کاربر:Mo.ali.rezapour/صفحه تمرین۱: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر        =

| اندازه تصویر  =

| توضیح تصویر  =

| نام          = شاه اسماعیل اول

| همزمان با     = حکومت عثمانی

| اقدامات مهم  = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور

| پیش از       =

'''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر ایران حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ق، پس از فتح بغداد به زیارت عتبات عالیات رفت. همچنین در این سفر او به اقدامات زیادی در راستای توسعه و مرمت و تزیین حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق انجام داد.

سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول و اقدامات عمرانی وی در حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق، نقش مهمی در نشر و گسترش رسم و فرهنگ [[زیارت]] در جامعه ایران داشت.

== معرفی ==

شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.<ref>تاریخ حبیب السیر، ج ۴، ص۴۲۸.</ref> وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.<ref>سیوری، راجر، ایران در عصر صفوی، کتاب تهران، ۱۳۶۳، ش ص۲۵.</ref> شکل‌گیری و استمرار حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرت‌نمایی نظامیان قزلباش تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطه‌ای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند.<ref>«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.</ref>

شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل اول مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوب‌زده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.<ref>''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ۲۱، ۲۳</ref> شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص می‌کرد.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.</ref> وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش در [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] به خاک سپرده شد.<ref>پارسا دوست، منوچهر؛ شاه اسماعیل اوّل، پادشاهی با اثرهای دیرپای در ایران و ایرانی، بی‌جا، ۱۳۷۵ ش، چاپ اوّل. ص۶۶۹.</ref>

شاه اسماعیل اول، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود و خود را در بین مردم چنین معرفی می‌کرد که از طرف [[امام زمان(عج)]] برای حکومت انتخاب شده است و همین امر باعث تعمیق و اعتقاد عموم به نیابت وی از جانب امام غایب شد.<ref>«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.</ref> شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن [[اهل تسنن]] بودند، گاه به خشونت‌هایی نیز دست می‌زد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تَبرائیان انجام می‌گرفت.<ref>''عالم‌آرای صفوی''، ۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ۸۶؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ۴۰۹).</ref> وی همچنین برای نشر تشیع، عالمان ایرانی و عالمان جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتاب‌های فقه جعفری دعوت کرد.<ref>ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ۱۲۶؛ ''روزگاران''، ۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ۷۳.</ref>  

از جمله کارهای شاه اسماعیل یکم برای بزرگداشت [[امامان شیعه]]، می‌توان اینها را برشمرد: ضرب سکه با نام ۱۲ امام، قرار دادن نام امامان معصوم به‌عنوان سجع مهرشاهی، مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزاده‌ها در شهرهای ایران، و طرح آب‌رسانی از فرات به نجف.<ref>''جهانگشای خاقان''، ۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالم‌آرای صفوی''، ۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ۵۵۶)</ref>  

شاه اسماعیل یکم به رسوم و آیین‌های مذهبی و ملی بسیار علاقه داشت و به آبادانی و ساخت بناهای یادبود اشتیاق نشان می‌داد.<ref>''شاه اسماعیل اول''، ۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴؛</ref> چهار بازار دور میدان قدیم اصفهان، [[مدرسهٔ هارونیه]] و [[بقعهٔ امامزاده هارون در اصفهان]]، بناهای یادبود در اوجان فارس و شیراز و خوی و تبریز از جمله آثاری است که از وی به یادگار مانده است.<ref>''از شیخ صفی تا شاه صفی''، ۳۳؛ ''خلاصة التواریخ''، ۱۵۱؛ ''جهانگشای خاقان''، ۳۰۳؛ ''سفرنامه‌های''، ۳۷۹–۳۸۲.</ref>

شاه اسماعیل اول توجه زیادی به [[زیارت]] مقابر ائمه(ع) داشت. وی پس از پیروزی بر ازبک‌ها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگ‌ترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد رفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، 1384، ص346-347/ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، 1370، ص68.</ref>

شاه اسماعیل اول پس از فتح بغداد در سال ۹۱۴ق،<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref> ابتدا به [[کربلا]] و زیارت مرقد [[امام حسین(ع)]] و شهدای کربلا رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار(ع) آشکارا ابراز نمود.<ref>غیاث‌الدین همام خواندمیر، ''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج4، ص495.</ref> وی یک شب در [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم مطهر امام حسین(ع)]] معتکف شد.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> شاه اسماعیل شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گران‌قیمت و نذورات به مجاوران و خادمان و زوار به [[نجف]] رفت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص300-301.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و با پای پیاده و سر برهنه به طرف [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم حضرت علی(ع)]] حرکت کرد و در زمان رسیدن به نجف، در حالی‌که علما و سادات به استقبال او می‌آمدند، پرچم حرم امام علی(ع) را از آنان تحویل گرفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، 1384، ص166-167؛ ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص495.</ref> شاه اسماعیل پس از گرفتن پرچم، «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازه ورود به هیچ‌کس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل حرم بود. شاه اسماعیل پس از این زیارت طولانی و دادن هدایا به خادمان و مجاوران حرم، به شهر حلّه رفت و طی همین مدت، گروهی از بیابان‌گردان عرب، که زوّار شیعه را غارت می‌کردند، سرکوب کرد و پس از ضبط ثروت هنگفت آنان، به نجف بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص303/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494-495.</ref>

شاه اسماعیل پس از زیارت کربلا و نجف، به [[کاظمین]] رفت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.</ref> او پس از زیارت و پس آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرا رفت<ref>منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.</ref> و پس از زیارت حرم [[امام هادی(ع)]] و [[امام حسن عسکری(ع)]] و مدتی تفرج و شکار در [[بغداد]] و اطراف [[دجله]] و [[فرات]]، به ایران بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، 1383، ص303.</ref>

=== اهمیت و جایگاه این سفرها ===

سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات عالیات و مشهد مقدّس، که در جریان لشکرکشی‌های وی به جنوب عراق و خراسان و با انگیزه‌های سیاسی ـ نظامی صورت گرفته بود، در وهلة اول موجب ایجاد ثبات، امنیت و آرامش در این مناطق ـ به‌ویژه برای شیعیان ـ شد. همچنین بازسازی و توسعه و عمران این اماکن مقدّس مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهة مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای صفوی را به دنبال داشت. از سوی دیگر، اقدامات وی نه تنها موجب شد که رسم بسیار مهم زیارت، که تا آن زمان به دلیل تعصّب مذهبی مخالفان شیعه و ناامنی و جنگ‌های پی درپی در جنوب عراق بسیار کم‌رنگ شده بود، احیا گردد و خیل جمعیت زائران به عتبات سرازیر شود، بلکه این اقدامات به عنوان آموزة سیاسی ـ مذهبی حکومت صفوی مورد توجه شاهان این سلسله قرار گرفت و علاوه بر توجه به شهرهای مذهبی داخلی، مثل مشهد و قم، تا زمانی که جنوب عراق در تصرّف صفویان بود، شاهان صفوی با حضور در عراق و زیارت عتبات عالیات، شخصاً به امور زوّار و عمران و توسعة این اماکن مقدّس رسیدگی می‌کردند.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>

با ورود شاه اسم اعیل به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه عتبات آغاز شد.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref> شاه‌اسماعیل اول پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرم‌های مطهر تقدیم کرد.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496.</ref><ref>کلیددار، ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج1، ص34.</ref> این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمة اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>

شاه‌اسماعیل برای تزیین و مرمت حرم ها، نجارها، مهندسان خاتم بند و هنرمندان را از همه جای کشور برای این کار در بغداد جمع کرد و این افراد سالها و پس از فوت او به این کار مشغول بودند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref><ref>''تکملة الاخبار''، ص21.</ref> شاه اسماعیل صفوی، در سال ۹۲۰ق، دستور ساخت شش [[صندوق]] چوبی خاتم و منبت‌کاری نفیس را صادر کرد تا بر قبرهای امامان مدفون در [[عراق]] نصب شود.<ref>''تکملة الاخبار''، ص21.</ref> همچنین به دستور وی دور هر یک از عتبة نقاره‌خانه ساختند و در آن نقاره‌خانه‌ها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم می‌پرداختند.<ref>''تکملة الاخبار''، ص21</ref> همچنین شاه‌اسماعیل قصد داشت آب را از فرات به نجف بیاورد تا آسایش زوار و مردم نجف را فراهم سازد؛ و در میان مردم نیز شهرت داشت که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد؛<ref>''تکملة الاخبار''، ص211''-''212.</ref> به این جهت شاه‌اسماعیل آب رودخانة فرات را به چهارفرسخی نجف اشرف رساند.<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ص62''-''63.</ref><ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref>

بزرگ‌ترین و اساسی‌ترین اقدامات عمرانی شاه‌اسماعیل مشمول آستانة کاظمین شد؛ زیرا عتبة مقدس کاظمین بر اثر طغیان رود دجله و غفلت‌های زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقه‌ای ویران شده بود.<ref>[آل‌یاسین، ''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.</ref>] از سوی دیگر شاهان صفوی ـ که خود را از نوادگان امام موسی کاظم معرفی می‌کردند<ref>ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص126/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494.</ref> ـ به این عتبه، به‌ویژه از آن جهت که جنبة تبلیغی پررنگی داشت، توجه خاصی داشتند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref> شاه‌اسماعیل در ۲۵ جمادی‌الثانی ۹۱۴ قمری آستانة کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عده‌ای از مهندسان و معماران را از شهرهای اصفهان، قزوین و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیش‌طراحی‌شده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان شاه‌طهماسب اول در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. این بازسازی چنین بود: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعة حرم، کاشی‌کاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواق‌ها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا و نقره، ساخت دو گلدستة بسیار زیبا و برداشتن صندوق‌های قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتم‌کاری به جای آنها.<ref>منشی قمی''، خلاصة التواریخ''، ج1، ص597 ـ 598.</ref>.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>

* '''''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)'''، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش.

* '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.

* '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.

* '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.

* '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاض‌الاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران، ۱۳۷۳ش

* '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.

* '''تاریخ حبیب السیر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.

* '''تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)'''، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.

* '''«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»'''، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.

* '''''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)'''، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۳۶۴ش.

* '''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.

* '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.

* '''''شاه اسماعیل اول'''''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۵ش.

* '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.

* '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.

* '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.

* '''''عالم‌آرای صفوی'''''، به‌کوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.

* '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.

* '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.