در حال ویرایش قرمطیان

{{در دست ویرایش|ماه=[[مهر]]|روز=[[۱۲]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2  }}

[[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]
[[قرمطیان]]، شاخه‌ای منشعب از نخستین جریان‌های [[اسماعیلیه]] در سده‌های سوم و چهارم هجری بودند که با تکیه بر مهدویت [[محمد بن اسماعیل]] و رویکردهای باطنی، دست به شورش‌های گسترده نظامی علیه دستگاه [[خلافت عباسی]] زدند.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۳؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴.</ref> این فرقه به سبب یورش‌های مکرر به کاروان‌های حاجیان و به‌ویژه هجوم به [[مسجدالحرام]] در سال ۳۱۷ق، کشتار حاجیان و ربودن حجرالاسود، تأثیری عمیق بر تاریخ [[حج]] و [[حرمین]] شریفین گذاشتند.

== خاستگاه و وجه تسمیه ==

بنیان‌گذار این جنبش، «حمدان بن اشعث» معروف به «قرمط» بود که پس از مرگ [[محمد بن اسماعیل]] و در پی فعالیت‌های نخستین دعوت اسماعیلیه در سواد [[کوفه]] پدیدار شد.<ref>اسماعیلیان در تاریخ، ص۸۰</ref> در ریشه‌شناسی واژه «قرمط» احتمالاتی نظیر کوتاهی قد<ref>الفهرست ابن ندیم، ص279</ref> و گام‌ها<ref>الفرق بین الفرق، ص282</ref>، ریزنویسی در خط،<ref>لسان العرب، ج۷ِ ص 377</ref> اصل آرامی کلمه به معنای قوت بینایی<ref>فرهنگ فرق اسلامی، ص359</ref> و اصل سریانی کلمه به معنای کشاورز<ref>اسلام در ایران، ص298</ref> مطرح شده است. 

== باورها ==

بر پایه گزارش‌های ملل و نحل، قرامطه به امامت، مهدویت و غیبت محمد بن اسماعیل بن جعفر اعتقاد داشتند و برای او و امامان پیشین مرتبه رسالت قائل بودند.<ref>نوبختی، فرق الشیعة، ص۱۰۴؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۹۸.</ref> در برخی منابع ملل و نحل، دیدگاه‌های الهیاتی آمیخته با فلسفه<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۹۴؛</ref> و اسقاط تکالیف شرعی (نظیر نفی وجوب نماز و حج) و حلال شمردن خون و مال مخالفان به آنان نسبت داده شده است.<ref>ملطی، التنبیه و الرد، ص۲۰–۲۱.</ref>

== تشکیل دولت در بحرین و احساء ==

در سال ۲۸۶ق، «ابوسعید جنابی» با حمایت رهبران قرمطی به بحرین و قطیف رفت و دولتی محلی و قدرتمند پایه‌گذاری کرد.<ref>تاریخ طبری، ج۵، ص 286</ref> پس از قتل او، پسرش «ابوطاهر سلیمان جنابی» قدرت را به دست گرفت و حوزه نفوذ خود را با تاخت‌وتاز به [[بصره]]، [[کوفه]] و سایر قلمروهای عباسی توسعه داد.<ref>کامل ابن اثیر، ج۵، ص 187</ref> او شهر هجر را پاییتخت خود قرار داد که گفته شده پاییتخت بحرین قدیم بود.<ref>یاقوت حموی، ج۵، ص 393</ref>

== ناامنی راه‌های حج ==

حملات مکرر قرامطه به کاروان‌های زائران، به‌ویژه کاروان‌های عراق، در سال‌های ۳۱۳ و ۳۱۴ق موجب انسداد راه‌ها و تعطیلی حج برای حجاج این مناطق شد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۶۳–۱۶۵.</ref>

== واقعه سال ۳۱۷ق در مکه و ربودن حجرالاسود ==

در ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق، نیروهای ابوطاهر جنابی در روز ترویه به مکه و مسجدالحرام یورش بردند.<ref>فاسی، شفاء الغرام، ج۲، ص۲۱۸؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۱.</ref> این یورش منجر به کشتار گسترده حجاج، اهالی مکه و شماری از علما و محدثان در حال طواف شد و پیکر مقتولان در چاه زمزم و صحن مسجد ریخته شد.<ref>سباعی، تاریخ مکة، ج۱، ص۱۷۱؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۶.</ref> مهاجمان ضمن غارت اموال بیت، درِ کعبه و پرده آن را کنده، تزیینات تاریخی را چپاول کردند و سنگ حجرالاسود را با گرز از جای درآورده و به پایتخت خود در هجر (احساء) منتقل نمودند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۱۷۲؛ عریب بن سعد، صلة تاریخ الطبری، ص۱۳۴.</ref> اقدام ابوطاهر با محکومیت شدید جهان اسلام و نیز نامه توبیخ‌آمیز عبیدالله مهدی [[فاطمیان|فاطمی]] روبه‌رو شد.<ref>ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۷۸؛ ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۴.</ref>

== بازگرداندن حجرالاسود ==

[[حجرالاسود]] به مدت ۲۲ سال در [[احساء]] ماند و پیشنهادهای مالی گزاف [[عباسیان|خلفای عباسی]] برای استرداد آن کارگر نیفتاد.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۲۳۷.</ref> سرانجام در سال ۳۳۹ق، قرامطه سنگ را به مکه بازگرداندند؛ ابتدا آن را در جامع کوفه نصب کرده<ref>البدایه و النهایه، ج۱۱، ص237</ref> و سپس توسط فردی از آل سنبر به مکه آورده و در دیوار کعبه در جای نخستین خود کار گذاشتند.<ref>ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، ص۵۷؛ ابن فهد، إتحاف الوری، ج۲، ص۳۹۵.</ref>

== پانویس ==

{{پانویس}}

== منابع ==

* ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.
* ابن حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، بیروت، دار صادر.
* ابن فهد، عمر بن محمد، إتحاف الوری بأخبار أم القری، تحقیق فهیم محمد شلتوت، مکه، جامعة ام القری.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.
* ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
* ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران.
* اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، انتشارات عطایی.
* اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، ویسبادن.
* بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.
* ثابت بن سنان، تاریخ اخبار القرامطة، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دار الفکر.
* سباعی، احمد، تاریخ مکة، مکه، نادی مکة الثقافی.
* شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دار المعرفة.
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت، دار التراث.
* عریب بن سعد قرطبی، صلة تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف.
* فاسی، محمد بن احمد، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیة.
* ملطی، محمد بن احمد، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق محمد زاهد کوثری، قاهره.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، نجف، المکتبة المرتضویة.
{{پایان}}

[[رده:خاندان‌های تاثیرگذار در حرمین]]
[[رده:خاندان‌های حکومت‌گر در جزیرة العرب]]
[[رده:وقایع مرتبط با حجاز]]