| نسخهٔ فعلی |
متن شما |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات اعمال
| | اسرار طواف مجموعهای از حکمتهای گوناگونی پیرامون حقیقت و آموزه |
| | عنوان = اسرار طواف
| |
| | تصویر = حج1400.png
| |
| | توضیح تصویر =
| |
| | توضیح فیلم =
| |
| | دسته = اعمال [[عمره]] و [[حج]]
| |
| | مربوط به آیین = حج
| |
| | مکان = [[مسجد الحرام]]
| |
| | زمان = در عمره: اولین عمل بعد از ورود به [[مکه]]؛ در حج: روز دوازدهم ذی الحجه
| |
| | عمل قبلی = در عمره: احرام در میقات
| |
| [[حج تمتع]]:[[رمی جمرات]]
| |
| | عمل بعدی = در [[عمره]] و حج تمتع:[[نماز طواف]] ← [[سعی]]
| |
| | حکم =
| |
| | کفاره =
| |
| | پیامد فقهی =
| |
| | ثواب =
| |
| | آداب وابسته = غسل، تواضع و با پای برهنه به مطاف رفتن
| |
| | فلسفه و اسرار = شباهت به فرشتگان در حال طواف به دور عرش - دور شدن انسان از هفت صفت ناپسند
| |
| | منشاء و تاریخچه =
| |
| | مکانهای وابسته = [[مطاف]]
| |
| | اشیای وابسته =
| |
| | ذکرهای وابسته =
| |
| | دعاهای وابسته =
| |
| | مفاهیم فقهی وابسته =
| |
| | احکام فقهی وابسته =
| |
| | صفحه فتواهای مراجع = [[طواف (فتاوای مراجع)]]
| |
| | جستارهای وابسته = [[اعمال عمره تمتع]]؛ [[اعمال حج تمتع]]
| |
| }}'''اَسرار طَواف''' فلسفه و معنای عرفانی و باطنی عمل [[طواف]] به دور [[کعبه]] است. طواف از بنیادیترین اعمال [[حج]] و [[عمره]] است که در [[قرآن]] و سنت جایگاه برجستهای دارد و در منابع تفسیری، حدیثی و عرفانی، ابعادی برای آن بیان شده است. مجموعه این آموزهها با عنوان «اسرار طواف» شناخته شدهاند. منابعی که درباره اسرار [[اعمال حج تمتع|مناسک حج]] گفتگو کردهاند طواف را دارای رمزها و اسرار توحیدی، اخلاقی و عرفانی دانستهاند.
| |
|
| |
|
| == اهمیت طواف ==
| | طواف از بنیادیترین اعمال حج و عمره است که در قرآن و سنت جایگاه برجستهای دارد و در منابع فقهی، تفسیری، حدیثی و عرفانی، ابعاد و برای آن بیان شده است. مجموعه این آموزهها در منابع اسلامی با عنوان «اسرار طواف» طرح شدهاند؛ یعنی |
| {{اصلی|طواف}}طواف، هفت دور چرخیدن دور [[کعبه]] در [[مسجدالحرام]] و یکی از اعمال [[حج]] و [[عمره]] است.<ref>درسنامه مناسک حج، ص۳۳.</ref> [[قرآن]] در سوره حج به مسئله طواف اشاره کرده است'''.'''<ref>حج، 29.</ref> در روایات نبوی و احادیث [[اهل بیت|اهلبیت(ع)]] نیز بر ثواب طواف تأکید شده و طواف را عامل خوشنودی، رحمت و بخشش خداوند دانستهاند.<ref>فروع کافی، ج4، ص412، ح5.</ref>
| |
|
| |
|
| == اسرار توحیدی طواف == | | == طواف == |
| طواف در نگاه بسیاری از مفسران و محققان جلوهای از توحید عملی است؛ حرکتی دایرهای به دور یک مرکز که یادآور مقصد یگانه مؤمنان یعنی خداوند است.<ref name=":0">صهبای حج، ص190؛ سوره انبیاء، آیه 97؛ پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص207.</ref> | | {{اصلی|طواف}}طواف، هفت دور چرخیدن دور [[کعبه]] در [[مسجدالحرام]] است، که یکی از اعمال [[حج]] و [[عمره]] دانسته شده است.<ref>درسنامه مناسک حج، ص۳۳.</ref> |
|
| |
|
| طواف به منزله نماز<ref name=":5">عوالی الئالی، ج2، ص167.</ref> و حرکتی برای نزدیکی به خدا و دوری از غیر دانسته شده است که دل را صیقل میدهد و روح را با خدا مأنوس میسازد.<ref name=":2">اسرار عرفانی حج، ص363.</ref> استمرار آن نیز نمادی از توجه همیشگی بنده به یاد خداست و بدون این یاد، هدف طواف محقق نمیشود.<ref>محجة البیضاء، ج2، ص350.</ref> چرخیدن به گرد [[کعبه]] همچنین نشانه محبت و علاقه به خداوند است<ref>حج مقبول، ص۱۱۴.</ref> و موجب توجه ویژه او به [[طواف|طوافکنندگان]] میشود.<ref>مستدرک الوسائل، ج9، ص376.</ref> | | == جایگاه طواف در قرآن و سنت == |
| | قرآن کریم در آیات مختلف به مسئله طواف اشاره کرده است؛ از جمله آیهی '''«وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ»''' و آیهی توصیفکننده خانه خدا که مؤمنان را «عاکفین و رکع سجود» معرفی میکند. |
|
| |
|
| == اسرار اخلاقی ==
| | در روایات نبوی و احادیث اهلبیت(ع) نیز بر فضیلت طواف تأکید فراوان شده و گاه از آن با عنوان «نماز» یاد شده است؛ عبادتی که پاکی، حضور قلب و تقرب به خداوند را در پی دارد. |
| منابع اخلاقی و تربیتی، طواف را تمرینی برای پرورش ارزشهای معنوی میدانند و آن را یادآور فروتنی بندگان در برابر عظمت خداوند میشمرند.<ref>دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۳۷۲ و ۳۷۳.</ref> در این سیر، زائر دل از تکیه بر مردم برمیگیرد و تنها بر خدا اعتماد میکند<ref>اسرار عرفانی حج، ص360.</ref> و توبه و پاکی از گناهان را از او میجوید.<ref>علل الشرایع، ج2، ص310؛ کافی، ج4، ص188.</ref> هماهنگی جمعی [[حاجی|حاجیان]] جلوهای از همدلی و یگانگی را پدید میآورد <ref>پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص206.</ref> و انبوه جمعیت و رفتوآمد آنان یاد قیامت و حرکت انسان از دنیا به آخرت را تداعی میکند.<ref>پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص209.</ref>
| |
|
| |
|
| == نمادها و رمزها == | | == ابعاد توحیدی طواف == |
| در نگاه عرفانی، طواف نماد سفر باطنی انسان به سوی خداست و هر مرحله آن رازهایی دارد.<ref>صحبای حج، ص191.</ref> گفته شده که [[کعبه]] در امتداد [[بیت المعمور|بیتالمعمور]] و تمثیلی از عرش است و طواف شایسته، سالک را به مراتب بالاتر میرساند؛<ref>بحار، ج96، ص57؛ صهبای حج، ص190.</ref> انسان با چرخیدن گرد کعبه به فرشتگانِ طوافکننده گرد [[عرش]] شبیه میشود.<ref>زمر، 75.</ref><ref>مستدرک الوسائل، ج10، ص172.</ref> درعینحال، اشاره شده که انجام آن در میان جمع نشان میدهد که دین، حضور اجتماعی را بر انزوا ترجیح میدهد.<ref>پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، ج1، ص210.</ref> | | در نگاه بسیاری از مفسران و محققان، طواف جلوهای از '''توحید عملی''' است. حرکت دایرهای همه حاجیان به دور یک مرکز، یادآور آن است که مقصد همه مؤمنان خداوند یکتا است و تفرّق و دوگانگی در مسیر بندگی جایی ندارد. |
|
| |
|
| === سرّ عدد هفت در دورهای طواف ===
| | از جمله معانی توحیدی که برای طواف ذکر شده است: |
| طواف در همه مذاهب اسلامی هفت دور است و منابع فلسفی، تفسیری و عرفانی درباره راز این عدد توضیحات متعدد ارائه کردهاند. برخی آن را نشانه دور شدن انسان از هفت صفت ناپسند ــ عجب، کبر، حسد، حرص، بخل، غضب و شهوت ــ و جایگزینی آنها با هفت خُلق نیک چون علم، حکمت، عفت، شجاعت، عدالت، کرم و تواضع دانستهاند.<ref name=":4">اسرار عرفانی حج، ص364.</ref>
| |
|
| |
|
| از سوی دیگر، هفت دور طواف به حرکت در اقلیمهای سَبعه یا آسمانهای هفتگانه اشاره داشته<ref>اسرار الشریعه، ص243.</ref> و مشابهتهایی با هفت مرحله نماز از قیام تا تشهد دارد.<ref>اسرار عرفانی حج، ص365.</ref> در برخی منابع، این عدد با هفت هزار سال فاصله فرشتگان از خداوند در جریان اعتراض به خلقت انسان مرتبط دانسته شده است.<ref>علل الشرایع، ج2، ص407.</ref> همچنین گفته شده که هر دور طواف، دستیابی به یکی از هفت بطن قرآن و تأویلهای آن را یادآور میشود.<ref>اسرار الشریعه، ص240.</ref>
| | * یادآوری بنای کعبه به دست ابراهیم(ع) و تجدید پیمان با دین توحیدی. |
| | * متمرکز کردن نگاه و توجه بر یک نقطه واحد، برای یادآوری مرکزیت خداوند در زندگی. |
| | * ترک علایق پراکنده و وحدتبخشی نیّت در برابر خانهای که خدا آن را «قیاماً للناس» قرار داده است. |
|
| |
|
| عدد هفت در طواف با دیگر مناسک حج نیز همسنخ است؛ مانند هفتبار [[سعی]] و هفت سنگریزه [[رمی|رمی جمرات]].<ref name=":4" /> این هماهنگی با نظام آفرینش نیز دیده میشود: قرآن از هفت آسمان<ref>بقره، 29.</ref> و هفت دریا<ref>لقمان، 27.</ref> سخن گفته، سوره حمد با هفت آیه به عنوان سبع المثانی شناخته میشود، و هفته نیز هفت روز دارد.<ref name=":4" /> بدین ترتیب، عدد هفت در طواف نمادی از نظم کیهانی و پیوند عبادت با ساختار آفرینش است.{{مدرک}}
| | == ابعاد اخلاقی و معنوی == |
| | منابع اخلاقی و تربیتی، طواف را تمرینی برای چند ارزش مهم معنوی میدانند: |
|
| |
|
| در نهایت، هفت دور طواف به معنای کامل شدن یک عبادت دانسته شده<ref>اسرار عرفانی حج، ص370 و 371.</ref> و در منابع عرفانی نیز به مراحل هفتگانه سلوک معنوی و مراتب انسان اشاره دارد.<ref>اسرار عرفانی حج، ص366-370.</ref> | | * '''تواضع:''' حاجی در میان جمعیت فراوان و با لباس یکسان، نشانهای از فروتنی در برابر خداوند را آشکار میکند. |
| | * '''اخلاص:''' طواف عبادتی است که تنها برای خدا انجام میشود و هیچ انگیزه دنیوی در آن راه ندارد. |
| | * '''همدلی و یگانگی:''' همه حاجیان با نظمی واحد و حرکتی هماهنگ، نوعی همسویی و همسرنوشتیِ مؤمنانه را تجربه میکنند. |
| | * '''یاد قیامت:''' یکسانی لباس و تجمع بزرگ انسانها، یادآور اجتماع عمومی در روز رستاخیز است. |
|
| |
|
| == شروع طواف از حجرالاسود == | | == ابعاد عرفانی و رمزی طواف == |
| {{اصلی|حجرالاسود}}{{اصلی|اسرار حجرالاسود}}در روایات، حجرالاسود «دست خداوند در زمین» خوانده شده است.<ref>بحار الانوار، ج96، ص220؛ الحج و العمره فی الکتاب و السنه، ص102- 103.</ref> آغاز [[طواف]] از آن را نشانه وارد شدن به حریم قدسی [[کعبه|خانه خدا]] و تجدید پیمان با پروردگار دانستهاند و [[استلام|لمس کردن این سنگ]] پیمان بستن با خداوند است برای اینکه [[زائر]] دیگر خود را به گناه آلوده نکند.<ref name=":1">صحبای حج، ص194.</ref>
| | در ادبیات عرفانی، طواف نمادی از سیر باطنی انسان به سوی خدا معرفی شده است. |
|
| |
|
| == شروط و آداب ==
| | مهمترین اشارات عرفانی که در منابع آمده عبارت است از: |
| {{اصلی|آداب طواف}}
| |
| طواف دارای آدابی است؛ ازجمله غسل، تواضع و با پای برهنه به [[مطاف]] رفتن.<ref name=":3">اسرار عرفانی حج، ص371.</ref> [[طهارت باطنی]]،<ref>. نک: صهبای حج، ص217.</ref> [[حضور قلب]]<ref>اسرار عرفانی حج، ص359.</ref> و [[دعا]]<ref name=":3" /> از دیگر آداب و لازمههای طواف دانسته شده است.
| |
|
| |
|
| == جستارهای وابسته ==
| | * '''کعبه، قبله دل:''' عارفان کعبه را نماد مقصد روح و محور توجه قلبی میدانند. |
| | * '''دور شدن از کثرتها:''' حرکت دورانی طواف، نشانه عبور از پراکندگیها و رسیدن به وحدت است. |
| | * '''آغاز از حجرالاسود:''' سنگ سیاه در برخی نقلها «محلّ میثاق» انسان با خدا دانسته شده است؛ آغاز طواف از آن، بازگشت به عهد نخستین تعبیر شده است. |
| | * '''ذکر دائمی:''' استمرار حرکت در طواف نمادی از اتصال همیشگی بنده به یاد خداوند است. |
|
| |
|
| * [[طواف]] | | == سرّ عدد هفت در اشواط طواف == |
| * [[نماز طواف]] | | طواف در همه مذاهب اسلامی '''هفت شوط''' دارد. منابع فلسفی و تفسیری درباره این عدد توضیحات گوناگونی ارائه کردهاند: |
| * [[اسرار نماز طواف]] | | |
| | * هماهنگی با نظام آفرینش، مانند اشاره قرآن به «هفت آسمان». |
| | * کامل شدن یک دور عبادتی و رساندن عمل به نقطه تمامیت. |
| | * همسنخی این عدد با دیگر مناسک، مانند هفتبار سعی و هفت سنگریزه رمی جمرات. |
| | |
| | منابع عرفانی نیز گاه این عدد را اشاره به مراحل هفتگانه سلوک معنوی دانستهاند، بدون آنکه معنای فقهیِ الزامآور داشته باشد. |
| | |
| | == آغاز طواف از حجرالاسود == |
| | در روایات، حجرالاسود «یدالله فی الأرض» خوانده شده است. آغاز طواف از آن، نشانه وارد شدن به حریم قدسی خانه خدا و تجدید پیمان با پروردگار است. |
| | |
| | در منابع گفته شده است: |
| | |
| | * لمس یا اشاره به حجرالاسود به معنای تعظیمِ آغاز مسیر عبادت است. |
| | * بازگشت به نقطه آغاز در پایان طواف، نمادی از کامل شدن چرخه عبودیت است. |
| | * حجرالاسود یادآور آغاز انسانیت، میثاق الهی و نقطه شروع حرکت روحانی حاجی است. |
| | |
| | == طواف، حرکت جسم و جان == |
| | بر اساس بیان برخی حکمتها، طواف تنها حرکت بدن نیست؛ بلکه هماهنگی جسم و جان در عبادتی واحد است. بدن به دور خانه خدا میگردد و دل در محضر پروردگار حاضر میشود و این هماهنگی، یکی از اسرار مهم معنویِ این عبادت شمرده شده است. |
| | |
| | «اسرار طواف» مجموعهای از معانی توحیدی، اخلاقی، عرفانی و تاریخی است که در منابع اسلامی با بیانی گزارشگونه مطرح شدهاند. طواف در کنار جنبههای فقهی، حامل پیامهایی در باب یکتاپرستی، فروتنی، یکپارچگی امت اسلامی، تربیت روح و یادآوری پیمان انسان با خداوند است؛ پیامهایی که این عبادت را در کنار سایر مناسک حج، به یکی از پرمعناترین جلوههای بندگی تبدیل کرده است. |
|
| |
|
| == پانویس == | | == پانویس == |
| خط ۶۹: |
خط ۶۶: |
| == منابع == | | == منابع == |
| {{منابع}} | | {{منابع}} |
| *'''اسرار عرفانی حج'''، محمدتقی فعالی، تهران، مشعر، 1386ش. | | *'''درسنامه مناسک حج''' محمد حسین فلاح زاده، تهران، مشعر، 1389ش.. |
| *'''بحار الانوار'''، محمد باقر المجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | | |
| *'''پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، معاونت امور روحانیون، تهران، مشعر، 1387ش. | | *'''الامّ''' (الفقهالشافعی)، الشافعی، محمد بن ادریس، بیروت، بینا، چاپ اول، ۱۴۲۲ق. |
| *'''جرعهای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، 1386ش. | | *'''بدایة المجتهد و نهایة المقتصد'''، محمد بن احمد بن رشد (الحفید)، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۱ق. |
| *'''الحج و العمره فی الکتاب و السنه'''، محمد محمدی ری شهری، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۶ش. | | *'''بدائع الصنائع (الفقهالحنبلی)'''، علاءالدین بن مسعود الکاشانی، المصادر الفقهیه، بیروت، ۱۴۲۲ق. |
| *'''درسنامه مناسک حج''' محمد حسین فلاح زاده، تهران، مشعر، 1389ش. | | *'''تذکرة الفقهاء'''، (علامه حلی) حسن بن یوسف بن مطهر، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۲ق. |
| *'''عوالی اللئالی'''، محمد ابن ابی جمهوری، قم، سیدالشهداء، 1362ش. | | *'''الجامع للشرایع'''، الحلّی، یحیی بن سعید، قم، مؤسسة سید الشهداء العلمیه، ۱۴۰۵ق. |
| *'''المحجة البیضاء'''، فیض کاشانی، قم، نشر اسلامی، 1417ق. | | *'''جواهر الكلام فى شرح شرائع الاسلام'''، النجفى، الشيخ محمد حسن، تهران، دار الكتب الاسلاميه، چاپ دوم، ١٣۶۵ش. |
| *'''مستدرک الوسائل'''، میرزا حسین نوری، قم، مؤسسه آل البیت، 1408ق.{{پایان}}{{حج و عمره}} | | *'''الدروس الشرعيه في فقه الاماميه'''، شهيد اول، شيخ محمد بن مكى العاملى، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، چاپ دوم، ١۴١٧ق. |
| [[رده:مقالههای تکمیلشده]]
| | *'''الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه'''، زینالدین العاملی (الشهید الثانی)، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۴ق. |
| [[رده:مقالههای آماده ترجمه]]
| | *'''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق. |
| [[رده:اسرار حج]]
| | *'''الفقه علی المذاهب الأربعه'''، عبدالرحمان الجزیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۴ق. |
| | *'''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، محمدجواد المغنیه، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۲ق. |
| | *'''الکافی فی فقه ابن حنبل''' (الفقه الحنبلی)، المصادر الفقهیه، (ابن قدامه) عبداللّٰه بن احمد بن قدامه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق. |
| | *'''المبسوط'''، محمد بن احمد بن سهل السرخسی (-۴۸۳ق)، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۶ق. |
| | *'''المصادر الفقهیه'''، علیاصغر مروارید، بیروت، دارالتراث، ۱۴۱۹ق. |
| | *'''مناسک حج با حواشی مراجع'''، سید روحالله خمینی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۵ش. |
| | *'''مناسک نوین'''، آخوندی، مصطفی و انصاری، عبدالرحمان، تهران، محراب قلم، چاپ اول، ۱۳۹۰ش. |
| | {{پایان}}{{حج و عمره}} |
