در حال ویرایش اسرار قربانی


'''اسرار قُربانی''' حقایق و حکمت‌های پنهانِ ذبح چهارپایان توسط [[حج‌گزاران]] در سرزمین [[منا]] است. [[قربانی]] یکی از [[اعمال واجب حج]] و از [[شعائر الهی]] است که با هدف تقرب به خداوند انجام می‌شود. در آموزه‌های اسلامی، این عمل تنها ذبح حیوان نیست، بلکه نمادی از بندگی و تسلیم در برابر فرمان الهی است. در منابع اسلامی قربانی را جلوه‌ای از تقرب به خدا، تزکیه نفس، احیای سنت ابراهیمی و گسترش همدلی و عدالت اجتماعی در جامعه اسلامی دانسته‌اند.  

از مهم‌ترین اسرار و حکمت‌های قربانی را آمرزش گناهان، تقویت [[تقوا]]، پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]]، مبارزه با هوای نفس و ذبح صفات حیوانی برشمرده‌اند. برخی برآنند حاجی با قربانی، آمادگی خود را برای فدا کردن خواسته‌های نفسانی در راه خدا نشان می‌دهد و روح بندگی را در خود تقویت می‌کند.

قربانی همچنین شکرگزاری نعمت‌های الهی، یاد خدا و حمایت از نیازمندان را به همراه دارد؛ ازاین‌رو در قرآن بر [[اطعام]] فقرا از گوشت قربانی تأکید شده است. در روایات نیز تقسیم گوشت قربانی میان خانواده، نیازمندان و دیگران از مستحبات این عمل شمرده شده است.

== قربانی ==
{{اصلی|قربانی}}قُربانی ذبح گوسفند یا گاو،‌ یا نحر شتر و از اعمال واجب [[حج]] است.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ منتهی المطلب، ج۱۱، ص۱۸۳ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹،ص۱۳۶؛ البدائع،ج۵، ص۶۹، المجموع،ج۸، ص۳۹۸، المغنی، ج۱۱، ص۹۶، ۱۱۸؛ صحیح مسلم، ج۲، ص۹۵۵ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۱ و ۲ و۵.</ref> واژه «قربان» به معنای نزدیک شدن است، قربانی نیز که از همین ریشه است، موجب قرب و نزدیکی انسان به خدا می‌شود.<ref>مقاییس اللغه، ج۵، ص۸۰.</ref> به فتوای فقیهان [[شیعه]]، مکان قربانی [[منا]]<ref>تذکره الفقهاء ، ج۸، ص۲۵۲ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۰۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۰ ؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۲۸ از ابواب ذبح، ح۲ ؛ باب ۴ از ابواب ذبح، ح۱ و ۵و۶ و ۷.</ref> و زمان آن روز [[عید قربان]] است.<ref>مدارک الاحکام، ج۸، ص۲۷ ؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۲۹۹؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۲۳.</ref> بیشتر فقیهان [[اهل‌سنت]] زمان قربانی را روزهای دهم، یازدهم و دوازدهم ذی‌حجه دانسته‌اند.<ref>الموسوعه الفقهیه الکویتیه، ج۴۲، ص۲۴۹.</ref>همه مذاهب اسلامی برای حیوان قربانی شرایطی مانند پیر و لاغر نبودن را ذکر کرده‌اند.<ref>شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۶۰ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۳۹؛ سنن الترمذی،ج۴، ص۸۷ .</ref> بر اساس منابع روایی شیعه، قربانی نباید ناقص باشد.<ref>مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۰۷ ؛ جواهرالکلام،ج۱۹، ص۱۳۶-۱۳۸ ؛ الحدائق الناضره ج۱۷، ص۸۸-۹۱.</ref> 

به فتوای بیشتر فقیهان شیعه، مستحب است حاجی گوشت قربانی را سه قسمت کند؛ بخشی را هدیه کند، بخش دیگر را [[صدقه]] دهد و قدری را بخورد.<ref>النهایه، ص۲۶۱ ؛ ریاض المسائل، ج۶، ص۴۲۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۵۷ ؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۳۸.</ref> در مقابل، به نظر فقیهان [[مذهب شافعی|شافعی]]، خوردن گوشت قربانیِ واجب جایز نیست.<ref>مُغْنِی الْمُحْتَاج، ج۱، ص۵۳۱.</ref> ذبح شتر در درجه نخست و گاو در درجه دوم، از مستحبات قربانی است.<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۰ از ابواب ذبح، ح۵.</ref> همچنین فربه بودن حیوان<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، باب ۱۳ از ابواب ذبح.</ref>،‌ و ذبح پس از طلوع آفتاب روز [[عید قربان]]، از مستحبات قربانی است.<ref>مسالک الافهام،ج۲، ص۳۱۸ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۲۱۹؛ سنن الترمذی، ج۳، ص۲۴۱.</ref>  در [[آیه ۳۶ سوره حج]]، سفارش شده از گوشت قربانی مستمندان قانع و فقیر [[اطعام در حج|اطعام]] شوند.<ref name=":1">حج، آیه ۳۶.</ref>

=== اهمیت قربانی ===
بر اساس حدیثی از [[امام علی(ع)]]، اگر مردم به فواید قربانی آگاه بودند، حتی با قرض گرفتن قربانی می‌کردند.<ref>علل الشرائع، ج 2، ص 440.</ref> بر اساس [[قرآن]]، خداوند قربانی را از شعائر و نشانه‌های الهی<ref>مائده، آیه ۲ ؛ حج آیه ۳۶.</ref> معرفی کرده و وسیله قیام<ref>مصباح المنیر، ریشه قوم.</ref> و برپا بودن مردم شمرده است.<ref>تفسیر کبیر، ج۱۲، ص۱۰۰ ؛ تفسیر المیزان، ج۶، ص۱۴۲ ؛ تفسیر نمونه، ج۵، ص۹۰.</ref> 

== فلسفه قربانی ==
منابع مکتوب [[شیعه]]، حکمت‌ها و حقیقت‌های باطنی برای عمل [[قربانی]] بیان کرده‌اند که حکایت از علت تشریع، اهداف و نتایج باطنی این عمل دارد.

=== بخشش گناهان و تقرب به خداوند ===
بنابر روایتی از [[امام سجاد(ع)]]: «هر گاه حاجی حیوان را ذبح کند از آتش جهنم نجات می‌یابد.»<ref>المحاسن، ج1، ص67.</ref> بر اساس روایتی، [[امام صادق(ع)]] در پاسخ به فلسفه قربانی، اولین قطره خون قربانی را باعث بخشیده شدن گناهان صاحب قربانی دانسته است و قربانی را وسیله‌ای برای آزمودن تقوای او شمرده است.<ref>بحارالانوار، ج۹۶، ص۲۹۶ـ۲۹۸.</ref> قرآن نیز قربانی کردن را نشانه تقوا دانسته است.<ref>حج، آیه ۳۷.</ref> در حدیثی نقل شده که خداوند قربانی کردن را دوست دارد<ref>وسائل الشیعه، ج16، ص374.</ref> بر اساس آیات قرآن، قربانی کردن باعث تقرب به خداوند،<ref>سوره مائده، آیه 27 .</ref> تعظیم شعائر و ایجاد [[تقوا]] در [[حجگزار]] است.<ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref> 

=== همراهی با ابراهیم(ع) ===
قربانی در روز [[عید قربان]] را نوعی پیروی از سنت [[حضرت ابراهیم(ع)]] دانسته‌اند<ref>مستدرک الوسائل، ج1 ، ص168.</ref>، که با تسلیم دربرابر امر خدا، اقدام به ذبح فرزندش [[حضرت اسماعیل(ع)|اسماعیل]] کرد و خدا ذبح عظیمی را فدای او کرد.<ref>صافات، آیه ۱۰۷.</ref> براساس برداشت برخی محققان از آیات قرآن، هدف از انجام عمل [[قربانی]] توسط [[حاجیان]]، طلب فضل و خشنودی پروردگارشان است <ref>سوره مائده، آیه 2.</ref> و عمل قربانی در هر امتی با هدف یادکردن نام خدا و تسلیم دربرابر خداوند<ref>سوره حج ، آیه 34 .</ref>، [[تشریع]] شده است.<ref>درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 228.</ref>

=== ذبح مقام حیوانی و کشتن هوای نفسانی ===
برخی بر اساس روایات اسلامی، حقیقت قربانی کردن در روز عید را کشتن ذات حیوانی و هوا و هوس در وجود انسان دانسته‌اند.<ref name=":0">اس‍رار و م‍ع‍ارف‌ ح‍ج‌: ب‍ا ال‍ه‍ام‌ از س‍خ‍ن‍ان‌ ح‍ک‍ی‍م‌ م‍ت‍ال‍ه‌ آی‍ت‌ ال‍ل‍ه‌ س‍ی‍د اب‍و ال‍ح‍س‍ن‌ رف‍ی‍ع‍ی‌ ق‍زوی‍ن‍ی‌، ص 40 و 41 .</ref><ref>معراج السعاده، ص71 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 229.</ref> [[امام صادق(ع)]] به حج‌گزاران توصیه می‌کند که هنگام قربانی کردن، گلوی هوای نفس و طمع را قطع کنند.<ref>مصباح الشریعه، ص92 .</ref> 

فقیهان مذاهب اسلامی به تصریح [[آیه ۱۹۶ سوره بقره]] برآنند که اگر کسی از قربانی کردن ناتوان شد، باید به جای آن، سه روز پیاپی در حج و هفت روز پس از بازگشت از حج، [[روزه]] بگیرد.<ref>.الحدائق الناضره، ج۱۷، ص۱۱۷ ؛ جواهرالکلام، ج۱۹، ص۱۲۶؛ الفقه علی المذاهب الخمسه، ج۱، ص۴۰۰؛ مستندالشیعه، ج۱۲، ص۳۴۳.</ref> گفته شده که این حکم فقهی برای آن است که «اگر حاجی قدرت محو کردن جنبه حیوانیت خود را با قربانی ندارد، پس دست کم با روزه گرفتن مقام حیوانی را تضعیف و ناتوان کند.»<ref name=":0" />

=== شکر خدا و یاد خداوند ===
به اشاره قرآن، آیین قربانیِ چهارپایان{{یادداشت|اشاره اصلی آیه فقط به گوشت شتر است اما محققان اسرار حج، آنرا سرایت داده‌اند به به گوسنفد و گاو ، به معنای هر چهارپایی که برای حج قربانی می‌شود. منبع: درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 230.}} در حج قرار داده شد و آنها رام انسان شدند تا برای قربانی و طعام در اختیار انسان باشند به امید اینکه انسان شکر خدا را به جا بیاورد.<ref name=":1" /> بر این اساس نویسندگان [[اسرار حج]] بر این باورند که قربانی به عنوان شکر نعمت‌های الهی به خصوص توفیق انجام [[حج]] از سوی [[حجگزار]] انجام می‌شود.<ref>از میقات تا عرفات ، ص130 و 131 ؛ درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج ، ص 234.</ref> آیه‌ای از قرآن نیز قربانی کردن را عامل یاد خدا به جهت یادآوری نعمت چهارپایان دانسته است<ref>لقمان ، آیه 28 .</ref> و گفته شده همه نعمت‌های الهی باید برای انسان عامل یاد خدا باشد.<ref>جرعه ای از صهبای حج ، ص228.</ref>

=== بهره مندی نیازمندان ===
براساس روایتی، خداوند قربانی را مقرر و واجب کرده تا بینوایان و مسکینان از گوشتشان استفاده کنند و سیر شوند. روایت دیگری فلسفه [[قربانی]] را از این جهت بیان کرده که از این طریق گشایشی در امور اقتصادی بی نوایان فراهم گردد.<ref>علل الشرایع، ص ۴۳۷ .</ref> قرآن نیز توصیه به [[اطعام]] فقرا از گوشت قربانی کرده است.<ref>سوره حج ، آیه 36 .</ref> روش [[امام سجاد (ع)]] و [[امام باقر (ع)]] در قربانی، بخشش یک سوم از آن به همسایگان و یک سوم به بینوایان بود و ثلثی را نیز برای خانواد خود باقی می‌گذاشتند.<ref>وسائل الشيعه، باب 4 ، ج ۱۶، ص 374، ح12.</ref>

== مقاله‌های مرتبط ==

* [[عید قربان]]
* [[اسرار حج]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
*'''اس‍رار و م‍ع‍ارف‌ ح‍ج‌: ب‍ا ال‍ه‍ام‌ از س‍خ‍ن‍ان‌ ح‍ک‍ی‍م‌ م‍ت‍ال‍ه‌ آی‍ت‌ ال‍ل‍ه‌ س‍ی‍د اب‍و ال‍ح‍س‍ن‌ رف‍ی‍ع‍ی‌ ق‍زوی‍ن‍ی‌'''، محمد امین پورامینی، قم، بشیر اندیشه، 1383ش.
* '''از میقات تا عرفات'''، محسن قمی، قم، نشر معارف، 1391ش.
*'''بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار'''، محمد باقر المجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، تصحیح محمد باقر بهبودی و سید ابراهیم میانجی و سید محمد مهدی موسوی خرسان، بیروت، داراحیاء التراث العربی و موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
* '''بدائع الصنائع (الفقه‌الحنبلی)'''، الکاشانی، علاءالدین بن مسعود، المصادر الفقهیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
*'''تذکرة الفقهاء'''، العلامة الحلی (م.۷۲۶ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
*'''تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)'''، محمد بن عمر فخر رازی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چهارم، ۱۴۱۳ق.
*'''تفسیر نمونه'''، ناصر مکارم شیرازی و دیگران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۹ش.
* '''جرعه ای از صهبای حج'''، عبدالله جوادی آملی، تهران، مشعر، 1386ش.
*'''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام'''، نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن، ۴۳ جلد، بیروت - لبنان، دار إحیاء التراث العربی، هفتم، ۱۴۰۴ق.
*'''حدائق الناضره'''، یوسف بن احمد آل عصفور بحرانی (م.۱۱۸۶ق)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
*'''ریاض المسائل'''، سید علی الطباطبائی (م.۱۲۳۱ق)، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
*'''درسنامه پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج'''، کمیته اسرار و معارف معاونت امور روحانیون حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران، مشعر، 1389ش.
* '''صحیح مسلم''': مسلم (م. 261ق.)، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
* '''سنن ترمذی'''، محمد بن عیسی ترمذی، به کوشش عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دار الفکر، ١4٠٢ق.
* '''شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام'''، محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، تهران، منشورات الأعلمی، ۱۳۸۹ق.
* '''الفقه علی المذاهب الخمسه'''، المغنیه، محمدجواد، قم، مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
*'''منتهی المطلب فی تحقیق المذهب'''، حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، ۱۵ جلد، مشهد - ایران، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
*'''المجموع شرح المهذب'''، أبو زکریا محیی الدین یحیی بن شرف النووی (م ۶۷۶ ق)، دار الفکر.
* '''المغنی'''، عبدالله بن قدامه (م.۶۲۰ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
* '''معجم مقاییس اللغه''': احمد بن فارس (م.‌۳۹۵‌ق.)، به‌کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴‌ق.
*'''مدارک الاحکام'''، سید محمد بن علی الموسوی العاملی (م.۱۰۰۹ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۰ق.
*'''مستند الشیعه'''، احمد النراقی (م.۱۲۴۵ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق.
*'''موسوعه الفقهیه الکویتیه'''، وزارت اوقاف کویت، دوله الکویت وزارت الاوقاف و الشئون الاسلامیه، کویت، 1414ه ق.
* '''علل الشرائع'''، ابن بابویه، محمد بن علی، النجف، المکتبه الحیدریه ، 1385ق/ 1966م .
*'''مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج'''، محمد بن احمد الشربینی(م.۹۷۷ق)، تحقیق شیخ علی عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق.
*'''مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام'''، زین الدین بن علی، شهید ثانی (۹۱۱-۹۶۶ق)، قم، انتشارات معارف اسلامی، ۱۴۱۶ق.
*'''المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی'''، احمد بن محمد المقری الفیومی (م.۷۷۰ق)، دارالفکر.
*'''المیزان فی تفسیر القرآن'''، سید محمدحسین طباطبایی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
*'''المحاسن'''، احمد بن محمد بن خالد البرقی (م.۲۷۴ق)، به کوشش سید جلال الدین محدث ارموی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۶ش.
* '''مستدرک الوسائل'''، حسین نوری طبرسی، بیروت، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1408-1429ق/ 1987-2008 میلادی.
*'''مصباح الشریعه'''، المنسوب امام جعفر الصادق(ع) ( -148ق.)، بیروت، الاعلمی1400ق.
*'''معراج السعاده'''، احمد بن محمدمهدی النراقی (۱۱۸۵۱۲۴۵ق)، قم، انتشارات هجرت، چاپ دهم، ۱۳۸۳ش.
* '''وسائل الشیعه (تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه)''': محمد بن الحسن الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
*'''النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی'''، طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، در یک جلد، بیروت - لبنان، دار الکتاب العربی، دوم، ۱۴۰۰ ه‍ ق{{پایان}}{{حج و عمره}}
[[رده:اسرار حج]]