در حال ویرایش اخلاص


{{در دست ویرایش|ماه=[[شهریور]]|روز=[[۱۵]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Heidar  }}

[[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]

== چیستی ==

=== معناشنایی ===
واژه «اخلاص» مصدر باب افعال از ریشه خلوص و خلاص و به معنای خالص کردن، پاک گردانیدن و برگزیدن است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۳، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref> در فرهنگ اسلامی اخلاص به معنای صاف و بدون اضافات شدن<ref>قرشی، قاموس قرآن، ج ۲، ص۲۸۰.</ref> و انجام عمل برای خداوند است.<ref>مصباح‌الشریعه، ص۳۶؛ کتاب المزار شیخ مفید، ص۱۹</ref> حقیقت آن، دور شدن و پاک شدن نفس از غیر خداست<ref>راغب، المفردات، ص۲۹۳.</ref>؛ یعنی انسان نیت خود را از هرگونه آلودگی و ناخالصی پاک کند و عمل را تنها برای رضای خدا انجام دهد و ستایش دیگران در او اثر نداشته باشد.<ref>فیض کاشانی، الحقایق، ص۴۱۶.</ref>

=== جایگاه و اهمیت ===
اخلاص در عبادات، از جمله حج، از شرایط مهم پذیرش عمل دانسته شده است. عمل صالح هنگامی ارزش معنوی می‌یابد که برای خداوند انجام شود و از ریا و انگیزه‌های نفسانی دور باشد.<ref name=":1">جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۱۲۷.</ref> بر اساس آموزه‌های قرآن، عمل صالح هنگامی به خداوند می‌رسد که با انگیزه الهی انجام شده باشد<ref>فاطر: ۱۰.</ref> و از طریق اتصال به خداوند، ارزش و ماندگاری معنوی پیدا کند.<ref>قصص: ۸۸.</ref><ref name=":1" />  بر همین اساس، در قرآن از دعای ابراهیم و اسماعیل(ع) پس از بنای کعبه با تعبیر «رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا» یاد شده است؛ آنان به جای تأکید بر ارزش عمل خود، از خداوند پذیرش آن را درخواست کردند.<ref name=":2">ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۲، ص۱۶۹.</ref><ref name=":4">طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۸۳.</ref>

بر اساس روایتی از پیامبر اکرم(ص)، کسی که چهل روز برای خدا اخلاص ورزد، خداوند چشمه‌های حکمت را از قلب او بر زبانش جاری می‌کند.<ref>ابن فهد حلی، عدة الداعی و نجاح الساعی ، ص ۲۳۲.</ref> بر پایه این روایت، اخلاص جزو صفات ویژه‌ای است که باید دوره‌ای برای استمرار، تقویت و تثبیت آن، در نظر گرفته شود و در اخلاص، انگیزه اصلی باید رضایت خداوند باشد نه کسب حکمت و دیگر نتایج اخلاص.<ref>جوادی آملی، تسنیم، ج۲۱، ص۲۳۶.</ref>

== موانع اخلاص ==
مهم ترین مانع اخلاص، هوای نفس و غلبه آن دانسته شده. بر اساس روایتی از [[امام علی(ع)]] شخصی که هوای نفسش بر او پیروز است، توان خالص کردن عمل خود را ندارد.<ref>آمدی، غرر الحکم، ص۵۱۶.</ref> ریا از موانع اخلاص و در مقابل آن است و به انجام عمل با انگیزه خودنمایی در برابر مردم گفته می‌شود.<ref name=":5">مکه و مدینه در آینه آیات قرآن، ص368.</ref> قرآن کریم از ریا نهی کرده و آن را موجب بی‌اثر شدن عمل دانسته است.<ref>بقره: ۲۶۴.</ref> «سُمعه» نیز به معنای مطرح کردن عمل نزد دیگران و رساندن آن به گوش مردم با هدف جلب توجه آنان است.<ref name=":5" />

== اخلاص در حج ==
آیه {{قلم رنگ|سبز|﴿وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾}}{{یادداشت|حج وعمره را برای خدا به پایان برید.}}<ref>بقره: ۱۹۶.</ref> بیانگر آن است که همه اعمال حج و عمره باید تنها برای خدا باشد. قرآن کریم اخلاص در عبادت را از وظایف مؤمنان دانسته و حج را نیز عبادتی واجب که فقط برای خدا انجام می‌شود، معرفی کرده است.<ref>آل عمران: ۹۷.</ref><ref name=":6">بینه: ۵.</ref> اخلاص در عمل<ref>مصباح الشریعه، ص163؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص172؛ بحار الانوار، ج96، ص24.</ref> و قصد قربت نیز از شروط قبولی حج دانسته شده است.<ref>تهذیب، ج ۵، ص ۴۶۳ ؛ ثواب الاعمال، ص ۱۰۸ و ۱۱۶.</ref>

امام صادق(ع) بر اخلاص نیت و پاک کردن دل از هر چیز غیر الهی در هنگام نیت حج تأکید کرده است.<ref>مصباح الشریعه، ص163؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص172.</ref> او حج را به دو گونه «حج برای خدا» و «حج برای مردم» تقسیم کرده و پاداش حج برای رضای خدا را بر عهده خداوند و پاداش حجی که برای انسان‌ها انجام گیرد را بر عهده مردم دانسته است.<ref>بحار الانوار، ج96، ص24.</ref>  

معرفت [[اسرار حج|نسبت به حج]] و [[اسرار اعمال حج|اسرار اعمال]] آن، در دستیابی به مراتب بالاتر اخلاص مؤثر دانسته شده است. بر این اساس، شناخت اسرار و معانی اعمال حج، زمینه درک هدف آنها و تقویت اخلاص در انجام مناسک را فراهم می‌کند. هرچه معرفت و اخلاص بیشتر باشد، ارزش معنوی عمل نیز افزایش می‌یابد؛ ازاین‌رو، محدود بودن معرفت می‌تواند مانع دستیابی به مراتب کامل اخلاص شود.<ref>اسرار حج در نگاه آیت‌الله جوادی آملی ، پايگاه الكترونيكي اسراء .</ref>

== اخلاص در زیارت ==
اخلاص در نیت، از آداب زیارت دانسته شده است و به معنای خالص کردن قصد از انگیزه‌های غیرالهی و انجام دادن عمل برای خداوند است.<ref>[[کتاب: درسنامه آداب زیارت|درس‌نامه ادب زیارت]]</ref> قرآن کریم بر اخلاص در عبادت تأکید کرده و آن را از وظایف انسان‌ها دانسته است.<ref>البینه: ۵.</ref><ref>غافر: ۱۴.</ref> بر اساس برخی روایات، زیارت خانه خدا، رسول خدا(ص) و ائمه معصوم(ع) نیز باید با نیت خالص و قصد قربت انجام شود و برای چنین زیارتی پاداش‌هایی مانند آمرزش و بهشت ذکر شده است.<ref>مصباح الشریعه، ص۳۶.</ref>

اخلاص در [[زیارت]] [[رسول خدا(ص)]] و [[مسجدالنبی]] نیز در منابع [[اهل سنت|اهل‌سنت]] از [[آداب زیارت]] شمرده شده است.<ref>سمهودی، وفاء الوفا، ج۴، ص۵۲۹.</ref> در روایات [[امام صادق(ع)]] نیز زیارت قبر [[امام حسین(ع)]] با نیت الهی مورد تأکید قرار گرفته و برای آن پاداش‌هایی از جمله همراهی فرشتگان در بازگشت به منزل و رهایی از آتش و ایمنی در قیامت بیان شده است.<ref>ابن قولویه، کامل الزیارات، ص145و 146.</ref>




== اخلاص در منابع مکتوب ==

=== بازتاب در قرآن و دعا ===
اخلاص از صفات نفسانی مورد توجه در آیات قرآن دانسته شده است.<ref name=":6" /> در قرآن، پس از بنای [[کعبه]] به دست [[ابراهیم]] و [[اسماعیل(ع)]]، دعای آنان با عبارت{{قلم رنگ|سبز|«رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ»}} نقل شده است.<ref name=":0">بقره: ۱۲۷.</ref> این دعا، اخلاص در نیت و عمل آنان را نشان می‌دهد<ref>مکه و مدینه در آینه آیات قرآن، ص368.</ref>؛ آنان بنای کعبه را در راستای اطاعت و تقرب به خداوند انجام دادند و یقین داشتند که خداوند به نیت آنها آگاه است.<ref>واحدی، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز، ج۱، ص۱۳۱.</ref> در برخی تفاسیر نیز آیه «وَبَشِّرِ الْمُخْبِتینَ» ناظر به اخلاص و تسلیم در حج دانسته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۷۵ - ۳۷۴.</ref>

در برخی [[ادعیه]] و [[زیارت‌نامه‌ها|زیارت‌نامه‌های]] مرتبط با [[حج]] و [[زیارت]] نیز بر اخلاص تأکید شده است. در [[دعاهای مناسک عمره تمتع و حج|دعای مستحب]] هنگام پوشیدن [[لباس احرام]]، [[عمره‌گزار]] از خداوند توفیق اخلاص در قصد و عمل را درخواست می‌کند.<ref>ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش</ref> در [[دعای عرفه امام حسین|دعای عرفه]] [[امام حسین(ع)]] نیز بر اخلاص و اختصاص بندگی به خداوند تأکید شده است.<ref>مقاله ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع)</ref> در برخی [[زیارت‌نامه امام سجاد در بقیع|زیارت‌نامه‌ها]] نیز [[امام سجاد(ع)]] با تعابیری همچون «بنده مخلص»<ref>بحار الأنوار، ج100، ص207؛ ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی.</ref> و «کشتی اخلاص»<ref>قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر، ج۱، ص۱۱۲؛ راهنمای حرمین شریفین، ص۱۶۰.</ref> توصیف شده است.

=== روایات ===
چراکه انسان، با تزکیه و هدایت انبیا به مقام توحید و دوری از شرک، اطاعت و اخلاص می رسد<ref>ر.ک: طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۲۹.</ref> به تعبیر صاحب مجمع البيان، خداوند به گوشت و خون محتاج نیست و چیزی از ظاهر اعمال حج (از جمله قربانی کردن)، به خدا نمی رسد؛ ولی تقوایی که آن حالت اخلاص و توجه است، به خدا می رسد؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۱۳۸.</ref>

حقیقت و ثمره اخلاص

امام صادق(ع) اخلاص را عامل گردآمدن فضیلت‌ها و آثار اعمال نیک دانسته و پذیرش عمل از سوی خداوند را نشانه اخلاص معرفی کرده است. بر اساس این دیدگاه، اخلاص به مقدار ظاهری عمل وابسته نیست؛ بلکه ممکن است عملی اندک به سبب پذیرش الهی، نشانه اخلاص باشد و عملی بسیار، در صورت پذیرفته نشدن، از اخلاص برخوردار نباشد.<ref>«الْإِخْلَاصُ  يَجْمَعُ فَوَاضِلَ الْأَعْمَالِ وَ هُوَ مَعْنًى مِفْتَاحُهُ الْقَبُولُ وَ تَوْقِيعُهُ الرِّضَا فَمَنْ تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ وَ يَرْضَى عَنْهُ فَهُوَ الْمُخْلِصُ وَ إِنْ قَلَّ عَمَلُهُ وَ مَنْ لَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْهُ فَلَيْسَ بِمُخْلِصٍ وَ إِنْ كَثُرَ عَمَلُهُ» (جعفر بن محمد الصادق٧، مصباح الشریعه، ص۳۶).</ref>

=== منابع ادبیاتی و تفسیری ===
[[ابوالمجد سنایی غزنوی]] (م. 545ق.)  یکی دیگر از ادیبان افغانی در جای جای دیوان اشعارش درباره مقام والای کعبه و اهمیت مراسم حج و لزوم آن و توجه به ذات احدیت و داشتن اخلاص در انجام فریضه حج اشاره کرده است.<ref>میقات حج، ش16، ص131-138، حج در ادب فارسی.</ref> واژه قرآنی [[بیت المعمور]]<ref>({{قلم رنگ|سبز|وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ}}) ([[سوره طور]]، 4)</ref> (به معنای خانه آباد<ref>لغت‌نامه، ج3، ص4470، «بیت المعمور.</ref>) در یک تاویل عرفانی توسط گروهی از مفسران، به معنا دل‌های عابدان که با اخلاص آباد شده دانسته شده است.<ref>تفسیر بیضاوی، ج5، ص152؛ مخزن العرفان، ج13، ص341.</ref><ref>تفسیر قشیری، ج3، ص472؛ نک: بیان السعاده، ج4، ص118.</ref> 

محتوای کتاب لولو و مرجان بر مبنای معرفی دو ویژگی‌ اخلاقی که روضه‌خوان باید داشته باشد سامان یافته است: اخلاص و صدق. منظور از صدق دانستن و عمل‌ کردن به روش‌هایی است که درستی و نادرستی یک خبر و روایت تاریخی را می‌توان با آن تشخیص داد.<ref name=":02">لولو و مرجان، ص ۲</ref>نویسنده در این فصل روضه خوانی را در دسته عبادت‌ها قرار داده و شرط هر عبادت را اخلاص عمل برای حضرت باری تعالی می‌داند.<ref>لولو و مرجان، ص ۱۳</ref> و خطراتی را که ممکن است روضه خوان را در مهلکه هوای نفس بیاندازد برشمرده و درباره آن‌ها هشدار داده است. او در این بخش در نهی ریاکاری در روضه‌خوانی که برخی آن را در ذکر مصائب امام حسین(ع) جایز دانسته‌اند<ref>لولو و مرجان، ص ۳۴</ref> و نهی کسانی که روضه‌خوانی را وسیله کسب معاش قرار داده‌اند<ref>لولو و مرجان، ص ۱۵ -۲۱</ref> سخن گفته است.

== اخلاص حج در رفتارحاکمان مسلمان ==
شاه‌اسماعیل اول (۹۰۷-۹۳۰)، بنیانگذار سلسلة صفوی در نجف عتبه مقدسه امام علی روی اخلاص بر زمین سوده، مرادی که داشت، از واهب‌العطیات مسئلت کرد».<ref>. اميرمحمود خواندمير، ''ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.</ref>

شاه‌عباس اول در آغاز سال ۱۰۳۳ قمري نیت زیارت آستانة حضرت علی(ع) در نجف: به شرف خاک‌بوسی آن عتبة علیه مشرف شدند و تا ده روز در آن سدة سنیه به مراسم دعا و زیارت اقدام نموده، به خدمت جاروبه‌کشی آن روضة بهشت‌آسا مشغولی داشتند و به نظم و نسق آن سرکار فیضی‌آثار قیام نمود...».<ref>. ترکمان، ''ذيل تاريخ عالم‌آراي عباسي''، تصحيح سهيلي خوانساري، ص۱۰۰۵.</ref> در سال ۱۰۰۹ق، شاه عباس مشهورترین سفر زیارتی خود را انجام داد.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۴۰.</ref> وی در این سفر، مسافت اصفهان تا شهر مشهد را در عرض ۲۸ روز، پیاده طی کرد.<ref>عالم آرای عبّاسی، ص۲۸۲ و ص۲۸۳.</ref> در [[شب‌های قدر]] در حرم رضوی حاضر گردید و در کنار شب‌زنده‌داری، امور مربوط به خدمه؛ مثل جارو کشیدن فرش‌ها و خاموش کردن شمع‌ها را برای نشان دادن اخلاص شخصاً انجام می‌داد.<ref>عالم آرای عبّاسی، ص۸۸۳ و ص۸۸۴؛ قصص الخاقانی، ص۱۸۳ و ص۱۸۴.</ref>


سید اسماعیل صدر را دارای اخلاص در عمل دانسته<ref name=":3">یادنامه امام موسی صدر، ص١٠٩ و 110 (سخنان آیت‌الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی) ؛ رجال اصفهان در علم و عرفان و ادب و هنر، ص١٨٠؛ اعیان‌الشیعه، ج۵، ص٢١٩.</ref> و گزارش های تاریخی در راستای این رفتار او نقل کرده اند<ref>بغیةالراغبین، ج٧، ص٢١١ و ٢١٢؛ تکملة امل الآمال، ص١٠۵؛ نقباء البشر، ج١، ص١۶٠.</ref><ref>بغیةالراغبین، ج٧، ص٢١٠ -٢١٢.</ref>

== جستارهای وابسته ==

* [[آداب حج]]
* [[اسرار حج]]
* [[زیارت‌نامه‌های مدینه]]
* [[زیارت]]
* [[بقیع]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* '''ادعیه و آداب حرمین شریفین در عمره مفرده با ترجمه فارسی'''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش.
* '''ادعیه و زیارات مدینه منوره و مکه مکرمه (ویژه تمتع) '''، مرکز تحقیقات حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
* '''بحار الأنوار'''، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
* '''کتاب:مکه و مدینه در آیات قرآن/مباحث اخلاقی در آیات حج'''
* '''میقات حج (فصلنامه)''': تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت؛
* '''تفسیر بیضاوی (انوار التنزیل)''':  البیضاوی (م. 685ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
* '''مخزن العرفان''': سیده نصرت امین (م. 1362ش.)، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش.
* '''تفسیر قشیری (لطائف الاشارات)''':  النیشابوری القشیری (م. 465ق.)، به کوشش بسیونی، مصر، الهیئة المصریة العامة.
* '''بیان السعاده''': الجنابذی (م. 1327ق.)، تهران، 1344ش.
* '''لغت‌نامه''': دهخدا (م. 1334ش.)  و دیگران، مؤسسه لغت‏نامه و دانشگاه تهران، 1373ش.
* '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
* '''عالم آرای عبّاسی'''، ترکمان، اسکندر بیک، تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۸ش.
* '''قصص الخاقانی'''، شاملو، ولی قلی بن داود قلی، صحیح و پاورقی سیدحسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* '''قلائد الدرر فی مناسک من حج و اعتمر'''، كاشف الغطاء، احمد، مؤسسة كاشف الغطاء، نجف اشرف‌، 1367ق‌.
* '''راهنمای حرمین شریفین'''، غفاری، ابراهیم، انتشارات اسوه، ۱۳۷۰ش.
*'''مصباح الشریعه'''، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) (-۱۴۸ق)، بیروت، الاعلمی۱۴۰۰ق.
*'''مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل'''، حسین نوری الطبرسی (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق)، قم، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
* '''لولو و مرجان'''، حسین نوری طبرسی، تحقیق حسین استاد ولی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۹ش.


* '''البیان'''، محمدبن مکی، شهیداول، چاپ محمد حسون، قم، ۱۴۱۲ق.
* '''آثار اسلامی مکه و مدینه'''، جعفریان، رسول، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش
* '''المزار الکبیر'''، شیخ مفید، مکتبة العلامه المجلسی، قم، ۱۴۳۴ق.
* '''بحار الأنوار'''، مجلسی، محمد باقر، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
* '''تاریخ حرم ائمه بقیع و آثار دیگر در مدینه منوره'''، نجمی، محمدصادق، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ش.
* '''تحفة الزائر'''، مجلسی، محمدباقر، مؤسسه امام هادی، قم، ۱۳۸۶ش.
* '''مفتاح الجنات في الأدعیة و الأعمال و الصلوات و الزیارات'''، امین، سید محسن، مؤسسه اعلمی، بیروت، بی‌تا.
* '''ميزان الحكمه''' محمدی ری‌شهری.
{{پایان}}{{حج و عمره}}
[[رده:مفاهیم مرتبط با حج]]
[[رده:آداب حج]]
[[رده:آداب زیارت]]
[[رده:آداب زیارت امامان]]