اسرار حج آیت الله مظاهری (کتاب): تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۳۷: / خط ۳۷: @@
 کتاب «اسرار حج» در اصل به عنوان بخشی (خاتمه) از کتاب جامع «مناسک حج» آیت‌الله مظاهری نگاشته شده بود. سپس به صورت اثری مستقل استخراج و بارها توسط ناشران مختلف از جمله «مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء (س)» و «انتشارات انصاریان» منتشر گردید.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص10.</ref>
-اهمیت این اثر در تلفیق «شریعت» (احکام ظاهری) با «طریقت» (سیر باطنی) است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص10.</ref> نویسنده که خود از شاگردان مکتب عرفانی و فقهی امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی است<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص9.</ref>، در این کتاب تلاش کرده است تا مفاهیم عمیق عرفانی را با زبانی ساده بیان کند تا برای عموم زائران با سطوح مختلف قابل استفاده باشد. این کتاب با استناد مستقیم به آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (ع)، راهنمایی عملی برای «حج‌گزاری ابراهیمی» ارائه می‌دهد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص11و17</ref>
+اهمیت این اثر در ترکیب احکام ظاهری با سیر باطنی است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص10.</ref> نویسنده که خود از شاگردان مکتب عرفانی و فقهی امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی است<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص9.</ref>، در این کتاب تلاش کرده است تا مفاهیم عمیق عرفانی را با زبانی ساده بیان کند تا برای عموم زائران با سطوح مختلف قابل استفاده باشد. این کتاب با استناد مستقیم به آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (ع)، راهنمایی عملی برای [[حج گزاران|حج‌گزاران]] ارائه می‌دهد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص11و17</ref>
 == محتوا و ساختار ==
 ساختار کتاب در سه مرحله زائر را قدم‌به‌قدم از تعلقات دنیوی جدا کرده، به سمت معارف الهی می‌برد و سپس به عنوان انسانی دگرگون شده به جامعه بازمی‌گرداند. این ساختار سه‌گانه، ساختار اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص13.</ref>
-=== ۱. منزل اول: سیر من الخلق الی الحق (سفر از خلق به سوی حق) ===
+در منزل نخست، «سیر من الخلق الی الحق»، نویسنده به آمادگی‌های پیش از ورود به مناسک می‌پردازد و معتقد است که حج بدون اصلاح درون، تنها سفری ظاهری خواهد بود. این بخش با تکیه بر پنج مقام توبه، یقظه، تخلیه، تحلیه و تجلیه، ضرورت پالایش اخلاقی، ادای حقوق دیگران، بیداری از غفلت، زدودن رذایل اخلاقی، آراستن نفس به فضایل و دستیابی به نورانیت قلب را تبیین می‌کند.
-نخستین بخش کتاب به مقدمات و آمادگی‌های پیش از سفر اختصاص دارد. در این منزل، زائر هنوز در وطن خاکی و در میان خلق است، اما عزم سفر به سوی حق را دارد. این مرحله، پنج مقام یا گردنه اصلی دارد که عبور از آن‌ها شرط ورود حقیقی به حریم کبریاست. بدون طی این مقامات، سفر حج تنها یک جابجایی جسمانی خواهد بود و روح زائر در همان مبدأ باقی می‌ماند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص15و16.</ref>
-مجموع مقامات پنج گانه‌ی منزل اول در کلام امام صادق (ع) جلوه گر و نمایان است<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص22.</ref>: «هرگاه خواستی حج به جای آوری پس قلب خود را پیش از آغاز عمل از هر گونه مشغول کننده و مانع و حاجب برای خدای متعال بر کنار کن و جریان امور خویش را به خداوند واگذار و در تمام حرکات و سکنات خود خالق خویش را وکیل قرار ده و در برابر فرمان و حکم و تقدیر او مطبع و تسلیم باش و دنیا و آسودگی و مردمان را رها کن و خود را از حقوق مردم خارج کن تا مردم از تو طلبکار و ناراضی نباشند و در این راه به زاد و توشه و یاران و توانایی و جوانی و ثروت خود اعتماد مکن زیرا آن کس که دعوی مقام رضا و تسلیم الهی کند و با این حال به چیز دیگری اعتماد کند خداوند همان چیز را دشمن و موجب ضرر و وبال او میگرداند تا او بفهمد و بداند که نه او و نه هیچ کس را قدرت و تدبیری نیست مگر به عصمت و توفیق اعطا شده از جانب خداوند و در این سفر به اندازه ای خود را آماده و مستعد کن که گویا امید مراجعت برای تو نیست و در مصاحبت و رفاقت و همراهی با دیگران خوشرفتار و نیکو کردار باش و پیوسته ی اوقات واجبات الهی و سنن رسول محمدی (ص) را و آنچه بر تو واجب است از آداب عرفی و تحمل و بردباری در برابر ناراحتیها و ابتلائات و شکر نعمتهای خداوندی و گشاده دستی و بخشش مراعات نما.»<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص24و25.</ref>
+منزل دوم، «سیر من الحق فی الحق»، مهم‌ترین بخش کتاب است و به بیان اسرار و معانی باطنی مناسک حج اختصاص دارد. نویسنده برای هر یک از اعمال، از احرام، لبیک، طواف و نماز طواف گرفته تا سعی، تقصیر، وقوف در عرفات، مشعر و منا، رمی جمرات و قربانی، تفسیری نمادین و تربیتی ارائه می‌دهد و آن‌ها را جلوه‌هایی از توحید، تزکیه نفس، مبارزه با خواهش‌های نفسانی، تقویت معرفت و تقرب به خداوند معرفی می‌کند. در این نگاه، اعمال حج هر یک نمادی از مراحل رشد معنوی انسان و حرکت او به سوی کمال به شمار می‌روند.
-==== الف) مقام توبه (رجوع و بازگشت) ====
+منزل سوم، «سیر من الحق الی الخلق»، به مرحله بازگشت حاجی به جامعه اختصاص دارد. در این بخش تأکید می‌شود که پایان مناسک، آغاز مسئولیت اجتماعی و اخلاقی زائر است و آثار حقیقی حج باید در رفتار، منش و تعامل او با دیگران آشکار شود. نویسنده تحول اخلاقی، استقامت در مسیر معنویت، الگو بودن، انفاق، ایثار و تلاش برای اصلاح جامعه را مهم‌ترین دستاوردهای حج می‌داند.
-در کتاب مناسج حج آیت الله مظاهری، «توبه» نخستین گام سلوک است. ایشان توبه را فراتر از پشیمانی لحظه‌ای و ذکر زبانی می‌دانند. توبه در «اسرار حج» به معنای انقلاب درونی و «رجوع» است؛ رجوع از خویشتنِ حیوانی به خویشتنِ روحانی و بازگشت از هوای نفس به سوی خدا.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص15.</ref>
-* '''ابعاد حقوقی توبه:''' نویسنده تأکید دارد که پیش از پوشیدن لباس احرام، زائر باید «حق‌الناس» را ادا کند. هرگونه بدهی مالی، دینی و اخلاقی باید پاکسازی شود. حجی که با مال حرام یا دینی بر گردن انجام شود، فاقد روح است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص15.</ref>
-* '''غسل توبه:''' همان‌طور که زائر برای طواف کعبه بدن خود را می‌شوید، برای طواف عرش الهی نیز باید روح خود را با «آب توبه» شستشو دهد. این غسل، نمادین نیست، بلکه یک واقعیت وجودی برای زدودن زنگارهای گناه از آینه دل است تا قابلیت انعکاس نور الهی را پیدا کند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 16 .</ref>
-==== ب) مقام یقظه (بیداری) ====
-دومین مقام، «یقظه» یا بیداری از خواب غفلت است. آیت‌الله مظاهری با استناد به مبانی اخلاقی، غفلت را بزرگترین دشمن سالک می‌دانند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 16 .</ref>
-* '''شناخت عظمت مقصد:''' در این مقام، زائر باید بیدار شود و درک کند که عازم چه مکانی است و به مهمانی چه کسی می‌رود. درک «عظمت بیت» و «عظمت صاحب‌بیت»، لازمه این بیداری است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 16 .</ref>
-* '''تمرکز بر هدف:''' بیداری یعنی زائر بداند که این سفر، سفر تجارت یا تفریح نیست. هر لحظه غفلت در این سفر، خسارتی جبران‌ناپذیر است. زائر بیدار، تمام حواس خود را متوجه «صاحب‌خانه» می‌کند و اجازه نمی‌دهد زرق‌وبرق بازارها یا سخنان لغو، او را از یاد خدا بازدارند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 17 .</ref>
-==== ج) مقام تخلیه (پیراستن) ====
-پس از بیداری، نوبت به خانه‌تکانی دل می‌رسد. مقام «تخلیه» به معنای خالی کردن درون از رذایل اخلاقی است. آیت‌الله مظاهری در این بخش با دقتی روان‌شناسانه به تحلیل رذایل می‌پردازند.
-* '''بت‌شکنی درونی:''' ایشان صفاتی همچون حسد، بخل، کبر، ریا، تملق و جاه‌طلبی را به مثابه بت‌های درونی معرفی می‌کنند. همان‌گونه که ابراهیم (ع) بت‌های کعبه را شکست، زائر نیز باید پیش از ورود به کعبه، بت‌های درون خود را بشکند.
-* '''ریشه‌کنی رذایل:''' تأکید نویسنده بر این است که تخلیه نباید سطحی باشد، بلکه باید ریشه‌های هرز این صفات که مایه تیره‌بختی انسان است، کنده شود. تا زمانی که دل از «اغیار» خالی نشود، «یار» در آن جای نمی‌گیرد. <ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 18 .</ref>
-==== د) مقام تحلیه (آراستن) ====
-پس از آنکه خانه دل از زشتی‌ها پاک شد (تخلیه)، باید با زیبایی‌ها آراسته گردد که به آن «تحلیه» می‌گویند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 18 .</ref>
-* '''کسب فضایل:''' در این مقام، سالک باید بکوشد تا نهال فضایل اخلاقی را در وجود خود بکارد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 19 .</ref>
-* '''محوریت اخلاص:''' شاه‌کلید تمام فضایل در این مرحله، «اخلاص» است. آیت‌الله مظاهری تصریح می‌کنند که زائر باید تمام نیات خود را برای خدا خالص کند و هیچ شائبه‌ای از ریا یا خودنمایی در انگیزه او نباشد. اخلاص، شرط قبولی تمام اعمال بعدی است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 20 .</ref>
-==== هـ) مقام تجلیه (نورانیت و جلوه‌گری) ====
-اوج منزل اول، مقام «تجلیه» است. این مقامی است که پس از موفقیت در مراحل قبل حاصل می‌شود.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 21 .</ref>
-* '''ریاضت‌های دینی:''' دستیابی به این مقام نیازمند مداومت بر اعمال عبادی است. تلاوت قرآن همراه با تفکر، دعا، تضرع و توسل به اهل‌بیت (ع)، ابزارهای رسیدن به تجلیه هستند.
-* '''اشراق نور الهی:''' در این حالت، قلب زائر صیقل یافته و آماده پذیرش نور خدا می‌شود. خدا در دل مومن تجلی می‌کند و زائر با قلبی نورانی آماده ورود به میقات و پوشیدن لباس احرام می‌گردد. نویسنده تمام این مقامات پنج‌گانه را مستند به کلام امام صادق (ع) می‌داند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 22 .</ref>
-=== ۲. منزل دوم: سیر من الحق فی الحق (سفر در حق) ===
-این منزل، اصلی‌ترین بخش کتاب است که به تشریح اسرار مناسک حج اختصاص دارد. زائر پس از طی مراحل مقدماتی و رسیدن به میقات، وارد حریم امن الهی می‌شود. از این پس، سفر او «سیر فی‌الله» است؛ یعنی حرکت از یک صفت الهی به صفت دیگر و غرق شدن در دریای توحید. آیت‌الله مظاهری تک‌تک اعمال حج را رمزگشایی کرده و باطن آن‌ها را آشکار می‌سازند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 27 - 46 .</ref>
-==== اسرار احرام ====
-احرام، نقطه آغاز ورود به این منزل است.
-* '''لباس احرام:''' پوشیدن دو جامه ندوخته، نماد «خلع لباس معصیت» و «پوشیدن لباس طاعت» است. این لباس شبیه کفن است و یادآور مرگ و قیامت. زائر با پوشیدن آن، تمرین مرگ اختیاری می‌کند و آماده پاسخگویی در محضر عدل الهی می‌شود.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 27 .</ref>
-* '''غسل احرام:''' نویسنده غسل احرام را تجدید توبه می‌داند: «اِغْسِلْ بِماءِ التَّوبَةِ الْخالِصَةِ ذُنُوبَكَ». شستن بدن، بهانه‌ای برای شستن جان از گناهان پیشین است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 28 .</ref>
-* '''لبیک:''' گفتن لبیک، پاسخ مثبت به دعوت خداوند است. زائر با گفتن این ذکر، اعلام می‌کند که تمام غیر خدا را رها کرده و تنها به ندای او پاسخ می‌دهد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 29 .</ref>
-==== اسرار طواف ====
-طواف، محوریت عشق در حج است.
-* '''تشبه به ملائکه:''' آیت‌الله مظاهری طواف را تشبه به فرشتگانی می‌دانند که گرداگرد عرش خدا طواف می‌کنند («وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ حافّينَ مِنْ حَولِ الْعَرْشِ»). ایشان می‌نویسند: «طِفْ بِقَلْبِكَ مَعَ الْمَلائِكَةِ حَولَ الْعَرْشِ». طواف جسمانی حول کعبه، نمادی از طواف روحانی قلب حول محور ربوبیت است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 29 .</ref>
-* '''فنا در معشوق:''' گردش دایره‌وار، نماد حیرت عاشق و فنا شدن در معشوق است. زائر با طواف، نشان می‌دهد که هیچ جهتی برای او جز جهت خدا معنا ندارد و او مرکز ثقل هستی خود را خدا قرار داده است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 30 .</ref>
-==== اسرار نماز طواف ====
-نماز طواف، مقام «شهود» و «مکالمه» است. پس از آنکه زائر در طواف پروانه وار سوخت و فانی شد، اکنون در نماز طواف اجازه می‌یابد که با معشوق سخن بگوید. این نماز، معراج مومن پس از طواف است و تثبیت‌کننده حالاتی است که در طواف کسب شده است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 31 و 32 .</ref>
-==== اسرار سعی صفا و مروه ====
-سعی، نمایشگر تلاش و اضطراب مقدس بنده است.
-* '''خوف و رجا:''' تردد بین دو کوه صفا و مروه، نماد نوسان بنده بین «ترس» (از رد شدن عمل) و «امید» (به رحمت الهی) است. صفا نماد پاکی و اخلاص، و مروه نماد مروت و مردانگی است.
-* '''جستجوی آب حیات:''' همان‌گونه که هاجر برای یافتن آب جسمانی تلاش کرد، زائر نیز با امید بسیار، برای یافتن آب حیات معنوی و معرفت می‌دود. سعی، فرار از خود به سوی خداست.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 33 و 34 .</ref>
-==== اسرار تقصیر ====
-تقصیر (چیدن مو یا ناخن)، نماد خروج از احرام و بازگشت به شرایط عادی اما با روحیه‌ای جدید است. چیدن مو، نماد ریختن بارهای اضافی، چیدن شاخ و برگ‌های نفس اماره و پیرایش وجود از زوائد است. با این عمل، زائر نشان می‌دهد که حاضر است زیبایی‌های ظاهری خود را در راه خدا فدا کند.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 36.</ref>
-==== اسرار وقوف (عرفات، مشعر، منا) ====
-این بخش از حج تمتع، میدان اصلی مبارزه و شناخت است.
-* '''عرفات:''' سرزمین «معرفت» است. وقوف در عرفات برای آن است که انسان به شناخت خود و خدای خود برسد. اعتراف به گناهان در این سرزمین و طلب بخشش، از اسرار این وقوف است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 38 .</ref>
-* '''مشعر (مزدلفه):''' محل «شعور» و آگاهی است. وقوف در شب مشعر، تجهیز قوا و کسب بصیرت برای نبرد با شیطان در روز بعد است. جمع‌آوری سنگریزه‌ها در اینجا، به معنای تدارک مهمات برای جنگ با شیاطین درونی و بیرونی است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 39 و 40 .</ref>
-* '''منا و رمی جمرات:''' منا سرزمین «تمنا» و آرزوهاست. رمی جمرات (سنگ زدن به شیطان)، نماد مبارزه عملی با شیطان و طرد کردن اوست. هر سنگریزه‌ای که پرتاب می‌شود، باید به نیت دفع یک صفت شیطانی (مانند کبر، حسد، حرص) از وجود خود باشد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 41 و 42 .</ref>
-* '''قربانی:''' ذبح قربانی، نماد ذبح نفس اماره و تعلقات دنیوی است. زائر با کشتن قربانی، در واقع هواهای نفسانی خود را سر می‌برد تا تقوای او به خدا برسد («لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِن یَنَالُهُ التَّقْوَى مِنکُمْ»).<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 44 و 45 .</ref>
-=== ۳. منزل سوم: سیر من الحق الی الخلق (سفر از حق به سوی خلق) ===
-این منزل که اغلب مورد غفلت واقع می‌شود، از دیدگاه آیت‌الله مظاهری مهم‌ترین و دشوارترین مرحله حج است. پایان اعمال ظاهری حج، آغاز مأموریت واقعی حاجی است. این سیر، بازگشت از مکه و مدینه به وطن و جامعه، اما با رسالتی پیامبرگونه است.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 57 .</ref>
-==== الف) دشواری «دیگرسازی» ====
-در دو منزل پیشین، تمرکز زائر بر «خودسازی» بود. اما در این منزل، وظیفه او «دیگرسازی» است.
-* '''رسالت انبیاء:''' آیت‌الله مظاهری این مرحله را هم‌سنگ وظیفه پیامبران می‌دانند («الَّذينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ»). حاجی اکنون حامل نور و پیامی است که باید آن را به جامعه منتقل کند.
-* '''استقامت و پایداری:''' ایشان به حدیثی نبوی اشاره می‌کنند که پیامبر (ص) فرمود: «سوره هود مرا پیر کرد» به دلیل آیه «فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَكَ». استقامت شخصی به تنهایی پیرکننده نیست، بلکه استقامت دادن به جامعه و همراهان (وَ مَنْ تابَ مَعَكَ) کاری بس دشوار است. حاجی باید پس از بازگشت، در حفظ دستاوردهای معنوی خود استقامت ورزد و اطرافیانش را نیز در مسیر دین‌داری نگه دارد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 58 .</ref>
-==== ب) سوغات واقعی حج ====
-از منظر کتاب «اسرار حج»، سوغات حقیقی، کالاها و اجناس مادی نیست، بلکه «تحول اخلاقی» است.
-* '''الگو بودن:''' حاجی باید در گفتار، کردار، روش و منش، سرمشق دیگران باشد. جامعه باید عطر کعبه را از اخلاق حاجی استشمام کند.
-* '''نشانه قبولی:''' اگر حاجی پس از بازگشت، همچنان غافل از نماز باشد، در بازارهای دنیا غرق شود یا نسبت به پرداخت واجبات مالی (خمس و زکات) بی‌تفاوت باشد، حج او تنها پوسته‌ای بی‌مغز بوده است. نویسنده با لحنی هشدارآمیز بیان می‌کند که چنین فردی در واقع حاجی نیست و قرآن تارکان نماز را «ساهون» (غافلان) می‌نامد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 57 .</ref>
-==== ج) مسئولیت‌های اجتماعی ====
-حج در این منزل، کارکردی اجتماعی می‌یابد.
-* '''انفاق و ایثار:''' شعار حاجی در بازگشت باید گذشت، فداکاری و دستگیری از نیازمندان باشد.
-* '''هدایت‌گری:''' هدف از بازگشت به میان خلق، هدایت آنهاست. این بازگشت پس از «فنا» در حق و رسیدن به مقام «بقا بالله» صورت می‌گیرد، لذا حاجی با دستی پر از معنویت به میان مردم می‌آید تا دست آنان را بگیرد و به سوی خدا ببرد.<ref>اسرار حج، حسین مظاهری، ص 60 - 63 .</ref>
 == پانویس ==
 {{پانویس}}