حضرت زینب (س)
حضرت زینب (س) دختر حضرت زهرا (س) و امیرالمومنین (ع)، سومین فرزند خانواده است که سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد. از القاب او «عقیله بنیهاشم»، «صدیقه صغری» و «امالمصائب» است. وی بنا بر سفارش پیامبر(ص) با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی داشت.
 حرم حضرت زینب (دمشق) | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حضرت زینب الکبری (س) |
| لقب | عقیله بنی هاشم، صدیقه صغری و امالمصائب |
| نسب | نوه پیامبر(ص) |
| زادروز | سال پنجم یا ششم بعد از هجرت |
| زادگاه | مدینه |
| همسر | عبدالله بن جعفر |
| فرزندان | علی، عون، عباس و امکلثوم و فرزند پنجم به نام «جعفر یا محمد» |
| تاریخ درگذشت | سال 62 هجری |
| مشخصات دینی | |
| دلیل شهرت | دختر امام علی (ع) |
| نقشهای برجسته | خواهر امام حسین(ع) |
| دیگر فعالیتها | شرکت در واقعه کربلا و اداره کاروان اسرا تا شام |
| حج و زیارت | |
| نام زیارتگاه | حرم حضرت زینب (دمشق) |
| مقام علمی | راوی حدیث، مفسر قرآن و شناخته شده با صفت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» |
او راوی حدیث، مفسر قرآن برای زنان در کوفه، و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود. در فصاحت و بلاغت به امام علی(ع) تشبیه شده و امام سجاد(ع) او را «عالمی که معلم نداشته» معرفی کرده است.
در واقعه کربلا، حضرت زینب همراه امام حسین(ع) بود و پس از شهادت او، سرپرستی کاروان اسرا را بر عهده گرفت. در مجلس ابنزیاد، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» را فرمود و از جان امام سجاد(ع) دفاع کرد.
او را دارای روحیه عفت، صبر و استقامت دانستهاند. بنابر قول مشهور، در ۱۵ رجب سال ۶۲ درگذشت و درباره مکان دفن او سه دیدگاه (مدینه، شام و مصر) وجود دارد.
معرفی و زندگانی ویرایش
حضرت زینب کبری (س)، دختر امام علی(ع) و حضرت زهرا(س)، سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد[۱] و پیامبر (ص) پس از درآغوش گرفتنش، از مصائب سخت آیندهاش گریست[۲] و به علت شباهت او به خدیجه، به محبت او توصیه کرد.[۳]
از القاب او «عقیله (بانوی خردمند) بنی هاشم»[۱] ، «صدیقه صغری»[۴] و به دلیل شکیبایی در برابر فجایع کربلا، «امالمصائب» است و کنیه اش را ام کلثوم، ام عبدالله و ام الحسن گفتهاند.[۵]
حضرت زینب بنا بر پیشنهاد پیامبر(ص)[۶] با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی از جمله علی، عون، عباس و امکلثوم داشت[۷] نام فرزند پنجم به اختلاف منابع جعفر یا محمد معرفی شده.[۸]
جایگاه و فضایل ویرایش
علمی ویرایش
حضرت زینب (س) راوی حدیث[۹] از پیامبر(ص)، پدر، مادر، دو برادر و صحابیانی چون اسماء بنت عمیس، ام سلمه و امایمن است و امام سجاد(ع)، ابنعباس، عبدالله بن جعفر، جابر بن عبدالله و دیگران از ایشان حدیث شنیدهاند.[۱۰] از جمله روایات منقول از او میتوان به خطبه فدکیه[۱۱] و ماجراهای پیرامون آن[۱۲]، فضائل حضرت زهرا(س)[۱۳]، علی(ع) و شیعیان ایشان در کلام پیامبر[۱۴] و خبر جبرئیل از شهادت امام حسین(ع)[۱۵] اشاره کرد.
حضرت زینب مفسر قرآن برای زنان در کوفه[۱۶] و بنابر روایایت تا بهبودی امام سجاد(ع) دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود.[۱۷] برخی او را آگاه به «علم منایا و بلایا» و برتر از مریم و آسیه(س) دانستهاند.[۱۸] او را در سخنوری به امام علی(ع) تشبیه کردهاند[۱۹]؛ امام سجاد(ع) او را با عبارت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» (دانای بیآموزگار) توصیف کرده است.[۲۰]
حضرت زینب (س) به «عابده آل علی» شهرت داشت[۲۱] و گزارشهای درباره عبادات و نماز شب ایشان وجود دارد.[۲۲] ابناثیر او را زنی عاقل، خردمند و دارای منطقی استوار توصیف کرده[۲۳] و گزارشهایی درباره حیا و عفت ایشان در منابع منعکس شده است.[۲۴] شهید مطهری او را نمونهای عالی از قلب نیرومند، روحیه حماسی و بیباکی در برابر مرگ معرفی کرده است.[۲۵]
در دوران خلافت امام علی(ع) ویرایش
از زندگی حضرت زینب(س) پیش از خلافت پدرش اطلاعات چندانی در دست نیست. با آغاز خلافت امام علی(ع) و وقوع جنگ جمل، حضرت زینب از مدینه به کوفه هجرت کرد و شاهد جنگهای جمل، صفین، نهروان و سرانجام شهادت پدرش در مسجد کوفه بود.[۲۶] او برخی سخنان و وقایع شب شهادت امام علی(ع) را نقل کرده[۲۷] و در تشییع جنازهٔ ایشان تا بیرون کوفه شرکت داشت.[۲۸] پس از صلح امام حسن (ع) به مدینه بازگشت و تا هنگام قیام امام حسین (ع) در آنجا ماند.[۲۹]
در دوران امامت امام حسین(ع) ویرایش
حضرت زینب در پی خلافت یزید، همراه امام حسین(ع) از مدینه خارج و برای حج به مکه و سپس به کربلا رفت.[۳۰]در کربلا، او شاهد شهادت فرزندان؛ برادران و نزدیکانش بود.[۳۱] نزدیک شدن او به قتلگاه از فراز «تلّ زینبیه»[۳۲] و مواجهه با پیکر برادرش[۳۳]، در منابع منعکس شده است. پرستاری امام سجاد (ع) در شب عاشورا بر عهده او بود.[۳۴]
براساس گزارشهای تاریخی حضرت زینب در خطبهای، مردم کوفه را به خاطر یاری نکردن امام حسین(ع) توبیخ نمود و مظلومیت خاندان پیامبر را تبیین کرد.[۳۵] نقل شده که خطبه او موجب تأثیر در مردم و نگرانی نگهبانان شهر شد[۳۶] در مجلس ابنزیاد، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» (جز زیبایی ندیدم) از او گزارش شده[۳۷] و از جان امام سجاد(ع) دفاع کرده است.[۳۸]
در شام، خطبهای از او مقابل یزید ثبت شده[۳۹] و ایستادگی[۴۰]، شکایتها[۴۱] و افشاگریهای او در شام، موجب شد یزید دستور بازگرداندن کاروان اسرا به مدینه را صادر کند.[۴۲]
وفات و مکانهای زیارتی منتسب ویرایش
حضرت زینب بنابر قول مشهور در غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲ وفات نمود.[۴۳] در مورد محل وفات و مکان دفن او سه گزارش وجود دارد. بنابر گزارشها، حضرت زینب پس از بازگشت از شام تا پایان عمر در مدینه سکونت داشت و پس از وفات در بقیع دفن شد.[۴۴] با این حال زیارتگاههای دیگری در جهان اسلام به عنوان محل دفن آن حضرت شهرت یافته است.
حرم حضرت زینب (دمشق) ویرایش
حرم حضرت زینب(س) زیارتگاهی است در شهر دمشق در کشور سوریه و مشهور است که قبر حضرت زینب، در آن قرار دارد. این زیارتگاه قدمت زیادی دارد و دست کم از قرن ششم قمری وجود داشته ولی در منابع تاریخی محل دفن زینب صغری (ام کلثوم) دانسته شده است.[۴۵] این مکان در سدههای اخیر به عنوان محل دفن زینب کبری شهرت یافته است.
مسجد سیدة زینب (قاهره) ویرایش
مسجد سیدة زینب در کشور مصر، شهر قاهره و در محله سیده زینب، مسجدی بزرگ و مشهور است که بنابر گزارشهایی قبر حضرت زینب کبری در آن قرار دارد.[۴۶] درباره سفر حضرت زینب به مصر و وفات او در این مکان گزارشهای تاریخی معتبری وجود ندارد[۴۷] و گویا انتساب این قبر به حضرت زینب از سدههای نهم[۴۸] یا دهم[۴۹] قدیمتر نیست.
جستارهای وابسته ویرایش
پانویس ویرایش
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ مستدرک عوالم العلوم، ج11، 945.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص165.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص166.
- ↑ تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص46.
- ↑ من لایحضره الفقیه،ج3،ص393.
- ↑ انساب الاشراف، ج6، ص67.
- ↑ الطبقات الکبری، ج8، ص340؛ اسدالغابه، ج6، ص132.
- ↑ به نقل از: تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953 و 957.
- ↑ علل الشرائع، ج1، ص248؛ دلائل الامامه، ص110.
- ↑ امالی المفید، ص40.
- ↑ علل الشرائع، ص148 و 150.
- ↑ غایه المرام، ج6، ص63.
- ↑ بحار الانوار،ج98، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص954 و 957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص109.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص 948.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953.
- ↑ اسد الغابه، ج6، ص132.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص55.
- ↑ حماسه حسینی، ج1، ص141.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص42 و 43.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص43-52.
- ↑ همان، ص53.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص74.
- ↑ تنقیح المقال، ج2، ص210.
- ↑ وقعة الطف، ص197.
- ↑ وقعة الطف، ص252.
- ↑ وقعة الطف، ص259.
- ↑ وقعة الطف، ص200.
- ↑ بلاغات النساء، ص 38؛ البلدان، ص224؛ الاحتجاج، ج2، ص 109-113.
- ↑ ینابیع المودّه، ج3، ص87.
- ↑ الفتوح، ج5، ص122.
- ↑ وقعة الطف، ص 263؛ الفتوح، ج5، ص123؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص82.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص122 و 123.
- ↑ تاریخ الطبری، ج5، ص462 ؛ الاحتجاج، ج2، ص131و 132.
- ↑ بلاغات النساء، ص35؛ الاحتجاج، ج2، ص 123-130.
- ↑ وقعة الطف، ص272.
- ↑ قاموس الرجال، ج11، ص43.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۱، ص 976
- ↑ تاریخ مدینه دمشق، ج۲، ص ۳۰۹؛ الاشارات الی معرفه الزیارات، ص ۱۲؛ معجم البلدان،ج۳، ص ۲۰
- ↑ حیاة السیدةزینب بنت امیر المومنین علی بن ابی طالب، ص ۱۳۸-۱۴۲؛ زینب الکبری من المهد الی اللحد، ص ۶۱۰-۶۱۸
- ↑ نک: بررسی اعتبار کتاب اخبار الزینبات، ص ۶۳-۷۵
- ↑ المنن الکبری، ص ۴۷۷
- ↑ المرقد العقیله زینب، ص ۳۸-۳۹
منابع ویرایش
- الاحتجاج، طبرسی، احمد بن علی (م قرن ۶)، قم، نشر اسوه، ۱۴۲۴.
- الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ابن عبدالبر (م۴۶۳ق)، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲.
- اُسدُ الغابه فی معرفة الصحابه، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹.
- الاشارات إلی معرفة الزیارات، علی بن ابیبکر الهروی، تحقیق جانین سوردیل، دمشق، المعهد الفرنسی، ۱۹۵۳م.
- امالی المفید، شیخ مفید (م۴۱۳ق)، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳.
- انساب الاشراف، بلاذری، احمد بن یحیی (م۲۷۹ق)، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷.
- بحارالانوار، علامه مجلسی (م۱۱۱۰ق)، تهران، انتشارات اسلامیه، بیتا.
- بلاغات النساء، ابن ابی طاهر، احمد (م۲۸۰ق)، قم، الشریف الرضی، بیتا.
- البلدان، ابن فقیه، احمد بن محمد (م۳۶۵ق)، تحقیق یوسف هادی، عالم الکتب، ۱۴۱۶.
- تاریخ مدینة دمشق، علی بن الحسن الدمشقی (ابن عساکر)، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۱م.
- تاریخ الطبری، طبری، محمد بن جریر (م۳۱۰ق)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۹۶۷.
- تراجم اعلام النساء، اعلمی حائری، محمد حسین (م۱۳۹۱ق)، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۷.
- تنقیح المقال فی علم الرجال، مامقانی، عبدالله (م۱۳۵۱ق)، نجف، مطبعة المرتضویه، بیتا.
- حماسه حسینی، شهید مطهری، مرتضی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۷ش.
- دلائل الامامه، طبری، محمد بن جریر (م قرن ۵)، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۳.
- ریاحین الشریعه، محلاتی، ذبیحالله (م۱۴۰۶ق)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- زینب کبری از ولادت تا شهادت، قزوینی، سید محمد کاظم، ترجمه کاظم خاتمی طبری، قم، پیام مقدس، ۱۳۸۵ش.
- الطبقات الکبری، ابن سعد، محمد (م۲۳۰ق)، تحقیق محمد عبدالغافر عطا، بیروت، دارالکتب العلمی، ۱۴۱۰.
- علل الشرائع، شیخ صدوق، ابن بابویه (م۳۸۱ق)، قم، نشر داوری، بیتا.
- عوالم العلوم والمعارف، بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله (م۱۱۴۸ق)، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۳۷۵ش.
- غایة المرام، بحرانی، هاشم بن سلیمان (م۱۱۰۷ق)، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۲.
- الفتوح، ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (م۳۱۴ق)، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱.
- قاموس الرجال، شوشتری، محمد تقی (م۱۴۱۵ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۰.
- الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
- مستدرک عوالم العلوم، موحد ابطحی، محمد باقر، قم، مؤسسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۰۳.
- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، محمد بن علی (م۳۸۱ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴.
- معجم البلدان، یاقوت بن عبدالله الحموی، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۷ق.
- نسب قریش، مصعب بن عبدالله زبیری (م۲۳۶ق)، قاهره، دارالمعارف، بیتا.
- وقعة الطف، ابو مخنف، لوط بن یحیی (م۱۵۷ق)، تحقیق محمد هادی یوسفی غروی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷.
- ینابیع الموده لذوی القربی، قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (م۱۲۹۴ق)، قم، مؤسسه اسوه، ۱۴۲۲.
- حیاة السیدة زینب بنت امیر المومنین علی بن ابی طالب، جعفر النقدی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۹۹۸م.
- زینب الکبری من المهد الی اللحد، السید محمد کاظم القزوینی، بیروت، دارالقاری، ۲۰۰۳م.
- مرقد العقیله زینب، محمد حسنین السابقی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۹۷۹م.
- المنن الکبری، عبدالوهاب بن احمد الشعرانی، تصحیح احمد عزو عنایة، دمشق، دارالتقوی، ۲۰۰۴م.
- بررسی اعتبار کتاب اخبار الزینبات، کتابهای اسلامی، سید حسن فاطمی، شماره ۲۱، تابستان ۱۳۸۴