاز شده است<ref>«شوق وصل؛ حدیث آرزومندی گونهشناسی زیارتهای انتظار، بررسی موردی زیارت آلیاسین»، ص۹۱.</ref> |
|
| |
|
| '''...'''
| | زیارت آلیاسین، جلوهگاه عواطف راستین، و دیرینه ارادتمندان امام منتظر است. نکته برجسته در بررسی عنصر عاطفه در این زیارت آن است که عواطف و احساسات پاک زائر جوششی کور نیست که به سردی گراید بلکه باب معرفت است به گونهای که زائر در پایان دعا به حقایق و معارف دین و ولایتمداری نسبت به امام اقرار مینماید.<ref>«شوق وصل؛ حدیث آرزومندی گونهشناسی زیارتهای انتظار، بررسی موردی زیارت آلیاسین»، ص۹۵.</ref> |
|
| |
|
| هم. تأکید کرد) ع (موسی کاظم زمان با ورود شاه اسم اعیل به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه عتبات آغاز شد.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref>
| | زائر پس از ارائه اعتقادات خویش درباره توحید، نبوت و امامت به عرضه باورداشت رجعت که از ضروریات مذهب تشیع است و در دوران حضور و حیات آخرین امام واقع میشود؛ میپردازد. سپس به حقانیت مرگ و سایر مواقف پس از آن شهادت میدهد و سرانجام ضرورت موّدت به اهلبیت و پیروی از آنان را اعلام میدارد.<ref>«مستندات قرآنی عرضه باور به رجعت و مواقف پس از مرگ، در زیارت آلیاسین»، ص۹۱.</ref> |
|
| |
|
| سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات عالیات و مشهد مقدّس، که در جریان لشکرکشیهای وی به جنوب عراق و خراسان و با انگیزههای سیاسی ـ نظامی صورت گرفته بود، در وهلة اول موجب ایجاد ثبات، امنیت و آرامش در این مناطق ـ بهویژه برای شیعیان ـ شد. همچنین بازسازی و توسعه و عمران این اماکن مقدّس مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهة مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای صفوی را به دنبال داشت. از سوی دیگر، اقدامات وی نه تنها موجب شد که رسم بسیار مهم زیارت، که تا آن زمان به دلیل تعصّب مذهبی مخالفان شیعه و ناامنی و جنگهای پی درپی در جنوب عراق بسیار کمرنگ شده بود، احیا گردد و خیل جمعیت زائران به عتبات سرازیر شود، بلکه این اقدامات به عنوان آموزة سیاسی ـ مذهبی حکومت صفوی مورد توجه شاهان این سلسله قرار گرفت و علاوه بر توجه به شهرهای مذهبی داخلی، مثل مشهد و قم، تا زمانی که جنوب عراق در تصرّف صفویان بود، شاهان صفوی با حضور در عراق و زیارت عتبات عالیات، شخصاً به امور زوّار و عمران و توسعة این اماکن مقدّس رسیدگی میکردند.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>
| | == کتابشناسی شرحها == |
| | زیارت آل یاسین در دوره معاصر بسیار مورد اقبال جامعه مذهبی قرار گرفته است و به همین سبب شروحی بر این کتاب نوشته شده است. از جمله: |
|
| |
|
| == اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات ==
| | * بر آستان جانان: شرح زیارتنامه آل یاسین و نیایش پس از آن، نوشته عبدالصمد شاعلی، تهران نشر رایحه۱۳۸۱ش. |
| شاهاسماعیل اول (۹۰۷–۹۳۰)، بنیانگذار صفویه، پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیسترین فرشهای ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پردههای زرین و قندیلهای طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرمهای مطهر تقدیم کرد. این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمة اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>
| | * گفتاری در شرح حکمی زیارت آل یاسین، نوشته محمد خیاط زنجانی ، نشربنیان مرصوص. کرمانشاه ۱۳۹۷ش. |
| | * تفسیر و شرح زیارت آل یاسین، نوشته سید جعفر رفیعی، نشر یاران قائم قم ۱۳۸۳ش. |
| | * میثاق منتظران: شرحی بر زیارت آل یاسین (دوره دو جلدی)، سید مهدی حائری قزوینی، انتشارات کتاب جمکران، چاپ دوم ١٣٩٠ش. |
| | * شرح زیارت آل یاسین، نوشته علی کورانی ترجمه مسلم خاطری، نشر شرکت چاپ و نشر بین الملل، تهران ۱۴۰۲ش. |
|
| |
|
| شاهاسماعیل دستور داد: نجاران هنرمند و مهندسان خاتمبند از اطراف ممالک محروسه در بغداد جمع آمده، شش صندوق منقش به نقوش اسلامی و ختائی در غایت تکلف و زیبایی ترتیب دهند و صنادیق قدیم را از آن مرقد عطرپاش برداشته، صندوقهای مجدد را به جای آن نهند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref>
| | == متن زیارت == |
| | | {{نقل قول دوقلو |
| ساخت این صندوقها که هر کدام گنجینه و شاهکار هنری محسوب میشود، در حیات شاهاسماعیل به پایان نرسید و پس از فوت او در سال ۹۳۲ قمری تمام شد. همچنین به دستور وی «دور هر یک از عتبة مرتبه نقارهخانه و راتبه ماخور ساختند و از برای آبادانی خطة طیبة عرشمرتبة نجف اشرف مبالغه فرمودند و در آن نقارهخانهها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم میپرداختند».<ref>''تکملة الاخبار''، ص21</ref>
| | | تیتر = زیارت آلیاسین|سَلامٌ عَلَیٰ آلِ یس، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا داعِیَ اللّٰهِ وَرَبَّانِیَّ آیاتِهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا بابَ اللّٰهِ وَدَیَّانَ دِینِهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا خَلِیفَةَ اللّٰهِ وَناصِرَ حَقِّهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللّٰهِ وَدَلِیلَ إِرادَتِهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا تالِیَ کِتابِ اللّٰهِ وَتَرْجُمانَهُ، السَّلامُ عَلَیْکَ فِی آناءِ لَیْلِکَ وَأَطْرافِ نَهارِکَ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا بَقِیَّةَ اللّٰهِ فِی أَرْضِهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مِیثاقَ اللّٰهِ الَّذِی أَخَذَهُ وَوَکَّدَهُ، السَّلامُ عَلَیْکَ یَا وَعْدَ اللّٰهِ الَّذِی ضَمِنَهُ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْعَلَمُ الْمَنْصُوبُ، وَالْعِلْمُ الْمَصْبُوبُ، والْغَوْثُ وَالرَّحْمَةُ الْواسِعَةُ وَعْداً غَیْرَ مَکْذُوبٍ،|سلام بر خاندان یس، سلام بر تو ای دعوتکننده به سوی خدا و آگاه به آیاتش، سلام بر تو ای باب خدا و حاکم سیاستمدار دینش، سلام بر تو ای خلیفه خدا و یاور حقّش، سلام بر تو ای حجّت خدا و راهنما به سوی ارادهاش، سلام بر تو ای تلاوتکننده کتاب خدا و تفسیرکنندهاش، سلام بر تو در تمام ساعات شب و روز، سلام بر تو ای بجا مانده خدا در زمینش، سلام بر تو ای پیمان خدا که آن را برگرفت و استوارش کرد، سلام بر تو ای وعده خدا که آن را ضمانت نمود، سلام بر تو ای پرچم برافراشته و دانش سرریز و فریادرس و رحمت گسترده و وعدهٔ بیدروغ،|السَّلامُ عَلَیکَ حِینَ تَقُومُ، السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقْعُدُ، السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقْرَأُ وَتُبَیِّنُ، السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُصَلِّی وَتَقْنُتُ، السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَرْکَعُ وَتَسْجُدُ، السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُهَلِّلُ وَتُکَبِّرُ، السَّلامُ عَلَیْکَ حِین تَحْمَدُ وَتَسْتَغْفِرُ؛ السَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُصْبِحُ وَتُمْسِی، السَّلامُ عَلَیْکَ فِی اللَّیْلِ إِذا یَغْشیٰ وَالنَّهارِ إِذا تَجَلَّیٰ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْإِمامُ الْمَأْمُونُ، السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْمُقَدَّمُ الْمَأْمُولُ، السَّلامُ عَلَیْکَ بِجَوامِعِ السَّلامِ،|سلام بر تو هنگامیکه برمیخیزی، سلام بر تو زمانی که مینشینی، سلام بر تو وقتی که میخوانی و بیان میکنی، سلام بر تو هنگامیکه نماز میخوانی و قنوت بجا میآوری، سلام بر تو زمانی که رکوع و سجود مینمایی، سلام بر تو وقتی که تهلیل و تکبیر میگویی سلام بر تو هنگامی که سپاس و استغفار مینمایی؛ سلام بر تو زمانی که صبح و شام میکنی، سلام بر تو در شب هنگامیکه میپوشاند و در روز وقتیکه آشکار میشود، سلام بر تو ای پیشوای امین، سلام بر تو ای پیش نهادهٔ آرزو شده، سلام بر تو به همه سلامها،|أُشْهِدُکَ یَا مَوْلایَ أَنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلٰهَ إِلّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَاشَرِیکَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ لَاحَبِیبَ إِلّا هُوَ وَأَهْلُهُ، وَأُشْهِدُکَ یَا مَوْلایَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حُجَّتُهُ، وَالْحَسَنَ حُجَّتُهُ، وَالْحُسَیْنَ حُجَّتُهُ، وَعَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ حُجَّتُهُ، وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ حُجَّتُهُ، وَجَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ حُجَّتُهُ، وَمُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ حُجَّتُهُ، وَعَلِیَّ بْنَ مُوسیٰ حُجَّتُهُ، وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ حُجَّتُهُ، وَعَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ حُجَّتُهُ، وَالْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ حُجَّتُهُ،|تو را گواه میگیرم ای مولایم که گواهی میدهم معبودی جز خدا نیست، یگانه است و شریکی ندارد و محمد بنده و فرستاده اوست، محبوبی جز او و اهلبیتش نیست و تو را گواه میگیرم ای مولایم، بر اینکه علی امیرمؤمنان و حسن و حسین و علی بن الحسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی، حجّتهای خدایند|وَأَشْهَدُ أَنَّکَ حُجَّةُ اللّٰهِ، أَنْتُمُ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ؛ وَأَنَّ رَجْعَتَکُمْ حَقٌّ لَارَیْبَ فِیها یَوْمَ ﴿لَایَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً﴾، وَأَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ، وَأَنَّ ناکِراً وَنَکِیراً حَقٌّ، وَأَشْهَدُ أَنَّ النَّشْرَ حَقٌّ، وَالْبَعْثَ حَقٌّ، وَأَنَّ الصِّراطَ حَقٌّ، وَالْمِرْصادَ حَقٌّ، وَالْمِیزانَ حَقٌّ، وَالْحَشْرَ حَقٌّ، وَالْحِسابَ حَقٌّ، وَالْجَنَّةَ وَالنَّارَ حَقٌّ، وَالْوَعْدَ وَالْوَعِیدَ بِهِما حَقٌّ .|و گواهی میدهم که تو حجّت خدایی، شما آغاز و انجام هستید؛ و همانا بازگشت شما حق است، تردیدی در آن نیست، «روزی که ایمانآوردنِ کسی که پیش از آن ایمان نیاورده یا در حال ایمانداشتن عمل شایستهای انجام نداده سودی نخواهد داشت» و گواهی میدهم که مرگ و ناکر و نکیر و زنده شدن و برانگیختن و صراط و کمینگاه و میزان و گردآوردن و حساب و بهشت و دوزخ و وعده و تهدید به هر دو حق است|یَا مَوْلایَ شَقِیَ مَنْ خالَفَکُمْ، وَسَعِدَ مَنْ أَطَاعَکُمْ، فَاشْهَدْ عَلَیٰ مَا أَشْهَدْتُکَ عَلَیْهِ وَأَنَا وَلِیٌّ لَکَ بَرِیءٌ مِنْ عَدُوِّکَ، فَالْحَقُّ مَا رَضِیتُمُوهُ، وَالْباطِلُ مَا سَخِطْتُمُوهُ [اَسْخَطْتُموُهُ]، وَالْمَعْرُوفُ مَا أَمَرْتُمْ بِهِ، وَالْمُنْکَرُ مَا نَهَیْتُمْ عَنْهُ، فَنَفْسِی مُؤْمِنَةٌ بِاللّٰهِ وَحْدَهُ لَاشَرِیکَ لَهُ وَبِرَسُولِهِ وَبِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَبِکُمْ یَا مَوْلایَ أَوَّلِکُمْ وَآخِرِکُمْ، وَنُصْرَتِی مُعَدَّةٌ لَکُمْ، وَمَوَدَّتِی خَالِصَةٌ لَکُمْ، آمِینَ آمِینَ.|ای مولای من، بدبخت شد کسی که با شما مخالفت ورزید و خوشبخت شد کسی که از شما اطاعت کرد، پس گواه باش بر آنچه تو را بر آن گواه گرفتم و من دوست تو و بیزار از دشمن توأم، پس حق آن است که شما به آن خشنود شدید و باطل آن است که شما از آن ناخشنود گشتید و معروف آن است که شما به آن امر فرمودید و منکر آن است که شما از آن نهی کردید، پس نهاد من مؤمن به خدای یگانه بیشریک و به رسول او و به امیرمؤمنان و به شماست ای مولای من، به آغاز و انجام شما و یاریام برای شما آماده و دوستیام نسبت به شما بیآلایش است، اجابت فرما، اجابت فرما.| ارتفاع = 20em |
| | | }} |
| همچنین شاهاسماعیل قصد داشت آب را از فرات به نجف بیاورد تا آسایش زوار و مردم نجف را فراهم سازد؛ و دیگر آنکه در میان مردم نیز شهرت داشت که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد.<ref>''تکملة الاخبار''، ص211''-''212.</ref> به این جهت شاهاسماعیل قاضیجهان را که از معماران و مهندسان بزرگ عصر بود، به این امر مهم مأمور ساخت. قاضیجهان موفق شد آب رودخانة فرات را به چهارفرسخی نجف اشرف برساند که «مبلغ دو هزار تومان خرج آن نهر کثیرالفائده شده و محصولات کلی از آن به هم رسید».<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ص62''-''63.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref>
| |
| | |
| بزرگترین و اساسیترین اقدامات عمرانی شاهاسماعیل مشمول آستانة کاظمین۸ شد؛ زیرا عتبة مقدس کاظمین بر اثر طغیان رود دجله و غفلتهای زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقهای ویران شده بود.<ref>[آلیاسین، ''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.</ref>] از سوی دیگر شاهان صفوی ـ که خود را از نوادگان امام موسی کاظم۷ معرفی میکردند ـ به این عتبه، بهویژه از آن جهت که جنبة تبلیغی پررنگی داشت، توجه خاصی داشتند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>
| |
| | |
| شاهاسماعیل در ۲۵ جمادیالثانی ۹۱۴ قمری آستانة کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عدهای از مهندسان و معماران را از شهرهای اصفهان، قزوین و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیشطراحیشده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان شاهطهماسب اول در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. این بازسازی چنین بود: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعة حرم، کاشیکاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواقها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرشهای نفیس و قندیلهای طلا و نقره، ساخت دو گلدستة بسیار زیبا و برداشتن صندوقهای قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتمکاری به جای آنها.[1<ref>منشی قمی''، خلاصة التواریخ''، ج1، ص597 ـ 598.</ref>]<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>
| |
| | |
| نقل کردهاند که شاهاسماعیل اول پس از زیارت حرم عسکریین۸ در سامرا «... به آن آستان عرشنشان قالی رنگین و فرشهای الوان انداخته، به فراشی و خدمت آن مکان تفاخر مینمودند…».<ref>کلیددار، ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج1، ص34.</ref>
| |
|
| |
|
| == پانویس == | | == پانویس == |
| خط ۸۱: |
خط ۵۴: |
|
| |
|
| == منابع == | | == منابع == |
| * ''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، بهکوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش | | * الإحتجاج علی أهل اللجاج، طبرسی، احمد بن علی، ترجمه و شرح غفاری، تهران، چاپ مرتضوی، ۱۳۷۱ش. |
| * '''«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»'''، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.
| | * «اعتبارسنجی سند زیارت آل یاسین»، صالحآبادی، محمدحسین، دانشها و آموزههای قرآن و حدیث، شماره ۲۳، زمستان ۱۴۰۲ش. |
| * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
| | * بحارالانوار، علامه مجلسی، محمدباقر، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق. |
| * '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰. | | * جامع البیان فی تفسیر القرآن، طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری، بیروت، دار احیاء التراث العربی. |
| * '''ایران در عصر صفوی'''، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بیجا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.
| | * «شناختنامه زیارت آلیاسین»، شاهدی، روحالله؛ حسینی کوهساری، سید اسحاق، انتظار موعود، شماره ۳۴، بهار ۱۳۹۰ش. |
| * '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.
| | * «شوق وصل؛ حدیث آرزومندی گونهشناسی زیارتهای انتظار، بررسی موردی زیارت آلیاسین»، عباسزاده، حمید، محمدیان، احمد، عصر آدینه، شماره ۲۷، پاییز ۱۳۹۷ش. |
| * '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاضالاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاریفرد، تهران، ۱۳۷۳ش | | * «عرضه عقاید در زیارت آلیاسین و هماهنگی مفاد آن با آیات قرآن کریم» ، انتظار موعود، شماره ۳۵، تابستان و پاییز ۱۳۹۰ش. |
| * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بیجا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
| | * فرهنگنامه مهدویت، سلیمیان، خدامراد، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، بیتا. |
| * تاریخ حبیب السیر، خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲. | | * تفسیر صافی، فیض کاشانی، ملا محسن، تهران، الصدر، ۱۴۱۵ق. |
| * تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳. | | * مجمع البیان، طبرسی، فضل بن حسن، بیروت، مکتبة الحیاة، بیتا. |
| * '''تکملة الاخبار'''، عبدیبیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش. | | * المزارالكبير، ابن مشهدی، ابوعبدالله، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، چاپ اول، ۱۴۱۹ق. |
| * ''روزگاران'' (روزگاران ایران)، زرینکوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش، ج ۳.
| | * «مستندات قرآنی عرضه باور به رجعت و مواقف پس از مرگ، در زیارت آلیاسین»، شاهدی، روحالله؛ حسینی کوهساری، سید اسحاق، انتظار موعود، شماره ۳۸، پاییز ۱۳۹۱ش. |
| * ''خلاصة التواریخ''، قاضی احمد قمی، ج ۱.
| |
| * «جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.
| |
| * ''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلامآباد، ۱۳۶۴ش | |
| * ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.
| |
| * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش
| |
| * ''شاه اسماعیل اول''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بینا، ۱۳۷۵ش.
| |
| * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بیتا. | |
| * '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاثالدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش. | |
| * '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش. | |
| * ''عالمآرای صفوی''، بهکوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش. | |
| * '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش. | |
| * ''گلشن مراد''، ابوالحسن مستوفی، بهکوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.
| |
| * '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.
| |
| {{منابع}} | | {{منابع}} |
| | |
| {{پایان}} | | {{پایان}} |