صفویان

صفویه

نام کامل	سلسله صفویان
سرسلسله	شاه اسماعیل اول
مذهب	شیعه
محل حکومت	ایران
مدت حکومت	۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق
اشخاص مهم	شاه اسماعیل اول . شاه طهماسب . شاه عباس اول . شاه سلطان حسین
مهم‎ترین اقدامات	اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور،

صفویه، دودمانی شیعه‌مذهب، که بین سال‌های ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ق. بر ایران حکومت می‌کردند. این سلسله پادشاهی، شیعه را برای اولین بار مذهب رسمی کشور اعلام نمود.

اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از قلمرو عثمانی می‌گذشت. در برخی سال‌ها، به‌ویژه هنگام جنگ، حج ایرانیان محدود یا ممنوع شد و حتی در سال ۱۰۴۷ قمری ایرانیان از مکه اخراج شدند. با این حال، در دوره‌های صلح، حج با آزادی بیشتری انجام می‌شد. روابط صفویان با حاکمان مکه گاه خصمانه و گاه دوستانه بود، اما آنان با شرفای شیعه مدینه، به‌ویژه خاندان بنو شدقم، روابطی نزدیک و حمایتی داشتند.

شاهان صفوی علاقه زیادی به عتبات عالیات داشتند و بارها برای زیارت به آنجا رفتند. همچنین برخی شاهان صفوی مانند شاه اسماعیل اول و شاه عباس اول اقدامات زیادی برای توسعه، گسترش، مرمت و تزیین حرم‌های اهل‌بیت(ع) در عراق انجام دادند.

نقشه ایران در اواخر دوره صفوی

معرفی و جایگاه

صفویه سلسله‌ای پادشاهی است که از سال ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ قمری در ایران سلطنت داشت. بنیانگذار این سلسله شاه اسماعیل اول و آخرین پادشاه آن، شاه سلطان حسین بود. این سلسله، شیعه را مذهب رسمی ایران نمودند.

سلسله صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های تاریخ ایران شمرده می‌شود. در این دوره ایران پس از نُه قرن، به عنوان یک واحد سیاسی مستقل، صورت پیش از اسلام خویش را بازیافت. دوران حکومت صفویان همچنین از نظر شکوفایی اقتصادی و نیز از نظر گسترش فرهنگ و میراث مکتوب شیعه ستوده شده است.

تأثیر اختلاف ایران و عثمانی در حج ایرانیان

در دوران صفویه، اختلاف‌های سیاسی ایران و عثمانی تأثیر زیادی بر حج ایرانیان داشت؛ زیرا مسیر حج از سرزمین‌های تحت سلطه عثمانی می‌گذشت و در زمان جنگ با مشکلات و محدودیت‌هایی همراه می‌شد. در برخی سال‌ها حج به دلایل سیاسی تعطیل شد؛ از جمله در سال ۱۰۴۷ق که به فرمان سلطان عثمانی مراد چهارم ایرانیان از مکه اخراج و چند سال از حج بازداشته شدند. همچنین گفته شده که شاه عباس صفوی برای جلوگیری از خروج پول به سرزمین دشمن، مدتی سفر حج را ممنوع کرد.با این حال، در دوره‌های صلح میان ایران و عثمانی، حج ایرانیان با آزادی بیشتری انجام می‌شد و گزارش‌هایی از سفرهای فراوان ایرانیان، از جمله بزرگان دولت صفوی و دانشوران شیعه، و حتی اقامت برخی از آنان در مکه و مدینه وجود دارد.

رابطه صفویان با حاکمان مکه‌

اختلاف صفویان و دولت عثمانی، به شایعات ضد ایرانی و احساسات ضد شیعی در مکه دامن زد. درباره رابطه دولت صفوی با حاکمان مکه نیز گزارش‌های گوناگون در دست است. خبر اعلام جشن و پایکوبی شریف مکه به مناسبت پیروزی سلطان عثمانی بر شاه تهماسب صفوی (۹۴۱ و ۹۴۲ق) در منابع آمده است. اما گزارش‌هایی نیز در زمینه ارتباط خوب دولت صفوی با اشراف مکه یافت می‌شود. نامه‌ای که شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق) به شریف مکه نوشته و در آن به بهبود روابط خود با اشراف مکه اشاره کرده، نشانه‌ای از این روابط است. نیز گزارش پذیرایی شایان توجه شریف مکه از بزرگان حکومت صفوی حاضر در کاروان حج ایرانی در سال ۱۱۱۱ق. بدبینی و ناخرسندی شماری از تاریخ‌نگاران سنی را برانگیخته است.

صفویان و خاندان شرفای مدینه

دولت صفوی با خانواده‌های شرفای شیعه مدینه، به ویژه از دوران شاه عباس کبیر (۹۹۶–۱۰۳۸ق) روابطی دوستانه داشت. از این خاندان‌ها اشراف بنو شدقم بودند که شماری از ایشان در دوران صفویه به ایران آمدند و مورد احترام شاهان صفوی قرار گرفتند. این دسته از شرفا با آمدن به ایران، افزون بر فراگیری علوم نزد دانشوران ایران، با دربار شاهان ارتباط می‌یافتند و هدایای بسیار دریافت می‌کردند و موقت یا دائم در ایران سکونت می‌یافتند. موقوفه بزرگی که در دوران شاه عباس کبیر به سادات مدینه اختصاص یافت و شامل نیمی از اجاره دکان‌ها، کاروانسراها و حمام در میدان نقش جهان اصفهان بود، نشانه دلبستگی صفویان به سادات مدینه است.

موقوفات

در دوره صفویه تحول بزرگی در موضوع وقف رخ داد. به طور مثال شاه عباس در سال ۱۰۱۶ق، کل املاک خاصه خود را به چهارده قسمت تقسیم و بر چهارده معصوم(ع) وقف نمود و پادشاهان بعد خود را به تولیت این موقوفات معین نمود.

جشن‌های مذهبی

بخشی از آیین‌های دوره صفوی مربوط به مراسم شادمانه‌های دینی و مذهبی بود. جشن‌های عمومی مسلمانان مانند عید فطر و عید قربان، به شکل فراگیر و با حضور مستقیم شاه برگزار می‌شد. به نظر می‌رسد، وجود رقابت‌های سیاسی و دینی صفویه با عثمانی‌ها نیز عامل مؤثری بود بر اینکه شاهان صفوی با تبلیغات فراوان و با سروصدای زیاد، این جشن‌ها را برگزار نمایند. گفته شده شاهان صفوی توجه ویژه‌ای بر این جشن‌ها داشتند. در کنار آن، جشن‌های خاص مذهبی نظیر غدیر خم و ولادت امامان شیعه با برگزاری مولودی و آیین‌های شادمانه در بستر اجتماع، حضور قابل توجهی داشته‌اند و به نظر می‌رسد، خود شاهان نیز بر برگزاری این گونه از جشن‌ها اصرار داشته‌اند.

سفرهای زیارتی شاهان صفوی

بررسی سفرهای زیارتی شاهان صفوی نشان می‌دهد اولویت با زیارت حرم امام رضا(ع) بود که تقریباً میان تمامی شاهان صفوی عمومیت داشت؛ اما تنها چهار تن از آنها به زیارت اماکن مقدس عراق مشرف شدند؛ که عبارتند از: شاه اسماعیل اول، بنیانگذار سلسله صفوی که در 914 پس از تصرف بغداد از عتبات زیارت کرد؛ شاه طهماسب صفوی؛ شاه عباس و شاه صفی.

اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات

در عصر صفویان، اقدامات عمرانی عمده‌ای در عتبات صورت گرفت به گونه‌ای که بنا بر نظر برخی از پژوهشگران برآنند که معماری عراق پس از عصر صفوی تحت تأثیر سبک معماری ایرانیان است

اقدامات عمرانی صفویان در عتبات عراق، گاه بنیادی و شامل بازسازی کامل بنا بود و گاه به تزیین و تعمیرات جزئی محدود می‌شد. بیشتر این تعمیرات از زمان شاه اسماعیل آغاز شد، در دوره شاه عباس اول به اوج رسید.

شاه اسماعیل اول پس از زیارت عتبات در سال ۹۱۴ق، حرم‌ها را با فرش‌های ابریشمی ایرانی، پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره آراست؛ این نخستین کاربرد طلا در تزیین اعتاب مقدس بود.مهم‌ترین اقدام عمرانی او بازسازی کامل حرم کاظمین بود.

در دوره شاه طهماسب اول، حرم امام حسین(ع) و حرم حضرت عباس(ع) به‌طور گسترده بازسازی شد و برای رفاه زائران و بهبود وضعیت شیعیان کربلا، نهر «طهماسیه» از فرات به سوی کربلا حفر گردید. در زمان شاه عباس اول بازسازی عتبات شتاب بیشتری گرفت و به سبب ارادت ویژه او به امام علی(ع)، بنای اصلی نجف به دست وی پایه‌گذاری شد.

منابع

محتوای این مقاله برگرفته شده است از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل ایران.

• «آثار روانی خرافه‌گرایی و نقش آن در سقوط سلسله صفوی»، حسنوند، علی، کنفرانس ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و یازدهمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.
• از شیخ صفی تا شاه صفی، حسینی استرآبادی، سید حسن بن مرتضی، به کوشش اشراقی، تهران، نشر علمی، ۱۳۶۶ش.
• اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
• الاعلام باعلام بیت الله الحرام، نهروالی، محمد بن احمد، به کوشش علی محمد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۵ق.
• ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
• تاریخ حرم کاظمین، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بی‌جا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
• تاریخ جهانگشای نادری، استرآبادی، محمدمهدی، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.
• تاریخ منتظم ناصری، اعتماد السلطنه، محمد حسن خان، به کوشش رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ش.
• تبریز در گذر تاریخ، عزت‌پور، عدالت، مجله کتاب ماه، تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۵۰، ۱۳۹۰ش.
• جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.
• «جستاری در جشن‌های دینی و مذهبی در ایران عصر صفویه»، متولی، عبدالله، بیگی، محمدحسن، صبوری‌فر، فرهاد، تاریخ اسلام، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.
• ذیل تاریخ عالم‌آرای عباسی، ترکمان، اسکندربیک، تصحیح سهیلی خوانساری، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۱ش.
• سفرنامه تاورنیه، تاورنیه، ژان باتیست، ترجمه ابوتراب نوری، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶ش.
• سفرنامه کروسینسکی یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمه: عبدالرزاق دنبلی مفتون، به کوشش میراحمدی، تهران، ۱۳۶۳ش.
• سیاست و اقتصاد عصر صفوی، باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تهران، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه، ۱۳۴۸ش.
• شاه طهماسب صفوی، نوایی، عبدالحسین، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.
• صفویه از ظهور تا زوال، جعفریان، رسول، تهران، دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
• صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، جعفریان، رسول، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.
• صفویان در گذرگاه تاریخ، صفاکیش، حمیدرضا، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
• عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی قرن نوزدهم (با تأکید بر عصر عبدالحمید دوم)، عربخانی، رسول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.
• گنجینه آثار تاریخی اصفهان، هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، ثقفی، ۱۳۵۰ش.
• «مشروعیت دولت صفوی و شکل‌گیری نهادهای دینی شیعی»، علوی، نصرت خاتون، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، شماره ۱۷، بهار ۱۴۰۵ش.
• مقالات تاریخی، جعفریان، رسول، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷–۱۳۸۸ش.
• منائح الکرم، سنجاری، علی بن تاج‌الدین، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق.
• مهاجران آل ابوطالب، ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، ترجمه: عطایی، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
• نیل المنی بذیل بلوغ القری، ابن فهد مکی، جارالله محمد، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق.