در حال ویرایش مقصوره

{{جعبه اطلاعات بنا
 | عنوان = مقصوره
 | تصویر = مقصوره 1.jpg

 | اندازه تصویر =
 | پیوند تصویر = 
 | توضیح تصویر = مقصوره‌‌ی مسجد لاله عوده
 | نام‌های دیگر = 
 | مکان = 
 | کاربری = جایگاه امام جماعت/ ضریح
 | بزرگداشت نزد = 
 | وابسته به دین/مذهب = 
 | باورها = 
 | آیین‌ها = 
 | احکام = 
 | زیارت کنندگان = 
 | بازدیدکنندگان = 
 | زمان پایه‌گذاری = 
 | بنیانگذار = عثمان بن عفان/معاویه بن ابوسفیان/ مروان بن حکم
 | رویدادها = 
 | بازسازی‌ها = 
 | بازسازی کنندگان = 
 | بخش‌های از میان رفته = 
 | ویژگی‌های تاریخی = 
 | متولیان = 
 | مساحت = 
 | طول = 
 | عرض = 
 | ارتفاع = 
 | وضعیت بنا = 
 | گنجایش = 
 | امکانات = 
 | بخش‌های بنا = 
 | معمار = 
 | سبک = 
 | ویژگی‌ها = 
 | گنبدها = 
 | مناره‌ها = 
 | درها = 
 | رواق‌ها = 
 | صحن‌ها = 
 | ایوان‌ها = 
 | گرداننده = 
 | نهاد وابسته = 
 | نهاد نگهدارنده = 
 | مدیر = 
 | روحانی = 
 | نهادهای زیر مجموعه = 
 | ثبت در = 
 | شماره ثبت = 
 | تاریخ ثبت = 
 | وبگاه = 
 | عرض جغرافیایی = 
 | طول جغرافیایی = 
}}
'''مقصوره'''، بنایی است با معنای خانه یا محفظه‌ای کوچک که در مساجد با معانی جایگاه امام جماعت و همچنین ضریح مقبره اشخاص از آن یاد شده است.

واژه مقصوره در لغت به معنای خانه، سرای وسیع، حجره یا جایگاه امام در مسجد آمده است. در اصطلاح معماری، مقصوره به فضاهای مختلفی مانند مقصوره امام، تابستانی، زمستانی، گنبدخانه، مؤذن و حتی آرامگاه‌ها اطلاق می‌شود. مقصوره‌های مزار معمولاً به‌صورت مشبک از چوب، فلز، سنگ یا آجر با تزیینات زیبا ساخته می‌شدند.

در تاریخ، اولین بار ساخت مقصوره به دوران [[عثمان]] نسبت داده شده که برای حفاظت از او در [[مسجدالنبی]] ساخته شد، اما قول مشهورتر، [[معاویه]] را اولین سازنده مقصوره برای امنیت خود می‌داند. پس از او، ساخت مقصوره در میان حکام رواج یافت تا اینکه مهدی عباسی در سال ۱۶۱ هجری دستور تخریب همه مقصوره‌های مساجد را صادر کرد، ولی پس از او دوباره این سنت احیا شد و تا اواخر [[دوره عثمانی]] ادامه داشت.

از نظر فقهی، مقصوره در هر دو مذهب [[شیعه]] و [[سنی]] بدعت شمرده شده است. فقهایی مانند [[ابن حاج مالکی]] و [[امام غزالی]] آن را جایز ندانسته و [[شیعیان]] نیز به شرط مشبک بودن مقصوره، اقتدا به امام داخل آن را صحیح می‌دانند، در غیر این صورت [[نماز]] را باطل می‌شمرند.

==معانی لغوی و اصطلاحی==
واژه مقصوره، عربی و اسم مفعول و مؤنث مقصور با معانی گوناگون در کتب لغت و فرهنگ‌ها ثبت شده است.<ref>مقصوره در مسجد، ص 497</ref> [[مجدالدین فیروزآبادی]]، در [[قاموس المحیط]]، در توضیح مقصوره می‌نویسد: مقصوره خانه و سرایی وسیع است که گرد آن دیوار کشیده‌اند.<ref>قاموس المحیط، ج2، ص 118</ref> همچنین در [[لسان العرب]] [[ابن منظور]]، آمد:«گویند؛ مقصوره به‌کوچک‌تر از خانه و سرای است».<ref>لسان العرب، ج5، ص 100</ref> صاحب [[المنمجد|المنجد]]، مقصوره را با معنی خانه و نیز حجره‌ای از حجره‌ها آورده‌است.<ref>المنجد، ص 669</ref>

معنای دیگری که درباب مقصوره، در لغت‌نامه‌ها آمده، تحت عنوان مقصوره امام یا جای ایستادن امام در مسجد است. <ref>لسان العرب، ج5، ص 100، غیاث اللغات، ج2، ص 407</ref> بدین معنا مقصوره عبارت بود از دیواری خشتی یا چوبی که منبر<ref>هنر معماری در سرزمین‌های اسلامی، ص 25</ref> و محل عبادت امام را احاطه کرده و دربرمی‌گرفت.<ref>المسجد النبوی عبرالتاریخ، ص 105</ref>

مقصوره در مسجد، به چند دسته کلی، شامل مقصوره امام، مقصوره تابستانی و زمستانی، گنبدخانه، مقصوره مؤذن، مقصوره استراحت و سکونت تقسیم می‌شود.<ref>مقصوره در مسجد، ص 483</ref>

مقصوره، بعدها در حوزه اصطلاحات معماری به مزار و معبد(در زبان عربی) نیز اطلاق می‌شده است.<ref>مقصوره در مسجد، ص 482</ref> مقصوره مزار، به یک چهاردیواری گفته می‌شود که از چوب و فلز و گاه از سنگ و آجر به شکل مشبک در کنار [[ضریح]] و آرامگاه و قبر ساخته می‌شود. <ref>قاموس المصطلحات الاثریه، ص 22</ref>معمولا این مقصوره‌ها را به شکل مشبک و با تزیینات بسیار زیبا و گاهی سقف‌دار و گاهی بدون سقف با درب عالی می‌سازند. و نیز برخی اوقات مقصوره‌های فلزی از جنس مس را با تزیینات و شکل‌های گیاهی می‌ساخته‌اند.<ref>مساجد مصر، ج5، ص 456</ref>

==ساخت اولین مقصوره==
برخی منابع، از [[عثمان]] به عنوان اولین ایجادکننده‌ی مقصوره نام برده‌اند. در زمان خلافت عثمان، در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] اطراف محل [[محراب]]  مقصوره‌ای از خشت ساختند و پنجره‌هایی در آن قرار دادند که مردم در هنگام نماز از آنجا امام جماعت را ببینند.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=65 المدینه المنوره، ص 65]</ref> این کار پس از قتل [[عمر بن خطاب|عُمر]] و به منظور حفاظت از [[عثمان بن عفان|عثمان]] صورت گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=66 المدینه المنوره، ص 66]</ref>

قول مشهورتر که در برخی منابع آمده، [[معاویه]] را اولین کسی می‌دانند که برای حفظ امنیت خویش به ایجاد مقصوره روی آورد. منابع دیگری نیز از [[مروان بن حکم]] به عنوان اولین سازنده مقصوره حول [[محراب]] نام برده‌اند.<ref>المحاضرالاوائل، ص 147</ref> 

==مقصوره در ادوار تاریخی==
منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را  پس از ساخت مقصوره توسط [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] می‌دانند چنان‌که  این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره برای حافظت از خود، روی آوردند.

تا دوره [[مهدی عباسی]] از سوی خلفا و حکام با گسترش بی‌رویه مقصوره‌ها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref> اما در سال 161ه.ق مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصوره‌های مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاه‌تر سازند تا اندازه‌ای که به ارتفاع  منبر پیامبر در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.<ref>تاریخ الامم و الملوک، ج8، ص 136</ref> اما پس از دوره مهدی عباسی، دوباره مقصوره‌سازی به‌ویژه برای سلاطین و حتی حکام محلی رواج یافت.<ref>المساجد فی الاسلام، ص 316</ref> 

سنت مقصوره‌سازی تا اواخر [[دوره عثمانی]] همچنان ادامه داشت و بعد از این‌که خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمی‌خواندند، خود به خود عنصر مقصوره‌سازی نیز از معماری مساجد حذف شد.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref>

==مقصوره‌ی مزار==
در متون تاریخی، مقصوره مترادف با [[ضریح]] و با معنای دیواره‌ی مشبکی که دور قبر قرار می‌گیرد نیز به‌کار رفته است. در مواردی که می‌توان به آن اشاره کرد، ساخت مقصوره برای [[قبر پیامبر|مزار پیامبر(ص)]] است. چنان‌که منابع از ساخت مقصوره‌ای چوبین در دوره [[بیبرس مملوکی]] برای قبر پیامبر نام برده <ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=80 المدینه المنوره، ص 80]</ref>و سپس از ساخت مقصوره‌ای فلزی در دوره [[سلطان قایتبای|قایتبای مملوکی]] برای مزار پیامبر خبر داده‌اند.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89_%D9%85%D9%86%D8%B0_%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A6%D9%87_%D8%AD%D8%AA%D9%89_%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83%D9%89.pdf&page=325 عمارة المسجد النبوی، ص 325]</ref>

==مقصوره در فقه و احکام==
مقصوره با معنای جایگاه [[امام جماعت]]، در احکام و روایات [[شیعه]] و [[اهل سنت|سنی]] بدعت به‌شمار آمده‌است. فقها و علما بر سادگی مساجد [[صدر اسلام]] اصرار داشته و برتری مکانی در مسجد را مطرود میشمردند.<ref>مقصوره در مسجد، ص 510</ref>

[[امام ابن حاج ابوعبدالله]] فقیه مشهور [[مالکی]]، با بدعت خواندن مقصوره و برشمردن مفاسد آن، از این حیث که مسجد وقف نماز مسلمانان است لذا نصب مقصوره و نرده غصب مکان مسجد بوده و آن را جایز نمی‌داند.<ref>اصلاح المساجد، ص104</ref>

همچنین بنا به تعبیری از [[امام محمد غزالی]] در [[احیاءعلوم الدین]]، نماز خواندن در محل و بنای ویژه‌ای که سلاطین ظالم در مسجد  برای خود ایجاد کرده‌بودند؛ عذر شرعی برای نماز خوان در آن مکان ایجاد نمی‌کرد.<ref>احیاءعلوم الدین، ج2، ربع عادات، ص 328</ref>

در روایات [[شیعه|شیعی]] نیز در روایتی به نقل از [[امام صادق(ع)]] آمده است، نماز کسی که به امام داخل مقصوره اقتدا کند، باطل است.<ref>الکافی،ج3،ص 385</ref> فقهای شیعه نیز در مورد مقصوره احکامی داشته‌اند، بدین نحو که اقتدا به امام داخل مقصوره تنها در حالتی که مقصوره مشبک باشد و امام قابل رؤیت باشد، صحیح است و اگر مقصوره به شکل مانع و دیوار کامل بسته باشد، باطل است.<ref>المبسوط،ج1، ص 156</ref> <ref>جواهرالکلام،ج13، ص 154-156</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}