کاربر:Gholampour/صفحه تمرین2
مشکلات مذهبی ایرانیان در حج، مهمترین دشواری اختصاصی حاجیان ایرانی در سفر حج بود.
از صفویه تا قاجار
برخلاف مشکلاتی مانند ناامنی راهها و اوضاع سیاسی که همه مسلمانان با آن روبهرو بودند، مشکلات مذهبی عمدتاً زائران ایرانی و شیعه را تحت تأثیر قرار میداد. پس از رسمیشدن تشیع در دوره صفویه، ایرانیان علاوه بر دشواریهای معمول سفر حج، با آزارهای مذهبی ناشی از اختلاف با عثمانیان و مردم حجاز روبهرو شدند.[۱] شایعاتی مانند نجسکردن کعبه به شیعیان نسبت داده میشد[۲] و گاه به کشتار آنان، از جمله در سال ۱۰۸۸ق[۳] و شهادت محمدمؤمن استرآبادی،[۴] زینالعابدین فرزند نورالدین[۵] و دیگر دانشوران ایرانی شیعه[۶] انجامید. در ۱۱۴۳ق نیز گروهی از شیعیان به بهانه آلودگی از مکه اخراج شدند.[۷]
برخی شخصیتهای سیاسی ایرانی نیز به اتهامهای سیاسی یا درگیریهای مذهبی آسیب دیدند؛ مانند معصومبیگ که مدتی وکالت شاه تهماسب را برعهده داشت[۸] و محمدهاشم فرزند شاه نورالدین که به دلیل مشکلات سیاسی دربار به حج رفت و در مسجدالحرام به دلیل درگیری با اهل سنت کشته شد.[۹] همچنین اختلاف در رؤیت هلال ذیحجه که منجر به تفاوت در زمان عید و وقوف بهویژه در سالهای حج اکبر (که روز عرفه همزمان با روز جمعه بود) میشد، از مشکلات مهم حاجیان شیعه بود.[۱۰]
شیعیان در انجام اعمال مذهبی خود بهویژه در زیارت حرم و مزارهای امامان در مدینه نیز با محدودیت روبهرو بودند؛ گاه ناچار به تقیه، اقتدا به امامان اهل سنت و حتی تغییر پوشش عربی یا ترکی میشدند.[۱۱] وضعیت ایرانیان در مدینه سختتر بود؛ محدودیت در زیارت بقیع و مسجدالنبی، بدرفتاری و تهدید جانی و مالی ایرانیان،[۱۲] اخراج حاجیان ایرانی از مسجدالنبی،[۱۳] آزار توسط خادمان حرم[۱۴] و پرداخت پول برای زیارت بقیع از مهمترین مشکلات آنان بود.[۱۵]
دوران پهلوی
در دوره پهلوی، اختلافهای مذهبی وهابیان با شیعیان همچنان از مهمترین مشکلات حاجیان ایرانی بود و گزارشهای متعدد از بدرفتاری مأموران سعودی، حتی تشکیل کمیسیون رسیدگی به شکایات در سال ۱۳۰۹ش در ایران، ثبت شده است.[۱۶] قتل یک حاجی ایرانی در سال ۱۳۲۲ش و بازداشت دو ایرانی دیگر در سال ۱۳۲۷ش به اتهام اهانت به مسجدالحرام، از مهمترین این رخدادها بود.[۱۷]
همچنین حکومت سعودی با وقوف مستقل حاجیان شیعه در عرفات مخالفت میکرد و درخواست آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی در سال ۱۳۷۱ق نیز پذیرفته نشد و موجب ناراحتی ایشان شد.[۱۸] با این حال، برخوردهای مذهبی ادامه یافت و در سال ۱۳۴۰ش نیز در پی درگیری با خادمان مسجدالنبی، ۳۶ حاجی ایرانی بازداشت شدند.[۱۹]
پس از انقلاب اسلامی
اختلافهای مذهبی پس از انقلاب اسلامی نیز ادامه یافت و گاه به درگیریهای محدود میان زائران ایرانی و نیروهای امنیتی عربستان انجامید، هرچند این تنشها هیچگاه گسترده نشد. از مهمترین مشکلات زائران ایرانی در این دوره میتوان به بازرسی سختگیرانه در فرودگاه جده و ضبط کتابهای مذهبی شیعه،[۲۰] محدودیت در زیارت آزادانه بقیع،[۲۱] بدرفتاری مأموران سعودی بهدلیل برگزاری برخی آیینهای مذهبی شیعی در حرم پیامبر(ص) و بقیع،[۲۲] و نیز اهانت به شیعیان و باورهای آنان در برخی خطبههای نماز جمعه و جماعت اشاره کرد.[۲۳]
تلاشها برای رفع اختلاف
از دوره صفویه تا قاجار، شیعیان برای انجام وقوف مطابق فقه خود گاه با پرداخت پول به شریف مکه[۲۴] یا با حمایت مقامات ایرانی مانند حسامالسلطنه، یکی از بزرگان قاجار، در سال ۱۲۷۹ق امکان وقوف یک روز دیرتر را مییافتند.[۲۵] با وجود برخی محدودیتها، سفرنامههای قاجاری از دورههایی از آزادی نسبی شیعیان در مکه و حمایت شرفای مکه از ایرانیان بدون تقیه نیز گزارش کردهاند.[۲۶]
در دوره پهلوی، مسئولان حج و عالمان شیعه با آموزش زائران، پرهیز از رفتارهای تنشزا و حضور در نماز جماعت اهل سنت، برای کاهش اختلافها و مشکلات مذهبی تلاش کردند.[۲۷] همچنین با صدور فتاوایی برای حل مسائل مورد اختلاف، مانند فتوای آیتالله بروجردی بر پذیرش اعلام رسمی رؤیت هلال از سوی عربستان، بخشی از تنشها کاهش یافت.[۲۸]
پس از انقلاب اسلامی نیز این رویکرد از طریق رایزنیهای دیپلماتیک، آموزش زائران و فتاوای فقهی درباره لزوم تقیه، شرکت در نماز جماعت، صحت نماز بدون مهر، تحریم اعمالی که موجب وهن شیعه میگردد و پرهیز از اقدامات اختلافبرانگیز ادامه یافته است.[۲۹]
پانویس
- ↑ نک: صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص827-828.
- ↑ تاریخ مکه، ص422.
- ↑ منائح الکرم، ج4، ص488.
- ↑ وقایع السنین، ص534؛ خلاصة الاثر، ج3، ص432-433؛ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص839.
- ↑ ریاض العلماء، ج2، ص399.
- ↑ نیل المنی، ج2، ص763-764.
- ↑ تاریخ مکه، ص422.
- ↑ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص828؛ تکملة الاخبار، ص131؛ خلاصة التواریخ، ج1، ص559-560؛ جواهر الاخبار، ص232؛ تاریخ عالمآرای عباسی، ج1، ص161؛ نک: تاریخ حجگزاری ایرانیان، ص106-110.
- ↑ تذکره صفویه کرمان، ص469؛ تاریخ حجگزاری ایرانیان، ص111.
- ↑ صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، ج2، ص835-836؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص106.
- ↑ حدیث قافلهها، ص111؛ نک: سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص199.
- ↑ حدیث قافلهها، ص110؛ سفرنامه مکه معظمه، ص170-171.
- ↑ تذکرة الطریق، ص123؛ حدیث قافلهها، ص111.
- ↑ به سویام القری، ص249.
- ↑ به سویام القری، ص249؛ حدیث قافلهها، ص111.
- ↑ روابط سیاسی ایران و عربستان، ص69-70.
- ↑ مجله خواندنیها، سال9، ش3، ص2؛ ش4، ص8.
- ↑ میقات حج، ش43، ص67، «سفر حج مرحوم آیتالله کاشانی.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص217-218.
- ↑ یار کجاست، ص20-21؛ در حریم کعبه، ص141؛ میقات حج، ش15، ص155، «حج 75 از دیدگاه نماینده محترم ولی فقیه و امیر الحاج.
- ↑ یار کجاست، ص52؛ نک: راهی به سوی خدا، ص282؛ حج 27، ص104.
- ↑ میقات حج، ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر حج عربستان.
- ↑ میقات حج، ش30، ص71، «مصاحبه با آیتاللههاشمی رفسنجانی؛ ش18، ص172، «نامه رئیس سازمان حج و زیارت به وزیر عربستان؛ ش15، ص154؛ شنیدنیهای سفر حج، ص93.
- ↑ به سویام القری، ص245.
- ↑ سفرنامه مکه حسام السلطنه، ص118-120.
- ↑ سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، ص237؛ پنجاه سفرنامه، ج1، ص625-626؛ ج7، ص294؛ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص148.
- ↑ مجله خواندنیها، سال9، ش2، ص27، «مصاحبه با نخستین حاجی ایرانی؛ میقات حج، ش51، ص178-179، «خاطرات سرپرست حجاج در سفر حج سال 1327ش.»؛ خاطرات وحید، ش7، ص37، «مقدمات عزیمت مکه؛ با من به خانه خدا بیایید، ص213، 229.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص159-160؛ با من به خانه خدا بیایید، ص7؛ خسی در میقات، ص64.
- ↑ میقات حج، ش30، ص151-175، «تقیه مداراتی.
منابع
محتوای این مقاله برگرفته شده است از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل ایران.
- با من به خانه خدا بیایید: محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
- به سویام القری: رسول جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۳ش؛
- پنجاه سفرنامه حج قاجاری: به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
- تاریخ حجگزاری ایرانیان: اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
- تاریخ عالمآرای عباسی: اسکندر بیگ ترکمان (م. ۱۰۴۳ق)، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲؛
- تاریخ مکه: احمد السباعی (م. ۱۴۰۴ق)، نادی مکة الثقافی، ۱۴۰۴ق؛
- تذکره صفویه کرمان: میر محمد سعید مشیزی، به کوشش باستانی پاریزی، نشر علم، ۱۳۶۹ش؛
- تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق: محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛
- تکملة الاخبار: عبدی بیگ شیرازی نویدی، به کوشش نوایی، تهران، نشر نی، ۱۳۶۹ش؛
- جواهر الاخبار: بوداق منشی قزوینی (م. قرن۱۰ق)، به کوشش محسن بهرام نژاد، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش؛
- حدیث قافلهها: به کوشش سید علی قاضی عسکر، دانشپژوه، ۱۳۸۲ش؛
- خلاصة الاثر: محمد امین المحبی (م. ۱۱۱۱ق)، بیروت، دار صادر؛
- خلاصة التواریخ: قاضی احمد بن شرف الدین الحسینی القمی (م. ۱۰۱۵ق)، به کوشش اشرافی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش؛
- در حریم کعبه: سید محمد باقر حجتی، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش؛
- راهی به سوی خدا: بتول جامع نایینی، قم، تسنیم، ۱۳۸۵ش؛
- روابط سیاسی ایران و عربستان در سده بیستم: حمید احمدی، تهران، وزارت امورخارجه، ۱۳۸۶ش؛
- ریاض العلماء و حیاض الفضلاء: عبدالله افندی اصفهانی (قرن۱۲ق)، به کوشش حسینی و مرعشی، قم، خیام، ۱۴۰۱ق؛
- سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات: به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛
- سفرنامه مکه دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام: سلطان مراد حسام السلطنه (م. ۱۳۰۰ق)، به کوشش جعفریان، تهران، مشعر، ۱۳۷۴ش؛
- سفرنامه مکه معظمه: عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
- سفرنامه میرزا محمد حسین حسینی فراهانی (۱۳۰۲–۱۳۰۳ق): به کوشش مسعود گلزاری، تهران، فردوسی، ۱۳۶۲ش؛
- شنیدنیهای سفر حج: محمد دشتی، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین (علیهالسّلام)، ۱۳۸۲ش؛
- صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست: رسول جعفریان، تهران، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش؛
- مجله خاطرات وحید (دو ماهنامه): تهران، صاحب امتیاز و مدیر مسئول: سیف الله وحیدنیا؛
- مجله خواندنیها: تهران، بنگاه زربخش؛
- منائح الکرم: علی بن تاج الدین السنجاری (م. ۱۱۲۵ق)، به کوشش المصری، مکه، جامعة ام القری، ۱۴۱۹ق؛
- میقات حج (فصلنامه): تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
- نیل المنی بذیل بلوغ القری: جارالله محمد بن فهد المکی (م. ۹۵۴ق)، به کوشش الهیله، الفرقان، ۱۴۲۰ق؛
- وقایع السنین و الاعوام: سید عبدالحسین الحسینی خاتونآبادی (م. ۱۱۰۵ق)، به کوشش بهبودی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش؛
- یار کجاست (سفرنامه حج): رحیم مخدومی، حوزه هنری سازمان تبلیغات، ۱۳۷۳ش.