حضرت زینب (س)
 حرم حضرت زینب (دمشق) | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حضرت زینب الکبری (س) |
| لقب | عقیله بنی هاشم، صدیقه صغری و ام‌المصائب |
| نسب | نوه پیامبر(ص) |
| زادروز | سال پنجم یا ششم بعد از هجرت |
| زادگاه | مدینه |
| همسر | عبدالله بن جعفر |
| فرزندان | علی، عون، عباس و ام‌کلثوم و فرزند پنجم به نام «جعفر یا محمد» |
| تاریخ درگذشت | سال 62 هجری |
| مشخصات دینی | |
| دلیل شهرت | دختر امام علی (ع) |
| نقش‌های برجسته | خواهر امام حسین(ع) |
| دیگر فعالیت‌ها | شرکت در واقعه کربلا و اداره کاروان اسرا تا شام |
| حج و زیارت | |
| نام زیارتگاه | حرم حضرت زینب (دمشق) |
| مقام علمی | راوی حدیث، مفسر قرآن و شناخته شده با صفت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» |
حضرت زینب (س) دختر حضرت زهرا (س) و امیرالمومنین (ع)، سومین فرزند خانواده است که سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد. از القاب او «عقیله بنی‌هاشم»، «صدیقه صغری» و «ام‌المصائب» است. وی بنا بر سفارش پیامبر(ص) با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی داشت.
او راوی حدیث، مفسر قرآن برای زنان در کوفه، و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود. در فصاحت و بلاغت به امام علی(ع) تشبیه شده و امام سجاد(ع) او را «عالمی که معلم نداشته» معرفی کرده است.
در واقعه کربلا، حضرت زینب همراه امام حسین(ع) بود و پس از شهادت او، سرپرستی کاروان اسرا را بر عهده گرفت. در مجلس ابن‌زیاد، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» را فرمود و از جان امام سجاد(ع) دفاع کرد.
او را دارای روحیه عفت، صبر و استقامت دانسته‌اند. بنابر قول مشهور، در ۱۵ رجب سال ۶۲ درگذشت و درباره مکان دفن او سه دیدگاه (مدینه، شام و مصر) وجود دارد.
معرفی و زندگانی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب کبری (س)، دختر امام علی(ع) و حضرت زهرا(س)، سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد[۱] و پیامبر (ص) پس از درآغوش گرفتنش، از مصائب سخت آینده‌اش گریست[۲] و به علت شباهت او به خدیجه، به محبت او توصیه کرد.[۳]
از القاب او «عقیله (بانوی خردمند) بنی هاشم»[۱] ، «صدیقه صغری»[۴] و به دلیل شکیبایی در برابر فجایع کربلا، «ام‌المصائب» است و کنیه اش را ام کلثوم، ام عبدالله و ام الحسن گفته‌اند.[۵]
حضرت زینب بنا بر پیشنهاد پیامبر(ص)[۶] با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی از جمله علی، عون، عباس و ام‌کلثوم داشت[۷] نام فرزند پنجم به اختلاف منابع جعفر یا محمد معرفی شده.[۸]
جایگاه و فضایل[ویرایش | ویرایش مبدأ]
علمی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب (س) راوی حدیث[۹] از پیامبر(ص)، پدر، مادر، دو برادر و صحابیانی چون اسماء بنت عمیس، ام سلمه و ام‌ایمن است و امام سجاد(ع)، ابن‌عباس، عبدالله بن جعفر، جابر بن عبدالله و دیگران از ایشان حدیث شنیده‌اند.[۱۰] از جمله روایات منقول از او می‌توان به خطبه فدکیه[۱۱] و ماجراهای پیرامون آن[۱۲]، فضائل حضرت زهرا(س)[۱۳]، علی(ع) و شیعیان ایشان در کلام پیامبر[۱۴] و خبر جبرئیل از شهادت امام حسین(ع)[۱۵] اشاره کرد.
حضرت زینب مفسر قرآن برای زنان در کوفه[۱۶] و بنابر روایایت تا بهبودی امام سجاد(ع) دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود.[۱۷] برخی او را آگاه به «علم منایا و بلایا» و برتر از مریم و آسیه(س) دانسته‌اند.[۱۸] او را در سخن‌وری به امام علی(ع) تشبیه کرده‌اند[۱۹]؛ امام سجاد(ع) او را با عبارت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» (دانای بی‌آموزگار) توصیف کرده است.[۲۰]
حضرت زینب (س) به «عابده آل علی» شهرت داشت[۲۱] و گزارش‌های درباره عبادات و نماز شب ایشان وجود دارد.[۲۲] ابن‌اثیر او را زنی عاقل، خردمند و دارای منطقی استوار توصیف کرده[۲۳] و گزارش‌هایی درباره حیا و عفت ایشان در منابع منعکس شده است.[۲۴] شهید مطهری او را نمونه‌ای عالی از قلب نیرومند، روحیه حماسی و بی‌باکی در برابر مرگ معرفی کرده است.[۲۵]
در دوران خلافت امام علی(ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]
از زندگی حضرت زینب(س) پیش از خلافت پدرش اطلاعات چندانی در دست نیست. با آغاز خلافت امام علی(ع) و وقوع جنگ جمل، حضرت زینب از مدینه به کوفه هجرت کرد و شاهد جنگ‌های جمل، صفین، نهروان و سرانجام شهادت پدرش در مسجد کوفه بود.[۲۶] او برخی سخنان و وقایع شب شهادت امام علی(ع) را نقل کرده[۲۷] و در تشییع جنازهٔ ایشان تا بیرون کوفه شرکت داشت.[۲۸] پس از صلح امام حسن (ع) به مدینه بازگشت و تا هنگام قیام امام حسین (ع) در آنجا ماند.[۲۹]
در دوران امامت امام حسین(ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب در پی خلافت یزید، همراه امام حسین(ع) از مدینه خارج و برای حج به مکه و سپس به کربلا رفت.[۳۰]در کربلا، او شاهد شهادت فرزندان؛ برادران و نزدیکانش بود.[۳۱] نزدیک شدن او به قتلگاه از فراز «تلّ زینبیه»[۳۲] و مواجهه با پیکر برادرش[۳۳]، در منابع منعکس شده است. پرستاری امام سجاد (ع) در شب عاشورا بر عهده او بود.[۳۴]
براساس گزارش‌های تاریخی حضرت زینب در خطبه‌ای، مردم کوفه را به خاطر یاری نکردن امام حسین(ع) توبیخ نمود و مظلومیت خاندان پیامبر را تبیین کرد.[۳۵] نقل شده که خطبه او موجب تأثیر در مردم و نگرانی نگهبانان شهر شد[۳۶] در مجلس ابن‌زیاد، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» (جز زیبایی ندیدم) از او گزارش شده[۳۷] و از جان امام سجاد(ع) دفاع کرده است.[۳۸]
در شام، خطبه‌ای از او مقابل یزید ثبت شده[۳۹] و ایستادگی[۴۰]، شکایت‌ها[۴۱] و افشاگری‌های او در شام، موجب شد یزید دستور بازگرداندن کاروان اسرا به مدینه را صادر کند.[۴۲]
وفات و مکان‌های زیارتی منتسب[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب بنابر قول مشهور در غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲ وفات نمود.[۴۳] در مورد محل وفات و مکان دفن او سه گزارش وجود دارد. بنابر گزارش‌ها، حضرت زینب پس از بازگشت از شام تا پایان عمر در مدینه سکونت داشت و پس از وفات در بقیع دفن شد.[۴۴] با این حال زیارتگاه‌های دیگری در جهان اسلام به عنوان محل دفن آن حضرت شهرت یافته است.
حرم حضرت زینب (دمشق)[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حرم حضرت زینب(س) زیارتگاهی است در شهر دمشق در کشور سوریه و مشهور است که قبر حضرت زینب، در آن قرار دارد. این زیارتگاه قدمت زیادی دارد و دست کم از قرن ششم قمری وجود داشته ولی در منابع تاریخی محل دفن زینب صغری (ام کلثوم) دانسته شده است.[۴۵] این مکان در سده‌های اخیر به عنوان محل دفن زینب کبری شهرت یافته است.
مسجد سیدة زینب (قاهره)[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مسجد سیدة زینب در کشور مصر، شهر قاهره و در محله سیده زینب، مسجدی بزرگ و مشهور است که بنابر گزارش‌هایی قبر حضرت زینب کبری در آن قرار دارد.[۴۶] درباره سفر حضرت زینب به مصر و وفات او در این مکان گزارش‌های تاریخی معتبری وجود ندارد[۴۷] و گویا انتساب این قبر به حضرت زینب از سده‌های نهم[۴۸] یا دهم[۴۹] قدیم‌تر نیست.
جستارهای وابسته[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ مستدرک عوالم العلوم، ج11، 945.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص165.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص166.
- ↑ تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص46.
- ↑ من لایحضره الفقیه،ج3،ص393.
- ↑ انساب الاشراف، ج6، ص67.
- ↑ الطبقات الکبری، ج8، ص340؛ اسدالغابه، ج6، ص132.
- ↑ به نقل از: تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953 و 957.
- ↑ علل الشرائع، ج1، ص248؛ دلائل الامامه، ص110.
- ↑ امالی المفید، ص40.
- ↑ علل الشرائع، ص148 و 150.
- ↑ غایه المرام، ج6، ص63.
- ↑ بحار الانوار،ج98، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص954 و 957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص109.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص 948.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953.
- ↑ اسد الغابه، ج6، ص132.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص55.
- ↑ حماسه حسینی، ج1، ص141.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص42 و 43.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص43-52.
- ↑ همان، ص53.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص74.
- ↑ تنقیح المقال، ج2، ص210.
- ↑ وقعة الطف، ص197.
- ↑ وقعة الطف، ص252.
- ↑ وقعة الطف، ص259.
- ↑ وقعة الطف، ص200.
- ↑ بلاغات النساء، ص 38؛ البلدان، ص224؛ الاحتجاج، ج2، ص 109-113.
- ↑ ینابیع المودّه، ج3، ص87.
- ↑ الفتوح، ج5، ص122.
- ↑ وقعة الطف، ص 263؛ الفتوح، ج5، ص123؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص82.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص122 و 123.
- ↑ تاریخ الطبری، ج5، ص462 ؛ الاحتجاج، ج2، ص131و 132.
- ↑ بلاغات النساء، ص35؛ الاحتجاج، ج2، ص 123-130.
- ↑ وقعة الطف، ص272.
- ↑ قاموس الرجال، ج11، ص43.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۱، ص 976
- ↑ تاریخ مدینه دمشق، ج۲، ص ۳۰۹؛ الاشارات الی معرفه الزیارات، ص ۱۲؛ معجم البلدان،ج۳، ص ۲۰
- ↑ حیاة السیدةزینب بنت امیر المومنین علی بن ابی طالب، ص ۱۳۸-۱۴۲؛ زینب الکبری من المهد الی اللحد، ص ۶۱۰-۶۱۸
- ↑ نک: بررسی اعتبار کتاب اخبار الزینبات، ص ۶۳-۷۵
- ↑ المنن الکبری، ص ۴۷۷
- ↑ المرقد العقیله زینب، ص ۳۸-۳۹
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- الاحتجاج، طبرسی، احمد بن علی (م قرن ۶)، قم، نشر اسوه، ۱۴۲۴.
- الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ابن عبدالبر (م۴۶۳ق)، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲.
- اُسدُ الغابه فی معرفة الصحابه، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹.
- الاشارات إلی معرفة الزیارات، علی بن ابی‌بکر الهروی، تحقیق جانین سوردیل، دمشق، المعهد الفرنسی، ۱۹۵۳م.
- امالی المفید، شیخ مفید (م۴۱۳ق)، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳.
- انساب الاشراف، بلاذری، احمد بن یحیی (م۲۷۹ق)، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷.
- بحارالانوار، علامه مجلسی (م۱۱۱۰ق)، تهران، انتشارات اسلامیه، بی‌تا.
- بلاغات النساء، ابن ابی طاهر، احمد (م۲۸۰ق)، قم، الشریف الرضی، بی‌تا.
- البلدان، ابن فقیه، احمد بن محمد (م۳۶۵ق)، تحقیق یوسف هادی، عالم الکتب، ۱۴۱۶.
- تاریخ مدینة دمشق، علی بن الحسن الدمشقی (ابن عساکر)، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۱م.
- تاریخ الطبری، طبری، محمد بن جریر (م۳۱۰ق)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۹۶۷.
- تراجم اعلام النساء، اعلمی حائری، محمد حسین (م۱۳۹۱ق)، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۷.
- تنقیح المقال فی علم الرجال، مامقانی، عبدالله (م۱۳۵۱ق)، نجف، مطبعة المرتضویه، بی‌تا.
- حماسه حسینی، شهید مطهری، مرتضی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۷ش.
- دلائل الامامه، طبری، محمد بن جریر (م قرن ۵)، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۳.
- ریاحین الشریعه، محلاتی، ذبیح‌الله (م۱۴۰۶ق)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
- زینب کبری از ولادت تا شهادت، قزوینی، سید محمد کاظم، ترجمه کاظم خاتمی طبری، قم، پیام مقدس، ۱۳۸۵ش.
- الطبقات الکبری، ابن سعد، محمد (م۲۳۰ق)، تحقیق محمد عبدالغافر عطا، بیروت، دارالکتب العلمی، ۱۴۱۰.
- علل الشرائع، شیخ صدوق، ابن بابویه (م۳۸۱ق)، قم، نشر داوری، بی‌تا.
- عوالم العلوم والمعارف، بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله (م۱۱۴۸ق)، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۳۷۵ش.
- غایة المرام، بحرانی، هاشم بن سلیمان (م۱۱۰۷ق)، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۲.
- الفتوح، ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (م۳۱۴ق)، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱.
- قاموس الرجال، شوشتری، محمد تقی (م۱۴۱۵ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۰.
- الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
- مستدرک عوالم العلوم، موحد ابطحی، محمد باقر، قم، مؤسسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۰۳.
- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، محمد بن علی (م۳۸۱ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴.
- معجم البلدان، یاقوت بن عبدالله الحموی، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۷ق.
- نسب قریش، مصعب بن عبدالله زبیری (م۲۳۶ق)، قاهره، دارالمعارف، بی‌تا.
- وقعة الطف، ابو مخنف، لوط بن یحیی (م۱۵۷ق)، تحقیق محمد هادی یوسفی غروی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷.
- ینابیع الموده لذوی القربی، قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (م۱۲۹۴ق)، قم، مؤسسه اسوه، ۱۴۲۲.
- حیاة السیدة زینب بنت امیر المومنین علی بن ابی طالب، جعفر النقدی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۹۹۸م.
- زینب الکبری من المهد الی اللحد، السید محمد کاظم القزوینی، بیروت، دارالقاری، ۲۰۰۳م.
- مرقد العقیله زینب، محمد حسنین السابقی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۹۷۹م.
- المنن الکبری، عبدالوهاب بن احمد الشعرانی، تصحیح احمد عزو عنایة، دمشق، دارالتقوی، ۲۰۰۴م.
- بررسی اعتبار کتاب اخبار الزینبات، کتاب‌های اسلامی، سید حسن فاطمی، شماره ۲۱، تابستان ۱۳۸۴