محراب تهجد

محراب تهجد

اطلاعات اوليه
مکان	مسجدالنبی
تاریخ بنا
بازسازی کنندگان	قایتبای مملوکی/عبدالمجید عثمانی
وضعیت فعلی
وضعیت بنا	قبل از سال 1353ه.ق برچیده شده

محراب تهجد، یکی از محراب‌های مسجدالنبی است که در انتهای دیوار شمالیِ ضریح پیامبر قرار داشته‌است. این محراب مکانی‌ است که پیامبر برخی شب‌ها نماز شب را در آن‌جا اقامه می‌کرد.

محراب تهجد در کنار ستون تهجد که مکان نماز شبهای پیامبر -به غیر از ماه رمضان- بود، بنا شد. ابن نجار(578/643ق) به محراب تهجد در کنار ستون تهجد اشاره کرده است و سمهودی(844/911ق) نیز به دو نوبت بازسازی این محراب قبل و بعد از آتش‌سوزی مسجدالنبی پرداخته‌ است. همچنین این محراب در دوره سلطان عبدالمجید عثمانی نیز بازسازی شد. قبل ازسال(1335ق/1934م) این محراب از دسترس مسلمانان خارج شد.

محل محراب

این محراب خارج دیوار شمالی حجره شریفه، کنار ستون تهجد، مقابل دکه اغوات، قرار داشت.

علت نام‌گذاری

به نقل از منابع، پیامبر کنار یکی از ستون‌های مسجدالنبی که بعد از درِ خانه امیر مؤمنان قرار داشت، حصیری را پهن می‌کرد و روی آن به تهجّد و نماز شب می‌‏ایستاد. علی (ع) نیز نماز شب را همین جا می‌خواند. در سده‌های بعد، کنار این ستون که موسوم به ستون تهجد بود، محرابی با همین نام ساخته شد.

ابن نجّار (578/643ق) و مطری(671/741ق) از این محل به «مصلّی النّبی صلّی الله علیه و آله باللّیل: نمازگاه شبانه پیامبر» یاد کرده‌‏اند. همچنین سمهودی محراب تهجد را محل خواندن نماز شب پیامبر غیر از ماه رمضان عنوان کرده‌است.

بازسازی محراب تهجد

ابن نجار(578/643ق)، به محرابی در محل نماز شب خواندن پیامبر، کنار ستون تهجد اشاره کرده است. سمهودی(844/911ق) نیز به بازسازی این محراب در دوره سلطان قایتبای مملوکی(888ق/1483م) پرداخته است. در دوره قایتبای این محراب به دست خواجه شمسی بن زمن، بازسازی شد و بالای این محراب تاریخ بنا بر لوحی مرمرین نگاشته شد. اما پس از آتش سوزی در مسجدالنبی و از بین رفتن ستون و محراب تهجد، بار دیگر این محراب بازسازی شد و این بار تصمیم گرفته شد تا پایه‌هایی مستحکم‌تر برای ستون تهجد ساخته شود و از همین روی محراب جدید در پایه ستون تهجد جانمایی شد. این محراب باکاشی‌های طلاکاری شده تزیین شد و آیات مرتبط با تهجد در آن نقش بسته شد. همچنین در دوره سلطان عبدالمجید عثمانی( 1271ق/1854م) نیز این محراب بازسازی شد. محراب تهجد در این زمان از یک قطعه سنگ تراشیده و به ستون تهجد متصل شد.سپس کتیبهٔ اصلی محراب به‌صورت برجسته بر روی آن بازاجرا شد. از نوشته‌های روی این کتبه می‌توان به آیه« و من اللیل فتهجد به نافله لک عسی أن یبعثک ربک مقاما محمودا» (پاره‌ای از شب را به نماز بیدار باش که برای تو افزون بر نمازهای واجب است. باشد که خداوند تو را به مقام پسندیده (شفاعت) مبعوث گرداند) اشاره کرد.

اما محراب تهجد در سراسر دوران عثمانی هیچ نقشی در سازماندهی نماز — که توسط پیروان چهار مذهب فقهی در اوقات گوناگون در داخل مسجدالنبی اقامه می‌شد — ایفا نکرد و تنها به عنوان مکان نمازگزاردن پیامبر مورد احترام بود.

وضعیت کنونی

محراب تهجد2

پیش از سال 1353ق/1934م محراب تهجد دیگر در معرض دید مسلمانان قرار ندارد. علت این اتفاق به نقل از محمد هزاع الشهری، از مورخین معاصر، توجه بیش از حد مسلمانان به این محراب ذکر شده‌است.

همچنین بنا به نقلی این محراب امروزه وجود دارد اما مانعی جلوی آن قرارداده شده، تا مردم آن را نبینند.

جستارهای وابسته

• مسجدالنبی
• بازسازی مسجدالنبی
• ستون تهجد
• محراب‌های مسجدالنبی

منابع

• الدره الثمینه فی اخبار المدینه، محمد بن محمود النجار (م.۶۴۳ق.)، به کوشش صلاح الدین، مرکز بحوث و دراسات المدینه، ۱۴۲۷ق.

• المسجد النبوی الشریف فی العصر العثمانی 923-1344ه «دراسه معماریه حضاریه»، الدکتور محمد هزاع الشهری، دارالقاهره، 2003م.

• المعالم الاثیره، محمد محمد حسن شراب، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق.

• مرآة الحرمین او الرحلات الحجازیه، رفعت پاشا ابراهیم (م بعد 1353 ق)، قاهره، المکتبة الثقافة الدینیه، بی­تا.

• موسوعه مکه المکرمه و المدینه المنوره، احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسه الفرقان، ۱۴۲۸ق.

• وفاء الوفاء، السمهودی ‏(م.۹۱۱ق.)، به کوشش السامرائی، مؤسسه الفرقان، ۱۴۲۴ق.