| نسخهٔ فعلی |
متن شما |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات بنا
| | '''مقصوره'''، بنایی است با معنای خانه یا محفظهای کوچک که در مساجد با معانی جایگاه امام جماعت و همچنین ضریح مقبره اشخاص از آن یاد شده است. |
| | عنوان = مقصوره
| |
| | تصویر = مقصوره 1.jpg
| |
|
| |
|
| | اندازه تصویر =
| | ==معانی لغوی و اصطلاحی== |
| | پیوند تصویر =
| | واژه مقصوره، عربی و اسم مفعول و مؤنث مقصور با معانی گوناگون در کتب لغت و فرهنگها ثبت شده است. مجدالدین فیروزآبادی در قاموس المحیط، ذیل قصر،در توضیح مقصوره می نویسد: مقصوره خانه و سرایی وسیع است که گرد آن دیوار کشیدهاند. همچنین در لسان العرب ابن منظور، آمد:«گویند؛ مقصوره بهکوچکتر از خانه و سرای است». صاحب المنمجد، مقصوره را با معنی خانه و نیز حجرهای از حجرهها آوردهاست. |
| | توضیح تصویر = مقصورهی مسجد لاله عوده
| |
| | نامهای دیگر =
| |
| | مکان =
| |
| | کاربری = جایگاه امام جماعت/ ضریح
| |
| | بزرگداشت نزد =
| |
| | وابسته به دین/مذهب =
| |
| | باورها =
| |
| | آیینها =
| |
| | احکام =
| |
| | زیارت کنندگان =
| |
| | بازدیدکنندگان =
| |
| | زمان پایهگذاری =
| |
| | بنیانگذار = عثمان بن عفان/معاویه بن ابوسفیان/ مروان بن حکم
| |
| | رویدادها =
| |
| | بازسازیها =
| |
| | بازسازی کنندگان =
| |
| | بخشهای از میان رفته =
| |
| | ویژگیهای تاریخی =
| |
| | متولیان =
| |
| | مساحت =
| |
| | طول =
| |
| | عرض =
| |
| | ارتفاع =
| |
| | وضعیت بنا =
| |
| | گنجایش =
| |
| | امکانات =
| |
| | بخشهای بنا =
| |
| | معمار =
| |
| | سبک =
| |
| | ویژگیها =
| |
| | گنبدها =
| |
| | منارهها =
| |
| | درها =
| |
| | رواقها =
| |
| | صحنها =
| |
| | ایوانها =
| |
| | گرداننده =
| |
| | نهاد وابسته =
| |
| | نهاد نگهدارنده =
| |
| | مدیر =
| |
| | روحانی =
| |
| | نهادهای زیر مجموعه =
| |
| | ثبت در =
| |
| | شماره ثبت =
| |
| | تاریخ ثبت =
| |
| | وبگاه =
| |
| | عرض جغرافیایی =
| |
| | طول جغرافیایی =
| |
| }}
| |
| '''مقصوره''' در اصطلاح معماری اسلامی، فضایی محصور و غالباً مشبک از جنس چوب یا فلز است که در مسجد، پیرامون محراب یا جایگاه امام جماعت یا در آرامگاهها دور قبر احداث میشود. مقصورههای مزار معمولاً بهصورت مشبک از چوب، فلز، سنگ یا آجر با تزیینات زیبا ساخته میشدند.
| |
| | |
| اولین بار ساخت مقصوره به دوران [[عثمان]] نسبت داده شده که برای حفاظت از او در [[مسجدالنبی]] ساخته شد، اما قول مشهورتر، [[معاویه]] را اولین سازنده مقصوره برای امنیت خود میداند. پس از او، ساخت مقصوره در میان حکام رواج یافت تا اینکه مهدی عباسی در سال ۱۶۱ هجری دستور تخریب همه مقصورههای مساجد را صادر کرد، ولی پس از او دوباره این سنت احیا شد و تا اواخر [[دوره عثمانی]] ادامه داشت.
| |
| | |
| از نظر فقهی، مقصوره در هر دو مذهب [[شیعه]] و [[سنی]] بدعت شمرده شده است. فقهایی مانند [[ابن حاج مالکی]] و [[امام غزالی]] آن را جایز ندانسته و [[شیعیان]] نیز به شرط مشبک بودن مقصوره، اقتدا به امام داخل آن را صحیح میدانند، در غیر این صورت [[نماز]] را باطل میشمرند.
| |
|
| |
|
| ==معانی لغوی و اصطلاحی==
| | معنای دیگری که درباب مقصوره، در لغتنامهها آمده، مقصوره تحت عنوان مقصوره امام یا جای ایستادن امام در مسجد است. این معنی بعدها در حوزه اصطلاحات معماری به مزار و معبد(در زبان عربی) نیز اطلاق میشده است. |
| مقصوره واژهای عربی، اسم مفعول مؤنث از «قصر»<ref>مقصوره در مسجد، ص 481</ref>، با معانی لغویِ خانه، سرایِ محصور<ref>قاموس المحیط، ج2، ص 118</ref> و حجره<ref>المنجد، ص 669</ref>است. | |
|
| |
|
| در اصطلاحات معماری اسلامی، مقصوره امام یا جای ایستادن امام در مسجد <ref>لسان العرب، ج5، ص 100، غیاث اللغات، ج2، ص 407</ref> دیواری خشتی یا چوبی بود که منبر<ref>هنر معماری در سرزمینهای اسلامی، ص 25</ref> و محل عبادت امام را دربرمیگرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE.pdf&page=105 المسجد النبوی عبرالتاریخ، ص 105]</ref> برخی گفتهاند مقصوره در مسجد، به چند دسته کلی، شامل مقصوره امام، مقصوره تابستانی و زمستانی، گنبدخانه، مقصوره مؤذن، مقصوره استراحت و سکونت تقسیم میشود.<ref>مقصوره در مسجد، ص 483</ref>
| | مقصوره در مسجد، به چند دسته کلی، شامل مقصوره امام، مقصوره تابستانی و زمستانی، گنبدخانه، مقصوره مؤذن، مقصوره استراحت و سکونت تقسیم میشود. |
|
| |
|
| مقصوره، بعدها در حوزه اصطلاحات معماری مزارها نیز کاربرد یافت. مقصوره مزار به یک چهاردیواری گفته میشود که از چوب و فلز و گاه از سنگ و آجر به شکل مشبک به دور قبر ساخته میشود.<ref>قاموس المصطلحات الاثریه، ص 22</ref>معمولا این مقصورهها را به شکل مشبک و با تزیینات بسیار زیبا و گاهی سقفدار میسازند.<ref>مساجد مصر، ج5، ص 456</ref>
| | مقصوره مزار، به یک چهاردیواری گفته میشود که از چوب و فلز و گاه از سنگ و آجر به شکل مشبک در کنار ضریح و آرامگاه و قبر ساخته میشود. معمولا این مقصورهها را به شکل مشبک و با تزیینات بسیار زیبا و گاهی سقفدار و گاهی بدون سقف با درب عالی میسازند. و نیز برخی اوقات مقصورههای فلزی از جنس مس را با تزیینات و شکلهای گیاهی میساختهاند. |
|
| |
|
| ==ساخت اولین مقصوره== | | ==ساخت اولین مقصوره، عثمان یا معاویه؟== |
| برخی منابع، از [[عثمان]] به عنوان اولین ایجادکنندهی مقصوره نام بردهاند. در زمان خلافت عثمان، در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] اطراف محل [[محراب]] مقصورهای از خشت ساختند و پنجرههایی در آن قرار دادند که مردم در هنگام نماز از آنجا امام جماعت را ببینند.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=65 المدینه المنوره، ص 65]</ref> این کار پس از قتل [[عمر بن خطاب|عُمر]] و به منظور حفاظت از [[عثمان بن عفان|عثمان]] صورت گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=66 المدینه المنوره، ص 66]</ref> | | برخی منابع، از عثمان به عنوان اولین ایجادکنندهی مقصوره نام بردهاند. در زمان خلافت عثمان، در مسجدالنبی اطراف محل [[محراب]] مقصورهای از خشت ساختند و پنجرههایی در آن قرار دادند که مردم در هنگام نماز از آنجا امام جماعت را ببینند. این کار پس از قتل [[عمر بن خطاب|عُمر]] و به منظور حفاظت از [[عثمان بن عفان|عثمان]] صورت گرفت. |
|
| |
|
| قول مشهورتر که در برخی منابع آمده، [[معاویه]] را اولین کسی میدانند که برای حفظ امنیت خویش به ایجاد مقصوره روی آورد. منابع دیگری نیز از [[مروان بن حکم]] به عنوان اولین سازنده مقصوره حول [[محراب]] نام بردهاند.<ref>المحاضرالاوائل، ص 147</ref> | | قول مشهورتر که در برخی منابع آمده، معاویه را اولین کسی میدانند که برای حفظ امنیت خویش به ایجاد مقصوره روی آورد. منابع دیگری نیز از مروان بن حکم به عنوان اولین سازنده مقصوره حول محراب نام بردهاند. |
|
| |
|
| ==مقصوره در ادوار تاریخی== | | ==مقصوره در ادوار تاریخی== |
| منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را پس از ساخت مقصوره توسط [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] میدانند چنانکه این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره، روی آوردند.<ref>مآثرالانافه، ج1، ص 111، صبحی الاعشی، ج 4، ص 7</ref> | | منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را پس از ساخت مقصوره توسط معاویه میدانند چنانکه این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره برای حافظت از خود، روی آوردند. |
|
| |
|
| تا دوره [[مهدی عباسی]] از سوی خلفا و حکام با گسترش بیرویه مقصورهها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref> اما در سال 161 قمری مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصورههای مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاهتر سازند تا اندازهای که به ارتفاع منبر پیامبر در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.<ref>تاریخ طبری، ج8، ص 136</ref> اما پس از دوره مهدی عباسی، دوباره مقصورهسازی بهویژه برای سلاطین و حتی حکام محلی رواج یافت.<ref>المساجد فی الاسلام، ص 316</ref> | | تا دوره مهدی عباسی از سوی خلفا و حکام با گسترش بیرویه مقصورهها، مخالفت صریحی انجام نگرفت. اما در سال 161ه.ق مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصورههای مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاهتر سازند تا اندازهای که به ارتفاع منبر پیامبر در مجدالنبی برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست. اما چندی نگذشت که باز مردم به مقصورهسازی برای خلفا و حکام روی آوردند و فتاوی و نصایح فقها نیز مؤثر نیفتاد. |
|
| |
|
| سنت مقصورهسازی تا اواخر [[دوره عثمانی]] همچنان ادامه داشت و بعد از اینکه خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمیخواندند، خود به خود عنصر مقصورهسازی نیز از معماری مساجد حذف شد.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref> | | سنت مقصورهسازی تا اواخر دوره عثمانی همچنان ادامه داشت و بعد از اینکه خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمیخواندند، خود به خود عنصر مقصورهسازی نیز از معماری مساجد حذف شد. |
|
| |
|
| ==مقصورهی مزار== | | ==مقصورهی مزار== |
| در متون تاریخی، مقصوره مترادف با [[ضریح]] و با معنای دیوارهی مشبکی که دور قبر قرار میگیرد نیز بهکار رفته است. در مواردی که میتوان به آن اشاره کرد، ساخت مقصوره برای [[قبر پیامبر|مزار پیامبر(ص)]] است. چنانکه منابع از ساخت مقصورهای چوبین در دوره [[بیبرس مملوکی]] برای قبر پیامبر نام برده <ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=80 المدینه المنوره، ص 80]</ref>و سپس از ساخت مقصورهای فلزی در دوره [[سلطان قایتبای|قایتبای مملوکی]] برای مزار پیامبر خبر دادهاند.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89_%D9%85%D9%86%D8%B0_%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A6%D9%87_%D8%AD%D8%AA%D9%89_%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83%D9%89.pdf&page=325 عمارة المسجد النبوی، ص 325]</ref> | | در متون تاریخی، مقصوره، با معنای دیوارهی مشبکی که دور قبر قرار میگیرد نیز بهکار رفته است. در مواردی که میتوان به آن اشاره کرد، ساخت مقصوره برای مزار پیامبر(ص) است. چنانکه منابع از ساخت مقصورهای چوبین در دوره بیبرس مملوکی برای قبر پیامبر نام برده و سپس از ساخت مقصورهای فلزی در دوره قایتبای مملوکی برای مزار پیامبر خبر دادهاند. |
| | |
| ==مقصوره در فقه و احکام==
| |
| مقصوره با معنای جایگاه [[امام جماعت]]، در احکام و روایات [[شیعه]] و [[اهل سنت|سنی]] بدعت بهشمار آمدهاست. گفته شده که فقها و علما بر سادگی مساجد [[صدر اسلام]] اصرار داشتند.<ref>مقصوره در مسجد، ص 510</ref>
| |
| | |
| برخی از فقهای اهل سنت، با بدعت خواندن مقصوره و برشمردن مفاسد آن، از این حیث که مسجد وقف نماز مسلمانان است لذا نصب مقصوره و نرده غصب مکان مسجد بوده و آن را جایز ندانستهاند.<ref>اصلاح المساجد، ص104</ref> همچنین بنا به تعبیری از [[امام محمد غزالی]] در [[احیاءعلوم الدین]]، نماز خواندن در محل و بنای ویژهای که سلاطین ظالم در مسجد برای خود ایجاد کردهبودند؛ عذر شرعی برای نماز خوان در آن مکان ایجاد نمیکرد.<ref>احیاءعلوم الدین، ج2، ربع عادات، ص 328</ref>
| |
| | |
| در روایات [[شیعه|شیعی]] نیز در روایتی به نقل از [[امام صادق(ع)]] آمده است، نماز کسی که به امام داخل مقصوره اقتدا کند، باطل است.<ref>الکافی،ج3،ص 385</ref> فقهای شیعه نیز در مورد مقصوره احکامی داشتهاند، بدین نحو که اقتدا به امام داخل مقصوره تنها در حالتی که مقصوره مشبک باشد و امام قابل رؤیت باشد، صحیح است و اگر مقصوره به شکل مانع و دیوار کامل بسته باشد، باطل است.<ref>المبسوط،ج1، ص 156</ref> <ref>جواهرالکلام،ج13، ص 154-156</ref>
| |
| | |
| ==جستارهای وابسته==
| |
| *'''[[ضریح]]'''
| |
| | |
| ==پانویس==
| |
| {{پانویس}}
| |
| | |
| ==منابع==
| |
| {{منابع}}
| |
| *'''الکافی'''، الشیخ الکلینی، محقق: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق.
| |
| | |
| *'''المساجد فی الاسلام'''، شیخ طه ولی، بیروت، دارالعلم للملایین.
| |
| | |
| *'''المسجد النبوی عبرالتاریخ'''، الدکتور محمد السید الوکیل، دارالمجتمع للنشر و التوزیع، چاپ اول 1409ه/1988م.
| |
| | |
| *'''المبسوط'''، الشیخ الطوسی، محقق: محمدباقر بهبودی، حاشیه نویس: محمدتقی کشفی، تهران، المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، چاپ سوم، 1387ق.
| |
| | |
| *'''المنجد فی اللغة'''، لویس معلوف یسوعی، بیروت، مطبعة الکاثولیکیه، چاپ پنجم، بیتا.
| |
| | |
| *'''المدینه المنوره تطورها العمرانی'''، صالح، لمعی مصطفی، بیروت، دارالنهضة العربیة.
| |
| | |
| *'''احیاء علوم الدین'''، ابوحامد محمد غزالی، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1373ش.
| |
| | |
| *'''اصلاح المساجد من البدع و العوائد'''، جمال الدین قاسمی، بیروت، المکتب الاسلامی، بیتا.
| |
| | |
| *'''تاریخ طبری'''، محمدبن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم.
| |
| | |
| *'''جواهرالکلام'''، الشیخ محمدحسن، النجفی الجواهری، محقق، عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1362ش.
| |
| | |
| *'''سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی'''، ج.هوگ-هانری مارتن، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1368ش.
| |
| | |
| *'''صبح الاعشی فی صناعة الانشاء'''، احمد بن عبدالله قلقشندی، مصر، چاپ قاهره، 1331-1338ق.
| |
| | |
| *'''عمارة و توسعه المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ'''، ناجی محمدحسن عبدالقادر الانصاری، مراجعه و تقدیم: فضیله الشیخ/عطیه محمدسالم، اصدارات نادی المدینه المنوره الادبی، الطبعه الاولی، 1416ق/1996م.
| |
| | |
| *'''فرهنگ غیاث اللغات'''، غیاثالدین رامپوری، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، کانون معرفت، بیتا(تاریخ مقدمه: 1337ش).
| |
| | |
| *'''قاموس المصطلاحات الاثریه و الغنیه'''، حلمی عزیز، دکتر محمد غیطاس، محمد عبدالستار عثمان، ویراسته وجدی رزق عالی، بیروت، مکتبة اللنبان و الشرکة المصریة العالمیة للنشر، 1993م.
| |
| | |
| *'''قاموس المحیط'''، مجدالدین فیروزآبادی، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
| |
| | |
| '''لسان العرب'''، ابوالفضل جمال الدین محمدبن مکرم، ابن منظور، بیروت، دار صادر، چاپ اول، 1410ه/1990م.
| |
| | |
| *'''مأثرالانافه فی معالم الخلاقه'''، احمدبن عبدالله قلقشندی، به کوشش عبدالتسار احمد فراج، کویت، وزارت فرهنگ و ارشاد، 1962م..
| |
| | |
| *'''محاضرةالاوائل و مسامرة الاواخر'''، علاءالدین علی دده السکتواری بمسفوری، دمشق، منشورات المکتب الاسلامی، بیتا
| |
| | |
| *'''مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون'''، دکتورة سعاد ماهر محمد، مصر، قاهره، وزارت اوقاف، ج5، 1983م/1404ق.
| |
| | |
| *'''مقصوره در مسجد'''، نادر، کریمیان سردشتی، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال، آینده، جلد 1، صص 481-516
| |
