شیعه یکی از مذاهب بزرگ اسلامی است. شیعیان برآنند که رسول خدا(ص)، علی بن ابی‌طالب را به صراحت به جانشینی خود تعیین کرد و امامت حق او و فرزندانش است. مذهب شیعه به دلیل نقش امام صادق(ع) در رشد و گسترش مبانی دینی و فقهی، شیعه جعفری نیز خوانده می‌شود.

بر پایه برخی منابع تاریخی، شیعیان (امامیه و برخی فرقه‌های شیعی) در دوره‌هایی از تاریخ اسلام بر مکه و مدینه حکومت می‌کردند و شروع آن نیز به زمان امام علی(ع) برمی‌گردد که افرادی از یاران امام و به دستور او، بر مکه حکومت داشتند.

همچنین سادات حسنی و سادات حسینی که از نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بودند بر مکه، مدینه و منطقه حجاز حکومت می‌کردند. حکومت سادات حسنی از سال ۳۵۸ قمری تا زمان تسلط و حکومت آل سعود در عربستان (سال ۱۳۴۳ق) بود.

واژه شناسی ویرایش

شیعه در لغت به معنای پیروی از دیگری،[۱] فرقه، حزب و گروه است.[۲] همچنین شیعه و برخی مشتقات این ریشه بیش از ده بار در قرآن به کار رفته[۳] که معنای لغوی آن مراد است؛ چنان‌که در آیه ۸۳ سوره صافات حضرت ابراهیم(ع) شیعه حضرت نوح(ع) را معرفی شده است.[۴]شیعه به کسانی گفته می‌شود که اعتقاد دارند رسول خدا(ص)، علی بن ابی‌طالب را به صراحت به جانشینی خود تعیین کرده و امامت حق او و فرزندانش است؛[۵] از این رو شیعه به کسانی گفته می‌شود که پیرو امام علی و اولاد آن حضرت باشند.[۶]

مذاهب شیعه ویرایش

شيعه پس از رحلت پيامبر اكرم مجموعۀ يكپارچه‌اى بودند كه از على و خاندان او پيروى مى‌كردند، تا آنكه پس از حادثه کربلا فرقۀ كيسانيه، كه به امامت محمد حنفيّه معتقد بودند، پديد آمد. سپس فرقه‌هاى ديگرى در پى برخى حوادث بروز كرد، همچون زيديّه (پيروان زيد بن على) مغيريّه، محمديّه، ناووسيه، اسماعيليه، سميطيه، فطحيّه، واقفيه، خطّابيّه، نصيريه ومفوّضه. از این فرقه ها تنها سه فرقه باقی مانده است.[۷]

امامیه ویرایش

همچنین با توجه به اینکه محور تفکر شیعی در همه فرقه‌های آن، امامت است، از شیعه به «امامیه» یاد کرده‌اند.[۸] به گفته شیخ مفید (فقیه مشهور شیعه در قرن چهارم قمری) اعتقادات امامیه که با آن‌ها از سایر فرقه‌های شیعی و فرقه‌های اسلامی جدا می‌شوند عبارتند از:

  • واجب بودن وجود امام در هر زمان
  • واجب بودن نص آشکار در تعیین امام
  • واجب بودن عصمت و کمال برای امامان و دور بودن شخص معصوم از گناه و خطا
  • انحصار امامت در فرزندان امام حسین(ع) تا امام مهدی(ع).[۹]

مذهب شیعه به دلیل نقش امام صادق(ع) در رشد و گسترش مبانی دینی و فقهی، شیعه جعفری نیز خوانده می‌شود.[۱۰]

زیدیه و اسماعیلیه ویرایش

زيديه، امامت را تنها براى على(ع) و امام حسن و امام حسين عليهما السلام مى‌دانند، نه امامان ديگر و به نظر آنان، رهبرى پس از آن بزرگواران از آنِ‌ هر هاشمى است كه قيام مسلّحانه كند و به امامتِ‌ خودش دعوت كند. اسماعيليه نيز امامت را تا امام صادق(ع) قبول دارند و پس از او به امامت فرزندش اسماعيل معتقدند و استمرار آن را در فرزندان او مى‌دانند.[۱۱]

شیعیان در مکه و مدینه ویرایش

حکومت‌های شیعه ویرایش

در دوره هایی از تاریخ اسلام برخی خاندان های شیعی بر مکه و مدینه حکومت کرده اند.[۱۲] سابقه حاکم شیعه در مکه و مدینه به زمان امام علی(ع) برمی‌گردد که افرادی مانند ابو قَتاده انصاری و قثم بن عباس، از یاران امام علی، به دستور او بر مکه حکومت داشتند.[۱۳]

  • فاطمیانِ اسماعیلی مذهب (حکومت: ۲۹۷-۵۶ق) به عنوان حاکمان مصر و شام، مدتی بر حرمین نفوذ داشتند و ده‌ها سال به نام آنان در مکه و مدینه، خطبه خوانده می‌شد.
  • قَرامَطه، به عنوان شیعیان اسماعیلی، مدتی در سال ۳۱۷ قمری بر مکه مسلط شدند.
  • سادات حسنی که از سال ۳۵۸ تا زمان تسلط و آغاز حکومت آل سعود در عربستان (سال ۱۳۴۳ق)، بر مکه، مدینه و منطقه حجاز حکومت می‌کردند که به آنان اشراف حسنی می‌گفتند.[۱۴] گفته شده در سال‌های آخر حکومت آنها به مذهب شافعی گرویده بودند.[۱۵]
  • سادات حسینی که به آنان اشراف حسینی نیز می‌گفتند، هم‌زمان با سادات حسنی، در سال ۳۶۰ق در مدینه، موفق به تشکیل حکومت شدند و از فرقه‌های زیدی و دوازده امامی بودند.[۱۶]

ساکنان و جمعیت شیعه مدینه ویرایش

پانویس ویرایش

  1. لسان العرب، ج ۸، ص۱۸۸-۱۸۹.
  2. الصحاح، ج۳، ص۱۲۴۰-۱۲۴۱؛ العین، ذیل «شیع و شوع».
  3. ر.ک: سوره مریم، آیه ۶۹؛ سوره صافات، آیه ۸۳؛ سوره سبا، آیه ۵۴.
  4. کشف المحجة لثمرة المهجه، ص۱۷۴.
  5. الملل و النحل، ج۱، ص۱۶۹.
  6. الملل و النحل، ج۱، ص۱۶۹؛ اوائل المقالات، ص۳۸؛ مقالات الاسلاميين، ج۱، ص۵.
  7. سیمای عقاید شیعه، ص 47
  8. اوائل المقالات، ص۳۸.
  9. اوائل المقالات، ص۳۸.
  10. فرهنگ فقه، ج۳، ص۹۵.
  11. سیمای عقاید شیعه، ص 48
  12. نگاه کنید به: بررسی تاریخی امیران شیعی حرمین شریفین از آغاز تاحکومت آل سعود، ص۳۴-۳۵.
  13. الاستیعاب، ج۳، ص۱۳۰۴.
  14. بررسی تاریخی امیران شیعی حرمین شریفین از آغاز تاحکومت آل سعود، ص۳۹.
  15. بررسی تاریخی امیران شیعی حرمین شریفین از آغاز تاحکومت آل سعود، ص۳۴-۳۵.
  16. بررسی تاریخی امیران شیعی حرمین شریفین از آغاز تاحکومت آل سعود، ص۳۴-۳۵.

منابع ویرایش

این مقاله برگرفته از کتاب بررسی تاریخی امیران شیعی حرمین شریفین از آغاز تا حکومت آل سعود، نوشته سید محمود سامانی است.
  • قرآن کریم
  • الاستیعاب في معرفة الأصحاب، یوسف بن عبدالله النمری، به تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، 1412ق.
  • اوائل المقالات، محمد بن محمد شیخ مفید، با تصحیح و تنظیم: فضل‌الله زنجانی، ابراهیم انصاری زنجانی و عباسقلی چ‍رن‍داب‍ی، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • بررسی تاریخی امیران شیعی حرمین شریفین از آغاز تاحکومت آل سعود، سیدمحمود سامانی، تهران، مشعر، ۱۳۹۷ش.
  • الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربية، أبو نصر الجوهری، به تحقیق: احمد عبدالغفور، بیروت، دار العلم للملايين، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۵ش.
  • کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، با گردآوری: محسن آل‌عصفور، به تصحیح: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
  • کشف المحجة لثمرة المهجه، علی بن موسی سید بن طاووس، نجف، منشورات المطبعة الحيدرية، ۱۳۷۰ق.
  • لسان العرب، جمال الدين ابن منظور، بيروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • المغازی، محمد بن عمر واقدی، به تحقیق مارزدن جونز، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
  • مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ابو الحسن اشعری، ویسبادن، انتشارات فرانس شتاینر، چاپ سوم، 1400 ق.
  • الملل و النحل، محمد بن عبد الکریم شهرستانی، به تحقیق: محمد بدران‌، قم، الشریف الرضی، چاپ سوم، 1364ش.