در حال ویرایش مقصوره

{{جعبه اطلاعات بنا
 | عنوان = مقصوره
 | تصویر = مقصوره 1.jpg

 | اندازه تصویر =
 | پیوند تصویر = 
 | توضیح تصویر = مقصوره‌‌ی مسجد لاله عوده
 | نام‌های دیگر = 
 | مکان = 
 | کاربری = جایگاه امام جماعت/ ضریح
 | بزرگداشت نزد = 
 | وابسته به دین/مذهب = 
 | باورها = 
 | آیین‌ها = 
 | احکام = 
 | زیارت کنندگان = 
 | بازدیدکنندگان = 
 | زمان پایه‌گذاری = 
 | بنیانگذار = عثمان بن عفان/معاویه بن ابوسفیان/ مروان بن حکم
 | رویدادها = 
 | بازسازی‌ها = 
 | بازسازی کنندگان = 
 | بخش‌های از میان رفته = 
 | ویژگی‌های تاریخی = 
 | متولیان = 
 | مساحت = 
 | طول = 
 | عرض = 
 | ارتفاع = 
 | وضعیت بنا = 
 | گنجایش = 
 | امکانات = 
 | بخش‌های بنا = 
 | معمار = 
 | سبک = 
 | ویژگی‌ها = 
 | گنبدها = 
 | مناره‌ها = 
 | درها = 
 | رواق‌ها = 
 | صحن‌ها = 
 | ایوان‌ها = 
 | گرداننده = 
 | نهاد وابسته = 
 | نهاد نگهدارنده = 
 | مدیر = 
 | روحانی = 
 | نهادهای زیر مجموعه = 
 | ثبت در = 
 | شماره ثبت = 
 | تاریخ ثبت = 
 | وبگاه = 
 | عرض جغرافیایی = 
 | طول جغرافیایی = 
}}
'''مقصوره''' در اصطلاح معماری اسلامی، فضایی محصور و غالباً مشبک از جنس چوب یا فلز است که در مسجد، پیرامون محراب یا جایگاه امام جماعت یا در آرامگاه‌ها دور قبر احداث می‌شود. مقصوره‌های مزار معمولاً به‌صورت مشبک از چوب، فلز، سنگ یا آجر با تزیینات زیبا ساخته می‌شدند.

اولین بار ساخت مقصوره به دوران [[عثمان]] نسبت داده شده که برای حفاظت از او در [[مسجدالنبی]] ساخته شد، اما قول مشهورتر، [[معاویه]] را اولین سازنده مقصوره برای امنیت خود می‌داند. پس از او، ساخت مقصوره در میان حکام رواج یافت تا اینکه مهدی عباسی در سال ۱۶۱ هجری دستور تخریب همه مقصوره‌های مساجد را صادر کرد، ولی پس از او دوباره این سنت احیا شد و تا اواخر [[دوره عثمانی]] ادامه داشت.

از نظر فقهی، مقصوره در هر دو مذهب [[شیعه]] و [[سنی]] احکامی را در پی داشت. فقهای [[سنی]] مانند [[ابن حاج مالکی]] و [[امام غزالی]] آن را جایز ندانسته و [[شیعیان]] نیز به شرط مشبک بودن مقصوره، اقتدا به امام داخل آن را صحیح می‌دانند، در غیر این صورت [[نماز]] را باطل می‌شمرند.

==معانی لغوی و اصطلاحی==
مقصوره واژه‌ای عربی، اسم مفعول مؤنث از «قصر»<ref>مقصوره در مسجد، ص 481</ref>، با معانی لغویِ خانه، سرایِ محصور<ref>قاموس المحیط، ج2، ص 118</ref> و حجره<ref>المنجد، ص 669</ref>است. فیروزآبادی در قاموس المحیط ذیل قصر می نویسد:«مقصوره، خانه و سرایی وسیع است که به گرد آن دیوار کشیده‌اند و یا گویند کوچکتر از خانه بوده‌است.»<ref>قاموس المحیط، ج2، ص 118</ref> 

در اصطلاحات معماری اسلامی، مقصوره امام یا جای ایستادن امام در مسجد <ref>لسان العرب، ج5، ص 100، غیاث اللغات، ج2، ص 407</ref> دیواری خشتی یا چوبی بود که منبر<ref>هنر معماری در سرزمین‌های اسلامی، ص 25</ref> و محل عبادت امام را دربرمی‌گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE.pdf&page=105 المسجد النبوی عبرالتاریخ، ص 105]</ref> برخی گفته‌اند مقصوره در مسجد، به چند دسته کلی، شامل مقصوره امام، مقصوره تابستانی و زمستانی، گنبدخانه، مقصوره مؤذن، مقصوره استراحت و سکونت تقسیم می‌شود.<ref>مقصوره در مسجد، ص 483</ref>

مقصوره، بعدها در حوزه اصطلاحات معماری مزارها نیز کاربرد یافت. مقصوره مزار به یک چهاردیواری گفته می‌شود که از چوب و فلز و گاه از سنگ و آجر به شکل مشبک به دور قبر ساخته می‌شود.<ref>قاموس المصطلحات الاثریه، ص 22</ref>معمولا این مقصوره‌ها را به شکل مشبک و با تزیینات بسیار زیبا و گاهی سقف‌دار می‌سازند.<ref>مساجد مصر، ج5، ص 456</ref>

==ساخت اولین مقصوره==
بیشتر منابع تنها به روایات مختلف ساخت مقصوره پرداخته و تقدم و تأخر ساخت آن را به‌درستی مشخص نکرده‌اند. اما آن‌چه مسلم است در زمان پیامبر مقصوره‌ای در مسجد نبوده‌است.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=260 وفاءالوفا، ج2، ص 260]</ref> برخی منابع، از [[عثمان]] به عنوان اولین ایجادکننده‌ی مقصوره نام برده‌اند. در زمان خلافت عثمان، در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] اطراف محل [[محراب]]  مقصوره‌ای از خشت ساختند و پنجره‌هایی در آن قرار دادند که مردم در هنگام نماز از آنجا امام جماعت را ببینند. این کار پس از قتل [[عمر بن خطاب|عُمر]] و به منظور حفاظت از [[عثمان بن عفان|عثمان]] صورت گرفت.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=259 وفاءالوفا، ج2، ص 259]</ref><ref>الخطط، ج2، ص 247</ref>همچنین گزارشی از ساخت مقصوره در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] توسط [[مروان بن حکم]] ارائه شده‌است.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1_%D8%B3%D9%85%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B2.pdf&page=260 وفاءالوفا، ج2، ص 260]</ref>

گزارش‌هایی نیز از ساخت مقصوره توسط [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] در مسجد جامع شام ارائه شده‌است. این منابع [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] را نخستین کسی معرفی می‌کند که با ساخت مقصوره در مسجد، جایگاه حاکم و رعیت را از هم متمایز نمود.<ref>الخطط، ج2، ص 251</ref><ref>مآثرالانافة، ج1، ص 111</ref> 

==مقصوره در ادوار تاریخی==
منابع گسترش یافتن ساخت مقصوره را  پس از ساخت مقصوره توسط [[معاویه بن ابی سفیان|معاویه]] می‌دانند چنان‌که  این امر به حکام و فرمانروایان تسری یافت و آنان نیز به ساخت مقصوره، روی آوردند.<ref>مآثرالانافه، ج1، ص 111، صبحی الاعشی، ج 4، ص 7</ref>

تا دوره [[مهدی عباسی]] از سوی خلفا و حکام با گسترش بی‌رویه مقصوره‌ها، مخالفت صریحی انجام نگرفت.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref> اما در سال 161 قمری مهدی عباسی دستور داد تا تمام مقصوره‌های مساجد را در همه ممالک و نواحی اسلامی تخریب و نابود کنند و حتی دستور داد که ارتفاع منبرها را نیز کوتاه‌تر سازند تا اندازه‌ای که به ارتفاع  منبر پیامبر در [[مسجد النبی|مسجدالنبی]] برسد و بلندتر از آن را جایز ندانست.<ref>تاریخ طبری، ج8، ص 136</ref> اما پس از دوره مهدی عباسی، دوباره مقصوره‌سازی به‌ویژه برای سلاطین و حتی حکام محلی رواج یافت.<ref>المساجد فی الاسلام، ص 316</ref> 

سنت مقصوره‌سازی تا اواخر [[دوره عثمانی]] همچنان ادامه داشت و بعد از این‌که خلفا و سلاطین دیگر در مساجد جامع نماز نمی‌خواندند، خود به خود عنصر مقصوره‌سازی نیز از معماری مساجد حذف شد.<ref>مقصوره در مسجد، ص 507</ref>

==مقصوره‌ی مزار==
در متون تاریخی، مقصوره‌ی مزار با معنای دیواره‌ی مشبکی که دور قبر قرار می‌گیرد نیز به‌کار رفته است. در مواردی که می‌توان به آن اشاره کرد، ساخت مقصوره برای [[قبر پیامبر|مزار پیامبر(ص)]] است. چنان‌که منابع از ساخت مقصوره‌ای چوبین در دوره [[بیبرس مملوکی]] برای قبر پیامبر نام برده <ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A.pdf&page=80 المدینه المنوره، ص 80]</ref>و سپس از ساخت مقصوره‌ای فلزی در دوره [[سلطان قایتبای|قایتبای مملوکی]] برای مزار پیامبر خبر داده‌اند.<ref>[https://wikihaj.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%3A%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89_%D9%85%D9%86%D8%B0_%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A6%D9%87_%D8%AD%D8%AA%D9%89_%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83%D9%89.pdf&page=325 عمارة المسجد النبوی، ص 325]</ref>

==مقصوره در فقه و احکام==
مقصوره با معنای جایگاه [[امام جماعت]]، نزد شیعه و سنی احکام فقهی مختلفی را در پی داشت. برخی از فقهای اهل سنت، با بدعت خواندن مقصوره و برشمردن مفاسد آن، از این حیث که مسجد وقف نماز مسلمانان است لذا نصب مقصوره و نرده غصب مکان مسجد بوده و آن را جایز ندانسته‌اند.<ref>اصلاح المساجد، ص104</ref> همچنین بنا به تعبیری از [[امام محمد غزالی]] در [[احیاءعلوم الدین]]، نماز خواندن در محل و بنای ویژه‌ای که سلاطین ظالم در مسجد  برای خود ایجاد کرده‌بودند؛ عذر شرعی برای نماز خوان در آن مکان ایجاد نمی‌کرد.<ref>احیاءعلوم الدین، ج2، ربع عادات، ص 328</ref>

در روایات [[شیعه|شیعی]] نیز در روایتی به نقل از [[امام باقر(ع)]] آمده است، نماز کسی که به امام داخل مقصوره اقتدا کند، باطل است.<ref>الکافی،ج3،ص 385</ref> فقهای شیعه نیز در مورد مقصوره احکامی داشته‌اند، بدین نحو که اقتدا به امام داخل مقصوره تنها در حالتی که مقصوره مشبک باشد و امام قابل رؤیت باشد، صحیح است و اگر مقصوره به شکل مانع و دیوار کامل بسته باشد، باطل است.<ref>المبسوط،ج1، ص 156</ref> <ref>جواهرالکلام،ج13، ص 154-156</ref>

==جستارهای وابسته==
*'''[[ضریح]]'''

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
*'''الکافی'''، الشیخ الکلینی، محقق: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق.

*'''المساجد فی الاسلام'''، شیخ طه ولی، بیروت، دارالعلم للملایین. 

*'''المسجد النبوی عبرالتاریخ'''، الدکتور محمد السید الوکیل، دارالمجتمع للنشر و التوزیع، چاپ اول 1409ه/1988م.

*'''المبسوط'''، الشیخ الطوسی، محقق: محمدباقر بهبودی، حاشیه نویس: محمدتقی کشفی، تهران، المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، چاپ سوم، 1387ق.

*'''المنجد فی اللغة'''، لویس معلوف یسوعی، بیروت، مطبعة الکاثولیکیه، چاپ پنجم، بی‌تا.

*'''المدینه المنوره تطورها العمرانی'''، صالح، لمعی مصطفی، بیروت، دارالنهضة العربیة.

*'''احیاء علوم الدین'''، ابوحامد محمد غزالی، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1373ش.

*'''اصلاح المساجد من البدع و العوائد'''، جمال الدین قاسمی، بیروت، المکتب الاسلامی، بی‌تا.

*'''تاریخ طبری'''، محمدبن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم.

*'''جواهرالکلام'''، الشیخ محمدحسن، النجفی الجواهری، محقق، عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1362ش.

*'''سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی'''، ج.هوگ-هانری مارتن، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1368ش.

*'''صبح الاعشی فی صناعة الانشاء'''، احمد بن عبدالله قلقشندی، مصر، چاپ قاهره، 1331-1338ق.

*'''عمارة و توسعه المسجد النبوی الشریف عبرالتاریخ'''، ناجی محمدحسن عبدالقادر الانصاری، مراجعه و تقدیم: فضیله الشیخ/عطیه محمدسالم، اصدارات نادی المدینه المنوره الادبی، الطبعه الاولی، 1416ق/1996م.

*'''فرهنگ غیاث اللغات'''، غیاث‌الدین رامپوری، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، کانون معرفت، بی‌تا(تاریخ مقدمه: 1337ش).

*'''قاموس المصطلاحات الاثریه و الغنیه'''، حلمی عزیز، دکتر محمد غیطاس، محمد عبدالستار عثمان، ویراسته وجدی رزق عالی، بیروت، مکتبة اللنبان و الشرکة المصریة العالمیة للنشر، 1993م.

*'''قاموس المحیط'''، مجدالدین فیروزآبادی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.

'''لسان العرب'''، ابوالفضل جمال الدین محمدبن مکرم، ابن منظور، بیروت، دار صادر، چاپ اول، 1410ه/1990م.

*'''مأثرالانافه فی معالم الخلاقه'''، احمدبن عبدالله قلقشندی، به کوشش عبدالتسار احمد فراج، کویت، وزارت فرهنگ و ارشاد، 1962م..

*'''محاضرةالاوائل و مسامرة الاواخر'''، علاءالدین علی دده السکتواری بمسفوری، دمشق، منشورات المکتب الاسلامی، بی‌تا

*'''مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون'''، دکتورة سعاد ماهر محمد، مصر، قاهره، وزارت اوقاف، ج5، 1983م/1404ق.

*'''مقصوره در مسجد'''، نادر، کریمیان سردشتی، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد: گذشته، حال، آینده، جلد 1، صص 481-516