آداب و رسوم حج ایرانیان
آداب و رسوم حج ایرانیان مجموعه‌ای از آداب و رفتار ایرانیان در مورد سفر حج است. فرهنگ ایرانیان در مورد سفر حج بر اساس دانسته‌ها و مکتوبات تاریخ‌نگاران و یا سفرنامه‌نویسان گزارش شده است. در این گزارشات، شوق به حج و ازدحام ایرانیان در این سفر و همچنین استخاره حاجیان برای شروع، شیوه بدرقه حاجیان و استقبال از آنان و شیوه جمع‌آوری هزینه‌های حج سخن رفته است.
امروزه نیز این آیین‌ها با استقبال در فرودگاه، نصب پارچه‌نوشته‌های تبریک و برگزاری مهمانی ولیمه پس از بازگشت، ادامه یافته است. پایبندی ایشان به زیارت قبور ائمّهٔ بقیع و برپایی منظم مراسم دعای کمیل، به‌ویژه در شب‌های جمعه، در جوار این قبور مطهّر بوده است. این رفتار آیینی، در گزارش‌های تاریخی و سفرنامه‌ها، به‌عنوان نمونه‌ای دیگر از ویژگی‌های متمایز زائران ایرانی در مناسک حج ثبت شده است.
اهمیت حج نزد ایرانیان
سفر حج نزد ایرانیان از اهمیت فراوان برخوردار بوده و حاجیان پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بوده‌اند.[۱] از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگ‌ومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت می‌طلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانه‌ی راه، استخاره و طالع‌بینی می‌کردند.[۲]
همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به حج، ثبت‌نام میلیون‌نفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالی‌که در گذشته با وجود احترام این سفر، مهم‌ترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.[۳] این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.[۴]
هزینه‌های سفر
سفر حج امروزه همگانی شده؛[۵] اما در گذشته هزینه‌ی سنگینی داشت و ویژه‌ی توانگران بود؛ ازاین‌رو حاجی باید هزینه‌ی یک‌سال خانواده را تأمین می‌کرد.[۶] این نابرابری اقتصادی، به رواج ضرب‌المثل‌های اعتراضی و کنایه‌آمیز درباره‌ی حاجیان انجامید.[۷] در میراث مکتوب، از حج طبقات فرودست گزارشی نیست، جز داستان‌های صوفیان که با توکل و بی‌زادوتوشه سفر می‌کردند.[۸]
کاروان‌ها در گذشته در مسیر زمینی حج، مزار بزرگان را زیارت می‌کردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار می‌رفت.[۹] از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در عراق را در همین سفر به جا می‌آوردند[۱۰] و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به زیارت امام رضا(ع) در خراسان می‌رفتند.[۱۱]
بدرقه و استقبال
بدرقه و استقبال حاجیان از آداب کهن سفر حج در ایران است که امروزه نیز کم‌وبیش اجرا می‌شود. در گذشته بستگان، حاجی را تا بیرون شهر یا حتی شهرهای دورتر بدرقه می‌کردند[۱۲] و شمار زیاد بدرقه‌کنندگان گاه حاجی را خسته می‌کرد.[۱۳] هنگام استقبال، مردم گاهی به بیرون شهر و برخی تا شهرهای مرزی می‌رفتند.[۱۴]
مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنان‌که در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد می‌کردند.[۱۵] مردم شهرهای سرراه نیز به کاروان حج، شادی می‌کردند و خوش‌آمد می‌گفتند.[۱۶] امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال می‌روند[۱۷] و با پارچه‌نوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک می‌گویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی ولیمه می‌دهد و برای آشنایان سوغاتی‌هایی مانند آب زمزم و هدایای مذهبی از مکه و مدینه می‌آورد.[۱۸]
ویژگی‌های ایرانیان در اعمال حج
کهن‌ترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به ابن‌جبیر است که از شور و ازدحام فراوان آنان در مکه خبر داده و به روشن‌کردن شب‌های مکه و مدینه خصوصا مسجدالحرام با شمع‌های بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.[۱۹] پنج قرن بعد، نویسنده‌ای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.[۲۰]
از دوران صفویه، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و برگزاری دعای کمیل در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگی‌های زیارت ایرانیان است.[۲۱] برگزاری مراسم عزاداری محرم توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از ذی‌الحجه از دیگر ویژگی‌های متمایز آنان بوده که در سفرنامه‌های قاجار بازتاب یافته است.[۲۲] ایرانیان همچنین از دوران قاجار ارتباط ویژه‌ای با شیعیان نخاوله در مدینه داشته، در خانه‌های آنان ساکن می‌شدند و به آنان یاری مالی می‌رساندند.[۲۳]
پانویس
- ↑ سفرنامه کازاما، ص113.
- ↑ سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.
- ↑ تاریخ بیهق، ص188-189.
- ↑ قابوس نامه، ص16.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص16، 85، 119، 346، 682.
- ↑ نک: گلستان سعدی، ص58، 124.
- ↑ تاریخ بیهق، ص188-189.
- ↑ تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص178، 318.
- ↑ نک: زبور آل داود، ص136-137.
- ↑ خاطرات سفر مکه، ص6.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.
- ↑ گلستان سعدی، ص42.
- ↑ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص129.
- ↑ ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.
- ↑ رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.
- ↑ الرحلة السریه، ص124، 297.
- ↑ نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.
- ↑ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.