|
|
| (۴۳ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{جعبه اطلاعات حاکم
| |
| | عنوان =
| |
| | تصویر =شاه اسماعیل.jpg
| |
| | اندازه تصویر =
| |
| | توضیح تصویر =تصویری منسوب به شاه اسماعیل اول
| |
| | نام = شاه اسماعیل اول
| |
| | لقب =
| |
| | تولد = ۸۹۲ق
| |
| | مرگ = ۹۳۰ق
| |
| | پدر =
| |
| | مادر =
| |
| | فرزندان = شاه طهماسب
| |
| | همسر =
| |
| | دین = اسلام
| |
| | محل دفن = [[بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی]]
| |
| | سمت = بنیانگذار سلسله صفویه
| |
| | سلسله = صفویه
| |
| | گستره حکمرانی =
| |
| | آغاز حکومت = ۹۰۷ق
| |
| | پایان حکومت = ۹۳۰ق
| |
| | همزمان با = حکومت عثمانی
| |
| | مرکز حکومت = تبریز
| |
| | اقدامات مهم = اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور
| |
| | آثار برجا مانده =
| |
| | پیش از =
| |
| | پس از =
| |
| }}
| |
| '''شاه اسماعیل اول،''' بنیانگذار [[صفویان|سلسله صفوی]]، از سال ۹۰۷ تا ۹۳۰ق بر [[ایران]] حکومت کرد. وی پس از رسیدن به قدرت، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ق، پس از فتح بغداد به زیارت [[عتبات عالیات]] رفت. همچنین در این سفر او به اقدامات زیادی در راستای توسعه و مرمت و تزیین حرمهای [[اهلبیت(ع)]] در عراق انجام داد.
| |
|
| |
|
| سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول و اقدامات عمرانی وی در حرمهای اهلبیت(ع) در عراق، نقش مهمی در نشر و گسترش رسم و فرهنگ [[زیارت]] در جامعه ایران داشت.
| |
|
| |
| == معرفی ==
| |
| شاه اسماعیل اول در سال ۸۹۲ق در اردبیل متولد شد.<ref>تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۲۸.</ref> وی در تابستان سال ۹۰۷ق در سن ۱۵ سالگی در تبریز تاجگذاری کرد.<ref>ایران در عصر صفوی، ص۲۵.</ref> شکلگیری و استمرار حکومت شاه اسماعیل به مدد حضور و قدرتنمایی نظامیان قزلباش تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطهای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند.<ref>«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»، ص۱۸.</ref>
| |
|
| |
| شیوهٔ کشورداری شاه اسماعیل اول مانع تجزیه و تقسیم ایران آشوبزده میان دو امپراتوری نیرومند عثمانی و ازبک شد.<ref>''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ص۳۲۸–۳۲۹؛ ''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه''، ص۲۱، ۲۳.</ref> شاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر میسرود و خطایی تخلص میکرد.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۶۰۹.</ref> وی در سن ۳۸ سالگی در سال ۹۳۰ق درگذشت و پیکرش در [[بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی]] به خاک سپرده شد.<ref>شاه اسماعیل اول، ص۶۶۹.</ref>
| |
|
| |
| == ترویج تشیع ==
| |
| شاه اسماعیل اول، شیعه را مذهب رسمی کشور اعلام نمود و خود را در بین مردم چنین معرفی میکرد که از طرف [[امام زمان(عج)]] برای حکومت انتخاب شده است.<ref>«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»، ص۱۱۴.</ref> شاه اسماعیل برای ترویج مذهب تشیع در کشوری که بیشتر مردم آن [[اهل تسنن]] بودند، گاه به خشونتهایی نیز دست میزد و این کار غالباً به دست قزلباشان و تَبرائیان انجام میگرفت.<ref>''عالمآرای صفوی''، ص۶۴–۶۵؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۸۶؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ص۴۰۹.</ref> وی همچنین برای نشر تشیع، عالمان ایرانی و عالمان جبل عامل، کوفه و بحرین را به تدوین کتابهای فقه جعفری دعوت کرد.<ref>ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب، ص۱۲۶؛ ''روزگاران''، ص۳، ۳۴؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۷۳.</ref>
| |
|
| |
| از جمله کارهای شاه اسماعیل یکم برای بزرگداشت [[امامان شیعه]]، میتوان اینها را برشمرد: ضرب سکه با نام ۱۲ امام، قرار دادن نام امامان معصوم بهعنوان سجع مهرشاهی، مرمت و گسترش آرامگاه امامان در شهرهای عراق و مشهد، ساختن مقبره برای امامزادهها در شهرهای ایران، و طرح آبرسانی از فرات به نجف.<ref>''جهانگشای خاقان''، ص۱۴۹، ۲۸۹–۲۹۲؛ ''سفرنامههای ونیزیان در ایران''، ص۴۲۷–۴۲۸؛ ''عالمآرای صفوی''، ص۱۲۷–۱۲۹؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۱۵۱؛ ''گلشن مراد''، ص۵۵۶.</ref>
| |
|
| |
| شاه اسماعیل به ساخت بناهای یادبود و بازسازی بناهای مذهبی علاقهمند بود؛<ref>''شاه اسماعیل اول''، ص۸۱۳–۸۱۶؛ ''جهانگشای خاقان''، ص۴۲۸–۴۲۹، ۵۷۳–۵۷۴.</ref> [[مدرسهٔ هارونیه]] و [[بقعهٔ امامزاده هارون در اصفهان]] و بناهای یادبود در اوجان فارس، شیراز، خوی و تبریز از جمله آثاری است که از وی به یادگار مانده است.<ref>''از شیخ صفی تا شاه صفی''، ص۳۳؛ ''خلاصة التواریخ''، ص۱۵۱؛ ''جهانگشای خاقان''، ص۳۰۳.</ref>
| |
|
| |
| == سفرهای زیارتی شاه اسماعیل ==
| |
| شاه اسماعیل اول توجه زیادی به [[زیارت]] مقابر ائمه(ع) داشت. وی پس از پیروزی بر ازبکها در سال در سال ۹۱۳ق، که بزرگترین پیروزی وی بود، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد رفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، ص۳۴۶ و ۳۴۷؛ ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب، ص۶۸.</ref>
| |
|
| |
| شاه اسماعیل اول پس از فتح بغداد در سال ۹۱۴ق،<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref> ابتدا به [[کربلا]] و زیارت مرقد [[امام حسین(ع)]] و شهدای کربلا رفت و علاقه و شیفتگی خود را به ائمه اطهار(ع) آشکارا ابراز نمود.<ref>''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر''، ج۴، ص۴۹۵.</ref> وی یک شب در [[آستان مقدس امام حسین(ع)|حرم مطهر امام حسین(ع)]] معتکف شد.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۳.</ref> شاه اسماعیل شخصاً در غبارروبی حرم شرکت کرد و پس از تقدیم هدایای گرانقیمت و نذورات به مجاوران و خادمان و زوار به [[نجف]] رفت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۰ و ص۳۰۱.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی شهر نجف، شاه اسماعیل از اسب فرود آمد و با پای پیاده و سر برهنه به طرف [[آستان مقدس امام علی(ع)|حرم حضرت علی(ع)]] حرکت کرد و در زمان رسیدن به نجف، در حالیکه علما و سادات به استقبال او میآمدند، پرچم حرم امام علی(ع) را از آنان تحویل گرفت.<ref>عالم آرای شاه اسماعیل، ص۱۶۶ و ۱۶۷؛ ''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص۴۹۵.</ref> شاه اسماعیل پس از گرفتن پرچم، «یا علی» گویان از بین مردم عبور کرد و مستقیم داخل حرم شد و اجازه ورود به هیچکس نداد و به مدت ۸ ساعت به تنهایی در داخل حرم بود. شاه اسماعیل پس از این زیارت طولانی و دادن هدایا به خادمان و مجاوران حرم، به شهر حلّه رفت و طی همین مدت، گروهی از بیابانگردان عرب، که زوّار شیعه را غارت میکردند، سرکوب کرد و پس از ضبط ثروت هنگفت آنان، به نجف بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳؛ تاریخ حبیب السیر، ج۴، ص۴۹۴ و ۴۹۵.</ref>
| |
|
| |
| شاه اسماعیل پس از زیارت کربلا و نجف، به [[کاظمین]] رفت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۳۴.</ref> او پس از زیارت و پس آنکه هدایا و نذورات زیادی به خادمان و مجاوران حرم کاظمین داد، به سمت سامرا رفت<ref>منشی القمی، ''خلاصة التواریخ''، تصحیح احسان اشراقی، ج1، ص190.</ref> و پس از زیارت حرم [[امام هادی(ع)]] و [[امام حسن عسکری(ع)]] و مدتی تفرج و شکار در [[بغداد]] و اطراف [[دجله]] و [[فرات]]، به ایران بازگشت.<ref>تاریخ فتوحات شاهی، ص۳۰۳.</ref>
| |
|
| |
| === اهمیت و جایگاه این سفرها ===
| |
| سفرهای زیارتی شاه اسماعیل اول به [[عتبات عالیات]] و [[شهر مشهد|مشهد مقدس]]، که در جریان لشکرکشیهای وی به جنوب عراق و خراسان صورت گرفته بود، در وهله اول موجب ایجاد ثبات، امنیت و آرامش در این مناطق، بهویژه برای شیعیان، شد.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref> از سوی دیگر، اقدامات وی موجب شد که رسم زیارت، که تا آن زمان به دلیل تعصّب مذهبی مخالفان شیعه و ناامنی و جنگهای پی درپی در جنوب عراق بسیار کمرنگ شده بود، احیا گردد و خیل جمعیت زائران به عتبات سرازیر شود.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>
| |
|
| |
| == اقدامات عمرانی شاه اسماعیل در عتبات عالیات ==
| |
| با ورود شاه اسماعیل اول به عراق، اقدامات عمرانی و تلاش برای بازسازی و توسعه [[عتبات عالیات]] آغاز شد.<ref>«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»، ص۶۸.</ref> شاهاسماعیل اول پس از زیارت عتبات (۹۱۴ق) همه آنها را با زیباترین و نفیسترین فرشهای ابریشمی ایرانی مفروش ساخت و پردههای زرین و قندیلهای طلا و نقره جهت تزئین و روشنایی حرمهای مطهر تقدیم کرد.<ref>''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب''، ص496؛ کلیددار، ''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا''، ج1، ص34.</ref> این نخستین بار در طول تاریخ بود که عنصر طلا به منظور تزئین اعتاب مقدس ائمه اطهار به کار رفت و پس از آن بسیار رواج یافت.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۲.</ref>
| |
|
| |
| شاهاسماعیل برای تزیین و مرمت عتبات، بسیاری از نجارها، مهندسان خاتمبند و هنرمندان را برای این کار در بغداد جمع کرد<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref> و دستور ساخت شش [[صندوق]] چوبی خاتم و منبتکاری نفیس را صادر کرد تا بر قبرهای امامان مدفون در [[عراق]] نصب شود.<ref>''تکملة الاخبار''، ص21.</ref> همچنین به دستور وی دور هر یک از عتبه نقارهخانه ساختند و در آن نقارهخانهها هر روز صبح و عصر به برگزاری مراسم میپرداختند.<ref>''تکملة الاخبار''، ص21</ref> همچنین شاهاسماعیل برای آسایش زوار و مردم [[نجف]] و همچنین برای این باور عامه که هر زمان آب فرات به نجف رسد، مهدی موعود ظهور خواهد کرد،<ref>''تکملة الاخبار''، ص211''-''212.</ref> آب رودخانه [[فرات]] را به چهارفرسخی نجف اشرف رساند.<ref>''تاریخ حرم کاظمین''، ص62''-''63؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۳.</ref>
| |
|
| |
| بازسازی و توسعه این اماکن مذهبی در عهد شاه اسماعیل اول، آسایش و رفاه را برای ساکنان و زوّار این شهرهای مقدّس و وجهه مثبت مذهبی و تقویت مشروعیت و جایگاه حکومتی دولت نوپای [[صفویان|صفوی]] را به دنبال داشت.<ref>«شاهان صفوی و زیارت»، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش، ص۱۳۵ و ص۱۳۶.</ref>
| |
|
| |
| === بازسازی حرم کاظمین ===
| |
| بزرگترین و اساسیترین اقدامات عمرانی شاهاسماعیل مشمول [[آستان مقدس کاظمین]] شد؛ زیرا حرم کاظمین بر اثر طغیان [[رود دجله]] و غفلتهای زمان گذشته و قرار داشتن در کانون منازعات فرقهای ویران شده بود.<ref>[آلیاسین، ''تاریخ حرم کاظمین''، ترجمة غلامرضا اکبری، ص62''-''63.</ref> از سوی دیگر شاهان صفوی به سبب اینکه خود را از نوادگان [[امام موسی کاظم(ع)]] معرفی میکردند،<ref>ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم ص126/ تاریخ حبیب السیر، 1362، ج4، ص494.</ref> به این عتبه توجه خاصی داشتند.<ref>«جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref> شاهاسماعیل در ۲۵ جمادیالثانی ۹۱۴ قمری آستانه کاظمین را زیارت کرد و دستور داد عمارت آستانه را از بنیاد خراب کنند و عدهای از مهندسان و معماران را از شهرهای [[اصفهان]]، [[قزوین]] و دیگر شهرهای ایران فراخوانند تا عمارت ازپیشطراحیشده را از نو بنا کنند. این تجدید عمارت ۲۱ سال به طول انجامید و در زمان [[شاهطهماسب اول]] در سال ۹۳۵ قمری پایان یافت. این بازسازی این موارد را شامل میشد: ساخت دو گنبد جداگانه، توسعه حرم، کاشیکاری دور دیوار داخلی روضه و دیوارهای بیرونی آن که آیاتی از قرآن بر آن حک بود، سنگفرش رواقها با سنگ مرمر، ساخت مسجد بزرگی در شمال حرم که به مسجد صفوی مشهور شد و انتقال کاروانسرای داخل صحن به بیرون پشت صحن، تزئین حرم با فرشهای نفیس و قندیلهای طلا و نقره، ساخت دو گلدسته بسیار زیبا و برداشتن صندوقهای قدیمی و نصب دو صندوق چوبی خاتمکاری به جای آنها.<ref>منشی قمی''، خلاصة التواریخ''، ج1، ص597 ـ 598؛ «جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان»، ص۴۴.</ref>
| |
|
| |
| == پانویس ==
| |
| {{پانویس}}
| |
|
| |
| == منابع ==
| |
| * '''''از شیخ صفی تا شاه صفی'' (تاریخ سلطانی)'''، حسینی استرابادی، حسن بن مرتضی، بهکوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۶۴ش.
| |
| * '''«اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات»'''، مریم کاظمی دلیگانی، تاریخ اسلام، شماره ۱، بهار ۱۳۸۶ش.
| |
| * '''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاهطهماسب'''، خواندمیر، امیرمحمود، تهران، ادبی، ۱۳۷۰ش.
| |
| * '''ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم'''، قزوینی اصفهانی، محمّدیوسف، تصحیح و تعلیقات توضیح و اضافات محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
| |
| * '''ایران در عصر صفوی'''، سیوری، راجر؛ ترجمهٔ احمد صبا، بیجا، کتاب تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ اوّل.
| |
| * '''«تأثیر اندیشه مهدویت بر تشکیل حکومت شیعی ملی صفوی (دوره شاه اسماعیل اول)»'''، شریفیان، لیلا؛ کلهر، محمد، حیدرنیا، محسن، انتظار موعود، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۲ش.
| |
| * '''''تاریخ روابط ایران و هند در دورهٔ صفویه و افشاریه'''''، ریاضالاسلام، ترجمهٔ باقر آرام و عباسقلی غفاریفرد، تهران، ۱۳۷۳ش
| |
| * '''تاریخ حرم کاظمین'''، آل یاسین، شیخ محمدحسن، ترجمه غلامرضا اکبری، [بیجا]، کنگرة جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۱ش.
| |
| * '''تاریخ حبیب السیر'''، خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، تصحیح و تعلیقات محمّد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.
| |
| * '''تاریخ فتوحات شاهی (تاریخ صفوی ازآغاز تا سال۹۲۰ق)'''، امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات از دکتر محمّدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
| |
| * '''تکملة الاخبار'''، عبدیبیک شیرازی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، نی، ۱۳۶۹ش.
| |
| * '''''روزگاران'' (روزگاران ایران)'''، زرینکوب، عبدالحسین، تهران، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش، ج ۳.
| |
| * '''''خلاصة التواریخ'''''، قاضی احمد قمی، ج ۱.
| |
| * '''«جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول صفوی»'''، ثواقب، جهانبخش، آزادبخت، سروش؛ مروتی، فریده، مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۲۳، بهار ۱۴۰۲ش.
| |
| * '''''جهانگشای خاقان'' (تاریخ شاه اسماعیل)'''، چ تصویری، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلامآباد، ۱۳۶۴ش.
| |
| * '''''سفرنامههای ونیزیان در ایران'''''، ترجمهٔ منوچهر امیری، تهران، ۱۳۴۹ش.
| |
| * '''«شاهان صفوی و زیارت»'''، ایزدی، حسین، شیعهشناسی، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۱ش.
| |
| * '''''شاه اسماعیل اول'''''، پارسادوست، منوچهر، تهران، بینا، ۱۳۷۵ش.
| |
| * '''جایگاه حرمین شریفین و عتبات عالیات در مناسبات صفویان و عثمانیان'''، محمدی، رمضان، و محمدباقر خزائیلی، پژوهشکده حج و زیارت، بیتا.
| |
| * '''حبیب السیر فی اخبار افراد بشر'''، خواندمیر، غیاثالدین همام، تهران، خیام، ۱۳۳۳ش.
| |
| * '''خلاصة التواریخ'''، منشی قمی، احمد بن حسین، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
| |
| * '''''عالمآرای صفوی'''''، بهکوشش یدالله شکری، تهران، ۱۳۶۳ش.
| |
| * '''عالم آرای شاه اسماعیل'''، مقدّمه، تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴ش.
| |
| * '''''گلشن مراد'''''، ابوالحسن مستوفی، بهکوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۶۹ش.
| |
| * '''مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلا'''، کلیددار، عبدالجواد، بغداد، النجاح، ۱۳۶۷ش.
| |
| {{منابع}}
| |
| {{پایان}}
| |
