در حال ویرایش شاه اسماعیل اول

{{جعبه اطلاعات حاکم
| عنوان         =
| تصویر         =شاه اسماعیل.jpg
| اندازه تصویر  =
| توضیح تصویر   =تصویری منسوب به شاه اسماعیل اول
| نام           = شاه اسماعیل اول
| لقب           =
| تولد          = ۸۹۲ق
| مرگ           = ۹۳۰ق
| پدر           =
| مادر          =
| فرزندان       = شاه طهماسب
| همسر          =
| دین           = اسلام
| محل دفن       = [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]]
| سمت           = بنیانگذار سلسله صفویه
| سلسله         = صفویه
| گستره حکمرانی =
| آغاز حکومت    = ۹۰۷ق
| پایان حکومت   = ۹۳۰ق
| همزمان با     = حکومت عثمانی
| مرکز حکومت    = تبریز
| اقدامات مهم   = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور
| آثار برجا مانده =
| پیش از        =
| پس از         =
}}
'''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر [[ایران]] حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، [[شیعه|تشیع]] را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ق، پس از فتح [[بغداد]] به زیارت [[عتبات عالیات]] رفت. همچنین در این سفر او به اقدامات زیادی برای توسعه و مرمت و تزیین حرم‌های [[اهل‌بیت(ع)]] در [[عراق]] انجام داد.

== معرفی ==
شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.<ref>تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۲۸.</ref> وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.<ref>ایران در عصر صفوی، ص۲۵.</ref> شکل‌گیری و استمرار حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرت‌نمایی نظامیان قزلباش تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطه‌ای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند.<ref>«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.</ref>

شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل اول مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوب‌زده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.<ref>''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ص۲۱، ۲۳.</ref> شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص می‌کرد.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.</ref> وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش در [[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] به خاک سپرده شد.<ref>شاه اسماعیل اول، ص۶۶۹.</ref>

== ترویج تشیع ==
شاه اسماعیل اول، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام و خود را انتخاب شده از سوی [[امام زمان(عج)]] معرفی می‌کرد.<ref>«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.</ref> شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن [[اهل تسنن]] بودند، گاه به خشونت‌هایی نیز دست می‌زد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تَبرائیان انجام می‌گرفت.<ref>''عالم‌آرای صفوی''، ص۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۸۶؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۴۰۹.</ref> وی همچنین برای نشر تشیع، عالمان ایرانی و عالمان جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتاب‌های فقه جعفری دعوت کرد.<ref>ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ص۱۲۶؛ ''روزگاران''، ص۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۷۳.</ref> 

شاه اسماعیل به ساخت بناهای یادبود و بازسازی بناهای مذهبی علاقه‌مند بود؛<ref>''شاه اسماعیل اول''، ص۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ص۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴.</ref> مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزاده‌ها در شهرهای ایران، و طرح آب‌رسانی از فرات به نجف از کارهای عمرانی اوست.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران''، ص۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالم‌آرای صفوی''، ص۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ص۵۵۶.</ref>

== وضعیت حج در عصر شاه اسماعیل ==
به دلیل تسلط حکومت عثمانی بر حجاز و جنگ های ایران و عثمانی، امکان سفر مستقیم شاه به مکه و مدینه میسر نبود؛  و او از طریق نمایندگان یا حاکمان محلی عراق ارتباطی با حرمین داشت؛ با اینکه تمرکز او بر عتبات عالیات بود.

== سفرهای زیارتی شاه اسماعیل ==
شاه اسماعیل اول توجه زیادی به [[زیارت]] مقابر ائمه(ع) داشت. وی پس از پیروزی بر ازبک‌ها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگ‌ترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد رفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، ص۳۴۶ و ۳۴۷؛ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب، ص۶۸.</ref>

شاه اسماعیل اول پس از فتح بغداد در سال ۹۱۴ق،<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref> ابتدا به [[کربلا]] و زیارت مرقد [[امام حسین(ع)]] و شهدای کربلا رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار(ع) آشکارا ابراز نمود.<ref>''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج۴، ص۴۹۵.</ref> وی یک شب در [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم مطهر امام حسین(ع)]] به شب زنده‌داری مشغول بود.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> او شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گران‌قیمت و نذورات به مجاوران و خادمان و زوار به [[نجف]] رفت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۰ و ص۳۰۱.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و با پای پیاده و سر برهنه به طرف [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم حضرت علی(ع)]] حرکت کرد.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، ص۱۶۶ و ۱۶۷؛ ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.</ref> او «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازه ورود به هیچ‌کس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل حرم بود.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴ و ۴۹۵.</ref> 

شاه اسماعیل پس از زیارت کربلا و نجف، به [[کاظمین]] رفت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.</ref> او پس از زیارت و پس آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرا رفت<ref>منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.</ref> و پس از زیارت حرم [[امام هادی(ع)]] و [[امام حسن عسکری(ع)]] و مدتی تفرج و شکار در [[بغداد]] و اطراف [[دجله]] و [[فرات]]، به ایران بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳.</ref>

برخی سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به عتبات و مشهد را در گسترش فرهنگ زیارت و تامین امنیت مناطق زیارتی تاثیرگذار دانسته‌اند.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>

== اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات ==
با ورود شاه اسماعیل اول به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه [[عتبات عالیات]] آغاز شد.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref> شاه‌اسماعیل اول پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پرده‌های زرین و قندیل‌های طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرم‌های مطهر تقدیم کرد.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۶؛ ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج۱، ص۳۴.</ref> این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمه اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>

شاه‌اسماعیل برای تزیین و مرمت عتبات، بسیاری از نجارها، مهندسان خاتم‌بند و هنرمندان را برای این کار در بغداد جمع کرد<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref> و دستور ساخت شش [[صندوق]] چوبی خاتم و منبت‌کاری نفیس را صادر کرد تا بر قبرهای امامان مدفون در [[عراق]] نصب شود.<ref>''تکملة الاخبار''، ص۲۱.</ref> همچنین به دستور وی دور هر یک از عتبه نقاره‌خانه ساختند و در آن نقاره‌خانه‌ها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم می‌پرداختند.<ref>''تکملة الاخبار''، ص۲۱.</ref> همچنین شاه‌اسماعیل برای آسایش زوار و مردم [[نجف]] و همچنین برای این باور عامه که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد،<ref>''تکملة الاخبار''، ص۲۱۱ و ۲۱۲.</ref> آب رودخانه [[فرات]] را به چهارفرسخی نجف اشرف رساند.<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ص۶۲ و ۶۳.</ref>

بازسازی و توسعه این اماکن مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهه مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای [[صفویان|صفوی]] را به دنبال داشت.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>

=== بازسازی حرم کاظمین ===
گسترده‌ترین اقدامات عمرانی شاه‌اسماعیل مشمول [[آستان مقدس کاظمین]] شد؛ زیرا حرم کاظمین بر اثر طغیان [[رود دجله]] و غفلت‌های زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقه‌ای ویران شده بود.<ref>''تاریخ حرم کاظمین''،ص۶۲ و ص۶۳.</ref> از سوی دیگر شاهان صفوی به سبب اینکه خود را از نوادگان [[امام موسی کاظم(ع)]] معرفی می‌کردند،<ref>ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص۱۲۶؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴.</ref> به این عتبه توجه خاصی داشتند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref> شاه‌اسماعیل در ۲۵ جمادی‌الثانی ۹۱۴ قمری آستانه کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عده‌ای از مهندسان و معماران را از شهرهای [[اصفهان]]، [[قزوین]] و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیش‌طراحی‌شده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان [[شاه‌طهماسب اول]] در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. بنای بازسازی شده توسعه یافت و دو گنبد جداگانه و دو گلدسته داشت و سنگ‌های تزیینی و فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا 

داشت و  این موارد را شامل می‌شد: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعه حرم، کاشی‌کاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواق‌ها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرش‌های نفیس و قندیل‌های طلا و نقره، ساخت دو گلدسته و برداشتن صندوق‌های قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتم‌کاری به جای آنها.<ref>''خلاصة التواریخ''، ج۱، ص۵۹۷ و ۵۹۸؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* '''''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)'''، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش.
* '''«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»'''، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.
* '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
* '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
* '''ایران در عصر صفوی'''، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بی‌جا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.
* '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.
* '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاض‌الاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران، ۱۳۷۳ش
* '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، بی‌جا، کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
* '''تاریخ حبیب السیر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.
* '''تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)'''، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* '''تکملة الاخبار'''، عبدی‌بیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش.
* '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بی‌تا.
* '''«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»'''، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.
* '''''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)'''، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۳۶۴ش.
* '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاث‌الدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.
* '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
* '''''روزگاران'' (روزگاران ایران)'''، زرین‌کوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش.
* '''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.
* '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعه‌شناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
* '''''شاه اسماعیل اول'''''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۵ش.
* '''''عالم‌آرای صفوی'''''، به‌کوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.
* '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.
* '''''گلشن مراد'''''، مستوفی، ابوالحسن، به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.
* '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.
{{پایان}}