حمیریان: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۱۷

حمیریان، یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های باستان در یمن بود که نسب آنان به حمر بن سبأ می‌رسد. قلمرو این پادشاهی با مرکزیت شهر ظفار، بازه‌ای طولانی از دوران باستان تا ظهور اسلام را در بر می‌گرفت. حیات سیاسی حمیر با دو دوره اصلی متمایز می‌شود: دوره نخست ^[۱] و دوره دوم ^[۲]. حمیریان در میان رقابت‌های قدرت میان ساسانیان و بیزانس، نقشی کلیدی در توازن سیاسی و مسیرهای تجاری داشتند و در نهایت در سال نهم اسلام را پذیرفتند.

نسب‌شناسی و هویت حمیر

نسبت حمیریان در منابع تاریخی اسلامی، به حمر بن سبأ بازگردانده شده که گفته شده حمیر نخستین پادشاهی بود که تاج یاقوتی بر سر نهاد و پس از پدرش، سبأ، در شهر مأرب مستقر شد ^[۳]. طوایف مختلف حمیر از فرزندان او منشعب شده‌اند که میان مورخان در شمار آن‌ها اختلاف است؛ برخی آن‌ها را پنج تن ^[۴] و برخی دیگر تا نه تن ذکر کرده‌اند ^[۵].

قلمرو و سکونتگاه‌ها

پایتخت حمیریان شهر «ظفار» در مغرب صنعا بود ^[۶]. سرزمین آن‌ها «ذی‌ریدان» نام داشت و دژ معروفشان «ریدان» بود. قلمرو حمیریان با نام «اقلیم حِمیَر» شناخته می‌شد که از صنعا در شمال تا عدن در جنوب، و از شبوه در شرق تا سواحل دریا در غرب گسترده بود ^[۷]. اریخ سیاسی و دوره‌های حاکمیت تاریخ ملوک حمیر به دلیل پیچیدگی، یکی از دشوارترین بخش‌های تاریخ یمن است ^[۸]. باستان‌شناسان با یافتن کتیبه‌ها، ابعاد جدیدی از این تاریخ را روشن کرده‌اند ^[۹].

دوره اول؛ 115 پیش از میلاد تا ۳۰۰ میلادی

در این دوره، پادشاهان با القاب «ملک سبأ و ذورَیْدان» شناخته می‌شدند ^[۱۰]. از مشهورترین ملوک این دوره، «اِل‌شرح یَحضُب» است که بنای قصر غمدان را ساخت ^[۱۱]. ویژگی این دوران، رونق تجاری، ثبات اقتصادی و تلاش برای گسترش نفوذ در حبشه و آفریقا بود ^[۱۲]. در این دوره، حمیریان با دولت‌های همجوار همچون قتبان و حضرموت درگیر بودند و گاه بر آن‌ها چیره می‌شدند ^[۱۳].

دوره دوم یا دوره «تبابعه»؛ 300 تا ۵۲۵ میلادی

این دوره با لقب «تبابعه» شناخته می‌شود ^[۱۴]. مشهورترین پادشاه این عصر، «شَمَّر یُهَرْعِش» یا «تُبَّع بزرگ» است که افسانه‌های فتوحات گسترده‌ای به او نسبت داده‌اند ^[۱۵]. یکی از نقاط عطف این دوران، تخریب سد مأرب که در منابع اسلامی به «سیل العرم» شهره است، ضربه‌ای مهلک بر اقتصاد کشاورزی آنان وارد کرد و موجبات مهاجرت قبایل و تضعیف قدرت مرکزی را فراهم ساخت ^[۱۶].

روابط خارجی و توازن قدرت

حمیریان در سیاست خارجی خود، به‌عنوان قدرت سوم در کنار دو امپراتوری بزرگ ایران ^[۱۷] و روم ^[۱۸] عمل می‌کردند ^[۱۹]. روابط آنان با همسایگان، همواره متأثر از رقابت‌های تجاری و ایدئولوژیک بود. در دوره‌هایی، حمیریان با قبایل قدرتمند دیگر نظیر «کِنده» متحد شدند تا نفوذ خود را بر قبایل بیابان‌نشین تثبیت کنند. همچنین رقابت با حبشه بر سر کنترل مسیرهای تجاری دریای سرخ، از محورهای اصلی دیپلماسی آنان بود که گاه به جنگ‌های خونین و دخالت‌های نظامی منجر می‌شد ^[۲۰].

حیات دینی

حیات دینی در حمیر تحولات گسترده‌ای را تجربه کرد. در ابتدا، بت‌پرستی و پرستش خدایانی همچون «نَسر» رواج داشت ^[۲۱]. با گسترش روابط تجاری و سیاسی، ادیان توحیدی یهودیت و مسیحیت به تدریج در یمن نفوذ یافتند. دوره پادشاهی «ذونواس» ^[۲۲]، که به دین یهود گرویده بود، نقطه عطفی در تاریخ دینی حمیر محسوب می‌شود که با تنش‌های مذهبی میان حمیریان و مسیحیانِ تحت حمایت حبشه گره خورد ^[۲۳].

حمیر و اسلام

پیامبر ^[۲۴] برای ملوک حمیر، از جمله حارث بن عبدکلال، نعیم بن عبدکلال و زرعة بن سیف، نامه‌هایی ارسال فرمودند و آنان را به اسلام فراخواندند ^[۲۵]. در سال نهم هجری ^[۲۶]، پس از غزوه تبوک، هیئت‌هایی از قبایل یمن و حمیر برای بیعت با پیامبر به مدینه آمدند. رسول خدا ^[۲۷] نیز مبلغانی همچون عیاش بن ابی‌ربیعه و معاذ بن جبل را برای تعلیم دین و جمع‌آوری زکات به یمن گسیل داشتند ^[۲۸].

پانویس

↑ رونق تجاری و ثبات اقتصادی
↑ دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب
↑ ابن قتیبه، 1960م، ص26؛ دینوری، 1960م، ص10؛ ابن سعید مغربی، 1402ق، ج1، صص97-98
↑ مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو
↑ ابن قتیبه، 1960م، ج1، صص103-104؛ ابن کلبی، 1408ق، ج2، ص534؛ ابن حزم، 1982م، ج1، ص432؛ ابن خلدون، 1408ق، ج2، صص54 و290
↑ جوادعلی، 1976م، ج2، ص495
↑ منتظرالقائم، 1380ش، ص66
↑ حمزه اصفهانی، بی‌تا، صص113-114
↑ سعد زغلول عبدالحمید، 1976م، صص170-180
↑ جوادعلی، 1976، ج2، ص516
↑ ابن حائک، 1989م، ص19
↑ سالم، 1971م، صص140-141
↑ جوادعلی، 1976م، ج2، صص516-524
↑ برّو، 1988م، ص82
↑ صالح احمد، 1384ش، ص44
↑ ابن خلدون، 1408ق، ج2، صص300-302
↑ ساسانیان
↑ بیزانس
↑ صالح احمد، 1384ش، صص50-55
↑ جوادعلی، 1976م، ج3، صص400-410
↑ ابن کلبی، 1964م، ص12
↑ یوسف اسأر
↑ طبری، 1387ق، ج2، ص120
↑ ص
↑ حمیدالله، 1983م، صص170-175
↑ عام الوفود
↑ ص
↑ ابن هشام، 1355ش، ج2، ص590

منابع

این مقاله برگرفته از عملکرد و حضور قبیله حمیر در تحولات پیش و پس از اسلام (دوران پیامبر«ص») میقات حج، شماره 117 است.

آربری، آ.ج برتولد اشپولر، آن. ک.س. لمبتون، برنارد لوئیس، مونت گمری وات، پی.ام.هولت (1385ش)، تاریخ اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، انتشارات امیرکبیر.
ابن اثیر، علی ‌بن محمد (بی‌تا)، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی.
ابن حجر عسقلانی (1415‌ق)، الاصابة فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه.
ابن‌ حزم، علی‌ بن احمد (۱۹۸۲م)، جمهرة انساب‌ العرب، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن محمد (1408ق)، تاریخ ابن خلدون، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
ابن‌ درید، محمد‌ بن حسن (۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م)، کتاب الاشتقاق، بغداد، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
ابن سعد، محمد (1410ق)، الطبقات الکبری، دراسه و تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن سعید مغربی (1402ق)، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
ابن عبدربه، احمد (1372‌ق)، العقد الفرید، تحقیق محمد سعید العریان، بیروت، دارالفکر.
ابن قتیبه (1960م)، المعارف، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
ابن ‌قتیبه، عبدالله ‌بن مسلم (۱۹۶۰‌م)، المعارف، قم، مطبعه دارالکتاب.
ابنکثیر، اسماعیل ‌بن عمر (۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ق)، البدایة والنهدایه، تحقیق احمد عبدالوهاب فتیح، قاهره ـ مصر، دارالحدیث.
ابن‌ کلبی، (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، بیروت، چاپ ناجی حسن.
ابن کلبی، هشام ‌بن محمد (1348ق)، الأصنام، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
ابن‌ هشام، عبدالملک‌ بن هشام (1355ق/1936م) السیرة النبویة، قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ‌ شلبی، چاپ افست بیروت.
ابن هشام، عبدالملک (1979‌م)، التیجان فی الملوک الحمیر، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
ابن ‌حائک (1989م)، کتاب الأکلیل، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
ابوزهره، محمد (1373ش)، خاتم پیامبران، جلد سوم، ترجمه حسین صابری، بیجا، انتشارات آستان قدس رضوی.
التهایم، فرانتس (1369‌ش)، کمک‌های اقتصادی در دوران باستان، ترجمه امیرهوشنگ امینی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
الحوالی، محمد‌ بن علی الاکوع (1402‌ق)، الوثائق السیاسیة الیمنة، بغداد، دراالحریة للطباعة، چاپ اول.
برّو، توفیق (1988م)، تاریخ ‌العرب‌القدیم، دمشق، بی‌نا.
پروکوپیوس (1365م)، جنگ‌های ایران و روم، ترجمه محمد سعیدی، تهران، انشتارات علمی و فرهنگی.
جوادعلی (۱۹۷۶م)، المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
حتی، فیلیپ (1366ش)، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر آگاه.
حسنی، علی‌اکبر (1373ش)، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام از دوران جاهلیت تا عصر امویان، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی.
حمزه اصفهانی حمزة ‌‌بن حسن، (بیتا)، تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
دینوری، احمد‌ بن داود (1960م)، اخبار الطوال، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
رامیار، محمود (1371ش)، در آستانه سالزاد پیامبر9 ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
سالم، عبدالعزیز (1971م.) تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، نشر دارالنهضه.
سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، بیروت.
صالح احمد، علی (1384‌ش)، عرب کهن در آستانه بعثت، ترجمه هادی انصاری، بی‌جا، انتشارات امیرکبیر.
صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، تاریخ ‌العرب القدیم و البعثة النبویة، بیروت، ‌شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
طبری، محمد ‌بن جریر (بیتا)، تاریخ الرسل و الملوک، مطبعة الحسینیة المصریه.
سالم، عبدالعزیز (بی‌تا)، تاریخ‌العرب فی عصر الجاهلیه، بیروت، دارالنهضة العربیة.
عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، الموسوعة الیمنیة، صنعا.
غویدی، اغناطیوس (1986‌م)، محاضرات فی تاریخ الیمن و الجزیرةالعربیه قبل الاسلام، ترجمه ابراهیم سامرایی، لبنان، دارالحدثه.
کحاله، عمررضا (بی‌تا)، معجم قبائل العرب، بیروت، مؤسسة الرساله.
مسعودی، علی ‌بن حسین (1349)، التنبیه و الااشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مقدسی، مطهر‌ بن طاهر (1374‌ش)، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا ‌شفیعى کدکنى، تهران، آگه، چاپ اول.
ملایری، محمدمهدی (1379‌ش)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانى به عصر اسلامى‌، محمدمهدى ملایرى‌، تهران، توس‌.
منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، قم، بوستان کتاب.
نولدکه (بی‌تا)، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه عباس زریاب خوئی، تهران، انجمن آثار ملی.
همدانی، حسن ‌بن احمد (1989م)، صفه جزیرةالعرب، تحقیق محمد‌ بن علی الاکوع، بغداد، دارالشئون ـ الثقافة العامه.
یعقوبی، احمد ‌بن واضح (1358ق)، تاریخ یعقوبی، نجف، مکتبة المرتضوی .

[1] رونق تجاری و ثبات اقتصادی

[2] دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب

[3] ابن قتیبه، 1960م، ص26؛ دینوری، 1960م، ص10؛ ابن سعید مغربی، 1402ق، ج1، صص97-98

[4] مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو

[5] ابن قتیبه، 1960م، ج1، صص103-104؛ ابن کلبی، 1408ق، ج2، ص534؛ ابن حزم، 1982م، ج1، ص432؛ ابن خلدون، 1408ق، ج2، صص54 و290

[6] جوادعلی، 1976م، ج2، ص495

[7] منتظرالقائم، 1380ش، ص66

[8] حمزه اصفهانی، بی‌تا، صص113-114

[9] سعد زغلول عبدالحمید، 1976م، صص170-180

[10] جوادعلی، 1976، ج2، ص516

[11] ابن حائک، 1989م، ص19

[12] سالم، 1971م، صص140-141

[13] جوادعلی، 1976م، ج2، صص516-524

[14] برّو، 1988م، ص82

[15] صالح احمد، 1384ش، ص44

[16] ابن خلدون، 1408ق، ج2، صص300-302

[17] ساسانیان

[18] بیزانس

[19] صالح احمد، 1384ش، صص50-55

[20] جوادعلی، 1976م، ج3، صص400-410

[21] ابن کلبی، 1964م، ص12

[22] یوسف اسأر

[23] طبری، 1387ق، ج2، ص120

[24] ص

[25] حمیدالله، 1983م، صص170-175

[26] عام الوفود

[27] ص

[28] ابن هشام، 1355ش، ج2، ص590

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

@@ خط ۳۰: / خط ۳۰: @@
   | توضیحات منبع = میقات حج، شماره 117
 }}
+* آربری، آ.ج برتولد اشپولر، آن. ک.س. لمبتون، برنارد لوئیس، مونت گمری وات، پی.ام.هولت (1385ش)، تاریخ اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، انتشارات امیرکبیر.
+* ابن اثیر، علی ‌بن محمد (بی‌تا)، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی.
+* ابن حجر عسقلانی (1415‌ق)، الاصابة فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه.
+* ابن‌ حزم، علی‌ بن احمد (۱۹۸۲م)، جمهرة انساب‌ العرب، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
+* ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن محمد (1408ق)، تاریخ ابن خلدون، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
+* ابن‌ درید، محمد‌ بن حسن (۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م)، کتاب الاشتقاق، بغداد، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
+* ابن سعد، محمد (1410ق)، الطبقات الکبری، دراسه و تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه.
+* ابن سعید مغربی (1402ق)، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
+* ابن عبدربه، احمد (1372‌ق)، العقد الفرید، تحقیق محمد سعید العریان، بیروت، دارالفکر.
+* ابن قتیبه (1960م)، المعارف، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
+* ابن ‌قتیبه، عبدالله ‌بن مسلم (۱۹۶۰‌م)، المعارف، قم، مطبعه دارالکتاب.
+* ابنکثیر، اسماعیل ‌بن عمر (۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ق)، البدایة والنهدایه، تحقیق احمد عبدالوهاب فتیح، قاهره ـ مصر، دارالحدیث.
+* ابن‌ کلبی، (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، بیروت، چاپ ناجی حسن.
+* ابن کلبی، هشام ‌بن محمد (1348ق)، الأصنام، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
+* ابن‌ هشام، عبدالملک‌ بن هشام (1355ق/1936م) السیرة النبویة، قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ‌ شلبی، چاپ افست بیروت.
+* ابن هشام، عبدالملک (1979‌م)، التیجان فی الملوک الحمیر، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
+* ابن ‌حائک (1989م)، کتاب الأکلیل، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
+* ابوزهره، محمد (1373ش)، خاتم پیامبران، جلد سوم، ترجمه حسین صابری، بیجا، انتشارات آستان قدس رضوی.
+* التهایم، فرانتس (1369‌ش)، کمک‌های اقتصادی در دوران باستان، ترجمه امیرهوشنگ امینی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
+* الحوالی، محمد‌ بن علی الاکوع (1402‌ق)، الوثائق السیاسیة الیمنة، بغداد، دراالحریة للطباعة، چاپ اول.
+* برّو، توفیق (1988م)، تاریخ ‌العرب‌القدیم، دمشق، بی‌نا.
+* پروکوپیوس (1365م)، جنگ‌های ایران و روم، ترجمه محمد سعیدی، تهران، انشتارات علمی و فرهنگی.
+* جوادعلی (۱۹۷۶م)، المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
+* حتی، فیلیپ (1366ش)، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر آگاه.
+* حسنی، علی‌اکبر (1373ش)، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام از دوران جاهلیت تا عصر امویان، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی.
+* حمزه اصفهانی حمزة ‌‌بن حسن، (بیتا)، تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
+* دینوری، احمد‌ بن داود (1960م)، اخبار الطوال، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
+* رامیار، محمود (1371ش)، در آستانه سالزاد پیامبر9 ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
+* سالم، عبدالعزیز (1971م.) تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، نشر دارالنهضه.
+* سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، بیروت.
+* صالح احمد، علی (1384‌ش)، عرب کهن در آستانه بعثت، ترجمه هادی انصاری، بی‌جا، انتشارات امیرکبیر.
+* صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، تاریخ ‌العرب القدیم و البعثة النبویة، بیروت، ‌شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
+* طبری، محمد ‌بن جریر (بیتا)، تاریخ الرسل و الملوک، مطبعة الحسینیة المصریه.
+* سالم، عبدالعزیز (بی‌تا)، تاریخ‌العرب فی عصر الجاهلیه، بیروت، دارالنهضة العربیة.
+* عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، الموسوعة الیمنیة، صنعا.
+* غویدی، اغناطیوس (1986‌م)، محاضرات فی تاریخ الیمن و الجزیرةالعربیه قبل الاسلام، ترجمه ابراهیم سامرایی، لبنان، دارالحدثه.
+* کحاله، عمررضا (بی‌تا)، معجم قبائل العرب، بیروت، مؤسسة الرساله.
+* مسعودی، علی ‌بن حسین (1349)، التنبیه و الااشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
+* مقدسی، مطهر‌ بن طاهر (1374‌ش)، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا ‌شفیعى کدکنى، تهران، آگه، چاپ اول.
+* ملایری، محمدمهدی (1379‌ش)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانى به عصر اسلامى‌، محمدمهدى ملایرى‌، تهران، توس‌.
+* منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، قم، بوستان کتاب.
+* نولدکه (بی‌تا)، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه عباس زریاب خوئی، تهران، انجمن آثار ملی.
+* همدانی، حسن ‌بن احمد (1989م)، صفه جزیرةالعرب، تحقیق محمد‌ بن علی الاکوع، بغداد، دارالشئون ـ الثقافة العامه.
+* یعقوبی، احمد ‌بن واضح (1358ق)، تاریخ یعقوبی، نجف، مکتبة المرتضوی .