اهل سنت

اهل سنت (مشهور به سنی) به یکی از مذاهب اسلامی غیر از شیعه و اباضیه اطلاق می‌گردد. این گروه پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، خلافت را منوط به شورای مسلمانان دانسته و خلافت چهار خلیفه نخست (ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی(ع)) را به‌ترتیب مشروع می‌شمارند.

اهل‌سنت در فقه عمدتاً به چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی و در حوزهٔ کلامی نیز به فرقه‌هایی چون اشاعره، معتزله و اهل حدیث (سلفیه) تقسیم شده‌اند.

از منظر مذاهب اهل سنت (به جز وهابیت)، زیارت قبور انبیا و اولیا مشروع و حتی در برخی موارد مستحب شمرده شده است و در مناسک حج نیز در کلیات مشترک هستند؛ هرچند در برخی جزئیات همچون تعداد، ارکان و واجبات حج اختلافات جزیی دارند.

واژه شناسی

اَهْلِ سُنَّتْ مشهور به سُنّی، اصطلاحى‌ است که به‌ یکی از مذاهب مسلمانان، ‌غیر از گروه‌های شیعه و اباضیه اشاره دارد‌. این گروه پس از وفات رسول‌الله(ص)، خلافت را به شورای مسلمانان مشروط کرد. تمایز اهل‌سنت و دیگر گروه‌های مذهبی مسلمانان در این است که آن‌ها، خلافت ۴ خلیفه اول؛ ابوبکر، عمر، عثمان و علی (ع) را به ترتیب بعد از پیامبر اسلام (ص)، مشروع و بر آن اتفاق نظر دارند، برخلاف شیعیان که حضرت علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر اسلام(ص) می‌دانند و اباضیه که به خلافت عثمان و حضرت علی(ع) منتقد هستند.

مذاهب فقهی

اکثریت اهل‌ سنت‌ در حوزة فقهى‌، به ۴ مذهب‌ اصلی؛ حنفى‌، مالكى‌، شافعى‌ و حنبلى تقسیم گردیدند.

• حنفیه: پیرو ابوحنیفه (۸۰‑۱۵۰ق) که در کنار قرآن و سنت پیامبر(ص)، از عقل و قیاس بهره می‌گرفت.
• مالکیه: پیرو مالک بن انس (۹۳‑۱۷۹ق) با منابعی چون قرآن، سنت، عمل اهل مدینه و صلاح جامعه؛ این مذهب نمایندهٔ فقه حدیث‌گرای مدینه است.
• حنبلیه: پیرو احمد بن حنبل (۱۶۴‑۲۴۱ق) که معتقد به فقه حدیثی بود و از رأی و قیاس پرهیز می‌کرد؛ این مذهب بیش از دیگر مذاهب به ظاهر احادیث و اقوال صحابه گرایش دارد.
• شافعیه: پیرو محمد بن ادریس شافعی (۱۵۰‑۲۰۴ق) با فقهی حدیث‌مدار که ترکیبی از حدیث و رأی است؛ از نظر شیعیان، این مذهب به مذهب امامیه نزدیک‌تر است.

مذاهب کلامی و اعتقادی

اهل سنت از نظر کلامی به چند فرقه تقسیم می‌شوند.

• اهل حدیث (سلفیه): که تنها به کتاب و سنت مراجعه می‌کنند و عقل را دخالت نمی‌دهند، مانند مالک بن انس و احمد بن حنبل.
• معتزله: که به عقل بها داده و نصوص متعارض را تأویل می‌برند؛ بنیان‌گذار آن واصل بن عطاء بود.
• اشاعره: که عقاید اهل حدیث را با تعدیلی پذیرفتند و ابوالحسن اشعری (م. ۳۲۴) آنها را بنیان نهاد.
• خوارج: گروهی که به دو خلیفه نخست مهر می‌ورزند و از علی(ع) تبری می‌جویند؛ پس از جنگ صفین پدید آمدند.
• ماتریدیه: مذهب کلامی ابو منصور ماتریدی (م. ۳۳۳) که مانند اشاعره با معتزله مخالفت کرد، اما عقل‌گرایی در آن غلبه دارد.
• مرجئه: عمل را پس از نیت قرار داده و ایمان قلبی را برای نجات کافی می‌دانستند.
• وهابیت: منسوب به محمد بن عبدالوهاب (م. ۱۲۰۶ق) که با تأثیر از ابن‌تیمیه، زیارت قبور و توسل را شرک دانست و دیگر مسلمانان را متهم به خروج از دین کرد. عقاید افراطی آنان مایه تفرقه در امت اسلامی شده است.

دیگر مذاهب کلامی اهل سنت عبارتند از: اباضیه، جهمیه، کرامیه، ضراریه، نجاریه.

زیارت از نظر اهل سنت

زیارت قبور انبیا و اولیا، از مسائل اختلافی میان وهابیت و سایر مذاهب اسلامی است. وهابی‌ها آن را حرام می‌دانند، حال آنکه ادله روایی اهل سنت بر مشروعیت آن تأکید دارند. سیرهٔ مسلمانان از صدر اسلام بر پایه زیارت قبور استوار بوده است. خود پیامبر(ص) از بقیع، شهدای احد و قبر مادرش و نیز صحابه و تابعینی چون عبدالله بن عمر و عایشه به زیارت قبر رسول خدا(ص) می‌رفتند.

روایات مربوط به زیارت به چهار دسته تقسیم می‌شوند: ممنوعیت ابتدایی و سپس نسخ آن؛ نهی زنان، اما سند آن ضعیف ارزیابی شده و روایات متعدد دیگری بر جواز زیارت برای زنان؛ امر به زیارت برای مقاصدی همچون یادآوری آخرت و تأکید بر سیره‌ی همیشگی پیامبر(ص) در زیارت اهل قبور.

از دیدگاه مذاهب چهارگانه، حنفیان، مالکیان قائل به جواز و استحباب، شافعیان و حنبلیان (به جز ابن تیمیه) همگی قائل به جواز زیارت هستند؛ از‌این‌رو جز وهابیت، همهٔ مذاهب اسلامی زیارت قبور را مشروع دانسته و سیرهٔ مسلمانان بر عمران و احترام زیارتگاهها بوده است.

حج در مذاهب فقهی اهل سنت

در کلیات تفاوتی بین مذاهب فقهی اهل سنت درباره حج نیست و فقط در جزییات احکام حج باهم تفاوت دارند. به عنوان نمونه در اصل وجوب حج و وجوب آن بر مستطیع اتفاق نظر دارند؛ اما در ماه‌های حج اختلاف دارند: مالکیه شوال، ذی‌قعده و ذی‌الحجه را ماه حج می‌دانند؛ حنبلیه و حنفیه شوال، ذی‌قعده و ده روز اول ذی‌الحجه (حنفیه تا غروب عید قربان)؛ و شافعیه شوال، ذی‌قعده و نه روز اول ذی‌الحجه (تا طلوع فجر عید قربان) را معتبر می‌شمارند.

همگی مذاهب اهل سنت، اقسام سه‌گانه‌ حج (تمتع، افراد و قران) را می‌پذیرند؛ اما قائل به تخییر هستند و در ترتیب فضیلتِ اقسام با یکدیگر اختلاف دارند.

در ارکان حج نیز اختلافاتی وجود دارد: حنبلیه و مالکیه چهار رکن: احرام، طواف زیارت، سعی بین صفا و مروه، وقوف در عرفات (بدون وقوف در مشعر)؛ حنفیه دو رکن (وقوف در عرفه و طواف زیارت)؛ و شافعی چهار رکن (طواف، سعی، وقوف در عرفه و حلق).

همچنین تعداد واجبات حج نیز متفاوت است: حنبلیه ۷، حنفیه ۵، شافعیه ۵ و مالکیه ۶ واجب.

اختلاف مذاهب اهل سنت در واجبات عمره تمتع و عمره مفرده

در واجبات عمره تمتع نیز اختلافاتی وجود دارد؛ به‌طوری که حنفیه و مالکیه پنج عمل، حنبلیه چهار عمل و شافعیه (با دو قول) سه یا چهار عمل را واجب می‌دانند؛ به نظر حنبلیه و شافعیه، نماز طواف سنت است، نه واجب.

در عمره مفرده نیز همه فرقه‌های اهل سنت قائل به ۵ واجب هستند:

1. محرم شدن در میقات
2. طواف قدوم یا طواف تحیّت
3. نماز طواف
4. سعی بین صفا و مروه
5. تقصیر (بدون طواف نساء).

منابع

• آئين وهابيت، جعفر سبجانی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• الاقتصاد فی الاعتقاد، محمد غزالی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۹ق.
• الامام الشافعی، ابراهیم بن علی وزیر، واشنگتن، منشورات کتاب، ۲۰۰۰م.
• الأم، أبوعبدالله محمد بن إدریس الشافعی، بیروت، دارالمعرفه،۱۹۹۰م.
• «اندیشه‌های فقهی در سده‌های ۲و۳» در «مدخل اسلام»، احمد پاکتچی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.
• بدائع الصنایع (الفقه الحنفی)، علاءالدین بن مسعود کاشانی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق.
• بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، محمد بن احمد ابن رشد قرطبی، بیروت، دارالمعرفة، ج۱، ۱۴۰۳ق.
• «بررسی علل همگرایی و ناهمگرایی دو مذهب شافعی و حنفی با شیعه امامیه»، محمد برفی، سایت روزنامه رسالت، شماره ۶۹۴۲، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱۵مهر۱۳۹۸ش.
• بحوث فی الملل و النحل، جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۲۷ق.
• تاریخ بغداد، أبوبکر أحمد بن علی الخطیب البغدادی، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۲۰۰۲م.
• تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجی، انتشارات سمت، چاپ سوم، 1379ش.
• تاریخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجی، تهران، سمت، ‌ ۱۳۹۲ش.
• تحریرالوسله، سید روح‌الله موسوی خمینی، نجف، مطبعة الآداب، بی‌تا.
• تذکرة الفقها، علامه حسن بن یوسف حلی، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ج۷، ۱۴۲۲ق.
• «جدال تعبد و تعقل در فهم شریعت»، مسعود امامی، مجله فقه اهل‌بیت (ع)، شماره۴۶، تابستان ۱۳۸۵ش.
• الخلاف، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، بی‌جا، مؤسسه نشر اسلامی، ج۱، ۱۴۰۷ق.
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی، اهل سنت و جماعت، ج۱۰، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۰ش.
• درآمدی بر علم كلام، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات دار الفكر، چاپ اول، 1378ش.
• درسنامه درآمدی بر فقه مقارن، مصطفی جعفرپیشه‌فرد، تهران، نشر معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
• الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، محمد بن مکی عاملی (شهید اول)، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
• رد المحتار على الدر المختار، محمد أمین الحنفی ابن عابدین، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۲ق.
• سنن ابن ماجه، أبوعبدالله محمد بن یزید القزوینی ابن ماجه، بی‌جا، دارإحیاء الکتب العربیه، بی‌تا.
• سیر اعلام النبلاء، شمس­‌الدین احمد بن محمد ذهبی، تحقیق شعیب الارنؤوط، بیروت، مؤسسه الرساله، بی‌­تا.
• شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جعفر بن حسن محقق حلی، بیروت، دار الاضواء، ج۱، ۱۴۰۳ق.
• شعب الإیمان، أحمد بن الحسین البیهقی، مکتبه الرشد للنشر والتوزیع بالریاض بالتعاون مع الدار السلفیه ببومبای بالهند، ۱۴۲۳ق.
• صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، محمد بن حبان البستی، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۴ق.
• العروة الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، مکتبه علمیه اسلامی، ج۲، ۱۳۹۹ق.
• فتح‌­الباری شرح صحیح البخاری، أحمد بن علی ابن حجر العسقلانی الشافعی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۷۹ق.
• الفرق بين الفرق، بغدادی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• فرق و مذاهب كلامی، علی ربانی گلپایگانی، انتشارات مركز جهاني، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
• فرق و مذاهب کلامی، علی ربانی گلپایگانی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۷۷ش.
• فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامی، جعفر سبحانی، انتشارات توحيد، چاپ اول، 1371ش.
• فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۵ش.
• الفقه علی المذاهب الاربعة، عبدالرحمن جزیری، بیروت، دارالفکر، ج۱، بی‌تا.
• الفقه علی المذهب الخمسة، محمدجواد مغنیه، بیروت، بی‌نا، ج۱، ۱۴۰۷ق.
• الکافی فی فقه ابن حنبل (فقه حنبلی)، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
• کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، علی بن حسام‌الدین متقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ‌ ۱۴۳۱ق/ ۲۰۱۰م.
• مجموعه آثار، مرتضی مطهری، انتشارات صدرا، چ دوم، 1372ش.
• ملل و نحل، شهرستانی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• وضوء النبی (ص)، شهرستانی، ۱۴۱۶ق، ج‌۱، ص۴۰۷.
• صحیح مسلم، مسلم ابن الحجاج النیسابوری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• المبسوط فی فقه الامامیه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة، ج۱، ۱۴۰۸ق.
• مختصر المزنی (فقه شافعی)، اسماعیل بن یحیی مصری مزنی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
• المدخل، أبوعبدالله محمد بن محمد ابن الحاج، بی‌جا، دارالتراث، بی­‌تا.
• المستدرک على الصحیحین، أبوعبدالله محمد بن عبدالله النیسابوری الحاکم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
• المصنف، أبوبکر عبدالرزاق ابن ابی شیبه، بیروت، المجلس العلمی، ۱۴۰۳ق.
• المقنع (فقه حنبلی)، عبدالله بن احمد ابن قدامه، بیروت، چاپ اول، ج۱۰ و ۱۱، ۱۴۲۲ق.
• مناسک حج با حواشی مرجع، سید روح‌الله موسوی خمینی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش.
• مناقب الإمام أحمد، جمال‌­الدین أبوالفرج الجوزی، بی‌جا، دار هجر، ۱۴۰۹ق.
• المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، جمال­‌الدین أبوالفرج الجوزی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
• موسوعه الألبانی فی العقیده، أبوعبدالرحمن محمد ناصرالدین الألبانی، صنعاء، مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیه وتحقیق التراث والترجمه، ۱۴۳۱ق.
• موطأ، مالک ابن انس، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
• المهذب (فقه شافعی)، ابراهیم بن محمد شیرازی، بیروت، المصادر الفقهیه، چاپ اول، ج۱۱، ۱۴۲۲ق.
• وفیات الأعیان، أبوالعباس شمس­الدین أحمد ابن خلکان، بیروت، دار صادر، بی­‌تا.
• الهدایة (فقه حنفی)، علی ابن ابی‌بکر مرغیناتی، بیروت، بی‌نا، چاپ اول، ج۱۰، ۱۴۲۲ق.