حمیریان
حمیریان، یکی از قدرتمندترین پادشاهیهای باستان در یمن بود که نسب آنان به حمر بن سبأ میرسد. قلمرو این پادشاهی با مرکزیت شهر ظفار، بازهای طولانی از دوران باستان تا ظهور اسلام را در بر میگرفت. حیات سیاسی حمیر با دو دوره اصلی متمایز میشود: دوره نخست (رونق تجاری و ثبات اقتصادی) و دوره دوم (دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب). حمیریان در میان رقابتهای قدرت میان ساسانیان و بیزانس، نقشی کلیدی در توازن سیاسی و مسیرهای تجاری داشتند و در نهایت در سال نهم اسلام را پذیرفتند.
نسبشناسی و هویت حمیر
نسبت حمیریان در منابع تاریخی اسلامی، به حمر بن سبأ بازگردانده شده که گفته شده حمیر نخستین پادشاهی بود که تاج یاقوتی بر سر نهاد و پس از پدرش، سبأ، در شهر مأرب مستقر شد [۱]. طوایف مختلف حمیر از فرزندان او منشعب شدهاند که میان مورخان در شمار آنها اختلاف است؛ برخی آنها را پنج تن [۲] و برخی دیگر تا نه تن ذکر کردهاند [۳].
قلمرو و سکونتگاهها
پایتخت حمیریان شهر «ظفار» در مغرب صنعا بود [۴]. سرزمین آنها «ذیریدان» نام داشت و دژ معروفشان «ریدان» بود. قلمرو حمیریان با نام «اقلیم حِمیَر» شناخته میشد که از صنعا در شمال تا عدن در جنوب، و از شبوه در شرق تا سواحل دریا در غرب گسترده بود [۵].
تاریخ سیاسی و دورههای حاکمیت
تاریخ ملوک حمیر به دلیل پیچیدگی، یکی از دشوارترین بخشهای تاریخ یمن است [۶]. باستانشناسان با یافتن کتیبهها، ابعاد جدیدی از این تاریخ را روشن کردهاند [۷].
دوره اول؛ 115 پیش از میلاد تا 300 میلادی
در این دوره، پادشاهان با القاب «ملک سبأ و ذورَیْدان» شناخته میشدند [۸]. از مشهورترین ملوک این دوره، «اِلشرح یَحضُب» است که بنای قصر غمدان را ساخت [۹]. ویژگی این دوران، رونق تجاری، ثبات اقتصادی و تلاش برای گسترش نفوذ در حبشه و آفریقا بود [۱۰]. در این دوره، حمیریان با دولتهای همجوار همچون قتبان و حضرموت درگیر بودند و گاه بر آنها چیره میشدند [۱۱].
دوره دوم یا دوره «تبابعه»؛ 300 تا 525 میلادی
این دوره با لقب «تبابعه» شناخته میشود [۱۲]. مشهورترین پادشاه این عصر، «شَمَّر یُهَرْعِش» یا «تُبَّع بزرگ» است که افسانههای فتوحات گستردهای به او نسبت دادهاند [۱۳]. یکی از نقاط عطف این دوران، تخریب سد مأرب که در منابع اسلامی به «سیل العرم» شهره است، ضربهای مهلک بر اقتصاد کشاورزی آنان وارد کرد و موجبات مهاجرت قبایل و تضعیف قدرت مرکزی را فراهم ساخت [۱۴].
روابط خارجی و توازن قدرت
حمیریان در سیاست خارجی خود، بهعنوان قدرت سوم در کنار دو امپراتوری بزرگ ایران (ساسانیان) و روم (بیزانس) عمل میکردند [۱۵]. روابط آنان با همسایگان، همواره متأثر از رقابتهای تجاری و ایدئولوژیک بود. در دورههایی، حمیریان با قبایل قدرتمند دیگر نظیر «کِنده» متحد شدند تا نفوذ خود را بر قبایل بیاباننشین تثبیت کنند. همچنین رقابت با حبشه بر سر کنترل مسیرهای تجاری دریای سرخ، از محورهای اصلی دیپلماسی آنان بود که گاه به جنگهای خونین و دخالتهای نظامی منجر میشد [۱۶].
حیات دینی
حیات دینی در حمیر تحولات گستردهای را تجربه کرد. در ابتدا، بتپرستی و پرستش خدایانی همچون «نَسر» رواج داشت [۱۷]. با گسترش روابط تجاری و سیاسی، ادیان توحیدی یهودیت و مسیحیت به تدریج در یمن نفوذ یافتند. دوره پادشاهی «ذونواس» [۱۸]، که به دین یهود گرویده بود، نقطه عطفی در تاریخ دینی حمیر محسوب میشود که با تنشهای مذهبی میان حمیریان و مسیحیانِ تحت حمایت حبشه گره خورد [۱۹].
حمیر و اسلام
پیامبر (ص) برای ملوک حمیر، از جمله حارث بن عبدکلال، نعیم بن عبدکلال و زرعة بن سیف، نامههایی ارسال فرمودند و آنان را به اسلام فراخواندند [۲۰]. در سال نهم هجری [۲۱]، پس از غزوه تبوک، هیئتهایی از قبایل یمن و حمیر برای بیعت با پیامبر به مدینه آمدند. رسول خدا [۲۲] نیز مبلغانی همچون عیاش بن ابیربیعه و معاذ بن جبل را برای تعلیم دین و جمعآوری زکات به یمن گسیل داشتند [۲۳].
پانویس
- ↑ المعارف، ص26؛ اخبار الطوال، ص10؛ نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج1، صص97-98
- ↑ مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو
- ↑ المعارف، ج1، صص103-104؛ نسب مَعَدّ والیمنالکبیر، ج2، ص534؛ جمهرة انساب العرب، ج1، ص432؛ تاریخ ابن خلدون، ج2، صص54 و290
- ↑ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج2، ص495
- ↑ نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، ص66
- ↑ تاریخ سنی ملوکالارض و الانبیاء علیهم الصلاة و السلام، صص113-114
- ↑ فی تاریخ العرب قبل الاسلام، صص170-180
- ↑ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج2، ص516
- ↑ کتاب الأکلیل، ص19
- ↑ تاریخ العرب فی عصر الجاهلیه، صص140-141
- ↑ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج2، صص516-524
- ↑ تاریخ العربالقدیم، ص82
- ↑ عرب کهن در آستانه بعثت، ص44
- ↑ تاریخ ابن خلدون، ج2، صص300-302
- ↑ عرب کهن در آستانه بعثت، صص50-55
- ↑ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج3، صص400-410
- ↑ الأصنام، ص12
- ↑ یوسف اسأر
- ↑ تاریخ الرسل و الملوک، ج2، ص120
- ↑ الوثائق السیاسیة الیمنیة، صص170-175
- ↑ عام الوفود
- ↑ ص
- ↑ السیرة النبویة، ج2، ص590
منابع
- جمهرة انساب العرب، ابن حزم (۱۹۸۲م)، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
- تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون، عبدالرحمان بن محمد (1408ق)، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
- نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ابن سعید مغربی (1402ق)، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
- المعارف، ابن قتیبه (1960م)، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
- المعارف، ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۹۶۰م)، قم، مطبعه دارالکتاب.
- نسب مَعَدّ والیمنالکبیر، ابن کلبی (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، بیروت، چاپ ناجی حسن.
- الأصنام، ابن کلبی، هشام بن محمد (1348ق)، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
- السیرة النبویة، ابن هشام، عبدالملک بن هشام (1355ق/1936م) قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، چاپ افست بیروت.
- التیجان فی الملوک الحمیر، ابن هشام، عبدالملک (1979م)، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
- کتاب الأکلیل، ابن حائک (1989م)، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
- تاریخ العربالقدیم، برّو، توفیق (1988م)، دمشق، بینا.
- المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، جوادعلی (۱۹۷۶م)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- تاریخ سنی ملوکالارض و الانبیاء علیهم الصلاة و السلام، حمزه اصفهانی، حمزة بن حسن (بیتا)، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
- اخبار الطوال، دینوری، احمد بن داود (1960م)، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
- تاریخ العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (1971م)، نشر دارالنهضه.
- فی تاریخ العرب قبل الاسلام، سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، بیروت.
- عرب کهن در آستانه بعثت، صالح احمد، علی (1384ش)، ترجمه هادی انصاری، بیجا، انتشارات امیرکبیر.
- تاریخ العرب القدیم و البعثة النبویة، صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، بیروت، شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
- تاریخ الرسل و الملوک، طبری، محمد بن جریر (بیتا)، مطبعة الحسینیة المصریه.
- تاریخالعرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (بیتا)، بیروت، دارالنهضة العربیة.
- الموسوعة الیمنیة، عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، صنعا.
- معجم قبائل العرب، کحاله، عمررضا (بیتا)، بیروت، مؤسسة الرساله.
- نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، قم، بوستان کتاب.