اسرار اعمال حج: تفاوت میان نسخه‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۱۳ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۳۳: | خط ۳۳: | ||
{{اصلی|اسرار نماز طواف}}[[نماز طواف]] نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند دانسته شده است<ref>اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.</ref>؛ نماز طواف را وسیله [[معراج]] [[زائر]] تا عرش الهی دانسته‌اند.<ref>اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.</ref> نمازگزار در این مقام، از دلبستگی به امور دنیوی فاصله می‌گیرد و همه امور را در اراده الهی می‌بیند. خواندن نماز در [[مقام ابراهیم]] نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر [[حضرت ابراهیم(ع)]] ارتباط داده شده است. همچنین نماز طواف به ارتباط با [[ولایت]] و نقش [[نبوت]] و [[امامت]] در هدایت انسان تفسیر شده و توجه به خدا در آن، زمینه یاد خدا، خشوع و آرامش دانسته شده است. در برخی منابع عرفانی، با افزایش کیفیت معنوی نماز، حالتی از احساس حضور و نزدیکی به خداوند برای [[حج‌گزار]] توصیف شده است.<ref>اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ ره‌توشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.</ref> | {{اصلی|اسرار نماز طواف}}[[نماز طواف]] نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند دانسته شده است<ref>اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.</ref>؛ نماز طواف را وسیله [[معراج]] [[زائر]] تا عرش الهی دانسته‌اند.<ref>اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.</ref> نمازگزار در این مقام، از دلبستگی به امور دنیوی فاصله می‌گیرد و همه امور را در اراده الهی می‌بیند. خواندن نماز در [[مقام ابراهیم]] نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر [[حضرت ابراهیم(ع)]] ارتباط داده شده است. همچنین نماز طواف به ارتباط با [[ولایت]] و نقش [[نبوت]] و [[امامت]] در هدایت انسان تفسیر شده و توجه به خدا در آن، زمینه یاد خدا، خشوع و آرامش دانسته شده است. در برخی منابع عرفانی، با افزایش کیفیت معنوی نماز، حالتی از احساس حضور و نزدیکی به خداوند برای [[حج‌گزار]] توصیف شده است.<ref>اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ ره‌توشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.</ref> | ||
== اسرار تلبیه == | |||
{{اصلی|اسرار تلبیه}} | |||
[[تلبیه]] که از اذکار هنگام [[احرام]] در [[حج]] و [[عمره]] است، در روایات به‌عنوان شعار حج معرفی شده و بر بلند گفتن آن تأکید شده است.<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۶-۳۲۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۷۹.</ref> مضمون «لبیک» به معنای پاسخ به دعوت [[خداوند]] و اعلام آمادگی برای اطاعت از اوست و در برخی منابع، همراه با حالت [[خوف و رجا]] و بیم از پذیرفته نشدن این پاسخ دانسته شده است.<ref>الحج و العمرة فی الکتاب و السنة، ص۵۸؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۳۷، ح۱ و باب۵۲، ح۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۲۰.</ref> همچنین تلبیه یادآور دعوت [[حضرت ابراهیم(ع)]] به حج و پاسخ [[حاجیان]] به این دعوت معرفی شده و از حکمت‌های آن، تصمیم بر اطاعت از خداوند و دوری از [[گناه]] دانسته شده است.<ref>علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۶ و ۴۱۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶ و ۲۳۵.</ref> | |||
== اسرار وقوف در عرفات == | |||
{{اصلی|اسرار وقوف در عرفات}} | |||
[[وقوف در عرفات]] از ارکان [[حج]] است که در روایات، «حقیقت حج» و «[[حج اکبر]]» معرفی شده و بر اهمیت آن تأکید شده است.<ref>مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۳۴؛ الکافی، ج۴، ص۲۶۵؛ سنن ترمذی، ج۲، ص۶۵.</ref> در منابع دینی، از [[عرفات]] به‌عنوان زمان و مکانی ویژه برای [[توبه]] و بخشش گناهان یاد شده و حضور حاجیان در این سرزمین، زمینه بهره‌مندی از رحمت الهی دانسته شده است؛ همچنین در روایات، از مباهات خداوند به اهل [[عرفه]] نزد فرشتگان سخن گفته شده است.<ref>الفقيه، ج۲، ص۲۱۱؛ کافی، ج۴، ص۵۴۱؛ دعائم الاسلام، ج۲، ص۲۹۴؛ بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳.</ref> قرار گرفتن [[عرفات]] در خارج از محدوده [[حرم]] نیز در روایتی از [[امام علی(ع)]] به‌عنوان مقدمه‌ای برای آمادگی روحی [[حاجی]] و اظهار [[تضرع]] پیش از ورود به حریم [[حرم مکی|حرم]] تفسیر شده است.<ref>وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۵۰؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۰.</ref> همچنین اجتماع گسترده حاجیان در عرفات و کوتاهی زمان وقوف، در برخی منابع یادآور [[قیامت]] و کوتاهی فرصت زندگی برای فراهم کردن توشه آخرت دانسته شده است.<ref>کشف الاسرار، ج۱، ص۵۲۵؛ جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳.</ref> در کنار این معانی، بر توجه بیشتر به خداوند و پناه بردن از وسوسه‌های [[شیطان]] در عرفه تأکید شده و بارش رحمت الهی از عوامل ناامیدی شیطان در این روز دانسته شده است.<ref>پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص۲۲؛ در بارگاه نور، ص۹۷؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۹.</ref> | |||
[[ | == اسرار وقوف در مشعر == | ||
{{اصلی|اسرار وقوف در مشعر}}[[وقوف در مشعر]] از اعمال واجب و ارکان [[حج]] است که پس از [[عرفات]]، از اذان صبح روز [[عید قربان]] تا طلوع آفتاب انجام می‌شود. در روایات، [[مشعرالحرام]] آستانه‌ای برای ورود به بخش اصلی [[حرم مکی]] دانسته شده و توقف در آن، زمینه آمادگی حج‌گزار برای انجام [[قربانی]] و زیارت خانه خدا و نیز مواجهه با [[شیطان]] در [[رمی جمرات]] معرفی شده است.<ref>کافی، ج۱، ص۲۲۴؛ التهذیب، ج۵، ص۴۴۸؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶.</ref> همچنین مشعر جایگاه نزول رحمت، بخشش گناهان و استجابت [[دعا]] دانسته شده و برخی منابع، وقوف در آن را نسبت به وقوف در عرفات، زمینه امید بیشتر به رحمت و تقرب الهی معرفی کرده‌اند.<ref>سنن ابن ماجه، ح۳۰۲۴؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.</ref> آیه [[۱۹۸ سوره بقره]] نیز مشعرالحرام را جایگاه ذکر خداوند معرفی می‌کند و در برخی تفاسیر، از حکمت وقوف در آن، توجه قلب به [[تقوا]] و خوف از خداوند دانسته شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.</ref> از آداب وقوف نیز صبر و پرهیز از شتاب و آزار دیگران، کنار گذاشتن [[تکبر]] و اظهار [[فروتنی]] و توجه به [[دعاهای مکه|دعا]] و طلب آمرزش یاد شده است؛ مجموعه این آداب، مشعر را مرحله‌ای برای تقویت یاد خدا، تقوا و آمادگی معنوی پیش از ادامه مناسک معرفی می‌کند.<ref>وسائل، ج۱۴، ص۶؛ علل الشرایع، ص۴۴۴؛ المحاسن، ج۱، ص۱۴۱؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۲۲۲، ۲۲۵؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۰-۲۱۲.</ref> | |||
== اسرار رمی جمرات == | |||
{{اصلی|اسرار رمی جمرات}}[[رمی جمرات]] از اعمال واجب [[حج]] است که در [[منا]] انجام می‌شود و در منابع اسلامی، ریشه آن به رویارویی [[حضرت ابراهیم(ع)]] با [[شیطان]] نسبت داده شده است.<ref>قرب الاستاد، ص۵۳۲؛ کنز الفرائد، ص۸۲؛ علل الشرایع، ج۱، ص۴۳۷.</ref> بر اساس برخی روایات و منابع اخلاقی، این عمل نمادی از بندگی و مقابله با وسوسه‌های شیطانی و نیز مبارزه با شهوات و رذایل درونی دانسته شده و پرتاب سنگ‌ها به‌صورت نمادین، بیانگر رویارویی انسان با موانع معنوی و اخلاقی معرفی شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۸-۲۱۹؛ فقیه، ج۲، ص۲۱۴؛ کافی، ج۴، ص۴۸۰.</ref> همچنین طهارت ظاهری و باطنی هنگام رمی و ذکر خداوند، در برخی منابع زمینه دوری از شیطان و تقویت آمادگی معنوی [[حج‌گزار]] دانسته شده است.<ref>کافی، ج۴، ص۴۷۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۹.</ref> تکرار رمی در روزهای مختلف و وجود [[جمرات|سه جمره]] نیز در برخی تفسیرها، نشانه ضرورت استمرار در مبارزه با وسوسه‌ها و وجود موانع متعدد در مسیر تقرب به خداوند دانسته شده است؛ اجتماع حاجیان در رمی نیز به‌صورت نمادین، بیانگر همبستگی آنان در این مبارزه معرفی شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۰ و ۲۲۲.</ref> | |||
== اسرار سعی == | |||
{{اصلی|اسرار سعی}} | |||
[[سعی]] میان [[صفا]] و [[مروه]] از اعمال [[حج]] و [[عمره]] است که یادآور تلاش [[حضرت هاجر|حضرت هاجر(س)]] برای یافتن آب برای [[حضرت اسماعیل(ع)]] دانسته شده و در منابع، نمادی از کوشش، امید و توکل بر خداوند معرفی شده است.<ref>درسنامه مناسک حج، ص۴۱-۴۴؛ ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین.</ref> در برخی منابع اخلاقی، صفا و مروه به‌ترتیب نماد پاکی دل و مروت و خدمت به دیگران دانسته شده و سعی عاملی برای تزکیه نفس، تقویت روحیه خدمت و کاهش تکبر معرفی شده است.<ref>الکافی، ج۴، ص۴۳۴؛ مصباح الشریعة، ص۴۷؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۴۹؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۲؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۴.</ref> همچنین [[هروله]] در بخشی از مسیر، نمادی از دوری از هواهای نفسانی و مبارزه با شیطان و شتاب در اطاعت الهی دانسته شده است.<ref>علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۱۲۴.</ref> رفت‌وآمد میان صفا و مروه نیز به تردد میان خوف و رجا و استمرار در تلاش برای جلب رضایت الهی تفسیر شده و تکرار هفت‌باره آن، در برخی منابع، نمادی از استمرار و پایداری در مسیر بندگی و مقابله با مشکلات دانسته شده است.<ref>تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۴۳؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۳؛ صهبای حج، ص۴۰۱؛ در بارگاه نور، ص۷۴-۷۵.</ref> آغاز سعی از صفا نیز با تقدم نام صفا بر مروه در قرآن و آغاز کردن [[پیامبر(ص)]] از صفا پیوند داده شده و رعایت این ترتیب، نوعی پیروی از سنت و ادب در برابر فرمان الهی دانسته شده است.<ref>[[سوره بقره]]، آیه ۱۵۸؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۹۶؛ وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۲۲، روایت ۱۸۲۵۹؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۱.</ref> | |||
== اسرار قربانی == | |||
{{اصلی|اسرار قربانی}} | |||
[[قربانی]] از اعمال واجب [[حج]] و از [[شعائر الهی]] است که در [[منا]] با هدف تقرب به خداوند انجام می‌شود. در منابع [[اسلامی]]، از قربانی به‌عنوان نشانه [[تقوا]]، پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]] و تسلیم در برابر فرمان الهی یاد شده و برای آن آثاری مانند آمرزش گناهان و [[تقرب]] به خداوند بیان شده است.<ref>المحاسن، ج۱، ص۶۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶-۲۹۸؛ سوره حج، آیه ۳۷؛ صافات، آیه ۱۰۷.</ref> در برخی منابع اخلاقی و عرفانی، ذبح حیوان در قربانی به‌صورت نمادین به مبارزه با هواهای نفسانی و غلبه بر خصلت‌های حیوانی انسان تفسیر شده است.<ref>معراج السعاده، ص۷۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۹؛ مصباح الشریعه، ص۹۲.</ref> همچنین قربانی به‌عنوان شکرگزاری برای نعمت بهره‌مندی انسان از چهارپایان و وسیله‌ای برای اطعام و گشایش در زندگی نیازمندان معرفی شده و در روایات و سیره معصومان(ع) بر بخشیدن بخشی از گوشت آن به فقیران و همسایگان تأکید شده است.<ref>از میقات تا عرفات، ص۱۳۰-۱۳۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۴؛ علل الشرایع، ص۴۳۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۷۴.</ref> | |||
== اسرار حلق و تقصیر == | |||
{{اصلی|اسرار حلق و تقصیر}}[[حلق و تقصیر]] از اعمال پایانی [[حج]] و [[عمره]] و نشانه خروج از [[احرام]] است که در منابع اسلامی افزون بر جنبه فقهی، برای آن معانی تربیتی و معنوی نیز بیان شده است. در برخی منابع، تراشیدن یا کوتاه کردن مو نمادی از پاک‌سازی باطن از گناهان، هوا و هوس و زدودن موانع درونی دانسته شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۹-۲۴۰؛ مصباح الشریعة، ص۷۶؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۷.</ref> همچنین زدودن مو به‌صورت نمادین به رهایی از [[زینت در حال احرام|زینت‌ها]] و دلبستگی‌های مادی و قطع آرزوهای دور و دراز تفسیر شده است.<ref>اسرار و معارف حج، ص۵۶؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۰.</ref> در برخی روایات و منابع اخلاقی، حلق نشانه فروتنی و عبودیت در برابر خداوند دانسته شده و با امنیت زائران و شجاعت مؤمنان در [[مسجدالحرام]] نیز ارتباط داده شده است.<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۶۲؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۲-۲۴۴؛ تحلیلی بر مناسک حج، ص۲۷۲.</ref> | |||
== مقاله‌های مرتبط == | == مقاله‌های مرتبط == | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۸
اسرار احرام و فلسفه احکام آن[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اسرار احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
احرام، افزون بر مرحله آغازین مناسک حج و عمره، در برخی منابع دارای معانی و اهدافی مانند آمادگی برای ورود به حرم مکی، تواضع در برابر خداوند، احترام به کعبه و دوری از مادیات و اشتغالات دنیوی دانسته شده است.[۱] در روایات اهل بیت(ع)، احرام زمینه‌ای برای تقویت خشوع، صبر و امید به ثواب اعمال معرفی شده است.[۲] همچنین لباس احرام به‌دلیل شباهت به کفن، یادآور مرگ و آخرت دانسته شده و برای اجزای آن نیز معانی نمادینی مانند حیا و ناتوانی انسان در برابر خداوند ذکر شده است.[۳] از این منظر، احرام مرحله‌ای از حج است که در آن حج‌گزار با محدود کردن برخی رفتارهای پیشین و فاصله گرفتن از مادیات، خود را برای ورود به حرم و انجام مناسک آماده می‌کند.[۴]
| واجبات |
| شروع از میقات • نیت • لباس احرام • تلبیه |
| محرمات احرام |
| مشترک بین زن و مرد |
| شکار حیوانات خشکی • کشتن جانوران بدن • کندن درختان • التذاذ جنسی • آمیزش • استمناء • عقد ازدواج • فسوق • جدال • زینت • بوی خوش • روغن مالیدن به بدن • نگاه کردن در آینه • سرمه کشیدن • ازاله مو • ناخن گرفتن • خون برون آوردن • کشیدن دندان • حمل سلاح |
| ویژه مردان |
| پوشیدن لباس دوخته • پوشاندن سر • استظلال |
| ویژه زنان |
| پوشاندن صورت • پوشاندن دست |
| دیگر احکام |
| مستحبات احرام • مکروهات احرام |
اسرار محرمات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پرهیز از محرمات احرام در منابع اسلامی، افزون بر جنبه تکلیفی، با مفاهیم معنوی مانند تقوا، تسلیم در برابر خدا و دوری از تعلقات مادی و خودپسندی مرتبط دانسته شده است. ترک برخی محرمات مانند فسوق و جدال، زمینه‌ساز حفظ امنیت، کاهش دشمنی و تقویت همبستگی میان مسلمانان دانسته شده و پرهیز از لذت‌های جنسی و برخی امور مربوط به بدن، توجه حج‌گزار را از خواسته‌های مادی و جسمانی به امور معنوی معطوف می‌کند. همچنین ممنوعیت آرایش، زینت و برخی پوشش‌ها، به دوری از خودنمایی و برتری‌جویی و تسلیم در برابر خداوند تفسیر شده است. از این منظر، مجموعه محرمات احرام، زمینه‌ای برای کاهش خودپرستی و آسایش‌طلبی و تقویت تقوا و توجه معنوی در دوره حج فراهم می‌کند.[۵]
اسرار مکروهات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مکروهات احرام اعمالی است که انجام آن توسط مُحرم کراهت دارد. حمام رفتن[۶]، استفاده از گیاهان خوشبو[۷]، احتباء و حنا زدن برخی از مکروهات احرام هستند.[۸] حکمت کراهت پوشیدن لباس سیاه و ترجیح لباس سفید[۹]، ایجاد هماهنگی میان حج‌گزاران و نشاط روحی دانسته شده است. همچنین پرهیز از استفاده از لباس یا وسایل کثیف، به دوری از وضعیتی که موجب مشغولیت به شست‌وشو در حال احرام شود، ارتباط داده شده است. کراهت لبیک گفتن در پاسخ به دیگران نیز به اختصاص این ذکر به پاسخ‌گویی به دعوت خداوند و پرهیز از شریک دانستن دیگران در آن تفسیر شده است.[۱۰]
اسرار مستحبات احرام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مستحبات احرام مجموعه‌ای از اعمال پیش و هنگام احرام است که برای برخی از آنها حکمت‌های معنوی بیان شده است. از جمله، غسل احرام مقدمه‌ای برای دستیابی به طهارت باطنی و شست‌وشوی جان از آلودگی‌های معنوی دانسته شده است؛ چنان‌که در برخی منابع، غسل به شست‌وشوی انسان از گناهان و توبه از تعلقات دنیوی تفسیر شده است.[۱۱] همچنین دعاهای هنگام احرام، بر توبه، پاکی و رسیدن حاجی به مقام توبه‌کنندگان و پاکان تأکید دارند.[۱۲]
اسرار کلیات حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اسرار اقسام حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حج در سه صورت حج تمتع، حج افراد و حج قِران انجام می‌شود. در روایتی از امام رضا(ع)، تشریع حج تمتع نوعی تخفیف و رحمت الهی دانسته شده است؛ به‌گونه‌ای که با کوتاه شدن مدت احرام، از دشواری‌های آن کاسته شود و امکان انجام عمره و حج در کنار یکدیگر فراهم آید.[۱۳] همچنین برای تنوع در اقسام حج، حکمت‌هایی مانند تسهیل تکلیف برای افراد با شرایط[۱۴] و توانایی‌های متفاوت[۱۵] و فراهم شدن امکان انجام مناسک برای کسانی که در برخی صورت‌های حج با مانع مواجه‌اند[۱۶]، بیان شده است.[۱۷]
اسرار مقدمات حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
آمادگی برای حج پیش از آغاز سفر، از جمله اموری دانسته شده است که می‌تواند زمینه بهره‌مندی بیشتر از این مناسک را فراهم کند. در روایات، به برنامه‌ریزی و پس‌انداز برای حج توجه شده و این امر دارای آثاری مانند ایجاد انگیزه و قرار گرفتن حج به‌عنوان هدفی معنوی در زندگی دانسته شده است.[۱۸] همچنین بر تأمین هزینه حج از مال حلال تأکید شده و استفاده از مال حرام با هدف عبادی حج ناسازگار دانسته شده است.[۱۹] تهیه توشه مناسب و پاکیزه نیز از دیگر مقدمات حج است که در روایات مورد توجه قرار گرفته و در برخی منابع، حکمت آن را نمایش برخورداری و توانمندی جامعه اسلامی بیان کرده‌اند.[۲۰]
اسرار مجازات تَرک حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
ترک حج برای فرد مستطیع در منابع اسلامی نکوهش شده[۲۱] و در قرآن کریم و روایات، پیامدهای دینی و اخروی برای آن بیان شده است. در قرآن، ترک حج با تعبیر «کفر» مورد نکوهش قرار گرفته[۲۲] و در برخی روایات، تارک حج از پاداش‌ها و برکات آن محروم دانسته شده است.[۲۳] همچنین در روایات، حج دارای آثار دنیوی و اجتماعی مانند رفع فقر و گرفتاری و برخورداری از برکات مادی و معنوی دانسته شده[۲۴] و ترک آن به معنای محرومیت از این آثار معرفی شده است.[۲۵] در برخی منابع، ترک جمعی حج نیز موجب پیامدهای اجتماعی و دینی دانسته شده و بر ضرورت حفظ و برپایی این فریضه در جامعه اسلامی تأکید شده است.[۲۶]
اسرار طواف[ویرایش | ویرایش مبدأ]
طواف در منابع تفسیری، حدیثی و عرفانی، افزون بر جایگاه عبادی آن، نمادی از توحید و حرکت انسان به سوی خدا دانسته شده است؛ چرخش پیرامون کعبه یادآور توجه به خداوند به‌عنوان مقصد یگانه مؤمنان و استمرار یاد او در زندگی است. طواف همچنین با فروتنی در برابر خدا، دل بریدن از اتکای به دیگران، توبه و پاکی از گناه و تقویت پیوند و همدلی میان حاجیان ارتباط داده شده است. حضور جمعی طواف‌کنندگان نیز نمادی از پیوند اجتماعی و در عین حال یادآور حرکت انسان از دنیا به آخرت دانسته شده است.[۲۷] در برخی منابع عرفانی، هفت دور طواف نیز به مراحل سلوک معنوی و گذر از صفات ناپسند و رسیدن به فضایل اخلاقی تفسیر شده است.[۲۸] آغاز طواف از حجرالاسود نیز نشانه ورود به حریم قدسی کعبه و تجدید پیمان با خداوند دانسته شده است.[۲۹]
اسرار نماز طواف[ویرایش | ویرایش مبدأ]
نماز طواف نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند دانسته شده است[۳۰]؛ نماز طواف را وسیله معراج زائر تا عرش الهی دانسته‌اند.[۳۱] نمازگزار در این مقام، از دلبستگی به امور دنیوی فاصله می‌گیرد و همه امور را در اراده الهی می‌بیند. خواندن نماز در مقام ابراهیم نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر حضرت ابراهیم(ع) ارتباط داده شده است. همچنین نماز طواف به ارتباط با ولایت و نقش نبوت و امامت در هدایت انسان تفسیر شده و توجه به خدا در آن، زمینه یاد خدا، خشوع و آرامش دانسته شده است. در برخی منابع عرفانی، با افزایش کیفیت معنوی نماز، حالتی از احساس حضور و نزدیکی به خداوند برای حج‌گزار توصیف شده است.[۳۲]
اسرار تلبیه[ویرایش | ویرایش مبدأ]
تلبیه که از اذکار هنگام احرام در حج و عمره است، در روایات به‌عنوان شعار حج معرفی شده و بر بلند گفتن آن تأکید شده است.[۳۳] مضمون «لبیک» به معنای پاسخ به دعوت خداوند و اعلام آمادگی برای اطاعت از اوست و در برخی منابع، همراه با حالت خوف و رجا و بیم از پذیرفته نشدن این پاسخ دانسته شده است.[۳۴] همچنین تلبیه یادآور دعوت حضرت ابراهیم(ع) به حج و پاسخ حاجیان به این دعوت معرفی شده و از حکمت‌های آن، تصمیم بر اطاعت از خداوند و دوری از گناه دانسته شده است.[۳۵]
اسرار وقوف در عرفات[ویرایش | ویرایش مبدأ]
وقوف در عرفات از ارکان حج است که در روایات، «حقیقت حج» و «حج اکبر» معرفی شده و بر اهمیت آن تأکید شده است.[۳۶] در منابع دینی، از عرفات به‌عنوان زمان و مکانی ویژه برای توبه و بخشش گناهان یاد شده و حضور حاجیان در این سرزمین، زمینه بهره‌مندی از رحمت الهی دانسته شده است؛ همچنین در روایات، از مباهات خداوند به اهل عرفه نزد فرشتگان سخن گفته شده است.[۳۷] قرار گرفتن عرفات در خارج از محدوده حرم نیز در روایتی از امام علی(ع) به‌عنوان مقدمه‌ای برای آمادگی روحی حاجی و اظهار تضرع پیش از ورود به حریم حرم تفسیر شده است.[۳۸] همچنین اجتماع گسترده حاجیان در عرفات و کوتاهی زمان وقوف، در برخی منابع یادآور قیامت و کوتاهی فرصت زندگی برای فراهم کردن توشه آخرت دانسته شده است.[۳۹] در کنار این معانی، بر توجه بیشتر به خداوند و پناه بردن از وسوسه‌های شیطان در عرفه تأکید شده و بارش رحمت الهی از عوامل ناامیدی شیطان در این روز دانسته شده است.[۴۰]
اسرار وقوف در مشعر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
وقوف در مشعر از اعمال واجب و ارکان حج است که پس از عرفات، از اذان صبح روز عید قربان تا طلوع آفتاب انجام می‌شود. در روایات، مشعرالحرام آستانه‌ای برای ورود به بخش اصلی حرم مکی دانسته شده و توقف در آن، زمینه آمادگی حج‌گزار برای انجام قربانی و زیارت خانه خدا و نیز مواجهه با شیطان در رمی جمرات معرفی شده است.[۴۱] همچنین مشعر جایگاه نزول رحمت، بخشش گناهان و استجابت دعا دانسته شده و برخی منابع، وقوف در آن را نسبت به وقوف در عرفات، زمینه امید بیشتر به رحمت و تقرب الهی معرفی کرده‌اند.[۴۲] آیه ۱۹۸ سوره بقره نیز مشعرالحرام را جایگاه ذکر خداوند معرفی می‌کند و در برخی تفاسیر، از حکمت وقوف در آن، توجه قلب به تقوا و خوف از خداوند دانسته شده است.[۴۳] از آداب وقوف نیز صبر و پرهیز از شتاب و آزار دیگران، کنار گذاشتن تکبر و اظهار فروتنی و توجه به دعا و طلب آمرزش یاد شده است؛ مجموعه این آداب، مشعر را مرحله‌ای برای تقویت یاد خدا، تقوا و آمادگی معنوی پیش از ادامه مناسک معرفی می‌کند.[۴۴]
اسرار رمی جمرات[ویرایش | ویرایش مبدأ]
رمی جمرات از اعمال واجب حج است که در منا انجام می‌شود و در منابع اسلامی، ریشه آن به رویارویی حضرت ابراهیم(ع) با شیطان نسبت داده شده است.[۴۵] بر اساس برخی روایات و منابع اخلاقی، این عمل نمادی از بندگی و مقابله با وسوسه‌های شیطانی و نیز مبارزه با شهوات و رذایل درونی دانسته شده و پرتاب سنگ‌ها به‌صورت نمادین، بیانگر رویارویی انسان با موانع معنوی و اخلاقی معرفی شده است.[۴۶] همچنین طهارت ظاهری و باطنی هنگام رمی و ذکر خداوند، در برخی منابع زمینه دوری از شیطان و تقویت آمادگی معنوی حج‌گزار دانسته شده است.[۴۷] تکرار رمی در روزهای مختلف و وجود سه جمره نیز در برخی تفسیرها، نشانه ضرورت استمرار در مبارزه با وسوسه‌ها و وجود موانع متعدد در مسیر تقرب به خداوند دانسته شده است؛ اجتماع حاجیان در رمی نیز به‌صورت نمادین، بیانگر همبستگی آنان در این مبارزه معرفی شده است.[۴۸]
اسرار سعی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
سعی میان صفا و مروه از اعمال حج و عمره است که یادآور تلاش حضرت هاجر(س) برای یافتن آب برای حضرت اسماعیل(ع) دانسته شده و در منابع، نمادی از کوشش، امید و توکل بر خداوند معرفی شده است.[۴۹] در برخی منابع اخلاقی، صفا و مروه به‌ترتیب نماد پاکی دل و مروت و خدمت به دیگران دانسته شده و سعی عاملی برای تزکیه نفس، تقویت روحیه خدمت و کاهش تکبر معرفی شده است.[۵۰] همچنین هروله در بخشی از مسیر، نمادی از دوری از هواهای نفسانی و مبارزه با شیطان و شتاب در اطاعت الهی دانسته شده است.[۵۱] رفت‌وآمد میان صفا و مروه نیز به تردد میان خوف و رجا و استمرار در تلاش برای جلب رضایت الهی تفسیر شده و تکرار هفت‌باره آن، در برخی منابع، نمادی از استمرار و پایداری در مسیر بندگی و مقابله با مشکلات دانسته شده است.[۵۲] آغاز سعی از صفا نیز با تقدم نام صفا بر مروه در قرآن و آغاز کردن پیامبر(ص) از صفا پیوند داده شده و رعایت این ترتیب، نوعی پیروی از سنت و ادب در برابر فرمان الهی دانسته شده است.[۵۳]
اسرار قربانی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
قربانی از اعمال واجب حج و از شعائر الهی است که در منا با هدف تقرب به خداوند انجام می‌شود. در منابع اسلامی، از قربانی به‌عنوان نشانه تقوا، پیروی از سنت حضرت ابراهیم(ع) و تسلیم در برابر فرمان الهی یاد شده و برای آن آثاری مانند آمرزش گناهان و تقرب به خداوند بیان شده است.[۵۴] در برخی منابع اخلاقی و عرفانی، ذبح حیوان در قربانی به‌صورت نمادین به مبارزه با هواهای نفسانی و غلبه بر خصلت‌های حیوانی انسان تفسیر شده است.[۵۵] همچنین قربانی به‌عنوان شکرگزاری برای نعمت بهره‌مندی انسان از چهارپایان و وسیله‌ای برای اطعام و گشایش در زندگی نیازمندان معرفی شده و در روایات و سیره معصومان(ع) بر بخشیدن بخشی از گوشت آن به فقیران و همسایگان تأکید شده است.[۵۶]
اسرار حلق و تقصیر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حلق و تقصیر از اعمال پایانی حج و عمره و نشانه خروج از احرام است که در منابع اسلامی افزون بر جنبه فقهی، برای آن معانی تربیتی و معنوی نیز بیان شده است. در برخی منابع، تراشیدن یا کوتاه کردن مو نمادی از پاک‌سازی باطن از گناهان، هوا و هوس و زدودن موانع درونی دانسته شده است.[۵۷] همچنین زدودن مو به‌صورت نمادین به رهایی از زینت‌ها و دلبستگی‌های مادی و قطع آرزوهای دور و دراز تفسیر شده است.[۵۸] در برخی روایات و منابع اخلاقی، حلق نشانه فروتنی و عبودیت در برابر خداوند دانسته شده و با امنیت زائران و شجاعت مؤمنان در مسجدالحرام نیز ارتباط داده شده است.[۵۹]
مقاله‌های مرتبط[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ علل الشرایع (فارسی)، ج۲، ص۳۴۱؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.
- ↑ اسلام، آیین رستگاری، ص۲۷۷؛ اسرار حج (فارسی)، ص۲۸؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۴۹.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۱۴؛ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (فارسی)، ص۱۶۷.
- ↑ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۶-۱۴۵؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.
- ↑ ذخیرة المعاد، ج۱، ص۶۰۳؛ کفایة الاحکام، ج۱، ص۳۰۶.
- ↑ مستند الشیعه، ج۱۲، ص۵۰؛ جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۳۳.
- ↑ الشرح الکبیر، ج۳، ص۳۲۷؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۷۶؛ الحدائق، ج۱۵، ص۵۶۰.
- ↑ مکارم الاخلاق، ص104 .
- ↑ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۲-۱۳۳؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۲۶ و ابواب تروک احرام، باب۲۸ و ۳۸.
- ↑ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص۱۷۷؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۶؛ آداب الصلوة، ص۷۴.
- ↑ مصباح المتهجد، ج۲، ص۷۱۸؛ المزار، ص۱۲۰.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۳۲.
- ↑ النهایة، ص209؛ توضیح المناسک، ص67؛ نک: المجموع، ج8، ص382-384.
- ↑ المعتبر، ج2، ص785؛ المغنی، ج3، ص247.
- ↑ الخلاف، ج2، ص272؛ تحریر الاحکام، ج1، ص557.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۵.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۶؛ کافی، ج۴، ص۲۸۰-۲۸۱.
- ↑ مناسک حج، ص۳۶؛ مناسک جامع حج، ص۳۶؛ تهذیب الاحکام، ج۶، ص۳۶۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۷.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۸۲.
- ↑ التهذیب، ج5، ص18؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص448؛ دعائم الاسلام، ج1، ص288.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 97 ؛ مرآة العقول، ج7، ص103.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۹۷؛ مرآة العقول، ج۷، ص۱۰۳؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۸۶-۸۷.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۱۰؛ الکافی، ج۴، ص۲۷۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۵؛ کافی، ج۲، ص۴۵۱.
- ↑ الحج في الكتاب و السنه صص ۱۴۵ ، ۱۴۶ ، ۱۴۷ .
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۲؛ کافی، ج۴، ص۲۷۲.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۰؛ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۰؛ محجة البیضاء، ج۲، ص۳۵۰؛ علل الشرایع، ج۲، ص۳۱۰؛ کافی، ج۴، ص۱۸۸؛ پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ج۱، ص۲۰۶ و ۲۰۹.
- ↑ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۴ و ۳۶۶-۳۷۰؛ اسرار الشریعة، ص۲۴۰ و ۲۴۳.
- ↑ صهبای حج، ص۱۹۴؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۲۰؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.
- ↑ اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.
- ↑ اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ ره‌توشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.
- ↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۶-۳۲۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۷۹.
- ↑ الحج و العمرة فی الکتاب و السنة، ص۵۸؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۳۷، ح۱ و باب۵۲، ح۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۲۰.
- ↑ علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۶ و ۴۱۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶ و ۲۳۵.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۳۴؛ الکافی، ج۴، ص۲۶۵؛ سنن ترمذی، ج۲، ص۶۵.
- ↑ الفقيه، ج۲، ص۲۱۱؛ کافی، ج۴، ص۵۴۱؛ دعائم الاسلام، ج۲، ص۲۹۴؛ بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳.
- ↑ وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۵۰؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۰.
- ↑ کشف الاسرار، ج۱، ص۵۲۵؛ جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳.
- ↑ پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص۲۲؛ در بارگاه نور، ص۹۷؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۹.
- ↑ کافی، ج۱، ص۲۲۴؛ التهذیب، ج۵، ص۴۴۸؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶.
- ↑ سنن ابن ماجه، ح۳۰۲۴؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ وسائل، ج۱۴، ص۶؛ علل الشرایع، ص۴۴۴؛ المحاسن، ج۱، ص۱۴۱؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۲۲۲، ۲۲۵؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۰-۲۱۲.
- ↑ قرب الاستاد، ص۵۳۲؛ کنز الفرائد، ص۸۲؛ علل الشرایع، ج۱، ص۴۳۷.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۸-۲۱۹؛ فقیه، ج۲، ص۲۱۴؛ کافی، ج۴، ص۴۸۰.
- ↑ کافی، ج۴، ص۴۷۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۹.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۰ و ۲۲۲.
- ↑ درسنامه مناسک حج، ص۴۱-۴۴؛ ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین.
- ↑ الکافی، ج۴، ص۴۳۴؛ مصباح الشریعة، ص۴۷؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۴۹؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۲؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۴.
- ↑ علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۱۲۴.
- ↑ تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۴۳؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۳؛ صهبای حج، ص۴۰۱؛ در بارگاه نور، ص۷۴-۷۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۵۸؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۹۶؛ وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۲۲، روایت ۱۸۲۵۹؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۱.
- ↑ المحاسن، ج۱، ص۶۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶-۲۹۸؛ سوره حج، آیه ۳۷؛ صافات، آیه ۱۰۷.
- ↑ معراج السعاده، ص۷۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۹؛ مصباح الشریعه، ص۹۲.
- ↑ از میقات تا عرفات، ص۱۳۰-۱۳۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۴؛ علل الشرایع، ص۴۳۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۷۴.
- ↑ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۹-۲۴۰؛ مصباح الشریعة، ص۷۶؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۷.
- ↑ اسرار و معارف حج، ص۵۶؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۰.
- ↑ بحارالانوار، ج۹۶، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۶۲؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۲-۲۴۴؛ تحلیلی بر مناسک حج، ص۲۷۲.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة: السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
- اسرار حج (فارسی) حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- اسرار عرفانی حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
- اسرار عرفانی عمره محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش.
- تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن): القرطبی (درگذشت ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- درسنامه اسرار حج محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
- اسلام، آيين رستگارى حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
- عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقة المنسوب لامام الصادق ع (فارسی) شیخ حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1386ش.
- علل الشرایع: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق.
- علل الشرایع(فارسی): شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش.
- عیون اخبار الرضا(ع): الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، 1404ق.
- کشاف القناع: منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- گزیده نوش بندگی، احمد سعادت فر، تهران، مشعر، 1404ش.
- المحاسن: ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، تحقیق حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش.
- مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق.
- المدونة الکبری: مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
- معجم الفاظ الفقه الجعفری: احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
- مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ): المنسوب للإمام الصادق ( ع ) ( ترجمه : گيلاني )، قم، پیام حق، 1385ش.
- المقنعه: المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- من لا یحضره الفقیه: الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- نمادها و رمزواره‌های حج، مجتبی شریفی، تهران، رویش نو، ۱۳۸۸ش.