|
|
| (۹ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| محمد بن علی سنوسی
| | {{جعبه اطلاعات کتاب |
| محمد بن علي ابوعبدالله بن العربي بن محمد بن عبدالقادر بن شهيده الخطابي الحسيني الادريسي السنوسي رهبر جنبش سنوسیه بود. سنوس، يکي از قبايل تلمسان الجزاير است.
| | | تصویر = حج و اقتصاد.webp |
| تولد
| | | عرض تصویر = |
| سنوسي، 12 ربيعالاول 1202 قمري / 22 دسامبر 1787 ميلادي در شهر مستغانم الجزاير، در خانوادهايکه به علم و دين مشهور بود، به دنيا آمد و در يک محيط علمي بزرگ شدکه او را به کسب علم و دانش تشويق ميکرد (الدرر السنیة فی اخبار السلالة الادریسیه، ١٩٦٨م) سنوسي تا بيست سالگي در زادگاه خود به تحصيل دانش ادامه داد. از سال 1237 تا 1244 قمري / 1822 تا 1829 ميلادي، به مدت هفت سال در فاس اقامت کرد و نزد علماي آنجا تحصيل کرد. طي اقامت وي در فاس، انديشههاي اصلاحي در شخصيتش ظاهر شد، ايدههاي او در دعوت تعريف شد و ويژگيهاي آن مشخص شد. سنوسي به مطالعه دروس فقهي و به طور خاص فقه مالکي ـ که در مغرب رايج است ـ علاقه داشت. عليرغم اينکه سنوسي مالکيمذهب بود، ولي در بعضي مسائل، نظرش بر خلاف نظر مالکيه بود. اين مسئله در کتابش با عنوان شفاء الصدر باري المسائل العشر آشکارا ديده ميشود. (شفاء الصدر بأریِ العشر، 1968م، ص26) همچنين سنوسي با طريقههاي صوفيانه زيادي در فاس آشنا شد؛ زيرا فاس در آن زمان مرکز بسياري از طريقههاي صوفيه قلمداد ميشد؛ چرا که باي سليمان به برخي از فرقهها اجازه اقامت در فاس داد و امنيت آنها براي زندگي را فراهم کرد و آنها در بيان عقايد خود، آزادي مطلق به دست آوردند. سنوسي نيز در فاس طريقت خاص خود را پايهگذاري کرد که به نام او شناخته ميشد. وي در توصيف آن کتابي با عنوان السلسبيل المعين في الطرائق الاربعين، تأليف کرد. (الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصی (الدولة العلویة)، 1956م، ج8، ص105) سنوسي در فاس اقداماتي با هدف اصلاح شرايط بد کشور و اصلاح انحراف حاکمان آغاز کرد. وي در فاس از جايگاه علمي ممتازي بهرهمند شد و شهرت برجستهاي کسب کرد و پس از کسب اجازه از استاتيد، به تدريس روي آورد و به عنوان مدرس در جامع کبير شهر فاس منصوب شد و طلاب از مناطق مختلف به سمت وي روي آوردند. (السنوسیه دین و دوله، 2005م، ص31ـ32)
| | | توضیح تصویر = |
| | | نویسنده = |
| | | برگرداننده = |
| | | به کوشش = پژوهشکده حج و زیارت |
| | | به تصحیح = |
| | | تاریخ نگارش = 1391 |
| | | ویراستار = |
| | | موضوع = حج و اقتصاد |
| | | سبک = همایش علمی |
| | | زبان = فارسی |
| | | تعداد جلد = ۱ |
| | | صفحه = 700 |
| | | قطع = |
| | | ناشر = پژوهشکده حج و زیارت |
| | | وبسایت ناشر = https://hzrc.ac.ir/ |
| | | محل انتشارات = قم |
| | | تاریخ_نشر = 1391 |
| | | ترجمه به = |
| | | شمارگان = |
| | | شابک = |
| | | مجموعه = |
| | | نوع رسانه = |
| | | تصویرگر = |
| | | نسخه الکترونیکی = |
| | | ردهبندی کنگره = |
| | | ردهبندی دیویی = |
| | | سایر مشخصات = |
| | }} |
| | مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، مجموعهای از مقالات و پژوهشهاست که حج را نه تنها بهعنوان یک مناسک عبادی، بلکه بهمثابه پدیدهای اقتصادی، اجتماعی و بینالمللی بررسی میکند. این اثر در پنج بخش تنظیم شده و هر بخش به جنبهای خاص از رابطه حج با اقتصاد میپردازد. این مقالات، در اولین همایش حج و اقتصاد ارائه شده اند که تیر ماه ۱۳۹۱شمسی به همت پژوهشکده حج و زیارت در تهران برگزار شد. |
| | ==محتوای کتاب== |
| | این کتاب نشان میدهد که حج تنها یک مناسک عبادی نیست، بلکه شبکهای پیچیده از روابط اقتصادی را در سه سطح خرد، کلان و بینالملل شکل میدهد. در سطح خرد، موضوع استطاعت و هزینههای جانبی زائران مطرح است؛ در سطح کلان، اثرات اقتصادی بر کشور میزبان و سازمانهای مرتبط بررسی میشود؛ و در سطح بینالملل، حج بهعنوان محور همکاری و همگرایی اقتصادی جهان اسلام معرفی میگردد. |
| | === بخش اول: کلیات === |
| | این بخش از کتاب به مبانی و کلیات اقتصاد حج میپردازد و مقالات آن از بررسی ظرفیتهای اقتصادی و مدیریتی حج تا تحلیلهای اخلاقی، مالی و دینی را در بر میگیرد. نویسندگان تلاش کردهاند تصویری جامع از ابعاد اقتصادی حج در سطح نظری، فقهی و اجتماعی ارائه دهند. مقالات این بخش: |
| | * «گستره ابعاد اقتصادی حج» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۱۵</ref> |
| | * «بررسی ظرفیتهای اقتصادی حج ابراهیمی با رویکرد نظاموار در پرتو بیانات امام خمینی و مقام معظم رهبری» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۷</ref> |
| | * «تحلیل کارآمدی دستگاه حج و ارائه بسته آغازین برای بهرهور سازی حج ابراهیمی؛ اقتصاد حج از زاویهای دیگر» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۵۵</ref> |
| | * «ظرفیتهای اقتصادی حج از دیدگاه امام خمینی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۸۷</ref> |
| | * «چالشهای اخلاقی در اقتصاد حج» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۱۱۹</ref> |
| | * «تأملی در نحوه تأمین مالی حج تمتع» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۱۵۳</ref> |
| | * «نگاهی کلی به اقتصاد و بازار حج با تأکید بر رفتار اقتصادی ایرانیان و نگاهی به کشورهای اسلامی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۱۶۵</ref> |
| | * «معیارهای اقتصادی حج در قرآن و سنت» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۱۹۹</ref> |
| | * «ابعاد اقتصادی و مالی حج از دیدگاه قرآن و عترت» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۱۳</ref> |
| | * «حج و اقتصاد» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۲۷</ref> |
| | === بخش دوم: حج و موضوعات فقهی === |
| | این بخش به مسائل فقهی و حقوقی اقتصاد حج میپردازد و مقالات آن از بررسی معاملات ممنوعه و محرومیت از حج تا راهکارهای نوین ثبتنام و تحلیل هزینههای جانبی مانند سوغات و ولیمه را در بر میگیرد. نویسندگان تلاش کردهاند ابعاد فقهی استطاعت و مدیریت مالی حج را روشن سازند. |
| | * «امکان محرومیت از حج در باب معاملات ممنوعه» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۵۱</ref> |
| | * «اوراق عمره ابزاری جایگزین در ثبتنام عمره» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۶۷</ref> |
| | * «چالشها و راهکارهای تأمین مالی ثبتنام عمره» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۷۹</ref> |
| | * «پژوهشی فقهی در تأثیر هزینه سوغات و ولیمه حج در استطاعت» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۲۹۳</ref> |
| | === بخش سوم: حج و اقتصاد خرد === |
| | این بخش به سطح فردی و خانوادگی اقتصاد حج میپردازد و موضوعاتی چون استطاعت مالی، فرهنگ سوغاتی و الگوهای تقاضا را بررسی میکند. مقالات این بخش با رویکردهای آماری و اجتماعی، رفتار زائران و تفاوتهای منطقهای در تقاضا را تحلیل کردهاند. |
| | * «استطاعت؛ محاسبه آن و بررسی رابطهاش با شئون» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۳۱۷</ref> |
| | * «سوغاتی در حج و ضرورت تغییر فرهنگ موجود» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۳۴۵</ref> |
| | * «تخمین تابع تقاضای ایرانیان برای سفر حج» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۳۶۵</ref> |
| | * «برآورد کمی استطاعت مالی حج با رویکرد حداقل معیشت خانوار» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۳۸۱</ref> |
| | * «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر تعداد زائران در مراسم حج» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۴۰۱</ref> |
| | * «برآورد تابع تقاضای حج و عمره در ایران با استفاده از دادههای تابلویی استانهای کشور» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۴۳۳</ref> |
| | === بخش چهارم: حج و اقتصاد کلان === |
| | این بخش به سطح کلان اقتصاد حج میپردازد و اثرات آن بر اقتصاد عربستان، کشورهای اسلامی و توسعه پایدار را بررسی میکند. همچنین، مدیریت هزینههای سازمانی و نقش حج در تحقق اهداف اقتصادی اسلام مورد توجه قرار گرفته است. |
| | * «بررسی تأثیر سفر حج بر اقتصاد عربستان سعودی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۴۵۵</ref> |
| | * «پتانسیل و ظرفیت حج و توزیع درآمد در کشورهای منتخب اسلامی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۴۷۵</ref> |
| | * «تأثیر حج ابراهیمی بر رفتار عاملان اقتصادی برای تأمین توسعه پایدار؛ تحلیلی بر اساس مدل رشد فراگیر با نرخ پسانداز درونزا» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۵۱۷</ref> |
| | * «بکارگیری بودجهریزی عملیاتی در سازمان حج و زیارت به منظور تثبیت و کاهش هزینههای اداری عملیاتی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۵۳۹</ref> |
| | * «نقش حج در تحقق توسعه اقتصادی مطلوب اسلام» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۵۶۳</ref> |
| | ===حج و اقتصاد بین الملل=== |
| | این بخش به ابعاد بینالمللی حج اختصاص دارد و مقالات آن به رابطه حج با گردشگری، بازار مشترک اسلامی و همکاریهای اقتصادی میان کشورهای اسلامی میپردازند. در این بخش حج بهعنوان برند مشترک جهان اسلام و عامل همگرایی اقتصادی معرفی شده است. |
| | * «رابطه حج و گردشگری» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۵۹۷</ref> |
| | * «سازوکار ایجاد بازار مشترک اسلامی با بهرهگیری از نشان تجاری (برند) و آثار اقتصادی آن بر حج» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۶۱۵</ref> |
| | * «نگاهی آماری به ظرفیتهای بازرگانی کشورهای اسلامی با یکدیگر» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۶۳۳</ref> |
| | * «حج بارزترین مصداق گردشگری اسلامی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۶۵۳</ref> |
| | * «حج و زمینههای همکاری اقتصادی بین کشورهای اسلامی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۶۶۷</ref> |
| | * «حج و همگرایی اقتصادی» <ref>مجموعه مقالات همایش حج و اقتصاد، ص ۶۷۹</ref> |
|
| |
|
| سنوسي پس از اقامت هفت ساله در فاس، تصميم گرفت آنجا را ترک کند. در تعيين تاريخ عزيمت وي از فاس اختلاف نظر وجود دارد. نظر صحيح درباره تاريخ عزيمت وي، سال 1235 قمري / 1820 ميلادي است؛ زيرا با تاريخ بقيه سفرهايش همخواني بيشتري دارد. (إیقاظ الوسنان فی العمل بالحدیث والقرآن، 1968م، ص8)
| | ==اطلاعات نشر== |
| | | این کتاب به کوشش پژوهشکده حج و زیارت در ۷۰۰ صفحه در سال 1391 به چاپ رسیده است. |
| == سفرهاي سنوسي به حجاز==
| | ==پانویس== |
| سنوسي به مشرق و به سمت حجاز حرکت کرد و در مسير خود، از تونس و طرابلس عبور کرد و در ادامه وارد مصر شد و در دوره حکومت محمدعلي پاشا (1239ق/1824م) به قاهره رسيد. وي در آنجا با علماي الازهر ـ مانند شيخ الصاوي، القويسني و... ـ ملاقات کرد و از فضاي علمي الازهر بهرهمند شد؛ ( الحرکة السنوسیة نشأتها ونموها فی القرن العشرین، 1967م، ص61) سنوسي سال 1240 قمري / 1825 ميلادي به مکه رسيد. مکه در آن زمان تحت سلطه محمدعلي پاشا بود. پسر وي، ابراهيم پاشا، سال 1233 قمري / 1818 ميلادي دولت اول سعودي را شکست داد و از حجاز اخراج کرد. وي الجواهر الإکلیلیة فی أعیان علماء لیبیا من المالکیة يحيي بن سرور را والي حجاز کرد و سپس او را عزل، و شريف محمد بن عون را منصوب کرد.
| | {{پانویس}} |
| سنوسي در مکه با شيخ و مراد اخود ابوالعباس احمد بن ادريس ملاقات کرد و (در آنجا ملازم وي شد و رابطه محکمي با او برقرار ساخت. او حديث و سنت را از استاد خود فراگرفت و با بعضي از طرق صوفيانه آشنا شد و در تفسير برخي احکام شرعي به اجتهاد پرداخت. سپس با کسب اجازه از استادش مشغول تدريس شد. پس از مدتي استاد او، ادريسي، مجبور به ترک حجاز شد؛ زيرا از طرفي تحت فشار مقامات حاکم بود و از طرفي برخي از علماي حجاز با نظراتش مخالف بودند. بنابراين ادريسي به شهر صبيا رفت. سنوسي نيز به دنبال او رفت و تا زمان مرگ استادش در سال 1835 ميلادي (الجواهر الإکلیلیة فی أعیان علماء لیبیا من المالکیة، 1999م، ص279) در آنجا ماند و سپس به مکه بازگشت.
| |
| == تاسيس زاویه در ابوقبیس ==
| |
| وي پيش از مرگ استادش اولين زاويه را به سال 1242قمري / 1827ميلادي در کوه ابوقبيس براي نشر دعوت خود تأسيس کرده بود. اشاره شده است که شريف مکه، محمد بن عون، از ساختن آن ممانعت کرد؛ زيرا ارتفاع آن يک طبقه بالاتر از کعبه بود. اما سنوسي موفق به متقاعد کردن شريف شد. بنابراين شريف با درخواست او موافقت کرد و به او پيشنهاد کمک داد؛اما سنوسي تنها به اجازه او اکتفا کرد و زاويه خود را ـ که شامل يک مسجد، مدرسه و خوابگاه براي طلاب بود ـ بنا ساخت. وي در همين زاويه اقامت داشت و مشغول تدريس و نشر افکار و ايدههاي خود شد که در نتيجه، طلاب و مريدان وي فزوني يافتند. (صباغ، 2011م، ص16)
| |
| پس از تأسيس زاويه ابوقبيس، سنوسي قادر به اقامت در حجاز براي مدت طولاني نبود؛ زيرا چندين عامل در کنار هم، وي را وادار به ترک مکه در سال 1255قمري / 1839ميلادي، و بازگشت به برقه (سيرنائيکا) کرد. (ارسلان، 1973م، ج2، ص399)
| |
| امام سنوسي چندين سال در سيرنائيکا اقامت گزيد و پس از آنکه از استقرار و ثبات جنبش خود اطمينان حاصل کرد، در سال 1262قمري / 1846ميلادي قصد به عزيمت و بازگشت به حجاز کرد. هيچ ترديدي نيستکه اجتماع مسلمانان در مکه براي انجام مناسک حج، به سنوسي اجازه ميداد با تعداد بيشتري از مسلمانان ارتباط گيرد و دعوت خود را به آنها عرضه کند.
| |
| == سفر دوم به حجاز ==
| |
| دومين حضور سنوسي در حجاز با دعوت پرشور او همراه شد. او در حجاز به تأسيس زاويههاي سنوسي پرداخت و طلاب و مريدان زيادي در آنها حضور يافتند. زوايههاي سنوسي مورد استقبال بعضي از قبايل حجازي، از جمله قبيله حرب، قرار گرفت و برخي از شاخههاي آن قبيله ـ که بين مکه و مدينه حضور داشتند ـ به زاويه سنوسي پيوستند.
| |
| سنوسيها نيز به نوبه خود به دنبال جذب مردم اين قبيله به جهت موقعيت و نفوذ آنها در آن مناطق بودند. کاروان حج سنوسي با عنوان «رکب الاخوان»، هرساله در محدوده قبيله حرب، بين مکه و مدينه، به صورت مسالمتآميز تردد ميکرد و از حمايت آنها نيز برخودار بود. عدهاي از قبيله بنيحارث نيز به اين زاويهها پيوستند.
| |
| == زاویه های دیگر سنوسی در حجاز ==
| |
| علاوه بر زاويه ابيقبيس در مکه، سنوسيها زاويههاي ديگري را در بقيه مناطق حجاز تأسيس کردند. دومين زاويه حجاز ـ که پس از زاويه ابيقبيس تأسيس شد ـ زاويه طائف بودکه امام سنوسي آن را بين سالهاي 1254 تا 1255 و در طول مدت اقامت تابستاني خود در آنجا، در دامنه کوه «ابن منديل» تأسيس کرد. بسياري از مردم طائف به آنجا آمدند و از علوم و معارف آن بهرهمند شدند. از مهمترين شاگردان سنوسي در آن زاويه، شيخمحمد البکري و برادرش احمد بن صديق البکري و شيخحامد بن محمد غانم خيره بودند. همچنين وي سال 1266قمري / 1850ميلادي زاويههاي ديگري در مدينه در مناطق الکتابيه، جده، ينبع البحر و ينبع النخل بنياد نهاد. زاويههاي سنوسي در بقيه مناطق حجاز نيز ايجاد شدند که از شور و نشاط زيادي بهرهمند بودند؛ مانند: زاويه ضبا و زاويه بدر به سرپرستي محمد الغماري، زاويه الصفرا، زاويه الحمرا، زاويه رابغ، زاويه العيص و زاويه صبح. (ارسلان، 1973م، ج٢، ص141 و 407)
| |
| آنچه باعث رونق جنبش سنوسي و زواياي مختلف آن در حجاز شد، حضور شريف عبدالمطلب بن غالب در مسند امارت مکه بود. اين امر به علت رابطه خوب شريف با امام محمد سنوسي بود. وي پيش از انتساب به امارت مکه، در بعضي از مجالس علمي سنوسيه شرکت ميکرد و هنگاميکه امارت را به دست گرفت مساعدتهاي آشکاري به آنها کرد؛ (عبدالعزيز، 2007م، قسم اول، جزء 12)
| |
| == آثار سنوسی در حجاز ==
| |
| فعاليت امام سنوسي در حجاز، تنها محدود به ايجاد زوايا و آموزش نبود؛ بلکه کتابهايي در موضوع فقه تأليف کرد؛ از جمله: بغية القاصد و خلاصة الراصد معروف به المسائل العشر، السلسبيل المعين و الدرر السنية في اخبار السلالة الادريسية. همچنين وي هر سال در طول اقامت خود در حجاز، در مراسم حج شرکت ميکرد تا بدين وسيله با زائرانيکه از مناطق مختلف جهان اسلام ميآمدند، ديدار، و افکار و انديشههاي خود را به آنها عرضه کند. ( الحرکة السنوسیة نشأتها ونموها فی القرن العشرین، 1967م، ص86 ـ87)
| |
| سنوسي هشت سال در حجاز ماند و سپس سال 1270قمري / 1854ميلادي به سيرنائيکا بازگشت. سنوسي پس از اينکه محمد بن ابراهيم الغماري را به نائب خود قرار داد، حجاز را ترک کرد. (دحلان، 1305ق، ص317ـ318) سنوسي در زاويه جغبوب اقامت گزيد که به اولين مقر سنوسي در ليبي تبديل شد. پس از مدتي، نشانههاي بيماري در وي ظاهر شد تا اينکه در ماه صفر سال 1276قمري / 1859ميلادي درگذشت. (شريف، 1999م، ص285)
| |
| == منابع == | |
| سنوسی، محمد بن علی(الف)(1968م.)، إیقاظ الوسنان فی العمل بالحدیث والقرآن، المجموعة المختارة لمؤلفات الأستاذ الأعظم محمد بن علی السنوسی، لیبیا، وزارة الأعلام والثقافة.
| |
| سنوسی، محمد بن علی (ب) (١٩٦٨م.)، الدرر السنیة فی اخبار السلالة الادریسیه، لیبیا، وزارة الأعلام والثقافة.
| |
| سنوسی، محمد بن علی(ج) (١٩٦٨م.)، شفاء الصدر بأریِ العشر، لیبیا، وزارة الإعلام والثـقافة.
| |
| شکری، محمدفؤاد (٢٠٠٥م.)، السنوسیه دین و دوله، اکسفورد، مرکز الدراسات اللیبیه.
| |
| ناصری، أحمد بن خالد (١٩٥٦م.)، الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصی (الدولة العلویة)، تحقیق ولدی المؤلف: جعفر ومحمد الناصری، الدارالبیضاء، دارالکتاب.
| |
