باب‌های مسجدالنبی

باب‌های مسجدالنبی، (درهای مسجدالنبی) شامل چهار در اصلی با نام‌های باب الرحمه، باب السلام، باب جبرئیل، باب النساء و چندین در فرعی می‌باشد. مسجدالنبی از زمان پیامبر(ص) تا دوره سعودی تحولات زیادی در تعداد و مکان درهای خود داشت. در دوره پیامبر، مسجد سه در داشت: دری در انتهای مسجد، باب الرحمه (باب عاتکه) در دیوار غربی و باب عثمان (باب جبرئیل) در دیوار شرقی. در زمان عمر بن خطاب و با گسترش مسجد، تعداد درها به شش رسید: دو در در دیوار شمالی، دو در دیوار شرقی (باب جبرئیل و باب النساء) و دو در در دیوار غربی (باب الرحمه و باب السلام).

در دوره ولید بن عبدالملک (86-96ق) و مهدی عباسی (158-169ق) گزارش‌هایی از افزایش درها وجود دارد. در دوره مهدی عباسی، مسجد 24 در داشت. اما این درها به مرور بسته شد، به‌طوری‌که ابن جبیر در گزارش خود از 19 در بسته و باز بودن 4 در اصلی خبر می‌دهد.

در دوره مملوکی، در زمان سلطان چقمق (842-857ق) بابی در سمت شمالی باز شد. پس از آتش‌سوزی مسجدالنبی در دوره قایتبای(872-901ق)، نیز درهای اصلی بازسازی شدند. در دوره عثمانی، سلطان سلیمان قانونی(926-974ق) ترمیماتی در باب السلام انجام داد و سلطان سلیم سوم (1203-1222ق) باب جبرئیل را تجدید بنا کرد. سلطان عبدالمجید اول (1255-1277ق) نیز باب مجیدی (باب التوسل) را در ناحیه شمالی ساخت.

در دوره سعودی، درهای متعددی ساخته یا بازسازی شدند، از جمله باب الصدیق، باب عبدالعزیز، باب عثمان بن عفان، باب المجیدی، باب عمر بن خطاب، باب سعودی، باب بقیع و باب ملک فهد.

تاریخچه ویرایش

مسجدالنبی در زمان پیامبر، سه در داشت؛ دری در انتهای مسجد که در سمت قبله امروزی قرار داشت[۱]، دری در دیوار غربی به نام باب عاتکه که بعدها باب الرحمه نام گرفت[۲]، دری نیز در دیوار شرقی[۳] بود با نام باب عثمان که بعدها باب جبرئیل شهرت یافت.[۴] در زمان عمر، مسجد دارای 6 در شد.[۵] عمر سه در جدید به درهای دوره پیامبر اضافه کرد. درهای دوره عمر بدین شرح بود: دو در دیوار شمالی (یک در جدید)، دو در در دیوار شرقی شامل باب جبرئیل و باب النساء که تازه ساخته شده بود، دو در دیوار غربی، شامل باب الرحمه و یک در جدید که نزدیک خانه مروان بود و بعدها باب السلام نام گرفت.[۶]

برخی منابع گزارشی از ساخته شدن 20 باب، در دوره ولیدبن عبدالملک (86-96ق) خبر داده‌اند.[۷] اما برخی دیگر ساخته شدن این درها را مربوط به دوره مهدی عباسی می‌دانند.[۸] [۹]در این میان برخی از منابع نیز از احتمال ساخته شدن دو در دیوار شمالی، بر راست و چپ محراب خبر داده‌اند.[۱۰]

عباسیان ویرایش

در دوره مهدی عباسی(158-169ق)، مسجد 24 در داشت؛ 8 در بر دیوار شرقی، 8 در بر دیوار غربی، 4 در بر دیوار شمالی، 4 در بر دیوار جنوبی(قبله). درهای دیوار جنوبی مخصوص دخول و خروج بود؛ از آن جمله دری در ناحیه خانه مروان بود که امرا از آن داخل می شدند. دری نیز در سمت قبله بود که از آن به مقصوره می‌رفتند و دری در طرف راست قبله(در بیت القنادیل)[۱۱] بود و دری در قبله‌ی مسجد که سلطان از آن به مقصوره می رفت. درهایی که مهدی ساخته بود به مرور بسته شد[۱۲]، به طوری که ابن جبیر در زیارت مدینه در سال(580ه./1184م) می‌گوید: در مسجد نوزده در بود، از آن جمله 4 در بسته در دیوار شمالی و پنج در بسته در دیوارهای شرقی و غربی و در دیوار قبله‌ای هم یک در بسته بود. درهای باز عبارت بودند از دو درِ باز در دیوار شرقی؛ یعنی باب جبرئیل و باب النساء و دو در در دیوار غربی؛ یعنی باب الرحمه و باب السلام.[۱۳] علاوه بر این درها، دَرِ کوچکی (خوخه) منسوب به آل عمر در دیوار جنوبی سمت چپ محراب قرار داشت که در این دوره بسته شد و پس از ساخته شدن مقصوره جدید به شکل پنجره درآمد.[۱۴] برخی منابع از ساخت باب علی در ضلع شرقی در این دوره خبر داده‌اند.[۱۵] این در روبروی خانه حضرت علی قرار داشت.[۱۶]

مملوکیان ویرایش

در دوره مملوکی، در زمان سلطان چقمق(842-857ق)، دری در سمت شمالی، آن جا که مقصوره چوبی واقع بود، باز شد.[۱۷] پس از آن در دوره‌ی دوره قایتبای( 872-901ق) و پس از آتش سوزی مسجد، درهای اصلی تجدید بناشدند. باب الرحمه در جهت غربی و باب جبرئیل در جهت شرقی در جای خود باقی ماند.[۱۸] جلوی باب السلام داخل مسجد، دو گنبد ساخته شد، باب النساء نیز بازسازی شد.[۱۹]

عثمانی ویرایش

در دوره عثمانی، در زمان سلطان سلیمان قانونی(926-974ق)، ترمیمات و اصلاحاتی در باب السلام انجام شد و روی باب الرحمه و باب النساء نیز تاریخ بنا و نام سلطان نوشته شد.[۲۰] در دوره سلطان سلیم سوم(1203-1222ق) نیز باب جبرئیل تجدید بنا شد.[۲۱] در دوره سلطان عبدالمجید اول(1255-1277ق)، علاوه بر 4 در اصلی، دری جدید در ناحیه شمالی، با نام باب مجیدی(باب التوسل) ساخته شد.[۲۲]

درهای اصلی ویرایش

باب الرحمه ویرایش

باب الرحمه در دیوار غربی از ورودی‌های سه‌گانه‌ای است که در دوران پیامبر(ص) برای مسجد در نظر گرفته شد.[۲۳]با وجود شهرت این نام، وجه این نام‌گذاری مشخص نشده است. سمهودی (844-911ق) با عنایت به روایتی از بخاری درباره نزول باران رحمت به دعای پیامبر در پاسخ به تقاضای یک بادیه‌نشین[۲۴]نتیجه می‌‌گیرد که ورود وی از این در انجام گرفته و این در به همین دلیل به باب الرحمه مشهور گشته است.[۲۵]

از دیگر نام‌های آن، باب عاتکه بوده؛ زیرا روبه‌روی خانه عاتکه، دختر عبدالله بن یزید بن معاویه[۲۶]یا خانه عاتکه بنت عبدالمطلب، عمه رسول خدا(ص) [۲۷]قرار داشته است.

باب السلام ویرایش

باب السلام[۲۸] یکی از درهایی بود که به سال 17ق. در گسترش دوران عمر بن خطاب (حک: 13-23ق.) در انتهای دیوار غربی مسجدالنبی ساخته شد.[۲۹] [۳۰]این باب کنار باب الرحمه قرار گرفت و از آن‌جا که بعدها خانه مروان بن حکم (حک: 64-65ق.) نزدیک آن بنا گشت، مدت‌ها با نام باب مروان شناخته می‌شد.[۳۱]

باب جبرئیل ویرایش

باب جبرئیل در دیوار شرقی مسجدالنبی و شمال شرقی مرقد پیامبر نزدیک باب النساء قرار دارد.[۳۲]در علت نام‌‌گذاری این در، نزدیک بودن به مقام جبرئیل[۳۳][۳۴]یا آمد و رفت جبرئیل از این در برای دیدار با پیامبر(ص) [۳۵]را یاد کرده‌اند.

باب النساء ویرایش

باب النساء از درهای اصلی مسجدالنبی در انتهای سمت شمالی دیوار شرقی مسجد است.[۳۶]باب النساء در دوره حکومت عمر بن خطاب (13-23ق.) ضمن گسترش مسجد النبی (سال17ق.) ساخته شد و به دستور او برای ورود و خروج زنان اختصاص یافت.[۳۷][۳۸]

درهای دوره سعودی ویرایش

  • باب السلام: در ضلع جنوب غربی مسجد و محاذی دری که عمربن خطاب هنگام توسعه مسجد ساخت، قرار دارد.[۳۹]
  • باب الصدیق: در غرب مسجد شریف نبوی قرار گرفته و معروف است به خوخه ابوبکر. کسانی که مسجد را تعمیر و ترمیم می کردند دری محاذی روزن ابوبکر می‌ساختند تا بر مکان آن دلالت کند. در عمارت اول سعودی دروازه بزرگی که سه قسمت داشت، میان باب السلام و باب الرحمه ساختند و آن را باب الصدیق نامیدند.[۴۰]
  • باب الرحمه: در غرب مسجد واقع است.[۴۱][۴۲]
  • باب جبرئیل[۴۳]: در شرق مسجد و شمال شرقی حجره شریفه واقع شده است.[۴۴]
  • باب النساء: در شرق مسجد قرار دارد. این در بعد از باب جبرئیل از سمت شمال واقع شده و محاذی دری است که عمربن خطاب گشود، آن‌گاه که مسجد را توسعه می داد.[۴۵]
  • باب عبدالعزیز: در شرق مسجد بعد از باب النساء قرار دارد و عبارت از سه در وسیع است[۴۶] که از شرق به خیابان ملک عبدالعزیز باز می‌شود.[۴۷]
  • باب عثمان بن عفان: در رکن شمال شرقی مسجد قرار دارد.[۴۸]
  • باب المجیدی: در وسط دیوار شمال شرقی مسجد قرار دارد. پس از عمارت سلطان عبدالمجید اول (1255-1277ق) به این اسم نامیده می‌شد که در توسعه نخستین سعودی جهت ماندگاری نام او باز هم به باب المجیدی نام‌گذاری شد.[۴۹]
  • باب عمربن خطاب: در رکن شمال غربی مسجد واقع شده است.[۵۰]
  • باب ملک سعود: در دیوار غربی مسجد و مقابل باب عبدالعزیز قرار دارد.[۵۱] این در بعد از باب الرحمه از جانب شمالی واقع شده و شامل سه در وسیع است.[۵۲]
  • باب بقیع:[۵۳] در سال 1410ه.ق به‌دستور ملک فهد بن عبدالعزیز( 1982-2005م/1403-1426ه.ق) در جهت جنوب شرقی روبروی باب السلام باز شد و سبب تسهیل در امر ورود و خروج زائران گردید.[۵۴]
  • باب علی(ع): در گسترش دوم دوران سعودی به سال ۱۴۱۳ق. در ضلع شرقی دری به این نام گشوده شد. این در دارای هفت ورودی است. دو ورودی مستقل در کنار و پنج ورودی در وسط جای دارند که هر یک از آن‌ها را دو ستون تزیین شده با سنگ مرمر سفید فراگرفته است.[۵۵]
  • باب ملک فهد: در وسط ناحیه شمالی بخش توسعه یافته قرارداشت. بر سر این مدخل هفت گنبد بتونی قرارداشت.[۵۶]

جستارهای وابسته ویرایش

مسجدالنبی

گالری تصاویر ویرایش


پانویس ویرایش

  1. ↑ وفاء الوفاء، ج۲، ص ۴۵
  2. ↑ التعریف، ص 103
  3. ↑ مدینه منوره، ص 57
  4. ↑ وفاء الوفاء، ج۲، ص ۴۵
  5. ↑ وفاء الوفاء، ج۲، ص ۲۴۰
  6. ↑ المدینه المنوره، ص 64
  7. ↑ التعریف، ص 38
  8. ↑ وفاءالوفا،ج2، ص 706 و 686
  9. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص 109
  10. ↑ المدینه المنوره، ص 71
  11. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص114
  12. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص115
  13. ↑ رحله ابن جبیر، ص 154
  14. ↑ وفاءالوفا، ج2، ص 295
  15. ↑ موسوعة مکة المکرمه، ج4، ص464.
  16. ↑ اخبار المدینه، ص105.
  17. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص 126
  18. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص 130
  19. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص 131
  20. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص 133
  21. ↑ عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ، ص 140
  22. ↑ المدینه المنوره، ص 95
  23. ↑ التعریف، ص103؛ تاریخ المدینه، ص122.
  24. ↑ صحیح البخاری، ج2، ص16؛ سنن النسائی، ج3، ص160.
  25. ↑ وفاء الوفاء، ج3، ص 20
  26. ↑ اخبار المدینه، ص108.
  27. ↑ الدرالثمین، ص56؛ معجم معالم الحجاز، ج1، ص170.
  28. ↑ التعریف، ص108
  29. ↑ معجم البلدان، ج5، ص87؛ مرآة الحرمین، ج1، ص462؛ عمارة المسجد النبوی، ص87.
  30. ↑ وفاءالوفا، ج2، ص 255
  31. ↑ اخبار المدینه، ص110؛ الدرة الثمینه، ص108
  32. ↑ التحفة اللطیفه، ج1، ص51؛ مرآة الحرمین، ج1، ص479.
  33. ↑ تاریخ المدینه، ج1، ص5
  34. ↑ وفاءالوفا، ج3، ص 11
  35. ↑ تاریخ معالم المدینه، ص89؛ مرآة الحرمین، ج1، ص480.
  36. ↑ رحلة العبدری، ج1، ص424؛ مرآة الحرمین، ص449.
  37. ↑ وفاءالوفا، ج2، ص 212
  38. ↑ وفاءالوفا، ج3، ص 12
  39. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 175
  40. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 175
  41. ↑ معالم المدینه، ج1، ص 263
  42. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 175
  43. ↑ معالم المدینه، ج1، ص 263
  44. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 175
  45. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 175
  46. ↑ معالم المدینه، ج1، ص 262
  47. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 175
  48. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 176
  49. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 176
  50. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 178
  51. ↑ معالم المدینه، ج1، ص 262
  52. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 178
  53. ↑ التعریف بتاریخ، ص429.
  54. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 178
  55. ↑ التعریف بتاریخ، ص433-434.
  56. ↑ عمارة و توسعه المسجد النبوی، ص 246

منابع ویرایش

  • اخبار المدینه: محمد ابن زباله (م. 199ق.)، به کوشش ابن سلامه، مرکز بحوث و دراسات المدینه، 1424ق؛
  • التعریف بما آنست الهجره: محمد المطری (م. 741ق.)، به کوشش الرحیلی، ریاض، دار الملک عبدالعزیز، 1426ق؛
  • التحفة اللطیفه: شمس الدین السخاوی (م. 902ق.)، قاهره، دار الثقافه، 1399ق؛
  • التعریف بتاریخ و معالم المسجد النبوی: ضیاء بن محمد بن مقبول، جده، کنوز المعرفه، 1432ق؛
  • الدر الثمین: غالی محمد الامین الشنقیطی، قطر، ادارة احیاء التراث الاسلامی، 1408ق؛
  • الدرة الثمینة فی اخبار المدینه، محمد بن محمود النجار (م. 643ق.)، به کوشش صلاح الدین، مرکز بحوث و دراسات المدینه، 1427ق؛
  • المدينه المنوره تطورها العمراني و تراثها فی المعماری،‌صالح لمعی مصطفی، دارالنهضه العربیه، بیروت، 1981م
  • تاریخ المدینه: قطب الدین النهروالی (م. 990ق.)، به کوشش محمد زینهم، مکتبة الثقافة الدینیه؛
  • تاریخ معالم المدینة المنوره، احمد یاسین الخیاری، ریاض، 1419ق؛
  • رحله ابن جبیر، محمد بن احمد بن جبیر، بیروت، دار و مکتبه دارالهلال؛
  • رحلة العبدری، محمد بن محمد العبدری (م. 700ق.)، به کوشش کردی، دمشق، دار سعد الدین، 1419ق؛
  • سنن النسائی، النسائی (م. 303ق.)، بیروت، دار الفکر، 1348ق؛
  • صحیح البخاری، البخاری (م. 256ق.)، بیروت، دار الفکر، 1401ق؛
  • عمارة و توسعة المسجد النبوی الشریف عبر التاریخ، ناجی محمد حسن عبدالقادرالانصاری، مدینه، نادی المدینة المنورة الادبی
  • عمارة المسجد النبوی، محمد هزاع الشهری، دار القاهره، 2001م؛
  • معجم البلدان، یاقوت الحموی (م. 626ق.)، بیروت، دار صادر، 1995م؛
  • معجم معالم الحجاز، عاتق بن غیث البلادی، مکه، دار مکه، 1398ق؛
  • معالم المدینه المنوره بین العماره و التاریخ، ابراهیم کعکی، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی للطباعه و النشر و التجارة، چاپ اول، 1432ه/2011م
  • مرآة الحرمین، ابراهیم رفعت پاشا (م. 1353ق.)، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه؛
  • موسوعة مکة المکرمة و المدینة المنوره، احمد زکی یمانی، مصر، مؤسسة الفرقان، 1429ق.
  • وفاء الوفاء، علی بن احمد، سمهودی، تحقیق قاسم سامرایی، لندن، موسسه الفرقان،