|
|
| خط ۲۰: |
خط ۲۰: |
| برخی از سلاطین این سلسله مانند بیربرس، قلاوون، ملک الناصر، از سایر حاکمان این سلسله از شهرت بیشتری برخوردارند. از مهمترین وقایع دوران این سلسله، پیروزی آنان بر مغولان بود که پیشروی آنان در غرب جهان اسلام را متوقف کرد. | | برخی از سلاطین این سلسله مانند بیربرس، قلاوون، ملک الناصر، از سایر حاکمان این سلسله از شهرت بیشتری برخوردارند. از مهمترین وقایع دوران این سلسله، پیروزی آنان بر مغولان بود که پیشروی آنان در غرب جهان اسلام را متوقف کرد. |
| == اقدامات عمرانی در مدینه == | | == اقدامات عمرانی در مدینه == |
| حکومت مملوکیان بر شرایط سیاسی و اجتماعی مکه و مدینه تاثیر گذار بود و بر حجاز سلطه سیاسی داشت.<ref>اوضاع فرهنگی و اجتماعی حرمین شریفین در دوره ممالیک، ص 67-38</ref> این حکومت اقدامات عمرانی مهمی در مکه، مدینه و اماکن مذهبی اسن دو شهر انجام دادند. | | حکومت مملوکیان بر شرایط سیاسی و اجتماعی مکه و مدینه تاثیر گذار بود و بر حجاز سلطه سیاسی داشت.<ref>اوضاع فرهنگی و اجتماعی حرمین شریفین در دوره ممالیک، ص 67-38</ref> این حکومت اقدامات عمرانی مهمی در مکه، مدینه و اماکن مذهبی این دو شهر انجام دادند. |
|
| |
|
| === خدمات ممالیک در مسجدالنبی(ص) === | | === بازسازی مسجدالنبی === |
| اقدامات ممالیک در مسجدالنبی:
| |
|
| |
|
| '''الف)''' دوره ملک ظاهر بیبرس (حک: ۶۷۶–۶۵۸ق): وی در سال ۶۶۴ق منبر مسجد نبوی را تعویض کرد،<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص259.</ref> [[خانه پیامبر(ص)]] و [[خانه حضرت زهرا(س)|حضرت زهرا(س)]] را با نصب نردههایی، از فضای مسجد جدا کرد<ref>میقات حج، ج26 ص103.</ref> و در سال ۶۶۸ق دستور داد [[مقصوره|مقصورههایی]] چوبی بر حجره شریف نبوی بسازند.<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص255.</ref>
| | ==== دوره ممالیک بحری ==== |
| | {{اصلی|بازسازی مسجدالنبی (ممالیک بحری)}}در دوران استیلای ممالیک بحری (۶۴۸–۷۹۲ق.) بر [[حرمین شریفین|حرمین]] و پس از [[آتشسوزی مسجدالنبی در سال 654ه.ق|آتشسوزی مسجدالنبی]] در اواخر [[خلافت عباسیان|خلافت عباسی]]، بازسازی گستردهای در [[مدینه]] انجام گرفت. نخستین تعمیرات در زمان نورالدین بن عزالدین آغاز شد<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=79 المدینه المنوره، ص 79]</ref> و سپس در دوره [[بیبرس بندقداری|بیبرس]] سقف مسجد بهطور کامل بازسازی و سازه جدیدی برای [[محراب النبی|محراب نبوی]] ساخته شد.<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص255؛ میقات حج، ج26 ص103.</ref> در عهد سیف الدین قلاوون برای نخستین بار گنبدی بر فراز [[قبر پیامبر|مقبره پیامبر(ص)]] بنا شد که به «[[گنبد مسجدالنبی|قبهالبیضاء]]» شهرت یافت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=384 وفاالوفا، ج2، ص384 و 385]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89_%D9%85%D9%86%D8%B0_%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A6%D9%87_%D8%AD%D8%AA%D9%89_%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83%D9%89.pdf&page=221 عماره المسجدالنبوی، ص 237]؛ ساختمان حرم شریف نبوی، ص25.</ref> در دورههای بعد، سلاطینی چون ناصرمحمد بن قلاوون، ناصرالدین حسن و شعبان نیز بخشهایی چون [[منارههای مسجدالنبی|منارهها]]، سقفها، رواقها و پوشش گنبد را مرمت کردند و بدینسان، [[مسجدالنبی]] شکل معماری منسجمتری یافت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D9%88_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE.pdf&page=124 عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 124]</ref><ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=81 المدینه المنوره، ص 81]</ref> |
|
| |
|
| '''ب)''' دوره منصور قلاوون (حک: ۶۷۸–۶۸۹ق): وی در سال ۶۷۸ق، دستور داد [[گنبد مسجدالنبی|گنبدی بر مزار پیامبر(ص)]] بنا کنند. بخش زیرین گنبد بر ستونهای مربعی و بخش فوقانی آن به شکل هشتضلعی بود.<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص273.</ref> گنبد با ورقهای سربی پوشیده شده و دارای پنجرهای به سقف زیرین مسجد بود.<ref>ساختمان حرم شریف نبوی، ص25.</ref>
| | ==== دوره ممالیک برجی ==== |
| | {{اصلی|بازسازی مسجدالنبی (ممالیک برجی)}}در دوران ممالیک برجی (۷۹۲–۹۲۳ق.)، [[محراب حنفی]] در زمان اشرف اینال ساخته شد، و در دوره سلاطینی چون برقوق، مؤید و برسبای نیز تعمیر سقفها، مرمت رواقها، تزئین دیوارها و ارسال [[منبر پیامبر|منبرهای جدید]] انجام گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D9%88_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE.pdf&page=126 عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 126]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=81 المدینه المنوره، ص 81]</ref> مهمترین [[بازسازی مسجدالنبی (قایتبای)|بازسازی این دوره در زمان قایتبای]] انجام گرفت، چراکه در این زمان [[آتشسوزی دوم در مسجدالنبی|آتشسوزی]] گستردهای در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] رخ داد و مسجد از نو بازسازی شد<ref name=":0">[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=84 المدینه المنوره، ص 84]</ref> و گنبد بزرگ کنونی بر فراز [[روضةالنبی|روضه شریفه]] ساخته شد.<ref name=":1">[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=421 وفاءالوفا، ج2، ص 421]</ref> |
|
| |
|
| در دوره ناصر حسن(حک: ۷۴۸–۷۶۲ق) و ملک اشرف شعبان (۷۶۵ق) نیز گنبد مزار پیامبر ترمیم و مستحکم سازی شد.<ref>میقات حج، ج26 ص144.</ref>
| | === خدمات دیگر === |
| | |
| === خدمات ممالیک در مدینه === | |
| ممالیک علاوه بر عمران مسجد النبی، اقدامات عمرانی در سایر نقاط شهر مدینه نیز انجام دادند: | | ممالیک علاوه بر عمران مسجد النبی، اقدامات عمرانی در سایر نقاط شهر مدینه نیز انجام دادند: |
| * ساخت وضوخانهای در کنار [[باب السلام (درب مسجدالنبی)|بابالسلام]](سال ۶۷۸ق)<ref>ساختمان حرم شریف نبوی، ص25.</ref> | | * ساخت وضوخانهای در کنار [[باب السلام (درب مسجدالنبی)|بابالسلام]](سال ۶۷۸ق.)<ref>ساختمان حرم شریف نبوی، ص25.</ref> |
| * بازسازی چهارمین مناره که در زمان سلیمان بن عبدالملک (حک: ۹۶–۹۹ق) ویران شده بود.<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص247؛ اخبار مدینه، ص230.</ref> | | * بازسازی چهارمین مناره که در زمان سلیمان بن عبدالملک (حک: ۹۶–۹۹ق.) ویران شده بود.<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص247؛ اخبار مدینه، ص230.</ref> |
| * ساخت مناره بابالسلام به دستور ملک ناصر محمد بن قلاوون که تاکنون باقی مانده است.(سال ۷۰۶ق)<ref>اخبار مدینه، ص435؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص276.</ref> | | * ساخت [[منارههای مسجدالنبی|مناره]] بابالسلام به دستور ملک ناصر محمد بن قلاوون که تاکنون باقی مانده است.(سال ۷۰۶ق)<ref>اخبار مدینه، ص435؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص276.</ref> |
| * بازسازی [[مسجد قبا]](سال ۷۳۳ق)<ref>اخبار مدینه، ص265.</ref> | | * بازسازی [[مسجد قبا]](سال ۷۳۳ق.)<ref>اخبار مدینه، ص265.</ref> |
| * تجدید بنای سور مدینه(سال ۷۵۵ق)<ref>اخبار مدینه، ص253.</ref> | | * تجدید بنای سور مدینه(سال ۷۵۵ق.)<ref>اخبار مدینه، ص253.</ref> |
| * وقف قریهای در مصر برای هزینههای [[پرده کعبه|پوشش کعبه]] و حجره مقدسه(سال ۷۶۰ق)<ref>میقات حج، ج26 ص144.</ref> | | * وقف قریهای در مصر برای هزینههای [[پرده کعبه|پوشش کعبه]] و حجره مقدسه(سال ۷۶۰ق.)<ref>میقات حج، ج26 ص144.</ref> |
| * بازسازی [[مسجد غمامه]] توسط سلطان حسن قلاوونی(قرن هشتم)<ref>اخبار مدینه، ص439.</ref> | | * بازسازی [[مسجد غمامه]] توسط سلطان حسن قلاوونی(قرن هشتم)<ref>اخبار مدینه، ص439.</ref> |
| * تجدید بنای سقف مسجد قبا و دو رواق مسجدالنبی توسط ملک اشرف برسبای(سال ۸۴۰ق)<ref>اخبار مدینه، ص266 و 424.</ref> | | * تجدید بنای سقف [[مسجد قبا]] و دو رواق مسجدالنبی توسط ملک اشرف برسبای(سال ۸۴۰ق.)<ref>اخبار مدینه، ص266 و 424.</ref> |
|
| |
|
| == اقدامات ممالیک در مکه == | | == اقدامات ممالیک در مکه == |
| خط ۶۱: |
خط ۶۰: |
| * ملک ناصر مملوکی پردهای برای کعبه فرستاد.(سال ۸۶۵ق)<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص109.</ref> | | * ملک ناصر مملوکی پردهای برای کعبه فرستاد.(سال ۸۶۵ق)<ref>آثار اسلامی مکه و مدینه، ص109.</ref> |
| * ارسال منبرهای چوبی از مصر به مسجدالحرام(سالهای ۸۶۶ و ۸۷۷ق) | | * ارسال منبرهای چوبی از مصر به مسجدالحرام(سالهای ۸۶۶ و ۸۷۷ق) |
| * بازسازی حجر اسماعیل با سنگ مرمر و ساخت و قبهای بر [[مقام ابراهیم(ع)|مقام ابراهیم]](سال ۸۸۱ق)<ref>تاریخ مکه (سباعی)، ص402.</ref><br /> | | * بازسازی حجر اسماعیل با سنگ مرمر و ساخت و قبهای بر [[مقام ابراهیم(ع)|مقام ابراهیم]](سال ۸۸۱ق)<ref>تاریخ مکه (سباعی)، ص402.</ref> |
|
| |
|
| === تامین امنیت زائران === | | === تامین امنیت زائران === |
| خط ۶۸: |
خط ۶۷: |
| === کلیدهای طلایی کعبه === | | === کلیدهای طلایی کعبه === |
| در دوره ممالیک، ساخت کلیدهای طلاکاریشده برای درِ کعبه با آیات قرآن و اسماء الهی مرسوم بود. گاه نام سازنده و خلیفه عباسی دستوردهنده نیز بر آن ثبت میشد. این کلیدها با تشریفات خاص از قاهره به مکه ارسال میگردید.<ref>میقات حج، ج39 ص127؛ ج40 ص95؛ ج41 ص101.</ref> | | در دوره ممالیک، ساخت کلیدهای طلاکاریشده برای درِ کعبه با آیات قرآن و اسماء الهی مرسوم بود. گاه نام سازنده و خلیفه عباسی دستوردهنده نیز بر آن ثبت میشد. این کلیدها با تشریفات خاص از قاهره به مکه ارسال میگردید.<ref>میقات حج، ج39 ص127؛ ج40 ص95؛ ج41 ص101.</ref> |
|
| |
| == سلطان قایتبای ==
| |
| سلطان قایتبای، سلطان مملوکی مصر در قرن نهم هجری، از فرمانروایانی بود که به عمران و آبادانی مکه و مدینه اهتمام ورزید. وی در دوران حکومتش، طرحهای متعددی در بازسازی، مرمت و توسعه اماکن مقدس، بهویژه مسجدالحرام و مسجدالنبی، اجرا کرد. این اقدامات، شامل ساخت بناهای آموزشی، رفاهی، مذهبی و نیز احیای تأسیسات آبی و خدماتی در مسیرهای زیارتی بود.
| |
|
| |
| === اقدامات عمرانی در مکه ===
| |
| {{ستون-شروع|۲}}
| |
|
| |
| * بازسازی مسجد خیف در منا و ساخت گنبدی بزرگ و مرتفع بر فراز محراب آن در سال ۸۷۴ قمری. <ref>اتحاف الوری، ج۴، ص509.</ref>
| |
| * تعمیر و بازسازی مسجد نمره (که با نامهای مسجد عرفه یا مسجد ابراهیم نیز شناخته میشود). <ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص388.</ref>
| |
| * مرمت و بازسازی مسجدی بر فراز کوه قُزَح در مشعرالحرام. <ref>سفرنامه حجاز، ص300.</ref>
| |
| * احیای منابع آب و قنوات
| |
| * لایروبی و احیای قنات عرفات و ساخت آبانبار یا مخزن بزرگی در عرفات برای دسترسی آسانتر حجاج، بهویژه فقرا، به آب در موسم حج. <ref>الارج المسکی، ص280؛ وفاء الوفاء، ج۲، ص234.</ref>
| |
| * بازسازی تابلوهای «بدایة العرفات» و «نهایة العرفات». <ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص388.</ref>
| |
| * احیای برکهای در منطقه خُلَیص (در حدود صد کیلومتری شمال مکه). <ref>وفاء الوفاء، ج۲، ص234.</ref>
| |
| * تعمیر و اصلاح سقایت عباس، چاه زمزم و مقام ابراهیم. <ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص388.</ref>
| |
| * لایروبی آبراه زبیده که به دستور زبیده همسر هارونالرشید برای آبرسانی به مکه ساخته شده بود. <ref>میقات حج، ج۱۳، ص143.</ref>
| |
| * بازسازی نشانهها و تأسیسات مسجدالحرام
| |
| * تجدید بنای انصاب حرم مکی در سال ۸۷۴ ق. <ref>میقات حج، ج۱۶، ص94.</ref>
| |
| * ارسال منبر بزرگی برای مسجدالحرام. <ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص388.</ref>
| |
| * ساخت مدرسهای به نام خود در کنار مسجدالحرام برای تدریس فقه مذاهب اربعه، همراه با رباطی شامل ۷۲ حجره برای سکونت فقرا و ایتام. <ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص388.</ref>
| |
| * ساخت مدرسهای دیگر برای ایتام با گنجایش ۴۰ طلبه و اختصاص سهمیه سالانه گندم برای ساکنان فقیر و یتیم این بناها. <ref>منائح الکرم، ج۳، ص۸۱–۸۵؛ تاریخ مکه (سباعی)، ص۳۹۵–۳۹۶.</ref>
| |
| * احداث باب قایتبای در مسجدالحرام، که از مدرسه قایتبای به مسجد باز میشد و ساخت منارهای بر بالای آن. <ref>منائح الکرم، همان؛ تاریخ مکه، همان.</ref>
| |
| * تعویض سالانه پرده کعبه. <ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص388.</ref>
| |
| * ساخت سردری مجلل با سه دهانه برای مسجدالحرام. <ref>جستاری بر تاریخ مکه، ص493.</ref>
| |
| * تأسیس کتابخانهای در مکه با شمار زیادی از کتابها. <ref>منائح الکرم، ج۳، ص۸۵–۸۶.</ref>
| |
| {{پایان}}
| |
| === اقدامات عمرانی در مدینه ===
| |
| اقدامات عمرانی قایتبای در مدینه به دو دوره تقسیم میشود:
| |
|
| |
| ==== الف) اقدامات پیش از آتشسوزی (۸۷۹ تا ۸۸۱ ق) ====
| |
|
| |
| * مرمت دیوارها و سقفهای شامی و [[رواق جبرئیل]].
| |
| * تعمیر بخش شرقی مقصوره (دیوار مثلثیشکل اطراف قبر شریف) و تجدید سقف [[روضةالنبی|روضه مطهر]] و [[گنبد مسجدالنبی|گنبد مرقد نبوی]]. <ref>تعمیر و توسعه مسجد نبوی، ص141؛ مدینهشناسی، ج۱، ص57.</ref>
| |
|
| |
| ==== ب) اقدامات پس از آتشسوزی (۸۸۶ ق به بعد) بازسازی و توسعه مسجدالنبی ====
| |
| {{ستون-شروع|۲}}
| |
| * بازسازی مناره اصلی کنار قُبّة الخضراء. <ref>التحفه اللطیفه، ص382.</ref>
| |
| * بازسازی دیوارها، ستونها و سقفها؛ ساخت گنبدی بر فراز محراب عثمانی؛ احداث سه گنبد دیگر (مجارید) در اطراف آن و دو گنبد بر بالای ورودی بابالسلام. <ref>معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، ج۲، ص156؛ تاریخ و آثار اسلامی، ص219.</ref>
| |
| * ارسال منبری از سنگ مرمر برای مسجدالنبی در سال ۸۸۹ق پس از سوختن منبر پیشین در آتشسوزی ۸۸۶ق. <ref>التحفه اللطیفه، ج۲، ص382.</ref>
| |
| * بازسازی محراب پیامبر(ص) و محراب عثمانی (که بنای فعلی نیز یادگار همان دوران است). <ref>التحفه اللطیفه، ج۲، ص382.</ref>
| |
| * مرمت گنبد پیامبر(ص) در سال ۸۸۷ق (معروف به «قبة الزرقاء» یا گنبد نیلگون) و توسعهای در شرق مسجد به مساحت حدود ۱۲۰ متر مربع. <ref>اخبار مدینه، ص429؛ تاریخ معالم المدینه المنوره، ص109.</ref>
| |
| * ساخت گنبدی بر فراز حجره حضرت فاطمه(س). <ref>مدینهشناسی، ج۱، ص84.</ref>
| |
| * تجدید بنای حجره شریف (ضریح مطهر) در دو مرحله: یکی در سال ۸۸۱ق پیش از حریق و دیگری در سال ۸۸۷ق پس از حریق. <ref>اخبار مدینه، ص215.</ref>
| |
| * بازسازی گنبد مطهر و مناره اصلی پس از ایجاد شکاف؛ تخریب کامل مناره، گودبرداری و استحکامسازی بنیاد آن، سپس ساخت مجدد منارهای به ارتفاع ۶۰ متر که تا امروز پابرجاست. <ref>تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی، ص146.</ref>
| |
| * تعمیر دوباره مناره اصلی پس از آسیب ناشی از صاعقه در صفر ۸۹۸ق. <ref>مرآه الحرمین، ص551؛ تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی، ص170.</ref>
| |
| * ساخت منارهای جدید در کنار بابالرحمه در سال ۸۸۶ق، متصل به مدرسه محمودیه؛ این مناره در توسعه نخست سعودیها از بین رفت. <ref>مرآه الحرمین، همان؛ تعمیر و توسعه، همان.</ref>
| |
| * احداث ۳۰۵ ستون جدید در بازسازی مسجد پس از آتشسوزی. <ref>ساختمان حرم شریف نبوی، ص28.</ref>
| |
| * تهیه قندیلها، چلچراغها و نسخههای قرآن جایگزین برای مواردی که در آتش سوخته بودند. <ref>تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی، ص146؛ الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص247؛ مدینهشناسی، ج۱، ص59.</ref>
| |
| * تأسیس مدارس، کاروانسراها و بناهای خدماتی در اطراف مسجدالنبی. <ref>تاریخ و آثار اسلامی مکه و مدینه، ص219.</ref>
| |
| {{پایان}}
| |
|
| |
| ==== عمران سایر اماکن مدینه ====
| |
|
| |
| * تجدید مناره مسجد قُبا و بازسازی دیوار غربی آن در سال ۸۷۷ق. <ref>اخبار مدینه، ص266.</ref>
| |
| * توسعه و بازسازی مقبره و حرم حضرت حمزه(ع) در سال ۸۹۳ق و ساخت ضریح آهنین بر قبر ایشان. <ref>تاریخ معالم المدینه المنوره، ص190؛ معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، ج۲، ص159؛ تاریخ و آثار اسلامی مکه و مدینه، ص298.</ref>
| |
| * حفر چاه آبی در محدوده حرم حضرت حمزه برای استفاده زائران و نصب پلکان جهت دسترسی به آب. <ref>تاریخ معالم المدینه، ص190؛ معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، ج۱، ص187.</ref>
| |
| * ساخت وضوخانههای متعدد در محدوده حرم حضرت حمزه. <ref>اخبار مدینه، ص297–298.</ref>
| |
| * مرمت قبه [[بارگاه همسران رسول خدا(ص)|قبور همسران پیامبر(ص)]] در [[بقیع]] در سال ۸۹۵ق. <ref>اخبار مدینه، ص296.</ref>
| |
| * بازسازی بخشی از دیوار پیرامون شهر مدینه (سور مدینه). <ref>اخبار مدینه، ص253؛ تاریخ معالم المدینه، ص367.</ref>
| |
| * وقف املاک و آبادیهایی در مصر برای تأمین غلات و ارسال آن به مردم مدینه. <ref>الاعلام باعلام بیت الله الحرام، ص247.</ref>
| |
|
| |
| == بازسازی مسجدالنبی در دوره ممالیک ==
| |
|
| |
| === دوره ممالیک بحری ===
| |
| {{اصلی|بازسازی مسجدالنبی (ممالیک بحری)}}در دوران استیلای ممالیک بحری (۶۴۸–۷۹۲ق.) بر [[حرمین شریفین|حرمین]] و پس از [[آتشسوزی مسجدالنبی در سال 654ه.ق|آتشسوزی مسجدالنبی]] در اواخر [[خلافت عباسیان|خلافت عباسی]]، بازسازی گستردهای در [[مدینه]] انجام گرفت. نخستین تعمیرات در زمان نورالدین بن عزالدین آغاز شد<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=79 المدینه المنوره، ص 79]</ref> و سپس در دوره [[بیبرس بندقداری|بیبرس]] سقف مسجد بهطور کامل بازسازی و سازه جدیدی برای [[محراب النبی|محراب نبوی]] ساخته شد.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=80 المدینه المنوره، ص80]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D9%88_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE.pdf&page=123 عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 123]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89_%D9%85%D9%86%D8%B0_%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A6%D9%87_%D8%AD%D8%AA%D9%89_%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83%D9%89.pdf&page=211 عماره المسجد النبوی، ص 227].</ref> در عهد سیف الدین قلاوون برای نخستین بار گنبدی بر فراز [[قبر پیامبر|مقبره پیامبر(ص)]] بنا شد که به «[[گنبد مسجدالنبی|قبهالبیضاء]]» شهرت یافت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=384 وفاالوفا، ج2، ص384 و 385]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89_%D9%85%D9%86%D8%B0_%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A6%D9%87_%D8%AD%D8%AA%D9%89_%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83%D9%89.pdf&page=221 عماره المسجدالنبوی، ص 237]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=80 المدینه المنوره، ص 80]</ref> در دورههای بعد، سلاطینی چون ناصرمحمد بن قلاوون، ناصرالدین حسن و شعبان نیز بخشهایی چون [[منارههای مسجدالنبی|منارهها]]، سقفها، رواقها و پوشش گنبد را مرمت کردند و بدینسان، [[مسجدالنبی]] شکل معماری منسجمتری یافت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D9%88_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE.pdf&page=124 عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 124]</ref><ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=81 المدینه المنوره، ص 81]</ref>
| |
|
| |
| === دوره ممالیک برجی ===
| |
| {{اصلی|بازسازی مسجدالنبی (ممالیک برجی)}}در دوران '''ممالیک برجی (۷۹۲–۹۲۳ق)،''' '''[[محراب حنفی]]''' در زمان اشرف اینال ساخته شد، و در دوره سلاطینی چون '''برقوق، مؤید و برسبای''' نیز تعمیر سقفها، مرمت رواقها، تزئین دیوارها و ارسال [[منبر پیامبر|منبرهای جدید]] انجام گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D9%88_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE.pdf&page=126 عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 126]؛ [https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=81 المدینه المنوره، ص 81]</ref> مهمترین [[بازسازی مسجدالنبی (قایتبای)|بازسازی این دوره در زمان قایتبای]] انجام گرفت، چراکه در این زمان [[آتشسوزی دوم در مسجدالنبی|آتشسوزی]] گستردهای در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] رخ داد و مسجد از نو بازسازی شد<ref name=":0" /> و گنبد بزرگ کنونی بر فراز [[روضةالنبی|روضه شریفه]] ساخته شد.<ref name=":1" />
| |
|
| |
| === قایتبای ===
| |
| {{اصلی|بازسازی مسجدالنبی (قایتبای)}}بازسازی در دوره قایتبای طی دو مرحله صورت گرفت:
| |
|
| |
| * مرحله اول قبل از آتشسوزی: این دوره با یک وقفه یکساله مجدد از سرگرفته شد.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=82 المدینه المنوره، ص 82]</ref> در این دوره طاقهای مشرف بر صحن در جهت شرقی و در پی آن سقف رواق تخریب شد. ستونها از سرب ساخته شد.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=82 المدینه المنوره، ص 82]</ref> گنبد داخلی روی مقبره پیامبرساخته شد و بهجای سقف چوبی قرار گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=83 المدینه المنوره، ص 83]</ref>
| |
| * مرحله بعد از آتشسوزی دوم: مربوط به آتش گرفتن مسجد در اثر صاعقه بود. در اثر این حریق، همه چیز جز گنبد داخلی قبر نبوی از بین رفت.<ref name=":0">[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=84 المدینه المنوره، ص 84]</ref>
| |
|
| |
| مهمترین بازسازیهای این دوره عبارت بود از:
| |
|
| |
| * ساخت [[گنبد]] بزرگ برای مسجد که در مکان بالای [[روضه شریفه]] قرارداشت<ref name=":1">[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=421 وفاءالوفا، ج2، ص 421]</ref>
| |
| * بازسازی و توسعه محراب عثمانی و ساخت [[گنبد]] بر روی آن مکان<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=85 المدینه المنوره، ص 85]</ref>
| |
| * احیای محراب پیامبر<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=85 المدینه المنوره، ص 85]</ref>
| |
| * توسعه در جهت شرقی مسجد <ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=421 وفاالوفا ج2 ص 421]</ref>
| |
| * رنگآمیزی سقف مسجد با رنگ لاجوردی<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=85 المدینه المنوره، ص 85]</ref>
| |
|
| |
|
| == جستارهای وابسته == | | == جستارهای وابسته == |
| خط ۱۵۶: |
خط ۷۳: |
| * [[مسجدالنبی]] | | * [[مسجدالنبی]] |
| * [[بازسازی مسجدالنبی (بیبرس)]] | | * [[بازسازی مسجدالنبی (بیبرس)]] |
| * | | *[[بازسازی مسجدالنبی (قایتبای)]] |
|
| |
|
| == پانویس == | | == پانویس == |
