در حال ویرایش کتاب: درسنامه آداب زیارت (بخش)

==== د) زیارتنامه ====
زیارتنامه های معصومان: و فرزندان آنان (امامزادگان) به دو دسته تقسیم می شوند: زیارتنامه های مأثور و زیارتنامه های غیر ماثور. 

===== یک- زیارتنامه مأثور =====
زیاراتی که از معصومان: نقل شده است را زیارات مأثور می نامند. «أثَرَ الحدیث» به معنای نقل کردن حدیث و روایت، و «أثَرَ» به معنای نقل کرده است، می باشد.<ref>زبیدی، تاج العروس، ج۶، ص۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۶.
</ref> در منابع روایی در ابواب مختلف بر خواندن ادعیه، اذکار و زیارتنامه های مأثور تصریح شده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۳، ص۴-۷، ۱۰-۱۴.
</ref> 

عبدالله بن سنان می گوید امام صادق۷ فرمود:

به زودی با شبهه هایی مواجه می شوید که نه نشانه ای وجود دارد که راه را به شما نشان دهد و نه رهبر هدایتگری که دست  شما را بگیرد و از شبهه بیرون بیاورد. [در آن زمان] کسی از این شبهات نجات پیدا نمی کند، مگر کسی که دعای غریق را بخواند.

از حضرت سؤال کردم که دعای غریق چیست؟ حضرت فرمود: این دعا را بخوان: «یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ». من همانجا دعا را تکرار کردم و گفتم: «یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ» [کلمه «الابصار» را به آن اضافه کردم]. حضرت فرمود: شکی نیست که خدا مقلب القلوب و الابصار است؛ ولی همان طور که گفتم تکرار کن.<ref>سَتُصِیبُكُمْ شُبْهَه فَتَبْقَوْنَ بِلَا عَلَمٍ یُرَى وَ لَا إِمَامِ هُدًى، لَا یَنْجُو مِنْهَا إِلَّا مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ الْغَرِیقِ قُلْتُ وَ كَیْفَ دُعَاءُ الْغَرِیقِ؟ قَالَ تَقُولُ «یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ» فَقُلْتُ «یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ» فَقَالَ۷ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُقَلِّبُ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ وَ لَكِنْ قُلْ كَمَا أَقُولُ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَى دِینِكَ (ابن طاووس، مهج الدعوات، ص۳۳۲).
</ref>

شاید تصور شود اضافه کردن «و الأبصار» به دعا نامربوط نیست؛ اما باید توجه کرد که ارتباط لفظ با هدف یکی از موضوعات مهمی است که اهل بیت به آن آگاه بودند. در دعایی که امام مطرح می کند هدایت و رفع شبهه منظور است. ایشان فرمود: درست است که خدا مقلب القلوب و الابصار است و هم دل ها و هم چشم ها را می گرداند و این طرف و آن طرف می کند؛ اما هنگام شبهه دل سرگردان می شود، نه چشم. باید همان را که امام گفته است بگویی تا به آنچه نیاز داری برسی. بنابراین در زیارت های مأثور از ائمه باید دقیقاً همان قالب رسیده از آنها را مراعات کرد و حتی یک واو پس و پیش نکرد. حفظ قالب چنان مهم بوده که محدثان نسخه بدل را - در صورت وجود - کنار متن اصلی می نوشته اند تا از نقل معصومان:   تخلف نکنند.

فقها هم به خواندن زیارتنامه های مأثور توصیه کرده اند؛ چنان که فیض کاشانی در مفاتیح الشرایع می گوید: «و أن یزور بالمأثور، و یكفی التسلیم و الحضور».<ref>فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ج۱، ص۳۹۸ .
</ref> وی همچنین در کتاب النخبه می گوید: «و یزور بالمأثور سیما الجامعه، و یكفی الحضور و التسلیم».<ref>فیض کاشانی، النخبه، ص۱۷۲.
</ref> صاحب جواهر در نقد کلام شهید ثانی در آداب ورود به مسجدالنبی و زیارت رسول خدا۹ (و یسلم علیه و یزوره بالمأثور أو بما حضور؛ بر مزور سلام می کند و با مأثور و یا آنچه حضور ذهن دارد او را زیارت می کند) می گوید: بر تو پوشیده نماند که استفاده کردن از زیارات مأثور در کیفیت زیارت رسول خدا۹ جامع تر است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۲۰، ص۸۴.
</ref>

زیارات مأثور به چند دسته تقسیم می شود. به یک اعتبار می توان زیارات را به مطلقه و خاصه تقسیم کرد. زیارات مطلقه (غیر موقته) زیاراتی است که برای زیارت در زمان خاصی وارد نشده است؛ مثلاً برای امیرالمؤمنین۷ پنج زیارت مطلقه نقل شده است؛ اما زیارات مخصوصه (موقته) زیاراتی است که برای زیارت معصوم در زمان خاصی وارد شده است؛ مانند زیارت امیرالمؤمنین۷ در روز غدیر<ref>ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۶۰؛ ابن مشهدی، المزار الکبیر، ص۲۶۳ (مسندا).
</ref> و زیارت امیرالمؤمنین۷ در روز میلاد رسول خدا۹،<ref>مجلسی، زاد المعاد، ج۱، ص۲۶۰.
</ref> همچنین زیارت مخصوص امام حسین۷ در روز نیمه شعبان<ref>کفعمی، بلد الامین، ج۱، ص۲۸۴.
</ref> یا زیارت اربعین مخصوص زیارت امام حسین۷ در روز اربعین.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، ص۶۴۲.
</ref>

به اعتبار دیگر می توان زیارات را به زیارت خاص و زیارات مشترک تقسیم کرد. زیارت خاص زیارتی است که با آن معصوم خاصی زیارت می شود؛ اما زیارت مشترک زیارتی است که همه معصومان: را می توان با آن زیارت کرد؛ مثلاً زیارت عاشورا و زیارت وارثْ مخصوص امام حسین۷، و زیارت آل یاسین مخصوص امام عصر/ است؛  اما زیارت جامعه کبیره یا زیارت امین الله را می توان در زیارت هر یک از ائمه خواند. .

===== دو- زیارتنامه غیر مأثور =====
بخشی از زیارتنامه های موجود زیارتنامه های غیر مأثور است؛ یعنی متن این زیارت از معصوم صادر نشده است، بلکه علما با توجه به شخصیت مزور از محتوا و متن زیارتنامه های مأثور بهره گرفته اند و زیارتنامه ای انشا کرده اند؛ مثلاً شیخ صدوق می گوید: 

بعد از زیارت رسول خدا۹ در مدینه در مکان روضهالنبی، حضرت زهرا ۳ را با این زیارتنامه زیارت کردم و هر چه گشتم زیارتنامه ای برای ایشان نیافتم. بنابراین خوب است با این زیارتنامه ای که انشا کردم حضرت زیارت شود.<ref>شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۵۷۲.
</ref> 

زیارتنامه های امامزادگان، جز معدودی، از زیارتنامه های غیر مأثورند.