در حال ویرایش اسرار اعمال حج



== اسرار احرام و فلسفه احکام آن ==

=== اسرار احرام ===
{{اصلی|اسرار احرام}}[[احرام]] افزون بر آغاز [[مناسک حج]] و [[عمره]]، در برخی منابع دارای معانی و اهدافی مانند آمادگی برای ورود به [[حرم مکی]]<ref>وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۱۴؛ مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (فارسی)، ص۱۶۷.</ref>، [[تواضع]] در برابر خداوند، احترام به [[کعبه]] و دوری از مادیات دانسته شده است.<ref>علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ علل الشرایع (فارسی)، ج۲، ص۳۴۱؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵.</ref> در روایات [[اهل بیت(ع)]]، احرام زمینه‌ای برای تقویت [[خشوع]]، صبر و امید به ثواب معرفی شده<ref>علل الشرایع (فارسی)، ج۱، ص۸۶۹؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.</ref> و [[لباس احرام]] نیز به‌دلیل شباهت به کفن، یادآور مرگ و آخرت دانسته شده است.<ref>اسلام، آیین رستگاری، ص۲۷۷؛ اسرار حج (فارسی)، ص۲۸؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۴۹.</ref>{{احکام احرام عمودی}}

=== اسرار محرمات احرام ===
{{اصلی|اسرار محرمات احرام}}پرهیز از [[محرمات احرام]] در منابع اسلامی، افزون بر جنبه تکلیفی، با مفاهیمی مانند [[تقوا]]، تسلیم در برابر خدا و دوری از تعلقات مادی و خودپسندی مرتبط دانسته شده است. ترک [[فسوق]] و جدال، زمینه‌ساز کاهش دشمنی و تقویت همبستگی، و پرهیز از برخی لذت‌های جسمانی، زینت و پوشش‌های خاص، عاملی برای دوری از خودنمایی و توجه بیشتر به امور معنوی دانسته شده است. از این منظر، محرمات احرام زمینه‌ای برای کاهش خودپرستی و آسایش‌طلبی و تقویت تقوا در دوره [[حج]] فراهم می‌کند.<ref>درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۶-۱۴۵؛ المحاسن، ج۲، ص۳۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۵؛ نمادها و رمزواره‌های حج، ص۳۵۸.</ref>

=== اسرار مکروهات احرام ===
{{اصلی|اسرار مکروهات احرام}}[[مکروهات احرام]] اعمالی است که انجام آنها توسط [[مُحرم]] کراهت دارد؛ از جمله حمام رفتن، استفاده از گیاهان خوشبو، [[احتباء]] و حنا زدن.<ref>ذخیرة المعاد، ج۱، ص۶۰۳؛ کفایة الاحکام، ج۱، ص۳۰۶.</ref><ref>مستند الشیعه، ج۱۲، ص۵۰؛ جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۳۳.</ref><ref>الشرح الکبیر، ج۳، ص۳۲۷؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۷۶؛ الحدائق، ج۱۵، ص۵۶۰.</ref> در برخی منابع، کراهت پوشیدن لباس سیاه و ترجیح لباس سفید به ایجاد هماهنگی میان حج‌گزاران و نشاط روحی<ref>مکارم الاخلاق، ص104 .</ref>، و پرهیز از لباس یا وسایل کثیف به جلوگیری از مشغولیت به شست‌وشو در حال احرام تفسیر شده است. همچنین کراهت [[لبیک]] گفتن در پاسخ به دیگران، به اختصاص این ذکر به پاسخ‌گویی به دعوت خداوند ارتباط داده شده است.<ref>فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۳۲-۱۳۳؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۲۶ و ابواب تروک احرام، باب۲۸ و ۳۸.</ref>

=== اسرار مستحبات احرام ===
{{اصلی|اسرار مستحبات احرام}}[[مستحبات احرام]] مجموعه‌ای از اعمال پیش و هنگام [[احرام]] است که برای برخی از آنها معانی معنوی بیان شده است. [[غسل]] احرام نمادی از پاکی باطن، شست‌وشوی جان از گناهان و [[توبه]] از تعلقات دنیوی دانسته شده<ref>درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص۱۷۷؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۶؛ آداب الصلوة، ص۷۴.</ref> و [[دعاهای اعمال حج|دعاهای]] هنگام [[احرام]] نیز بر توبه، پاکی و رسیدن [[حاجی]] به مقام توبه‌کنندگان تأکید دارند.<ref>مصباح المتهجد، ج۲، ص۷۱۸؛ المزار، ص۱۲۰.</ref>

== اسرار کلیات حج ==

=== اسرار اقسام حج ===
{{اصلی|اسرار اقسام حج}}[[حج]] در سه صورت [[حج تمتع]]، [[حج افراد]] و [[حج قِران]] انجام می‌شود. در روایتی از [[امام رضا(ع)]]، علت تشریع حج تمتع، رحمت و تخفیفی برای کاهش دشواری [[احرام]] و امکان انجام هم‌زمان [[عمره]] و حج دانسته شده است.<ref>وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۳۲.</ref> تنوع اقسام حج نیز برای تسهیل تکلیف متناسب با شرایط <ref>النهایة، ص209؛ توضیح المناسک، ص67؛ نک: المجموع، ج8، ص382-384.</ref>و توانایی افراد<ref>المعتبر، ج2، ص785؛ المغنی، ج3، ص247.</ref> و امکان انجام [[مناسک حج]] برای افراد دارای محدودیت در برخی صورت‌های حج بیان شده است.<ref>الخلاف، ج2، ص272؛ تحریر الاحکام، ج1، ص557.</ref><ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۵.</ref>

=== اسرار مقدمات حج ===
{{اصلی|اسرار مقدمات حج}}آمادگی برای [[حج]] پیش از سفر، زمینه بهره‌مندی بیشتر از [[مناسک حج]] را فراهم می‌کند. در روایات بر برنامه‌ریزی و [[پس‌انداز]] برای حج، تأمین هزینه آن از [[مال حلال]] و تهیه توشه مناسب تأکید شده است؛ اموری که به تقویت انگیزه<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۶؛ کافی، ج۴، ص۲۸۰-۲۸۱.</ref>، توجه معنوی و رعایت شأن جامعه اسلامی کمک می‌کنند.<ref>مناسک حج، ص۳۶؛ مناسک جامع حج، ص۳۶؛ تهذیب الاحکام، ج۶، ص۳۶۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۷.</ref><ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۷۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۸۲.</ref>

=== '''اسرار مجازات تَرک حج''' ===
{{اصلی|اسرار مجازات ترک حج}}[[ترک حج]] برای فرد [[مستطیع]] در منابع اسلامی نکوهش شده<ref>التهذیب، ج5، ص18؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، ص448؛ دعائم الاسلام، ج1، ص288.</ref> و در [[قرآن کریم]]<ref>سوره آل عمران، آیه 97 ؛ مرآة العقول، ج7، ص103.</ref> و روایات، پیامدهای دینی و اخروی برای آن بیان شده است. برخی روایات نیز ترک حج را موجب محرومیت از پاداش‌ها، برکات<ref>سوره آل عمران، آیه ۹۷؛ مرآة العقول، ج۷، ص۱۰۳؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۸۶-۸۷.</ref> و آثار دنیوی و اجتماعی آن، از جمله رفع فقر و گرفتاری، دانسته‌اند.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۱۰؛ الکافی، ج۴، ص۲۷۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۵؛ کافی، ج۲، ص۴۵۱.</ref><ref>الحج في الكتاب و السنه صص ۱۴۵ ، ۱۴۶ ، ۱۴۷ .</ref> همچنین برپایی [[حج]] در [[جامعه اسلامی]] ضروری دانسته شده و ترک جمعی آن دارای پیامدهای اجتماعی و دینی معرفی شده است.<ref>وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۲۲؛ کافی، ج۴، ص۲۷۲.</ref>

== اسرار طواف ==
{{اصلی|اسرار طواف}}[[طواف]] افزون بر جنبه عبادی، نمادی از توحید و حرکت انسان به سوی خدا دانسته شده است. چرخش پیرامون [[کعبه]] یادآور توجه به خداوند، [[فروتنی]]، [[توبه]] و پاکی از گناه و تقویت همدلی میان [[حاجیان]] است و حضور جمعی طواف‌کنندگان نمادی از پیوند اجتماعی و حرکت انسان از دنیا به آخرت دانسته شده است.<ref>صهبای حج، ص۱۹۰؛ اسرار عرفانی حج، ص۳۶۰؛ محجة البیضاء، ج۲، ص۳۵۰؛ علل الشرایع، ج۲، ص۳۱۰؛ کافی، ج۴، ص۱۸۸؛ پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ج۱، ص۲۰۶ و ۲۰۹.</ref> در برخی منابع عرفانی، هفت دور طواف به مراحل سلوک و گذر از صفات ناپسند و رسیدن به فضایل اخلاقی<ref>اسرار عرفانی حج، ص۳۶۴ و ۳۶۶-۳۷۰؛ اسرار الشریعة، ص۲۴۰ و ۲۴۳.</ref> و شروع آن از [[حجرالاسود]] به ورود به حریم قدسی [[کعبه]] و تجدید پیمان با خداوند تفسیر شده است.<ref>صهبای حج، ص۱۹۴؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۲۰؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۱۰۲-۱۰۳.</ref>

=== اسرار نماز طواف ===
{{اصلی|اسرار نماز طواف}}[[نماز طواف]] نمادی از بندگی و نیازمندی انسان به خداوند<ref>اسرار عرفانی عمره، ص151 ؛ شرح منازل السائرین، ص129.</ref> و وسیله [[معراج]] [[زائر]] به سوی او دانسته شده است.<ref>اسرار حج (فارسى مظاهری)، ص31؛ اسلام، آيين رستگارى، ص271.</ref> نماز در [[مقام ابراهیم]] نیز با بندگی، طاعت و پیروی از مسیر [[حضرت ابراهیم(ع)]] ارتباط یافته و نماز طواف، توجه به [[ولایت]] و نقش [[نبوت]] و [[امامت]] در هدایت انسان و زمینه‌ساز یاد خدا، [[خشوع]] و آرامش دانسته شده است.<ref>اسرار عرفانی عمره، ص۱۵۱، ۱۵۶ و ۱۵۸-۱۵۹؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۸۵؛ اسرار و معارف حج، ص۷؛ ره‌توشه حج، ج۲، ص۱۹۴؛ فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۸۳-۱۸۴؛ اسرار عرفانی حج، ص۴۱۲-۴۱۳.</ref>

== اسرار تلبیه ==
{{اصلی|اسرار تلبیه}}
[[تلبیه]] از اذکار هنگام [[احرام]] در [[حج]] و [[عمره]] و شعار حج دانسته شده و بر بلند گفتن آن تأکید شده است.<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۲۶-۳۲۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۷۹.</ref> مضمون «لبیک» بیانگر پاسخ به دعوت [[خداوند]] و آمادگی برای اطاعت از اوست و در برخی منابع، تلبیه با [[خوف و رجا]] و بیم از پذیرفته نشدن این پاسخ همراه شده است<ref>الحج و العمرة فی الکتاب و السنة، ص۵۸؛ وسائل الشیعه، ج۹، ابواب الاحرام، باب۳۷، ح۱ و باب۵۲، ح۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۲۰.</ref> و یادآوری دعوت [[حضرت ابراهیم(ع)]] و تصمیم بر اطاعت از خداوند و دوری از [[گناه]] مرتبط شده است.<ref>علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۶ و ۴۱۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶ و ۲۳۵.</ref>

== اسرار وقوف در عرفات ==
{{اصلی|اسرار وقوف در عرفات}}
[[وقوف در عرفات]] از ارکان [[حج]] و در روایات «حقیقت حج» و «[[حج اکبر]]» دانسته شده است.<ref>مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۳۴؛ الکافی، ج۴، ص۲۶۵؛ سنن ترمذی، ج۲، ص۶۵.</ref> [[عرفات]] محل [[توبه]]، آمرزش و بهره‌مندی از رحمت الهی معرفی شده<ref>الفقيه، ج۲، ص۲۱۱؛ کافی، ج۴، ص۵۴۱؛ دعائم الاسلام، ج۲، ص۲۹۴؛ بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳.</ref> و حضور [[حاجیان]] در آن، زمینه [[تضرع]] و آمادگی روحی پیش از ورود به [[حرم مکی|حرم]] دانسته شده است.<ref>وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۵۰؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۰.</ref> اجتماع حاجیان و کوتاهی زمان وقوف نیز در برخی منابع یادآور [[قیامت]] و کوتاهی فرصت زندگی برای توشه آخرت دانسته شده<ref>کشف الاسرار، ج۱، ص۵۲۵؛ جرعه‌ای از صهبای حج، ص۲۰۳.</ref> و بر توجه به خدا و دوری از وسوسه‌های [[شیطان]] تأکید شده است.<ref>پرتوی از مشعل هدایت اسرار و معارف حج، ص۲۲؛ در بارگاه نور، ص۹۷؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۹.</ref>

== اسرار وقوف در مشعر ==
{{اصلی|اسرار وقوف در مشعر}}[[وقوف در مشعر]] از اعمال واجب و ارکان [[حج]] است که پس از [[عرفات]] انجام می‌شود. [[مشعرالحرام]] در روایات آستانه ورود به بخش اصلی [[حرم مکی]] و زمینه آمادگی برای [[قربانی]]، زیارت خانه خدا و [[رمی جمرات]] دانسته شده است.<ref>کافی، ج۱، ص۲۲۴؛ التهذیب، ج۵، ص۴۴۸؛ حج و عمره در قرآن و حدیث، ص۲۳۶.</ref> مشعر همچنین جایگاه رحمت، آمرزش و استجابت [[دعا]]<ref>سنن ابن ماجه، ح۳۰۲۴؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.</ref> و محل [[ذکر]] و خوف از خداوند معرفی شده<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۰۸-۲۰۹.</ref> و [[تقوا]]، فروتنی و افزایش صبر از حکمت‌ها و آداب وقوف در آن شمرده شده است.<ref>وسائل، ج۱۴، ص۶؛ علل الشرایع، ص۴۴۴؛ المحاسن، ج۱، ص۱۴۱؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص۲۲۲، ۲۲۵؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۰-۲۱۲.</ref>

== اسرار رمی جمرات ==
{{اصلی|اسرار رمی جمرات}}[[رمی جمرات]] از اعمال واجب [[حج]] است که در [[منا]] انجام می‌شود و در منابع، ریشه آن به رویارویی [[حضرت ابراهیم(ع)]] با [[شیطان]] نسبت داده شده است.<ref>قرب الاستاد، ص۵۳۲؛ کنز الفرائد، ص۸۲؛ علل الشرایع، ج۱، ص۴۳۷.</ref> این عمل نمادی از بندگی، مقابله با وسوسه‌های شیطانی و مبارزه با شهوات و رذایل درونی دانسته شده و پرتاب سنگ‌ها بیانگر رویارویی با موانع معنوی و اخلاقی است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۸-۲۱۹؛ فقیه، ج۲، ص۲۱۴؛ کافی، ج۴، ص۴۸۰.</ref><ref>کافی، ج۴، ص۴۷۸؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۱۹.</ref> تکرار رمی و وجود [[سه جمره]] نیز نشانه ضرورت استمرار این مبارزه با شیطان و اجتماع [[حاجیان]]، نمادی از همبستگی آنان در این مسیر معرفی شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۰ و ۲۲۲.</ref>

== اسرار سعی ==
{{اصلی|اسرار سعی}}

[[سعی]] میان [[صفا]] و [[مروه]] از اعمال [[حج]] و [[عمره]] است که یادآور تلاش [[حضرت هاجر|حضرت هاجر(س)]] برای یافتن آب برای [[حضرت اسماعیل(ع)]] دانسته شده و در منابع، نمادی از کوشش، امید و توکل بر خداوند معرفی شده است.<ref>درسنامه مناسک حج، ص۴۱-۴۴؛ ویژه‌نامه عمره مفرده: وصال دوست، ص۷۸؛ مدخل سعی در جلد هشتم دانشنامه حج و حرمین شریفین.</ref> در برخی منابع اخلاقی، صفا و مروه به‌ترتیب نماد پاکی دل و مروت و خدمت به دیگران دانسته شده و سعی عاملی برای تزکیه نفس، تقویت روحیه خدمت و کاهش تکبر معرفی شده است.<ref>الکافی، ج۴، ص۴۳۴؛ مصباح الشریعة، ص۴۷؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۴۹؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۲؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۴.</ref> همچنین [[هروله]] در بخشی از مسیر، نمادی از دوری از هواهای نفسانی و مبارزه با شیطان و شتاب در اطاعت الهی دانسته شده است.<ref>علل الشرایع، ج۲، ص۴۳۲؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۱۹۶؛ درسنامه اسرار حج، ص۱۵۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۱۲۴.</ref> رفت‌وآمد میان صفا و مروه نیز به تردد میان خوف و رجا و استمرار در تلاش برای جلب رضایت الهی تفسیر شده و تکرار هفت‌باره آن، در برخی منابع، نمادی از استمرار و پایداری در مسیر بندگی و مقابله با مشکلات دانسته شده است.<ref>تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۴۳؛ درسنامه پیش‌درآمدی بر فرهنگ‌نامه اسرار و معارف حج، ص۱۹۳؛ صهبای حج، ص۴۰۱؛ در بارگاه نور، ص۷۴-۷۵.</ref> آغاز سعی از صفا نیز با تقدم نام صفا بر مروه در قرآن و آغاز کردن [[پیامبر(ص)]] از صفا پیوند داده شده و رعایت این ترتیب، نوعی پیروی از سنت و ادب در برابر فرمان الهی دانسته شده است.<ref>[[سوره بقره]]، آیه ۱۵۸؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۹۶؛ وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۲۲، روایت ۱۸۲۵۹؛ فروع کافی، ج۴، ص۴۳۱.</ref>

== اسرار قربانی ==
{{اصلی|اسرار قربانی}}

[[قربانی]] از اعمال واجب [[حج]] و از [[شعائر الهی]] است که در [[منا]] با هدف تقرب به خداوند انجام می‌شود. در منابع [[اسلامی]]، از قربانی به‌عنوان نشانه [[تقوا]]، پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]] و تسلیم در برابر فرمان الهی یاد شده و برای آن آثاری مانند آمرزش گناهان و [[تقرب]] به خداوند بیان شده است.<ref>المحاسن، ج۱، ص۶۷؛ بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶-۲۹۸؛ سوره حج، آیه ۳۷؛ صافات، آیه ۱۰۷.</ref> در برخی منابع اخلاقی و عرفانی، ذبح حیوان در قربانی به‌صورت نمادین به مبارزه با هواهای نفسانی و غلبه بر خصلت‌های حیوانی انسان تفسیر شده است.<ref>معراج السعاده، ص۷۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۲۹؛ مصباح الشریعه، ص۹۲.</ref> همچنین قربانی به‌عنوان شکرگزاری برای نعمت بهره‌مندی انسان از چهارپایان و وسیله‌ای برای اطعام و گشایش در زندگی نیازمندان معرفی شده و در روایات و سیره معصومان(ع) بر بخشیدن بخشی از گوشت آن به فقیران و همسایگان تأکید شده است.<ref>از میقات تا عرفات، ص۱۳۰-۱۳۱؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۴؛ علل الشرایع، ص۴۳۷؛ وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۷۴.</ref>

== اسرار حلق و تقصیر ==
{{اصلی|اسرار حلق و تقصیر}}[[حلق و تقصیر]] از اعمال پایانی [[حج]] و [[عمره]] و نشانه خروج از [[احرام]] است که در منابع اسلامی افزون بر جنبه فقهی، برای آن معانی تربیتی و معنوی نیز بیان شده است. در برخی منابع، تراشیدن یا کوتاه کردن مو نمادی از پاک‌سازی باطن از گناهان، هوا و هوس و زدودن موانع درونی دانسته شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۳۹-۲۴۰؛ مصباح الشریعة، ص۷۶؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۱۶۷.</ref> همچنین زدودن مو به‌صورت نمادین به رهایی از [[زینت در حال احرام|زینت‌ها]] و دلبستگی‌های مادی و قطع آرزوهای دور و دراز تفسیر شده است.<ref>اسرار و معارف حج، ص۵۶؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۰.</ref> در برخی روایات و منابع اخلاقی، حلق نشانه فروتنی و عبودیت در برابر خداوند دانسته شده و با امنیت زائران و شجاعت مؤمنان در [[مسجدالحرام]] نیز ارتباط داده شده است.<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۳۰؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۱۶۲؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ص۲۴۲-۲۴۴؛ تحلیلی بر مناسک حج، ص۲۷۲.</ref>

== مقاله‌های مرتبط ==

* [[اسرار حج]]
* [[احرام]]
* [[محرمات احرام]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
*'''أنوار الحقيقة وأطوار الطريقة وأسرار الشريعة''': السيد حيدر الآملي (ت قرن 8ق)، تحقیق سيد محسن موسوى تبريزى، قم، نور علی نور، 1382ش.
*'''اسرار حج (فارسی)''' حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
*'''اسرار عرفانی حج''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش.
*'''اسرار عرفانی عمره''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1388ش.
*''' تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)''': القرطبی (درگذشت ۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
*'''درسنامه اسرار حج''' محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1390ش.
*'''اسلام، آيين رستگارى''' حسين مظاهری، اصفهان، الزهرا، 1387ش.
*'''عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقة المنسوب لامام الصادق ع (فارسی)''' شیخ حسین انصاریان، قم، دارالعرفان، 1386ش.
*''' علل الشرایع''': الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق بحر العلوم، نجف، المکتبة الحیدریه، ۱۳۸۵ق.
*''' علل الشرایع(فارسی)''': شیخ صدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق محمد جواد تهرانی، تهران، انتشارات مومنین، 1386ش.
*''' عیون اخبار الرضا(ع)''': الصدوق (ت ۳۸۱ق)، بیروت، اعلمی، 1404ق.
*''' کشاف القناع''': منصور البهوتی (درگذشت ۱۰۵۱ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
* '''گزیده نوش بندگی'''، احمد سعادت فر، تهران، مشعر، 1404ش.
*''' المحاسن''': ابن خالد البرقی (درگذشت ۲۷۴ق)، تحقیق حسینی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1326ش.
*'''مستدرک الوسائل'''، میرزا حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسه آل البیت، 1408ق.
*''' المدونة الکبری''': مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، مصر، مطبعة السعاده.
*''' معجم الفاظ الفقه الجعفری''': احمد فتح‌الله، الدمام، ۱۴۱۵ق.
*''' مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي )''': المنسوب للإمام الصادق ( ع ) ( ترجمه : گيلاني )، قم، پیام حق، 1385ش.
*''' المقنعه''': المفید (درگذشت ۴۱۳ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
*'''من لا یحضره الفقیه''': الصدوق (ت ۳۸۱ق)، تحقیق غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
* '''نمادها و رمزواره‌های حج'''، مجتبی شریفی، تهران، رویش نو، ۱۳۸۸ش.
* '''اخبار مکه وما جاء فیها من الآثار'''، ازرقی، محمدبن عبدالله، 1403ق/1983م، تحقیق: رُشدی الصالح ملحس، مکه المکرمة، مطابع دار الثقافة، چاپ چهارم.
* '''مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید'''، خمينى، سيد روح اللّه موسوى‌، تهیه و تنظیم: منصور مظاهری، تهران، نشر مشعر، 1397ه.ش.
* '''وسائل الشیعه الی تحصیل الشریعه'''،، محمدبن الحسن الحرّ العاملی، تحقیق مؤسسة آل البیت، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
* '''المراقبات (اعمال السنة)'''، میرزا جواد ملکی تبریزی، ترجمهٔ میرزا حکیم خسروانی، تهران: بی‌تا، انتشارات فقیه.
* '''حج در اندیشه اسلامی '''، علی قاضی‌عسکر، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
* '''درسنامه مناسک حج'''، محمدحسین فلاح‌زاده، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۶۴
* '''تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (1344ق)''': احمد سباعی، مترجم رسول جعفریان، تهران، مشعر، 1385ش.
* '''الحج و العمرة فی الکتاب و السنه''': ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
* '''الکافی''': الکلینی (م.۳۲۹ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
* '''جرعه‌ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، ۳۸۶ش.
* '''المحجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء'''، مولی محسن فیض کاشانی، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات،  ۱۴۰۳ق .
* '''مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقه'''، منسوب به امام ششم حضرت صادق علیه السلام ، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، ۱۳۶۰.
* '''مستدرک الوسائل'''، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۸ق.
* '''سنن الترمذی''' ، ترمذی، محمد بن عیسی، تحقیق: احمد محمد شاکر، القاهره: دار الحدیث ، 1419 ق .
* '''بحار الانوار''' : المجلسی (م.۱۱۱۰ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* '''پرتوی از اسرار حج''' : عباسعلی زارعی سبزواری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1390 ش .
* '''حج و عمره در قرآن و حدیث'''، محمد محمدی ری‌شهری، ترجمه جواد محدثی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
* '''الوافی''' : محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، اصفهان ، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (عليه السلام) العامة، 1365ش / 1406 ق .
* '''من لا یحضره الفقیه'''، ابن بابویه، محمد بن علی، 1413ق، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم.
* '''دعائم الاسلام''': النعمان المغربی (م. 363ق.)، به کوشش فیضی، قاهره، دار المعارف، 1383ق؛
*'''السنن الکبری''': البیهقی (م.۴۵۸ق.)، بیروت، دار الفکر .
* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
* '''تهذیب الأحکام'''، طوسی محمد بن حسن، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارکتب الاسلامیة، 1407ق.
* '''کشف الاسرار''': میبدی (م. 520ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیرکبیر، 1361ش.
* '''در بارگاه نور''': حسین انصاریان، تهران، مشعر، 1382 ش .
{{پایان}}{{حج و عمره}}
[[رده:اسرار حج]]