اسرار رمی جمرات: تفاوت میان نسخه‌ها

Heidar (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
Heidar (بحث | مشارکت‌ها)
 
(۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:


'''اَسرار رَمی جَمرات''' به حکمت‌ها، اهداف و معانی باطنی [[رمی جمرات]]، می‌پردازد. رَمی جمرات از [[اعمال حج (ابهام‌زدایی)|اعمال واجب]] [[حج]] است که به معنای پرتاب ریگ به [[جمره‌ها]] در [[منا]] انجام می‌باشد. این عمل شامل رمی جمره عقبه در روز دهم ذی‌حجه و رمی هر سه جمره در روزهای یازدهم و دوازدهم ذی‌حجه است و با شرایطی مانند استفاده از ریگ، نیت قربت و برخورد مستقل هر سنگ به جمره انجام می‌شود.


 
در منابع اسلامی باطن و حقیقت رمی جمرات، مبارزه با شیطان، پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]]، سنگ زدن به درون خود جهت رویارویی با رذایل اخلاقی و اظهار بندگی در برابر خداوند دانسته شده است. روایات و آثار اخلاقی و عرفانی، رمی جمرات را زمینه‌ساز طهارت باطنی، آمرزش گناهان، تقویت اراده در برابر وسوسه‌های شیطانی و استمرار در مبارزه با نفس و مبارزه جمعی با دشمنان الهی معرفی کرده‌اند.


== رمی جمرات ==
== رمی جمرات ==
خط ۷: خط ۸:
رَمْی جمرات پرتاب سنگ به جمره است و شامل دو عمل از اعمال حج است<ref>درسنامه مناسک حج، ص۷۶.</ref>؛ یکی پرتاب هفت سنگ به [[جمره عقبه]] در عید قربان (روز دهم ذی‌حجه) و دیگری پرتاب هفت سنگ به هر کدام از [[جمرات|جمرات سه‌گانه]] (جمره اولی، جمره وسطی، جمره کبری) در روزهای ۱۱ و ۱۲ ذی‌حجه است.<ref name=":1">درسنامه مناسک حج، ص۷۷.</ref>
رَمْی جمرات پرتاب سنگ به جمره است و شامل دو عمل از اعمال حج است<ref>درسنامه مناسک حج، ص۷۶.</ref>؛ یکی پرتاب هفت سنگ به [[جمره عقبه]] در عید قربان (روز دهم ذی‌حجه) و دیگری پرتاب هفت سنگ به هر کدام از [[جمرات|جمرات سه‌گانه]] (جمره اولی، جمره وسطی، جمره کبری) در روزهای ۱۱ و ۱۲ ذی‌حجه است.<ref name=":1">درسنامه مناسک حج، ص۷۷.</ref>


بنا بر فقه [[شیعه]] و بیشتر فقیهان اهل‌سنت، سنگ‌ها باید ریگ باشد<ref>مناسک محشی، ص۴٠٩.</ref> و قبل از آن برای رمی استفاده نشده باشد.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠۵؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج ١، ص۵٢٧؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠١ و ۶٠٠؛ الفقه علی المذاهب‌الخمسه، ج ١، ص ٣٩١؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٢٩.</ref> به‌فتوای فقیهان شیعه سنگ‌ها باید از [[حرم مکی]] به‌جز [[مسجد الحرام]] و [[مسجد جن]]، جمع‌آوری شده باشند.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠٩.</ref>
بنا بر فقه [[شیعه]] و بیشتر فقیهان اهل‌سنت، سنگ‌ها باید ریگ باشد<ref>مناسک محشی، ص۴٠٩.</ref> و قبل از آن برای رمی استفاده نشده باشد.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠۵؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج ١، ص۵٢٧؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠١ و ۶٠٠؛ الفقه علی المذاهب‌الخمسه، ج ١، ص ٣٩١؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٢٩.</ref> به‌فتوای فقیهان شیعه سنگ‌ها باید از [[حرم مکی]] به‌جز [[مسجد الحرام]] و [[مسجد جن]]، جمع‌آوری شده باشند.<ref>مناسک محشی، ص ۴٠٩.</ref> فقیهان شیعه، نیت و قصد خالصانه را از واجبات رمی دانسته‌اند.<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٨، مناسک محشی، ص ۴١١؛ درسنامه مناسک حج، ص۶۶ و ۶۷.</ref> به نظر همه مذاهب اسلامی، هر کدام از سنگ‌ها باید با پرتاب جداگانه به جمره برخورد کند<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ مناسک محشی، ص ۴١١؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج١، صص۶٠٢ - ۵٩٩؛ المدونه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ٣٩٩.</ref> و مستحب است حاجی هنگام پرتاب هر سنگ [[تکبیر]] بگوید.<ref name=":4">مناسک محشی، صص ۴١۶–۴١۴، شرائع الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠۵–۵٩٩؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٣٣؛ الکافی لابن قدامه (فقه حنبلی) صص ١٠۴۶ و ١٠۴۵؛ بدایةالصنائع (فقه حنفی)، ص ١٠١؛ المهذب (فقه شافعی)، ص ٨٠١؛ الکافی فی فقه اهل‌المدینه (فقه مالکی) ص ۵٠٢؛ المصادر الفقهیه، ج١٠، ص ١٠١ و ص ۵٠٢ و ج ١١، ص ٨٩١.</ref>
 
فقیهان شیعه، نیت و قصد خالصانه را از واجبات رمی دانسته‌اند<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٨، مناسک محشی، ص ۴١١؛ درسنامه مناسک حج، ص۶۶ و ۶۷.</ref>. به نظر همه مذاهب اسلامی، هر کدام از سنگ‌ها باید با پرتاب جداگانه به جمره برخورد کند<ref>شرائع‌الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ مناسک محشی، ص ۴١١؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج١، صص۶٠٢ - ۵٩٩؛ المدونه (فقه مالکی)، المصادرالفقهیه، ج ١٠، ص ٣٩٩.</ref> و مستحب است حاجی هنگام پرتاب هر سنگ [[تکبیر]] بگوید.<ref name=":4">مناسک محشی، صص ۴١۶–۴١۴، شرائع الاسلام، ج ١، ص ٢۵٩؛ الفقه علی المذاهب الأربعه، ج ١، صص ۶٠۵–۵٩٩؛ الخلاف، ج ١، ص ۴۵۶؛ فقه السنه، ج ١، ص ۵٣٣؛ الکافی لابن قدامه (فقه حنبلی) صص ١٠۴۶ و ١٠۴۵؛ بدایةالصنائع (فقه حنفی)، ص ١٠١؛ المهذب (فقه شافعی)، ص ٨٠١؛ الکافی فی فقه اهل‌المدینه (فقه مالکی) ص ۵٠٢؛ المصادر الفقهیه، ج١٠، ص ١٠١ و ص ۵٠٢ و ج ١١، ص ٨٩١.</ref>


== اسرار رمی جمرات ==
== اسرار رمی جمرات ==
منابع شیعه حکمت‌ها و حقیقت‌های باطنی برای عمل رمی جمرات بیان کرده‌اند که حکایت از علت تشریع، اهداف و نتایج باطنی این عمل دارد.
منابع [[شیعه]] حکمت‌ها و حقیقت‌های باطنی برای عمل [[رمی جمرات]] بیان کرده‌اند که حکایت از علت [[تشریع]]، اهداف و نتایج باطنی این عمل دارد.


=== مبارزه با شیطان ===
=== مبارزه با شیطان ===
خط ۱۸: خط ۱۷:


=== شباهت به پیامبران(ص) ===
=== شباهت به پیامبران(ص) ===
سنگباران شیطان شیوه ابراهیمی در مبارزه است؛ بر اساس روایات، شیطان بر [[حضرت ابراهیم(ع)|ابراهیم (ع)]] ظاهر شد و [[جبرئیل]] به ابراهیم دستور داد که او را با هفت سنگ بزند. سپس در محل دوم و سوم ظاهر شد و ابراهیم (ع) هر بار با هفت سنگ او را مورد حمله قرار داد.<ref>قرب الاستاد، ص ۵۳۲ ؛ کنز الفرائد، ص ۸۲ ؛ علل الشرایع، ج ۱، ص ۴۳۷ ؛ الحج و العمرة في الكتاب و السنه ص ۲۳۰ .</ref> این عمل ابراهیم (ع) را آموزه ای برای همه نسل ها دانسته‌اند که با شیطان (و شیطان صفتان دنیا) مبارزه کنند. پیامبر (ص) نیز هنگامی که روز عید قربان از مشعر به منا رفت نزد جمره عقبه آمده و آن را با هفت سنگ زد. این امر در اسلام نیز سنت گردید<ref>دعائم الاسلام، ص ۳۲۳، ج ۱.</ref> و همین گونه در مورد جمره اول و دوم عمل کرد.<ref>سنن الدارمی، ج ۲، ص ۶۳ السنن الكبرى، ص ۲۴۱، ح ۹۶۶۶۲ .</ref>
سنگباران شیطان شیوه ابراهیمی در مبارزه است؛ بر اساس روایات، شیطان بر [[حضرت ابراهیم(ع)|ابراهیم (ع)]] ظاهر شد و [[جبرئیل]] به ابراهیم دستور داد که او را با هفت سنگ بزند. سپس در محل دوم و سوم ظاهر شد و ابراهیم (ع) هر بار با هفت سنگ او را مورد حمله قرار داد.<ref>قرب الاستاد، ص ۵۳۲ ؛ کنز الفرائد، ص ۸۲ ؛ علل الشرایع، ج ۱، ص ۴۳۷ ؛ الحج و العمرة في الكتاب و السنه ص ۲۳۰ .</ref> این عمل ابراهیم (ع) را آموزه ای برای همه نسل ها دانسته‌اند که با شیطان (و شیطان صفتان دنیا) مبارزه کنند. در منطقه جمرات شیطان بر آن شد که [[آدم(ع)]] را فریب دهد؛ ولی موفق نگردید. [[پیامبر (ص)]] نیز هنگامی که [[روز عید قربان]] از [[مشعر]] به [[منا]] رفت نزد [[جمره عقبه]] آمده و آن را با هفت سنگ زد. این امر در [[اسلام]] نیز سنت گردید<ref>دعائم الاسلام، ص ۳۲۳، ج ۱.</ref> و همین گونه در مورد [[جمره اولی|جمره اول و دوم]] عمل کرد.<ref>سنن الدارمی، ج ۲، ص ۶۳ السنن الكبرى، ص ۲۴۱، ح ۹۶۶۶۲ .</ref>


=== مقابله با صفات زشت ===
=== مقابله با صفات زشت ===
به نقل از امام صادق (ع): «در رمی جمرات شهوات و پستیها و صفات نکوهیده را از خود دور کن آنها را با تیر سنگ خویش هدف قرار ده».
به نقل از [[امام صادق (ع)]]: حاجی باید در رمی جمرات، شهوات و پستی‌ها و صفات ناپسند را از خود دور کند و آنها را با تیر سنگ خویش هدف قرار دهد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 218.</ref> سنگ زدن به [[جمرات|جمره‌ها]] یک تمرینِ عملیِ هدفدار و سازنده برای زنده نگه داشتن روح مبارزه با رذایل و مفاسد اخلاقی، زدودن تفکرات و وسوسه‌های ابلیسی و رفع شرك و آلودگی از درون وجود آدمی و محیط زندگی دانسته شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 219.</ref>


آیت الله جوادی آملی مینویسد: «اگر مسأله رمی جمرات و سنگ زدن به جمره ها مطرح است در حقیقت دیو درون و بیرون را رمی کردن و شیطان انس و جن را راندن است تا انسان فرشته نشود شیطان از حریم او بیرون نمیرود اگر فرشته خوی شد آنگاه است که از گزند شیطنت مصون می ماند.
=== طهارت و محو گناهان ===
 
براساس روایتی از [[امام صادق(ع)]] طهارت ظاهری و باطنی به هنگام [[رمی]]، مستحب دانسته شده<ref>کافی، ج4، ص 478 .</ref> و برخی سِرّ این طهارت را چنین بیان کردند که کسی بهتر می‌تواند شیطان پلید را براند که خود از ناپاکی‌های معنوی به دور باشند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 219.</ref> دسته‌ای دیگر از روایات پرتاب سنگ را موجب محو گناهان<ref>فقیه، ج ۲، ص ۲۱۴، ح ۲۱۹۶ ؛ کافی ج ۴، ص ۴۸۰، ح ۷ .</ref> و ایجاد نوری برای حاجی در قیامت دانستند<ref>الترغيب والترهيب، ص ۲۰۷ ؛ الحج و العمره في الكتاب و السنه، ص ۲۳۴ .</ref> و بر این اساس گفته شده که همین دور کردن شیطان باعث دوری از پلیدی و جریان یافتن لطف الهی نسبت به پرونده گذشته حاجی می‌شود.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 219.</ref>
رمی جمرات يك تمرین عملی هدفدار و سازنده برای زنده نگه داشتن روح مبارزه مجاهدت با صفات زشت ،شیطانی زدودن اوهام و وسوسه های ابلیسی رذایل و مفاسد اخلاقی و رفع شرك و آلودگی از درون وجود آدمی و محیط زندگی است.


=== تکرار جمرات، نشانه لزوم استمرار ===
به اعتقاد برخی [[محققان اسرار حج|محققان]] [[اسرار حج]]، شاید تکرار جمرات در سه [[روزهای انجام اعمال حج|روز پیاپی در اعمال حج]] (که جمعا هفت نوبت سنگ زدن و هر دفعه 7 سنگ دارد)، اشاره به لزوم تداوم در مبارزه با شیطان باشد.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 220.</ref> همچینن وجود سه [[جمرات|جمره]]، نشانه‌ای بر وجود موانع متعدد برای رسیدن به خداوند دانسته شده.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 222.</ref> هجوم همگانی حاجیان علیه شیطان در [[جمره عقبه]] این درس مهم را می‌دهد که بایستی مسلمانان نیروی خود را علیه دشمنان اصلی متمرکز کرده و متحد شوند.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 222.</ref>
== مقاله‌های مرتبط ==
== مقاله‌های مرتبط ==


* [[مشعر]]
* [[جمرات]]
* [[اسرار حج]]
* [[اسرار حج]]


خط ۳۷: خط ۳۷:
== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
* '''ادعیه و آداب مکه مکرمه'''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش.
* '''بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''تذکرة الفقها'''، علّامهٔ حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
*'''کنز الفوائد'''، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
* '''درسنامه مناسک حج '''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
* '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زین‌الدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
* '''سنن الدارمي''' ، دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، تحقیق سبع علمی، خالد عبد اللطیف و زمرلی، فواز احمد . محمد، معراج، کراچی پاکستان، بی‌تا .
* '''السنن الکبری''': بیهقی، احمد بن حسین، دارالفکر، بیروت، 1419ق.
* '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
* '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
* '''الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه'''، شهید اول، شیخ محمد بن مکی العاملی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
* '''الفقه علی المذاهب الأربعه'''، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
* '''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، الشهید الثانی، شیخ زین‌الدین العاملی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
* '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''الصحاح:‌تاج اللغة و صحاح العربیة'''،‌ جوهری، اسماعیل بن حماد، تصحیح عطار، احمد عبدالغفور، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۳۷۶ق.
* '''فقه السنه'''، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
* '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
* '''الکافی فی فقه ابن حنبل (الفقه الحنبلی)'''، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''الکافی فی فقه ابن حنبل (الفقه الحنبلی)'''، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''کتاب الخلاف فی الفقه'''، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
* '''الکافی فی فقه اهل المدینه'''، النمری القرطبی، یوسف بن عبداللّٰه (الفقه‌المالکی)، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''الکافی فی فقه اهل المدینه'''، النمری القرطبی، یوسف بن عبداللّٰه (الفقه‌المالکی)، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''کتاب الخلاف فی الفقه'''، شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن الحسن، تهران، ۱۳۷۷ش.
* '''مناسک حج با حواشی مراجع'''، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
* '''فقه السنه'''، السید سابق، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
* '''الفقه علی المذاهب الأربعه'''، الجزیری، عبدالرحمان، دارالفکر، بیروت، لبنان، ۱۴۲۴ق.
* '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''الفقه الإسلامی و أدلته'''، وهبة الزحیلی، دمشق، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
* '''المدونه (الفقه‌المالکی)'''، مالک بن انس، روایه کنون بن سعید، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''المدونه (الفقه‌المالکی)'''، مالک بن انس، روایه کنون بن سعید، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''مفردات الفاظ القرآن'''، راغب اصفهانی، حسین بن محمد، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
* '''المقنع (الفقه الحنبلی)'''، المصادر الفقهیه، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''المقنع (الفقه الحنبلی)'''، المصادر الفقهیه، ابن قدامه، عبداللّٰه بن احمد، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
* '''مناسک حج با حواشی مراجع'''، امام خمینی، سید روح اللّٰه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
* '''مناسک حج، مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره، با حواشی مراجع معظم تقلید و استفتائات جدید'''، امام خمینی، مشعر، تهران، ۱۳۹۲ش.
* '''مناسک حج، مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره، با حواشی مراجع معظم تقلید و استفتائات جدید'''، امام خمینی، مشعر، تهران، ۱۳۹۲ش.
 
*'''المهذب في فقه الإمام الشافعي'''، ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، محقق و مصحح علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، دارالمعرفة، بیروت، 1424 ق/ 2003 میلادی .
 
*'''قرب الاسناد'''، عبدالله بن جعفر حمیری، موسسه آل البیت علیه السلام لاحیاء التراث، قم، 1371ش / 1413 ق.
 
*'''دعائم الاسلام '''، قاضی نعمان مغربی، دارالمعارف ، بیروت،  1383ق .
 
*'''الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف'''، منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، عماره، مصطفی محمد، دارالفکر ، بیروت، 1408ق / 1988 م .
*'''اخلاق'''، عبد الله شبر ، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، 1374ش.
{{پایان}}{{حج و عمره}}
* '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
*'''ترجمه و متن کتاب من لا یحضره الفقیه'''، شیخ صدوق (ابن بابویه)، ترجمه محمدجواد غفاری، بی‌جا، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
*[https://hadith.inoor.ir/fa/hadithlist?pagenumber=1&pagesize=14&sortcolumn=default&sortdirection=desc&searchtype=and&book=1347&isgroup=0&isfulltext=0&iserab=1&pagesizegrouping=10000&isflexibleforstem=0&isflexibleforletter=1 '''من لا یحضره الفقیه''']، محمد بن علی بن‌بابویه، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
* '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
* '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
* '''فرهنگ اصطلاحات حج و عمره: راهنمای زائران سرزمین وحی''': مسعود فکری، احمد علائی، تهران، مشعر، 1393ش.
* '''شفاء الغرام باخبار البلد الحرام''': محمد بن احمد، محقق عمر عبد السلام تدمری ، بیروت لبنان ، دار الکتاب العربی ، 1364 ش / 1405 ق .
* '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
* '''سنن ابن ماجه''': ابن ماجه (م. 275ق.)، به کوشش محمد فؤاد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1395ق.
* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
* '''سلسله الینابیع الفقیه''': علی اصغر مروارید، بیروت لبنان ، الدار الاسلامیه ، 1410 ق / 1990 م .
* '''مرآت الحرمین ''': ایوب صبری پاشا، تهران ، به کوشش علی قاضی عسکر و عبدالرسول منشی،  مشعر ، 1392 ش .
*'''کنز الفوائد'''، محمد بن علی کراجکی ، محقق عبد الله نعمه ، قم، دارالذخائر، 1369 ش / 1410 ق .
*'''المحاسن'''، احمد بن محمد برقی ، مصحح جلال الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا .
* '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
*'''المناقب'''، محمد بن علی ابن شهر آشوب ، تصحیح هاشم رسولی و محمد حسین آشتیانی، علامه، بی‌تا .
* '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.{{پایان}}{{حج و عمره}}
[[رده:اسرار حج]]
[[رده:اسرار حج]]