کتاب:درس‌نامه ادب زیارت/درس هفتم: آسیب شناسی زیارت

155

انتظار می رود با مطالعه این درس:

۱‌. با آسیب های مربوط به اصل زیارت آشنا شویم.

۲. آسیب های سفرهای زیارتی را بشناسیم.

۳. شبهات ایجادشده درباره زیارت را بشناسیم.

156

مقدمه

هر کار مهم و تأثیرگذاری ممکن است دچار آسیب شود. این آسیب ها نیزچه بسا مانع تحقق کارکردها و آثار مثبت آن عمل شود. زیارت هم از اعمالی است که می تواند آسیب ببیند که شناخت آسیب ها به پیشگیری، رفع و دفع آنها یاری می کند. در این درس به بررسی آسیب های زیارت می پردازیم.

۱. آسیب های مربوط به زیارت

الف) ریا

یکی از بیماری های روحی - روانی، که در اسلام از گناهان کبیره به حساب می آید، «ریا»ست که در عبادت حرام، و موجب بطلان عمل می شود. کلمه «ریا» از «رأی» مشتق است. انسان ریاکار با نشان دادن کارهای نیک خود جلب توجه می کند تا نزد دیگران مقام و منزلت پیدا کند.

علمای اخلاق در تعریف و تبیین معنای ریا گفته اند: «ریا عبارت است از نشان دادن و انمود کردن چیزی از اعمال حسنه یا خصال پسندیده یا عقاید حقه به مردم برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنان و اشتهار پیدا کردن در نزد آنان به خوبی،

157

صحت، امانت و دیانت، بدون قصد صحیح الهی».

بعضی گرفتار ریا در عمل اند؛ برای مثال اعمال واجب و مستحبشان از جمله زیارت به قصد نشان دادن به دیگران و جلب توجه آنان است، نه رضای خدا؛ چنان که در وطن و خانه مقید به ادای نوافل و مستحبات نیست، ولی در منظر مردم خود را مقید به مستحبات نشان می دهد. عبادت او در تنهایی با کسالت، ولی در میان مردم با شور و شوق است. بین مردم زبانش به ذکر خدا گویاست و آنان را متذکر یاد خدا می کند، اما در خلوت یادی از خدا نمی کند. هدف او از اذكار و اوراد جلب توجه خلق است، نه رضای خالق. ظاهر خود را به گونه ای می آراید که موجه جلوه کند؛ در حالی که چنین نیست.

رسول خدا(ص) در این باره فرمود:

سَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ تُخْبَثُ فِيهِ سَرَائِرُهُمْ، وَ تُحْسَنُ فِيهِ عَلَانِيَتُهُمْ، طَمَعاً فِي الدُّنْيَا، لَا يُرِيدُونَ بِهِ مَا عِنْدَ رَبِّهِمْ، يَكُونُ دِينُهُمْ رِيَاءً لَا يُخَالِطُهُمْ خَوْفٌ.

به زودی زمانی بر مردم خواهد آمد که برای رسیدن به دنیا باطنشان خبیث ولی ظاهرشان نیکو خواهد بود. از نیکوی خود آنچه نزد پروردگار است اراده نمی کنند. دینشان ریاست و خوفی از خدا ندارند.

همچنین امام صادق(ع) فرمود:

مَن صَلَّى أَو صَامَ أَو أَعَتَقَ أَو حَجَّ يُرِيدُ مُحَمَّدَةَ النَّاسِ فَقَدْ أَشْرَكَ فِي عَمَلِهِ، فَهُوَ مُشْرِكٌ مَغْفُورٌ.

کسی که نماز بخواند یا روزه بگیرد یا برده آزاد کند یا حج به جا آورد و قصد او ستایش مردم باشد یقیناً در عملش شرک ورزیده است. او مشرک مغفور است.

158

قرآن کریم درباره چنین انسان هایی می فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ.

ای کسانی که ایمان آورده اید، صدقات خود را با منت و اذیت باطل نسازید؛ همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می کند؛ در حالی که ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارد و کار او همچون قطعه سنگی است که برآن [قشر نازکی از] خاک باشد [و بذرها در آن افشانده شود] و باران تندی به آن خاک ببارد [و همه خاک ها و بذرها را بشوید] و آن را صاف [و خالی از خاک و بذر] گرداند. آنها از کاری که انجام داده اند چیزی به دست نمی آورند. خداوند گروه کافران را هدایت نمی کند.

ب) امید بیجا و کوتاهی از عمل

یکی از آسیب هایی که ممکن است ضمن زیارت برای بعضی زائران اهل تساهل و گروه های «مرجئه گرا» پیش آید این است که تصور کنند عشق به اهل بیت و زیارت آنان را از تکالیف بی نیاز میکند و با این امید واهی خود را از ادای تکالیف و ترک محرمات معارف می دانند؛ اما ارزشمندی زیارت و محبت اهل بیت به این معنا نیست که زیارت معصومان(ع) و محبت آنان جای ادای تکالیف را می گیرد.

قرآن کریم از قول رسول خدا(ص) می فرماید: ﴿إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي﴾؛ «اگر

159

دوستدار خدا هستید، از من تبعیت کنید». تبعیت از رسول خدا(ص) نیز عمل کردن به دستورهای اوست: ﴿فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا﴾. این آیه شریفه اشعار می دارد که امیدواری با وجود اسباب آن سزاوار است، نه بدون اسباب و علل آن؛ در غیر این صورت دروغ و فریب خواهد بود.

امام باقر(ع) میان جمعی از شیعیان فرمود:

وَاللَّهِ مَا مَعَنَا مِنَ اللَّهِ بَرَاءَةٌ وَلَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ اللَّهِ قَرَابَةٌ وَلَا لَنَا عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ وَلَا نَتَقَرَّبُ إِلَى اللَّهِ إِلَّا بِالطَّاعَةِ فَمَن كَانَ مِنكُم مُطِيعاً لِلَّهِ تَنْفَعُهُ وَلَايَتُنَا وَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ عَاصِياً لِلَّهِ لَمْ تَنْفَعْهُ وَلَايَتُنَا وَيحْكُمْ لَا تَغْتَرُّوا وَيحْكُمْ لَا تَغْتَرُّوا.

به خدا سوگند، ما از جانب خداوند براتی نداریم و میان ما و او خویشاوندی نیست و بر خدا حجتی نداریم و جز با اطاعت به سوی خدا تقرب نجوییم. پس هر کس از شما مطیع خدا باشد دوستی ما برای او سودمند باشد و هر کس از شما نافرمانی خداوند کند دوستی ما سودش ندهد. [دوباره فرمود] وای برشما، مبادا فریفته شوید.

امام باقر(ع) در حدیثی دیگر به جابر فرمود:

يَا جَابِرُ أَيَكْتَفِي مَنِ انْتَحَلَ التَّشَيُّعَ أَنْ يَقُولَ بِحُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا شِيعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَى اللَّهَ وَأَطَاعَهُ … يَا جَابِرُ لَا تَذْهَبَنَّ بِكَ الْمَذَاهِبُ حَسَبُ الرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ أُحِبُّ عَلِيّاً وَأَتَوَلَّاهُ ثُمَّ لَا يَكُونُ مَعَ ذَلِكَ فَعَّالاً.

ای جابر، آیا اکتفا میکند کسی که خود را شیعه می انگارد در گفتار قائل به

160

دوستی ما باشد؟ به خدا قسم، شیعه ما نیست، مگر کسی که تقوای الهی پیشه کند و از خداوند اطاعت کند. . . . ای جابر، روشهای مختلف تو را نفریبد. آیا کفایت میکند فردی بگوید من علی را دوست دارم، و با او تولی دارم اما در این مسیر عمل کننده نباشد؟

همچنین امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «لا تَکُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الْآخِرَةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ، وَ يُرْجَى التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ»؛ «از کسانی مباش که بدون عمل، امید به آخرت، و با آرزوهای طولانی امید توبه دارند».

ج) خرافه گرایی در زیارتگاه ها

«خرافه» در لغت به معنای سخن بیهوده، حرف ناحق و باطل و فرد جن زده است. در اصطلاح نیز به باورها و سخنان باطل یا کارهای دور از عقل گفته میشود که ناشی از ترسهای بی‌اساس و پدیده های مرموز است.

بدترین ویژگی خرافه این است که آسان به وجود می آید، ولی به دشواری از بین می رود. اسلام از همان ابتدا با خرافه ها به مبارزه برخاست و جامعه آن روز را که سخت اسیر توهم بود ـ به خردورزی دعوت کرد.

بعضی مصادیق خرافه در زیارت عبارتند از: بستن قفل و گره زدن ریسمان به درو پنجره های بقاع متبرکه یا «گرویی برداشتن» از این مکانها به قصد طلب حاجت و سجده کردن بر مزور. عده ای نیز در برخی اماکن زیارتی در حاشیه کتابهای زیارتی چنین مینویسند: «هر کس این مطلب را بخواند باید چند بار از روی آن بنویسد و تکثیر

161

کند؛ در غیر این صورت…». این‌گونه مطالب هم ترویج دروغ است و هم از نظر شرع حرام است؛ چون تصرف نادرست در اموال این مکان‌های مقدس به شمار می‌آید.

خاک برداشتن از برخی مکان‌های مقدس به قصد تبرک نیز از اعمالی است که در روایات از آن نهی شده است و فقط برداشت خاک از قبر امام حسین(ع) جایز و دارای اثر است؛ چنان‌که محمد بن مسلم می‌گوید از امام باقر و امام صادق(ع) (علیهما السلام) شنیدم که می‌فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَوَّضَ الْحُسَیْنَ (علیه السلام) مِنْ قَتْلِهِ أَنَّ الْإِمَامَةَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ وَ الشِّفَاءَ فِي تُرْبَتِهِ وَ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ عِنْدَ قَبْرِهِ»؛ «خداوند در مقابل شهادت (فداکاری) امام حسین(ع) امامت را در فرزندان او، و شفا را در تربت [قبر] او، و اجابت دعا را در کنار قبر او قرار داد». همچنین امام کاظم(ع) فرمود: «خوردن خاک، همانند خوردن گوشت مردار و خون، حرام است، مگر تربت سید الشهدا(ع) که در آن شفای هر دردی، و امَان از هر ترس و هراسی است».

در برخی احادیث برداشتن خاک از مرقد دیگر معصومان(ع) منع شده است؛ برای مثال امام کاظم(ع)فرماید: «از تربت من چیزی را برای تبرک برندارید؛ زیرا [خوردن] تربت و خاک همه ما حرام است، مگر تربت جدم حسین بن علی(ع) که خداوند عزوجل آن را برای دوستداران و شیعیان ما شفا قرار داده است».

بعضی افراد هنگام ورود به حرم معصومان (علیهم السلام) بر آستان آنان سجده می‌کنند در حالی که از آن نهی شده است، مگر آنکه به شکرانه توفیق زیارت، سجده به درگاه خداوند باشد.

162

د) غلو درباره اهل بیت(ص)

«غلوّ» در لغت به معنای زیاده روی و تجاوز از حد، و همچنین توصیف کردن فرد یا چیزی بیش از آنچه هست به کار می رود. در اصطلاح شرع نیز به معنای مبالغه کردن در اوصاف پیامبران و اولیای الهی - که به اعتقاد به الوهیت آنان منجر شود - است.

قرآن کریم در سرزنش اهل کتاب از این جهت می فرماید: ﴿قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ﴾؛ «بگوی اهل کتاب، در دین خود، غلو [و زیاده روی] نکنید».

بنابراین یکی از خطرناک ترین پدیده های انحرافی در حوزه باورهای دینی غلو است؛ یعنی اعتقاد به اینکه:

یک - پیامبر خدا(ص) یا ائمه اطهار(ع) جایگاهی در مرتبه خدا یی دارند؛

دو - تدبیر عالم هستی به ایشان (به صورت مستقل) واگذار شده است؛

باورهای غلوآمیز به شدت از جانب اهل بیت(ع) نکوهش، و با غلوکنندگان مبارزه شده است؛ برای مثال امام صادق(ع) می فرماید: «بر جوانان خود از خطر غلوکنندگان بیمناک باشید. مبادا باورهای آنان را تباه سازند؛ زیرا غلوکنندگان بدترین مخلوق خدا هستند؛ عظمت خدا را کوچک دانسته و برای بندگان خدا

163

قائل به ربوبیت شده اند». ایشان در حدیث دیگری می فرماید: «وای بر کسی که به ما نسبت دروغ دهد. گروهی درباره ما مطالبی می گویند که آن را قبول نداریم».

امام علی (ع) در این باره می فرماید: «از غلو و زیاده روی درباره ما [اهل بیت] بپرهیزید». ایشان همچنین می فرماید: «از مبالغه نسبت به ما بپرهیزید، ما را بنده پروردگار بدانید و آن گاه در فضل ما هر چه خواستید بگویید».

شیخ صدوق روایتی از امام رضا (ع) درباره منشأ غلو، یعنی توطئه حساب شده دشمنان اهل بیت(ع) برای بدبین کردن مردم به آنان و منزوی کردن خاندان رسالت، نقل کرده است:

إِنَّ مُخَالِفِينَا وَضَعُوا أَخْبَاراً فِي فَضَائِلِنَا وَ جَعَلوهَا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ، أَحَدُهَا الْغُلُوُّ؛ وَ ثَانِيهَا التَّقْصِيرُ فِي أَمْرِنَا، وَ ثَالِثُهَا التَّصْرِيحُ بِمَثَالِبِ أَعْدَائِنَا، فَإِذَا سَمِعَ النَّاسُ الْغُلُوَّ فِينَا كَفَّرُوا شِيعَتَنَا وَ نَسَبُوهُمْ إِلَى الْقَوْلِ بِرُبُوبِيَّتِنَا وَ إِذَا سَمِعُوا التَّقْصِيرَ اعْتَقَدُوهُ فِينَا، وَ إِذَا سَمِعُوا مَثَالِبَ أعداءنا بِأَسْمَائِهِمْ ثَلَبُونا بِأَسْمَائِنَا.

مخالفان ما سه نوع حدیث در فضایل ما جعل کرده اند: اول، غلو؛ دوم، کوتاهی کردن در حق ما؛ سوم، تصریح به بدی های دشمنان ما. مردم وقتی احادیث غلوآمیز را می شنوند شیعیان ما را تکفیر می کنند و به آنان نسبت می دهند که قائل به ربوبیت ما هستند و وقتی کوتاهی در حق ما را می شنوند به آن معتقد می شوند و وقتی بدی های دشمنان ما و دشنام به آنان را می شنوند ما را دشنام می دهند.

164

هـ) تضییع حقوق دیگران

هدف از حضور در اماکن زیارتی عرض ادب و اظهار خاکساری در برابر ولی خداست. بنابراین باید هنگام حضور در چنین مکان هایی آداب حضور را رعایت کرد. هجوم آوردن به ضریح مطهر بدون اذن ورود و رعایت آداب تشرف خلاف ادب و بی حرمتی به مزور است؛ اما متأسفانه در بسیاری از مکان های زیارتی همه تلاش زائران رساندن دست خود به ضریح و تبرک جویی است و زیارت را مساوی با بوسیدن ضریح یا حداقل دست رساندن به ضریح می دانند.

در حالی که برای مثال، امام صادق(ع) در اوقاتی که به حج مشرف می شد، هنگام ازدحام، به استلام حجر و بوسیدن آن اقدام نمی کرد. شخصی به حضرت اعتراض کرد که: رسول خدا(ص) حجر را استلام می کرد، چرا شما به سنت رسول خدا(ص) عمل نمی کنید؟ امام صادق(ع) فرمود: «مردم رسول خدا را می شناختند و برای او راه باز می کردند تا حجر را ببوسد؛ ولی من را نمی شناسند. لذا اجازه بوسیدن حجر را نمی دهند و من هم نمی خواهم با آزار دیگران خود را به حجر برسانم».

بنابراین رعایت نکردن آداب ورود و آزار رساندن و فشار آوردن به دیگران با هدف رسیدن به ضریح و دست رساندن به آن، هرچند با هدف تبرک جویی، خلاف آداب زیارت است و اگر موجب صدمه به دیگران و رنجش آنان شود، معصیت است.

و) اهمیت دادن به مزار بیش از مزور

بسیاری از زائران توجهشان بیشتر به مزار امام است تا به خود امام؛ به عبارت دیگر زرق و برق ظاهری حرم بیشتر آنان را جذب می کند تا شخصیت والای امام. شاید مشاهده کرده باشید که زائران و حج گزاران بسیاری از کنار قبرستان بقیع - که چهار امام معصوم(ع) در آن مدفون اند - می گذرند، اما هیچ توجهی به آن نمی کنند و حتی

165

چهار امام معصوم عَالام در آن مدفون اند - می گذرند، اما هیچ توجهی به آن نمی کنند و حتی لحظه ای کنار آن نمی ایستند تا یک سلام بدهند؛ اما وقتی از کنار حرم معصومانی که حرم و بقعه دارند می گذرند می ایستند و سلام می دهند. هنگامی هم که وارد حرم می شوند توجه شان به ضریح است، نه به امام مدفون داخل ضریح. همچنین اصرار دارند به هر قیمتی اگر باعث آزار دیگران شوند خود را به ضریح برسانند و آن را ببوسند؛ در حالی که ارزش ضریح به امامی است که در آن مدفون است و باید به او توجه کرد و او را زیارت کرد، نه ضریح را.

ز توجه استقلالی به مزور

یکی از مسائلی که باعث شده است وهابیت شبهات مختلفی به عقاید شیعه وارد کند نحوه دعا کردن و توسل جستن بعضی شیعیان و دوستداران اهل بیت(ع) به ایشان است. گاهی بعضی افراد به گونه ای دعا می کنند و از مزور چیزی طلب می کنند که گویی آنان در این امور استقلال دارند. شخص توسل کننده اگر معتقد باشد امام به طور مستقل نفع می رساند یا دفع ضرر می کند به خداوند متعال شرک ورزیده است؛ در صورتی که آن کس که در همه امور استقلال دارد فقط خداوند است و دیگران اگر قدرتی دارند، به امر خداوند است. پس اگر از آنها چیزی می خواهیم، باید بدانیم ایشان به اذن و خواست خداوند می توانند عطا کنند و واسطه های فیض الهی اند؛ همان طور که خداوند از قول حضرت عیسی(ع) نقل می کند فرمود:

﴿أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْيِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تُدْخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ﴾

من از گل، چیزی به شکل پرنده می سازم؛ سپس در آن می دمم و به اذن خدا پرنده ای می گردد و به اذن خدا کور مادرزاد و مبتلا به بیماری پیسی را بهبودی

166

می بخشم و مردگان را به اذن خدا زنده می کنم و به شما خبر می دهم از آنچه می خورید و از آنچه در خانه های خود ذخیره می کنید.

پس نگاه استقلالی به هر کس و هر چیز غیر از خداوند باطل است؛ اما نگاه واسطه ای به مزور و شفیع قرار دادن او نزد پروردگار فرمان پروردگار است: ﴿مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ﴾.

ح) ناامیدی از استجابت دعا

یکی دیگر از آسیب های زیارت ناامیدی از استجابت دعا و دست کشیدن از دعاست؛ در حالی که استجابت دعا را خداوند تضمین کرده و فرموده است: ﴿وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ﴾. پروردگارتان فرموده است: بخوانید من را تا اجابت کنم شما را»؛ اما اجابت دعا به این معنا نیست که خداوند عین خواسته بنده را به او عطا کند، بلکه پاسخ خدا به خواسته بنده، بنا به مصلحت بنده، به صورت های مختلف محقق می شود:

یک- عین خواسته بنده را به او عنایت می کند؛

دو- بوسیله آن دعا بلایی را از او و خانواده اش دفع می کند؛

سه- دعای او را کفاره گناهانش قرار می دهد؛

چهار- از آنجا که استجابت دعا به سود و مصلحت او نیست و اگر از زیان آن آگاه شود، هرگز آن را نمی طلبد، آن خواسته را مستجاب نمی کند، بلکه ذخیره می کند تا در آخرت به او عطا کند. در روایات معصومان(ع) وارد شده است که افرادی روز قیامت از خدا می خواهندای کاش هیچ یک از دعاهای آنها در دنیا داده

167

نشده بود و در آخرت داده می شد.

ط) زیارت اماکن غیرمستند

اماکن به خودی خود نه نفعی می رسانند و نه ضرری. پس زیارت از آنها، مگر به سبب انتسابی که با خدا و اولیای او پیدا کرده اند، ارزش و اعتباری ندارد؛ چنان که علی(ع) درباره کعبه می فرماید: «… بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَسْمَعُ، فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَامَ»؛ [خداوند بندگان را با] سنگ هایی که نه زیان می رسانند و نه نفعی دارند، نه می بینند و نه می شنوند، امتحان می کند. پس آنها را خانه محترم خویش قرار داد». حضرت در این خطبه ارزش خانه کعبه را نه به سنگ های آن (چراکه سنگ های معمولی به تنهایی بی اثرند)، بلکه به این دانست که خداوند آن سنگ ها را خانه محترم خود و وسیله امتحان بندگان خویش قرار داد».

بنابراین زیارت اماکن وقتی ارزشمند است که ارتباط آنها با خدایا اولیای او ثابت شده باشد؛ اما زیارت بعضی اماکن که عدم تقدس آنها ثابت شده است و هیچ منفعت دنیوی و اخروی برآنها مترتب نمی شود نه تنها رجحانی ندارد، بلکه آثار منفی و تالی فاسد هم دارد؛ از جمله باعث جلب توجه مردم به سوی آنها و سلب فرصت زیارت از اماکن معتبر و محرومیت از درک محضر اهل بیت(ع) می شود و همچنین به اماکن جعلی رسمیت می دهد؛ در حالی که پیام آموزهای دینی مبارزه با جعلیات است. البته تفریط در این موضوع، یعنی کوتاهی در زیارت امامزادگانی که نسب آنها به معصومان(ع) اثبات شده است، یکی از آسیب هاست.

168

۲. آسیب های سفرهای زیارتی

الف) استفاده ابزاری از زیارت

زیارت اماکن مقدس منافع مادی و معنوی بسیاری دارد؛ به شرط اینکه در جهت صحیح باشد. یکی از آسیب های زیارت استفاده ابزاری از زیارت و اماکن زیارتی است که در اینجا به بعضی از آنها اشاره می کنیم:

یک- زیارت را وسیله تجارت دانستن (مثلاً چه چیزی بیاورند که در محل سکونتشان سودآور باشد)؛

دو- اماکن زیارتی را وسیله تجارت قرار دادن (مثل فروش قبر و مغازه های تجاری با قیمت های گزاف)؛

سه- تبلیغ خواب های بی اساس و مبانی اعتقادی زائران را با خواب تقویت کردن و اصول معارف مذهب را فراموش کردن؛

چهار- ترویج حاجت خواهی از زیارتگاه ها و غفلت از بعد تربیتی این اماکن؛

پنج- استفاده از روایات بی سند و بعضاً جعلی برای ترویج زیارت اماکن زیارتی و ثواب زیارت بزرگان دین.

ب) رفاه زدگی و تجمل گرایی

بسیاری از افراد با کاروان های زیارتی به حج می روند و در این میان امکانات رفاهی و تغذیه ای - چه از نظر کمی و چه از نظر کیفی - اهمیت می یابد. بعضی زائران با تصور اینکه به اندازه هزینه پرداختیشان باید در رفاه باشند، به سوی تجمل گرایی می روند.

اما اگرچه وظیفه مسئولان مربوط در سفرهای زیارتی تأمین مایحتاج زائران است تا با آرامش خاطر به زیارت بپردازند، زائران هم باید متوجه باشند که به

169

تفریح نیامده اند؛ مثلاً یکی از آداب زیارت امام حسین(ع) ساده زیستی و دوری از تجملات و تشریفات سفر و پرهیز از برداشتن غذاهای چرب و شیرین است؛ چراکه زائر به زیارت کسی می رود که تشنه و گرسنه به شهادت رسید؛ به همین دلیل امام صادق(ع) کسانی را که با سفره های چرب و شیرین به زیارت امام حسین(ع) می روند سرزنش کرده و می فرماید:

بَلَغَنِي أَنَّ قَوْماً أَرَادُوا الْحُسَيْنَ الَعَلَامِ حَمَلُوا مَعَهُمُ السُّفَرَ فِيهَا الْحَلَاوَةُ وَ الْأَنْبِصَةُ وَ أَشْبَاهُهَا لَوْ زَارُوا قُبُورَ أَحْبَابِهِمْ مَا حَمَلُوا مَعَهُمْ هَذَا.

باخبرشده ام که افرادی قصد زیارت امام حسین(ع) را می کنند؛ در حالی که با خود سفره هایی که در آن حلوا و غذای چرب و شیرین و مانند آنها وجود دارد می برند. اگر عزیزان خود را زیارت می کردند، با خود این مواد را حمل می کردند؟

در روایت دیگری حضرت به فردی به نام کرام فرمود:

تَأْتُونَ قَبْرَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع) قُلْتُ نَعَمْ قَالَ أَفَتَتَّخِذُونَ لِذَلِكَ سَفْراً قُلْتُ نَعَمْ - فَقَالَ أَمَا لَوْ أَتَيْتُمْ قُبُورَ آبَائِكُمْ وَ أُمَّهَاتِكُمْ لَمْ تَفْعَلُوا ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ أَيُّ شَيْءٍ نَأْكُلُ قَالَ الْخُبْزَ وَ اللَّبَنَ قَالَ وَ قَالَ كَرَامٌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(ع) جَعَلْتُ فِدَاكَ إِنَّ قَوْماً يَزُورُونَ قَبْرَ الْحُسَيْنِ الْعَلَامِ فَيَطَيِّبُونَ السَّفْرَ فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(ع) الْعَلَامِ أَمَا إِنَّهُمْ لَوْ زَارُوا قُبُورَ أُمَّهَاتِهِمْ وَ آبَائِهِمْ مَا فَعَلُوا ذَلِكَ.

آیا به زیارت قبر امام حسین(ع) می روی؟ عرض کردم: بله. فرمود: آیا برای خود غذا و توشه برمی دارید؟ عرض کردم: بله. امام فرمود: اگر بر سر قبر پدران و مادران خود می رفتید، چنین کاری نمی کردید! عرض کردم: چه چیزی بخوریم؟ فرمود: نان و شیر. کرام می گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: فدایت شوم، عده ای

170

هستند که قبر امام حسین(ع) را زیارت می کنند و غذاهای مناسبی با خود می برند. حضرت فرمود: اما آنها اگر به زیارت قبور پدران و مادران خود می رفتند، چنین نمی کردند.

بنابراین زائر امام حسین(ع) باید با آن حضرت مواسات داشته باشد و همدلی کند تا مصائب آن حضرت را درک کند؛ حتی توصیه شده است از خوردن گوشت بپرهیزد. امام صادق(ع) درباره زائر امام حسین (علیه السلام) فرمود: «وَلا تَأْكُلِ اللَّحْمَ مَا دُمْتَ مُقِيماً بِهَا»؛ تا زمانی که در کربلا مقیم هستی از خوردن گوشت پرهیز کن».

در زیارت باید ساده زیستی و تجمل گرایی، مصرف گرایی و پرخوری را کنار گذاشت؛ زیرا این امور انگیزه و نشاط عبادت را از انسان می گیرد؛ به ویژه در زیارت امام حسین(ع) که باید رقیق القلب بود تا بتوان بر مصائب امام حسین(ع) گریست.

ج) بازارگردی و خرید سوغات

سوغات سنتی تأیید شده است؛ اما در بعضی سال ها و برای برخی زائران دغدغه اصلی سفر شده است؛ به گونه ای که از ابتدای سفر بیشترین حواس و همت آنان متمرکز بر بازارگردی و خرید سوغات است و حتی از زیارت و اعمال عبادی غافل می شوند؛ چنان که در بهترین اوقات زیارت یا نماز، به جای حضور در مکان های زیارتی، مشغول گشت و گذار در بازار و خرید سوغات اند.

سفرهای زیارتی همواره با معنویت عجین است و بهترین سوغات بهره گیری از آن فضای معنوی است که فقط آنجاست، نه جای دیگر.

مقام معظم رهبری در این باره می فرمایند:

از جمله غفلت های احتمالی این است کسانی به جای شرکت در نمازهای

171

جماعت به سراغ زرق و برق های بی ارزش و پوچ و بازارها و مغازه ها بروند، برای اینکه جیب دولت های بیگانه و لاابالی نسبت به منافع مسلمانان را پرکنند؛ جیب کارگر و سرمایه دار آنها را با پول ایرانی و با ثروت ملی شان پرکنند؛ به جای شرکت در نماز جماعت به بازارگردی و تماشای اجناس بپردازند…. کیسه ها (سوغاتی) را زیر بغل بگیرند و اجناسی را که در شهر خودشان گاهی ارزان تر بهتر از آنجا می توانند پیدا کنند بگیرند و بیایند. مفید و بهتر آن است که انسان به نماز، عبادت، ذکر و توجه بپردازد. اینها دستاوردهای واقعی حج است؛ سوغات اینهاست؛ سوغات معنویت است که با خودتان می آورید: ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾.

د) اختلاط زن و مرد و رعایت نکردن حریم ها

رایت شئونات اسلامی سفارش قرآن، ائمه معصوم(ع) و بزرگان دین است؛ به خصوص در سفرهای زیارتی که حفظ حدود شرعی اهمیت ویژه ای دارد.

اختلاط زن و مرد و برخورد آنان با یکدیگر در بعضی اماکن (مانند زیارت خانه منسوب به امیرالمؤمنین(ع)) یکی از رفتارهای آسیب زا حین زیارت است. علی(ع) درباره این گونه رفتارها می فرماید: «یا أَهْلَ العِراقِ نُبِّئْتُ أَنَّ نِسَاءَكُمْ يُدَافِعْنَ الرِّجَالَ فِي الطَّريقِ أَمَّا تَسْتَحْيُونَ»؛ ای مردم عراق، باخبر شدم زنانتان در خیابان با مردان برخورد دارند! آیا حیا نمی کنید؟» ایشان در حدیث دیگری فرمود: «أَمَّا تَسْتَحْيُونَ وَلَا تَغَارُونَ نِسَاؤُكُمْ يَخْرُجْنَ إِلَى الأسواقِ وَيُزَاحِمْنَ العُلُوجَ»؛ آیا حیا نمی کنید و نسبت به زنانتان غیرت ندارید؟ به سوی بازارها خارج می شوند و با بردگان تزاحم و برخورد پیدا می کنند».

172

هـ) پوشش نامناسب زائران در سفر

برخی زائران به شئونات اسلامی توجه نمی کنند و با ظاهری نامناسب (برای مثال مردان با لباس های راحتی داخل منزل، و زنان با لباس های کوتاه و تنگ و جلب توجه کننده) در اماکن زیارتی حاضر می شوند.

قرآن کریم درباره پوشش زنان مسلمان می فرماید:

﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ… لاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ…﴾.

وبه زنان با ایمان بگو… زینت خود را - جز آن مقدار که نمایان است - آشکار ننمایند و [اطراف] روسری های خود را بر سینه خود افکنند [تا گردن و سینه با آن پوشانده شود].

همچنین در آیه ای دیگر می فرماید: ﴿وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى﴾؛ شما زنان همچون دوران جاهلیت نخستین [در میان مردم] ظاهر نشوند».

بنا بر فتوای علما و فقها زنان باید تمام بدن به جز گردی صورت و دست ها تا مچ را - به شرطی که زینت و آرایش نداشته باشد - از نامحرم بپوشانند؛ البته پوشش با چادر بهتر است و از لباس هایی که جلب توجه نامحرم کند باید پرهیز کرد.

آیت الله سیستانی در توصیه هایی به زائران اربعین فرمودند:

خدا را، خدا را، در رعایت پوشش و حجاب که از مهم ترین چیزهایی است که اهل بیت(ع)، حتی در سخت ترین شرایط کربلا، به آن توجه داشته و خود والاترین الگوی آن بوده اند. ایشان به اندازه ای که از هتک حرمت خود آزار دیدند از هیچ

173

رفتار دشمن آزرده نشدند. لذا بر همه زائران و به ویژه بانوان زائر فرض است که شرایط عفاف را در رفتار و نوع پوشش لباس و ظاهر خود حفظ نموده و از هرچه این امر را خدشه دار می کند (مانند پوشش لباس های تنگ و اختلاط های زشت و استفاده از زیورآلات ناروا) بپرهیزند.

و) تبلیغات و تشریفات پرزرق و برق پس از زیارت

برخی زائران زیارت را به ابزار تفاخر و خودنمایی (تشریفات بیجا و هزینه های سنگین در چسبانیدن بنرهای تبریک و دادن ولیمه های سنگین و نامتعارف) تبدیل می کنند. به گونه ای که برخی که توانایی چنین مخارجی را ندارند هنگام بازگشت از سفر حج و زیارت گمان می کنند مستطیع نیستند. امام علی(ع) در این باره می فرمایند: «خرج کردن دارایی در راه نادرست زیاده روی و اسراف است».

ز) سینه خیز رفتن به سوی حرم امام حسین(ع)

زیارت امام حسین(ع) از قربات و مستحباتی است که در معارف اسلام کم نظیر است؛ به شرط اینکه صحیح و با آداب و شرایطی انجام شود و از پیراسته های بیجا پاک باشد.

یکی از پیراسته های غلط در زیارت امام حسین(ع) سینه خیز رفتن بین حرم حضرت عباس(ع) تا حرم امام حسین(ع) است. این عمل از آداب نه منقول و نه معقول محسوب می شود. درست است که در آداب زیارت امام حسین(ع) به غسل کنار فرات و رفتن با پای برهنه (حافیاً) تا حرم ایشان سفارش شده است. «فَإِذَا أَتَيْتَ الْفُرَاتَ فَاغْتَسِلْ وَعَلِّقْ نَعْلَيْكَ وَامْشِ حَافِياً»، اما به سینه خیز رفتن توصیه

174

نشده است؛ زیرا این عمل گاهی اثرات نام مطلوبی برجای می گذارد. رسول خدا(ص) در حجة الوداع مشاهده کردند زنی بین شترها پیاده می رود. سؤال کردند: این زن کیست؟ عرض کردند: او خواهر عقبه بن عامر است که نذر کرده فاصله مدینه تا مکه را پیاده بپیماید. رسول خدا(ص) فرمودند: «ای عقبه، برو خواهرت را سوار بر مرکب کن. خداوند از پیاده روی و پای برهنه او بی نیاز است».

خلاصه درس

این درس در دو بخش ارائه شد:

۱‌. آسیب هایی که ممکن است در اصل زیارت نفوذ کند:

الف) ریا: انجام عمل برای غیر خدا؛

ب) امید بیجا پیدا کردن و در ایفای تکالیف الهی کوتاهی ورزیدن؛

ج) خرافه گرایی و انجام کارهایی که شارع مقدس آنها را تأیید نمی کند.

د) غلو در حق اهل بیت(ع) و آنان را در حد خدایی بالا بردن؛

هـ) تضییع حقوق دیگران و آزار رساندن به آنها برای ادای عمل مستحب مثل بوسیدن ضریح؛

و) ناامیدی از رحمت پروردگار به سبب مستجاب نشدن دعاها؛

ز) صرف وقت برای زیارت اماکن غیر معتبر و غیر مستند؛

۲‌. آسیب هایی که طی سفر زیارتی و پس از آن پیش می آید:

الف) استفاده ابزاری از زیارت برای کسب منفعت مادی برای زائر یا زیارتگاه و رواج روایات بی سند و حتی مجعول؛

ب) رفاه زدگی و تجمل گرایی و تبدیل زیارت به سفر تفریحی؛

ج) بازارگردی و اولویت دادن به خرید سوغات به جای زیارت؛

175

د) اختلاط زن و مرد هنگام حضور در اماکن زیارتی و رعایت نکردن حریم‌ها و پوشش مناسب بین زنان؛

هـ) هزینه‌های سنگین و بیجا برای تبلیغات و تشریفات پس از زیارت.

سؤال‌های درس جهت خودآزمایی

۱. آیا زیارت می‌تواند انسان را از عمل به تکالیف شرعی بی‌نیاز کند؟

۲. غلو به چه معناست؟

۳. به فرموده امام رضا(ع) شیوه دشمنان اهل بیت در منزوی کردن ایشان چگونه بود؟

۴. فلسفه عدم استجابت دعا در زیارت چیست؟

۵. سه نمونه از آسیب‌های سفرهای زیارتی را توضیح دهید.

منابع برای مطالعه بیشتر

۱. محمدرضا احمدی ندوشن، زیارت: آثار، آسیب‌ها و شبهات، نشر مشعر.

۲. حافظ نجفی، آسیب‌شناسی سفرهای زیارتی، نشر مشعر.