کتاب:درسنامه ادب زیارت
درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع)
ویژه مداحان
نویسنده: داود حسینی
دیباچه
تحقق اهداف و آرمانهای یک سازمان به عوامل مختلفی بستگی دارد. در این میان، «مدیریت سازمانی» و «عامل انسانی» اساسی ترین و محوری ترین نقش را در این زمینه ایفا میکند. نیروی انسانی، افزون بر اینکه عامل موفقیت هر سازمانی محسوب میشود، شاخص و معیاری برای پیش بینی میزان موفقیت آن سازمان نیز تلقی میگردد. از این روی؛ آموزههای وحیانی به جامعه دینی اکیداً توصیه نموده که در واسپاری مسئولیتها به صلاحیت نیروهای انسانی توجه ویژه نمایند: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا…﴾ (نساء: ۵۸).
براین اساس، بایسته است نهادهای دینی برای تضمین موفقیت و دستیابی به اهداف و آرمانهای سازمانی، جذب و گزینش نیروهای کارآمد و تعلیم و تربیت آنان را در اولویت ماموریت های سازمانی خود قرار دهند. در همین راستا، «حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت» پس از طراحی و اجرای فرآیند جذب و گزینش خدمتگزاران فرهنگی؛ همواره آموزش و ارتقای سطح علمی و فرهنگی آنان را در کانون برنامههای ستادی خود قرار داده و دورههای آموزشی بدو خدمت، ضمن خدمت و تکمیلی را راه اندازی نموده است.
از آنجا که تدوین متون آموزش کاربردی متناسب با نیاز مخاطبان، از مراحل و عناصر اصلی و اساسی دورههای آموزشی محسوب میشود، نخست تهیه سرفصل
ها و برآورد تعداد واحد های مورد نیاز هر درس، در دستور کار مدیریت امور آموزشی و فرهنگی معاونت فرهنگی قرار گرفت، و این مهم پس از کارشناسی های دقیق و طولانی، با همکاری کمیته های تخصصی، به انجام رسید. سپس متون آموزشی، توسط پژوهشکده حج و زیارت براساس سرفصلهای یاد شده، در قالب درسنامه تهیه گردید.
نوشتار حاضر، از جمله همین متون آموزشی است که توسط محقق و مؤلف ارجمند حجت الاسلام والمسلمین داود حسینی به رشته تحریر درآمده و در اختیار شرکت کنندگان دوره های آموزشی روحانیون مداحان و راویان قرار می گیرد.
در این نوشتار با عنوان درسنامه آداب و اسرار زیارت معصومین(ع) به آداب زیارت معصومان و اسرار و کارکردهای زیارت پرداخته می شود و به مهم ترین شبهات در عرصه زیارت و عزاداری پاسخ داده می شود. فرصت را مغتنم شمرده و از تلاش های ارزشمند نویسنده محترم و ارزیابان گرامی، حجت الاسلام والمسلمین نوروزی و حجت الاسلام والمسلمین مهدی ساحدی تقدیر و سپاس به عمل می آید.
انتظار می رود که مدرسان و دانش پژوهان محترم پس از طی دوره، نقطه نظرات اصلاحی خود را پیرامون متن محتوا، منابع و دیگر بخش های درسنامه، جهت رفع و اصلاح نواقص و اشکالات احتمالی به واحد آموزش معاونت فرهنگی ارایه نمایند.
واحد آموزش معاونت فرهنگی
مقدمه
برای هر عملی آدابی است که با رعایت آن ارزش عمل و میزان تأثیرگذاری و ماندگاری آن بیشتر می شود. زیارت هم در جایگاه یکی از اعمال عبادی آدابی دارد.[۱]
در متون اسلامی آداب متعددی برای زیارت بیان شده است[۲] که آنها را می توان به آداب پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم کرد. بخشی از این آداب مستحبات زیارت اند. بعضی فقها معتقدند علت اشاره روایات به پاداش های متفاوت زیارت معصومین(ع) این است که زائران از جهت رعایت آداب زیارت یکسان نیستند.[۳]
در روایات معصومان علیهم السلام دستورالعمل ها برای زیارت آنان به شماری از این آداب اشاره شده است:
محمد بن مسلم می گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا هنگامی که برای زیارت جدتان، امام حسین(ع)، خارج می شویم در حال حجیم؟ حضرت فرمود: بله. عرض کردم: آیا آنچه برای حاجی لازم است برای ما هم لازم است؟ حضرت فرمود: مرادت از آنچه برای حاجی لازم است چیست؟ عرض کردم: منظورم آدابی است که حاجی باید رعایت کند.
فرمود: «بر تو لازم است خوش رفتاری با همراهان؛ لازم است کم سخن بگویی، مگر به نیکی سخن گفتن؛ زیاد پروردگارت را یاد کنی؛ نظافت لباست را حفظ کنی؛ قبل از رسیدن به حائر حسینی غسل کنی؛ رعایت خشوع کنی؛ بسیار بر پیامبر و آل او درود بفرستی؛ از گرفتن آنچه برای تو نیست بپرهیزی؛ چشمانت را [از حرام] بپوشانی؛ به برادران نیازمندت کمک کنی؛ هنگامی که در راه ماندهاند یاری خواستند یاری برسانی؛ تقیه را که قوام دین است رعایت کنی؛ پرهیزگاری از آنچه از آن نهی شدهای و از دشمنی، قسم خوردن و جدال کردنی که موجب قسم شود پرهیزی؛ وقتی چنین کردی حج و عمره تو کامل است».[۴]
افزون بر منابع روایی و مزارات، برخی فقها نیز در کتب فقهی خود به شمارش آداب زیارت پرداختهاند که از جمله آنها میتوان به شهید اول در الدروس،[۵] فیض کاشانی در النخبه[۶] و علامه مجلسی در کتاب شریف بحارالانوار[۷] اشاره کردهاند. علامه امینی نیز در الزیارة برخی آداب زیارت در منابع اهل سنت را آورده است.[۸] میان علمای اهل سنت، خفاجی در شرح الشفاء قاضی عیاض به شمارش بعضی
مقدمه
آداب زیارت رسول خدا(ص)، و همچنین امام محمد غزالی به بیان برخی آداب زیارت پرداخته اند.[۹] همچنین جمال الدین عبدالله فاکهی مکی شافعی (م.۹۷۲ق) در حسن التوسل في آداب زيارة افضل الرسل ۷۴ ادب برای زیارت رسول خدا(ص) آورده است.[۱۰] شیخ آقا بزرگ تهرانی در الذريعة إلى تصانيف الشيعة تصریح میکند که بیش از سیصد کتاب در باب زیارات نوشته شده است.
ما در این اثر تلاش کرده ایم به زیارت از زوایای مختلف توجه، و سرفصل های مربوط به این موضوع را در هشت درس تدوین کنیم:
در درس اول به تعریف مفاهیم دخیل در موضوع (مانند آداب، زیارت، اسرار و زیارتنامه) می پردازیم و انواع زیارتنامه ها در دو قسم مأثور و غیر مأثور را معرفی می کنیم. در بحث کلیات به جایگاه زیارت در ادیان هندو، بودیسم، یهود و مسیحیت می پردازیم و مشروعیت زیارت را از منظر اسلام بررسی میکنیم. سپس ضمن بررسی اهداف زیارت در چند محور، فواید و نتایج مادی و معنوی زیارت را توضیح میدهیم و در پایان منابع مزارات و زیارتنامه ها را شناسایی میکنیم.
در درس دوم با عنوان جایگاه زیارت در اسلام به اهمیت آن در قرآن و از دیدگاه فریقین می پردازیم و دیدگاه اهل سنت را از سه منظر روایات، ائمه چهارگانه اهل سنت و فقهای اهل سنت بررسی، و استحباب زیارت در این مذهب را شناسایی می کنیم. اهل سنت به استحباب زیارت رسول خدا(ص) و مؤمنان به عنوان یکی از بهترین حسنـات جهت تقرب فتوا داده اند. از منظر شیعه هم روایات و دیدگاه فقها بر جایگاه عظیم زیارت دلالت، و بر استحباب زیارت، حتی قبور مؤمنان، تأکید می کند.
در درس سوم و چهارم به آداب زیارت اعتاب مقدسه میپردازیم. آداب زیارت به سه محور پیش از زیارت، حین زیارت و پس از زیارت تقسیم میشود.
آداب پیش از زیارت عبارتاند از: اخلاص در عمل و دوری از ریا، پوشیدن لباس پاک و خوشبو، غسل زیارت و داشتن طهارت هنگام زیارت، حرکت با وقار و طمأنینه و خضوع و خشوع به سوی حرم و گفتن ذکر و صلوات هنگام ورود به حرم، خواندن اذن ورود و ورود با پای راست.
آداب حین زیارت عبارتاند از: روبهروی قبر و ضریح معصوم و پشت به قبله ایستادن و زیارتنامههای مأثور را خواندن و در صورت امکان ضریح را بوسیدن، خواندن نماز زیارت برای معصومان و نماز هدیه برای امامزادگان، دعا کردن برای خود و دیگران و زیارت کردن به نیابت از دیگران و زیارت وداع هنگام بازگشت به وطن.
آداب پس از زیارت عبارتاند از: حفظ آثار معنوی و تحولات روحی بر اثر زیارت و بازگو کردن سختیهای سفر و ناملایمات رسیده از همسفران به منظور زنده ماندن عشق به زیارت آن اماکن مقدس در دلها.
معارف اعتقادی و عبادی، اخلاقی - عرفانی بخش دیگری از اسرار زیارت است که در درس پنجم به آنها میپردازیم. اسرار اعتقادی زیارت عبارتاند از: توحیدباوری، معادباوری، اقرار به رسالت انبیای الهی و نبوت رسول اکرم(ص) و پیروی از امامان منتخب از خاندان نبوت. زیارت در بطن خود همراه با عمل به فروع دین یعنی نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر و انس با قرآن است که از آنها به اسرار عبادی زیارت تعبیر میشود. زیارت برای پاکسازی درون و اصلاح نفس، خروج از غفلتها و رسیدن به قرب پروردگار است و عرفان واقعی، که همان تسلیم و رضاست، در زیارت محقق میشود.
معارف عاطفی - روانی و سیاسی - اجتماعی از دیگر اسرار زیارت است که در
درس ششم بررسی می شود. زیارت عواطف انسانی را تحریک می کند و رقت قلب می آورد و سبب تخلیه هیجانات روانی می شود و زائر را در جهت بهداشت روانی هدایت می کند. زیارت اسرار سیاسی - اجتماعی نیز دارد و تجدید عهد زائر با مزور است تا در مسیر او حرکت کند. زیارت در زائران انگیزه و شور می آفریند تا مزور را بهتر بشناسد و با اهداف او بیشتر آشنا شود و به بلوغ و شعور سیاسی برسد. آشنایی با اسرار اجتماعی زیارت و ریشه های فرهنگ دینی و تمدنی خود و آموزش مهرورزی به دیگران و پالایش، انتقال، ارتقا و تغییر آداب اجتماعی از مباحثی است که در پی خواهد آمد.
از آنجا که هر عمل پسندیده ای می تواند به آسیب هایی ناخواسته دچار آید و کارایی خود را از دست دهد، زیارت هم دچار آسیب هایی می شود که در درس هفتم در دو بخش آسیب ها در ماهیت زیارت و آسیب های پدید آمده هنگام زیارت بررسی می شود.
شبهه شناسی زیارت و پاسخ به این شبهات و آسیب شناسی عزاداری در درس هشتم خواهد آمد؛ شبهاتی مانند: چرا زیارت باید پیاده باشد، در حالی که وسایل نقلیه فراوان است؟ چرا درآمد جامعه باید صرف تکرار زیارت شود و در جهت رفع محرومیت ها هزینه نشود؟ چرا شیعیان به گرد حرم ائمه خود طواف می کنند؟ چرا اربعین یک روزه را به یک هفته توسعه می دهید؟ همچنین آسیب های راه یافته به عزاداری ها (مانند قلاده بستن به خود، ذکر مصیبت های دروغین، زبان حال هایی که با هیچ قرینه ای تأیید نمی شود و گرایش به بیان احساسات و خالی شدن از شناخت و معرفت) در درس هشتم بررسی می شوند.
فهرست فصلها
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۰، ص ۱۰۲.
- ↑ شهید اول، الدروس، ج ۲، ص ۲۲ - ۲۵.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ج ۱۴، ص ۱۴۸۳.
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، النص، ص۱۳۰. «إِذَا خَرَجْنَا إِلَى أَبِيكَ أَفَكُنَّا [أَفَلَسْنَا] فِي حَجٍّ قَالَ بَلَى قُلْتُ فَيَلْزَمُنَا مَا يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنْ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ يَلْزَمُكَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ يَصْحَبُكَ وَ يَلْزَمُكَ قِلَّةُ الْكَلَامِ إِلَّا بِخَيْرٍ وَ يَلْزَمُكَ كَثْرَةُ ذِكْرِ اللَّهِ وَ يَلْزَمُكَ نَظَافَةُ الثِّيَابِ وَ يَلْزَمُكَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَ الْحَائِرَوَ يَلْزَمُكَ الْخُشُوعُ وَ كَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ يَلْزَمُكَ التَّوْقِيرُ لِأَخْذِ مَا لَيْسَ لَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَكَ وَ يَلْزَمُكَ أَنْ تَعُودَ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِكَ إِذَا رَأَيْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ يَلْزَمُكَ التَّقِيَّةُ الَّتِي قِوَامُ دِينِكَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِيتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةُ وَ كَثْرَةُ الْأَيْمَانِ وَ الْجِدَالُ الَّذِي فِيهِ الْأَيْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ تَمَّ حَجُّكَ وَ عُمْرَتُكَ» (ابن قولویه، کامل الزیارات، النص، ص۱۳۰).
- ↑ شهید اول، الدروس، ج۲، ص۲۲ - ۲۵.
- ↑ فیض کاشانی، النخبه، ص۱۷۲.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ج۹۷، ص۱۸۶-۱۸۸.
- ↑ امینی، الزیاره، ص۱۲۸.
- ↑ غزالی، احیاء علوم الدین، ج۱، ص۵۸۸-۵۸۹.
- ↑ امینی، الزیارة، ص۱۲۸.