مناسک حج: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{حج و عمره عمودی}}'''مناسِک حج''' همان [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] است که در زمان و [[فهرست مکانهای مکه|مکانهای]] مختلفی در [[مکه]] انجام میشوند. | {{حج و عمره عمودی}}'''مناسِک حج''' همان [[اعمال حج تمتع|اعمال حج]] است که در زمان و [[فهرست مکانهای مکه|مکانهای]] مختلفی در [[مکه]] انجام میشوند. واژه «مناسک» جمع «مَنسَک» و از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت و طاعت است و در قرآن نیز برای اشاره به آیینهای عبادی به کار رفته است. | ||
مناسک حج افزون بر [[اعمال حج (ابهامزدایی)|اعمال واجبی]] همچون [[احرام]]، [[وقوف در عرفات]] و [[وقوف در مشعر|مشعر]]، [[اعمال منا]]، [[طواف]] و [[سعی صفا و مروه|سعی]]، شامل اعمال [[تروک حج|ترک کردنی]] حج نیز میشود. مکانهای ویژه ای برای انجام اعمال حج در شهر [[مکه]] وجود دارد مانند [[میقات]]، [[عرفات]]، [[مشعر]]، [[منا]] و [[مسجدالحرام]]. همچنین زمانهای معینی برای انجام هر عمل وجود دارد. در منابع اسلامی، انجام مناسک حج از واجبات دینی و از عوامل تقویت ایمان، آمرزش گناهان، خودسازی، حفظ دین، کسب منافع دنیوی و اخروی و تقرب به خداوند شمرده شده است. | |||
== معنای مناسک == | == معنای مناسک == | ||
مناسِک از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت<ref>المفردات ، ص 802 ؛ لسان العرب، ج10 ، ص499.</ref> و [[اعمال حج تمتع|مجموعه عملها]]<ref>مجمع مقاییس اللغه، ج 5 ، ص 420 ؛ مصباح المنیر ، ج2 ، ص604 ؛ تاج العروس ، ج13 ، ص657 .</ref> دانسته شده و جمع مَنسَک به معنای [[فهرست مکانهای مکه|مکان]] و زمان عبادت است چنانکه خداوند متعال میفرماید: {{آیه|لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ | مناسِک از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت<ref>المفردات ، ص 802 ؛ لسان العرب، ج10 ، ص499.</ref> و [[اعمال حج تمتع|مجموعه عملها]]<ref>مجمع مقاییس اللغه، ج 5 ، ص 420 ؛ مصباح المنیر ، ج2 ، ص604 ؛ تاج العروس ، ج13 ، ص657 .</ref> دانسته شده و جمع مَنسَک به معنای [[فهرست مکانهای مکه|مکان]] و زمان عبادت است چنانکه خداوند متعال میفرماید: {{آیه|لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ | ||
| خط ۳۴: | خط ۳۷: | ||
=== محرمات حج === | === محرمات حج === | ||
{{اصلی|محرمات احرام}}هنگام احرام، برخی کارها بر [[حاجی]] [[حرام]] میشود که از آنها به محرمات احرام یا تُروک احرام<ref>تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۳؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.</ref> تعبیر شده است. بسیاری از این محرمات، مشترک میان مردان و زنان هستند از جمله: [[شکار]]، [[آمیزش]]، [[فسوق]]، [[جدال]]، [[التذاذ جنسی]]، [[استمناء]]، [[عقد ازدواج]]، [[ازاله مو]]، [[ناخن گرفتن|کوتاه کردن ناخن]]، [[بوی خوش|استعمال بوی خوش]]، [[روغن مالیدن]]، [[خون برون آوردن|بیرون آوردن خون]]، [[نگاه کردن در آینه]]، [[کندن درخت]].<ref>مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.</ref> | {{اصلی|محرمات احرام}}هنگام احرام، برخی کارها بر [[حاجی]] [[حرام]] میشود که از آنها به محرمات احرام یا تُروک احرام<ref>تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۳؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.</ref> تعبیر شده است. بسیاری از این محرمات، مشترک میان مردان و زنان هستند از جمله: [[شکار]]، [[آمیزش]]، [[فسوق]]، [[جدال]]، [[التذاذ جنسی]]، [[استمناء]]، [[عقد ازدواج]]، [[ازاله مو]]، [[ناخن گرفتن|کوتاه کردن ناخن]]، [[بوی خوش|استعمال بوی خوش]]، [[روغن مالیدن]]، [[خون برون آوردن|بیرون آوردن خون]]، [[نگاه کردن در آینه]]، [[کندن درخت]].<ref>مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.</ref>{{مکانهای آیین حج عمودی}} | ||
=== مکانهای انجام اعمال === | === مکانهای انجام اعمال === | ||
{{اصلی|فهرست مکانهای مکه}}برخی مکانهای مربوط به اعمال حج عبارتاند از: [[عرفات]]، [[مشعر]]، [[منا]]، [[جحفه]]، [[تنعیم]]، [[ذو الحلیفه]]، [[وادی عقیق (میقات)]]، [[مزدلفه]]، [[مسعی]]، [[مقام ابراهیم(ع)]]، [[مسجد الحرام]]، [[وادی محسر]]، [[صفا و مروه]]، [[قربانگاه معیصم]]. | {{اصلی|فهرست مکانهای مکه}}برخی مکانهای مربوط به اعمال حج عبارتاند از: [[عرفات]]، [[مشعر]]، [[منا]]، [[جحفه]]، [[تنعیم]]، [[ذو الحلیفه]]، [[وادی عقیق (میقات)]]، [[مزدلفه]]، [[مسعی]]، [[مقام ابراهیم(ع)]]، [[مسجد الحرام]]، [[وادی محسر]]، [[صفا و مروه]]، [[قربانگاه معیصم]]. | ||
| خط ۵۳: | خط ۵۷: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | |||
*'''بحار الانوار'''، محمد باقر المجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | |||
*'''تاج العروس من جواهر القاموس'''، مرتضي الزبيدي ( -1205ق.)، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالفکر، 1414ق. | |||
*'''تذکرة الفقهاء'''، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1414-1423ق. | |||
*'''تهذيب الاحکام في شرح المقنعه للشيخ المفيد'''، محمد بن حسن الطوسي (385-460ق.)، به کوشش سيد حسن موسوی خرسان و علي آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلاميه، 1365ش. | |||
{{حج و عمره}} | *'''جامع احاديث الشيعه'''، اسماعيل معزي ملايري، قم، مطبعة العلميه، 1399ق. | ||
*'''درسنامه اسرار و معارف حج و عمره '''، داوود حسینی، پژوهشکده حج و زیارت، تهران، مشعر، 1404ش . | |||
*'''روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني'''، محمود بن عبدالله الآلوسي ( -1270ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1415ق. | |||
*'''علل الشرائع و الاحکام'''، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، به کوشش سيد محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مکتبه الحيدريه، 1385ق. | |||
*'''فقه القرآن'''، قطب الدين الراوندي ( -573ق.)، به کوشش سيد احمد حسيني اشکوري، قم، انتشارات کتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي، 1405ق. | |||
* '''الکافی''': الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛ | |||
*'''لسان العرب'''، محمد بن مکرم ابن منظور (630-711ق.)، قم، انتشارات ادب الحوزه، 1405ق. | |||
*'''معجم مقاييس اللغه'''، احمد بن فارس ( -395ق.)، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1404ق. | |||
*'''مفردات الفاظ قرآن'''، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت لبنان ، دار الشامیه ، 1412ق/ 1992م. | |||
*'''مصباح المنیر '''، احمد بن محمد فیومی، محقق یوسف شیخ محمد، بیروت لبنان، المکتبة العصریه، 1428ق/2007م. | |||
*'''من لايحضره الفقيه'''، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، تحقيق و تصحيح علي اکبر غفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1404ق. | |||
*'''وسائل الشيعه (تفصيل وسائل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه)'''، محمد بن الحسن الحر العاملي (1033-1104ق.)، به کوشش عبدالرحيم رباني شيرازي، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق. | |||
*'''نهج البلاغه'''، شريف الرضي (م 406ق.)، شرح صبحي صالح، قم، دارالاسوه، 1415ق. | |||
*'''تفسير نور الثقلين'''، عبدعلي بن جمعه العروسي الحويزي ( -1112ق.)، به کوشش سيد هاشم رسولي محلاتي، قم، اسماعيليان، 1373ش. | |||
*'''الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه'''، زين الدين بن علي، شهيد ثاني (911-966ق.)، تحقيق سيد محمد کلانتر، قم، انتشارات مکتبه داوري، 1410ق. | |||
*'''مجمع البيان في تفسير القرآن'''، الفضل بن الحسن الطبرسي (468-548ق.)، به کوشش گروهي از علما، بيروت، موسسه الاعلمي، 1415ق. | |||
*'''مختلف الشيعه في احکام الشريعه'''، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1412ق. | |||
*'''مستند الشيعه في احکام الشريعه'''، احمد بن محمدمهدي النراقي (1185-1245ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1415ق.{{پایان}}{{حج و عمره}} | |||
[[رده:اعمال حج]] | [[رده:اعمال حج]] | ||
[[رده:مناسک حج]] | [[رده:مناسک حج]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۳۹
| عمره تمتع |
| ۱ شوال تا ۹ ذوالحجه |
| احرام در میقات • طواف • نماز طواف • سعی • تقصیر |
| حج |
| نهم ذوالحجه |
| احرام در مکه • وقوف در عرفات |
| شب دهم |
| وقوف در مشعر |
| روز دهم |
| رمی جمره عقبه • قربانی • حلق یا تقصیر |
| شب یازدهم |
| بیتوته در منا |
| روز یازدهم |
| رمی جمرات سهگانه |
| شب دوازدهم |
| بیتوته در منا |
| روز دوازدهم |
| رمی جمرات • طواف زیارت • نماز طواف • سعی • طواف نساء • نماز طواف نساء |
مناسِک حج همان اعمال حج است که در زمان و مکانهای مختلفی در مکه انجام میشوند. واژه «مناسک» جمع «مَنسَک» و از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت و طاعت است و در قرآن نیز برای اشاره به آیینهای عبادی به کار رفته است.
مناسک حج افزون بر اعمال واجبی همچون احرام، وقوف در عرفات و مشعر، اعمال منا، طواف و سعی، شامل اعمال ترک کردنی حج نیز میشود. مکانهای ویژه ای برای انجام اعمال حج در شهر مکه وجود دارد مانند میقات، عرفات، مشعر، منا و مسجدالحرام. همچنین زمانهای معینی برای انجام هر عمل وجود دارد. در منابع اسلامی، انجام مناسک حج از واجبات دینی و از عوامل تقویت ایمان، آمرزش گناهان، خودسازی، حفظ دین، کسب منافع دنیوی و اخروی و تقرب به خداوند شمرده شده است.
معنای مناسک[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مناسِک از ریشه «نُسُک» به معنای عبادت[۱] و مجموعه عملها[۲] دانسته شده و جمع مَنسَک به معنای مکان و زمان عبادت است چنانکه خداوند متعال میفرماید: ﴿لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ ﴾«برای هر امتی عبادتی ویژه قرار دادهایم که آن را انجام می دهند».[۳]
مجموعه امور حج را مناسک حج نامیدهاند که این امور اعم از اعمال واجب و اعمال ترک کردنی، مکانها و زمانهای انجام عبادت در حج هستند.[۴] این معنا برای مناسک حج، به اعتبار آیه ﴿وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴾«راه و رسم عبادتمان را به ما نشان ده، و توبه ما را بپذیر، که تو بسیار توبه پذیر و مهربانی»[۵] در نظر گرفته شده است.[۴]
نُسُک به معنای طهارت نیز دانسته شده[۶] و بر این اساس برخی حدس زدند که شاید حکمت اینکه حج و احکام آن را مناسک خواندهاند آن است که حاجی در حج، از طهارت و غفران الهی بهرهمند میشود.[۷]
اهمیت مناسک حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
آیه قرآن انجام مناسک حج را واجب و ترک آن را کفر عملی دانستهاند.[۸] در روایات معصومین به مناسک حج توصیه شده و ثواب آن چنان سنگین دانسته شده که آرزوی مردگان وجود یک حج در کارنامه اعمالشان است.[۹] همچنین انجام حج را عامل بقاء اسلام و ترک آن را عامل خروج از دین خدا و نزول عذاب الهی دانستهاند.[۱۰]
اهداف مناسک حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در قرآن، غرض از تکلیف به حج، وجود منافع برای انسانها ذکر شده است.[یادداشت ۱][۱۱] احادیث مختلف معصومین(ع)، «منافع» را، شامل برکات دنیوی و منافع اخروی دانستهاند.[۱۲] با استناد به روایات امامان پیامبر(ص) و امامان(ع) برخی از مهمترین اهداف حج را میتوان به شرح زیر استخراج کرد.
مناسک حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
مناسک حج مجموعهای از اعمال توصیه شده و نهی شده و آیینهایی است که در زمان و مکانهای معینی از شهر مکه برگزار میشود.[۴]
واجبات حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
اعمال واجب حج پیش از مکه مواردی از جمله احرام، تلبیه، وقوف عرفات، مشعر و اعمال منا هستند و بعد از ورود به مکه، طواف، نماز طواف، سعی و طواف نساء واجب شمرده شدند.
محرمات حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
هنگام احرام، برخی کارها بر حاجی حرام میشود که از آنها به محرمات احرام یا تُروک احرام[۳۰] تعبیر شده است. بسیاری از این محرمات، مشترک میان مردان و زنان هستند از جمله: شکار، آمیزش، فسوق، جدال، التذاذ جنسی، استمناء، عقد ازدواج، ازاله مو، کوتاه کردن ناخن، استعمال بوی خوش، روغن مالیدن، بیرون آوردن خون، نگاه کردن در آینه، کندن درخت.[۳۱]
 |
| میقات |
| مکه |
| عرفات |
| مأزمین |
| مشعرالحرام |
| وادی محسر |
| منا |
| جمرات |
| مسجدالحرام |
| مسعی (صفا و مروه) |
مکانهای انجام اعمال[ویرایش | ویرایش مبدأ]
برخی مکانهای مربوط به اعمال حج عبارتاند از: عرفات، مشعر، منا، جحفه، تنعیم، ذو الحلیفه، وادی عقیق (میقات)، مزدلفه، مسعی، مقام ابراهیم(ع)، مسجد الحرام، وادی محسر، صفا و مروه، قربانگاه معیصم.
زمانهای انجام اعمال[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حاجیان از ظهر روز نهم ذیالحجه تا غروب آفتاب در صحرای عرفات، اقامت میکند. پس از آن، شب دهم ذیالحجه را در مشعر، بیتوته کرده و از اذان صبح روز دهم ذیالحجه (عید قربان) تا طلوع آفتاب در مشعر، وقوف میکند. سپس، روز دهم ذیالحجه در منا آیینهای رمی جمره عقبه، قربانی و حلق یا تقصیر را انجام میدهد.
بعد از اتمام اعمال منا، حجگزار به مکه میرود و اعمال مکه را انجام میدهد. سپس مجدد به منا باز میگردد و شب یازدهم و دوازدهم (و برای برخی، شب سیزدهم) را در منا بیتوته میکند. در روزهای یازدهم و دوازدهم نیز جمرات سهگانه را رمی میکند. با خروج از منا در بعد از ظهر روز دوازدهم، اعمال حج به پایان میرسد.
جستارهای وابسته[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ المفردات ، ص 802 ؛ لسان العرب، ج10 ، ص499.
- ↑ مجمع مقاییس اللغه، ج 5 ، ص 420 ؛ مصباح المنیر ، ج2 ، ص604 ؛ تاج العروس ، ج13 ، ص657 .
- ↑ سوره حج ، آیه 67 .
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص34 و 35 .
- ↑ سوره بقره ، آیه 128 .
- ↑ مصباح المنیر، ج2 ، ص 604 .
- ↑ درسنامه اسرار و معارف حج و عمره، ص34 و 35 .
- ↑ سوره آل عمران ، آیه 97.
- ↑ من لا بحضره الفقیه ، ج2 ، ص226 .
- ↑ وسائل الشیعه، ج11 ، ص30 و 32 ؛ نهج البلاغه، نامه 47 .
- ↑ سوره حجّ(22)، آیه 27-28؛ ترجمه قرآن (انصاریان)؛ ص۳۳۵.
- ↑ الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.
- ↑ الکافی، ج4، ص188؛ وسائل الشیعه، ج13، ص295.
- ↑ الکافی، ج4، ص264.
- ↑ علل الشرائع، ج2، ص404؛ بحار الانوار، ج6، ص96.
- ↑ الکافی، ج4، ص201؛ نهج البلاغه، خطبه 192.
- ↑ وسائل الشیعه، ج11، ص60؛ جامع احادیث الشیعه، ج10، ص69.
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ دانشنامه حج و حرمین شریفین، ج۶، ص۳۲۸.
- ↑ بحار الانوار، ج97، ص139؛ جامع احادیث الشیعه، ج12، ص229.
- ↑ الکافی، ج4، ص549؛ نور الثقلین، ج1، ص183.
- ↑ الروضة البیهه، ج2، ص281-282.
- ↑ التبیان، ج4، ص31؛ فقه القرآن، ج1، ص86.
- ↑ مجمع البیان، ج3، ص424؛ روح المعانی، ج7، ص35.
- ↑ علل الشرائع، ج1، ص273؛ وسائل الشیعه، ج11، ص13.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه192؛ الکافی، ج4، ص199.
- ↑ الکافی، ج4، ص198؛ من لایحضره الفقیه، ج2، ص250.
- ↑ الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.
- ↑ علل الشرائع، ج2، ص406؛ وسائل الشیعه، ج11، ص14.
- ↑ الکافی، ج4، ص422؛ تهذیب الاحکام، ج5، ص122.
- ↑ تذکرة الفقهاء، ج۷، ص۲۶۳؛ مختلف الشیعه، ج۴، ص۶۹.
- ↑ مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۸.
- ↑ ﴿وَ أَذِّن فی النَّاسِ بِالحْجّ… لِّّیشْهَدُواْ مَنَافِعَ لَهُمْ﴾ و در میان مردم برای حج بانگ زن… تا منافع خود را [از برکت این سفر معنوی] مشاهده کنند.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- بحار الانوار، محمد باقر المجلسی، تصحیح محمد باقر بهبودی و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاج العروس من جواهر القاموس، مرتضي الزبيدي ( -1205ق.)، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالفکر، 1414ق.
- تذکرة الفقهاء، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1414-1423ق.
- تهذيب الاحکام في شرح المقنعه للشيخ المفيد، محمد بن حسن الطوسي (385-460ق.)، به کوشش سيد حسن موسوی خرسان و علي آخوندی، تهران، انتشارات دارالکتب اسلاميه، 1365ش.
- جامع احاديث الشيعه، اسماعيل معزي ملايري، قم، مطبعة العلميه، 1399ق.
- درسنامه اسرار و معارف حج و عمره ، داوود حسینی، پژوهشکده حج و زیارت، تهران، مشعر، 1404ش .
- روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني، محمود بن عبدالله الآلوسي ( -1270ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1415ق.
- علل الشرائع و الاحکام، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، به کوشش سيد محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مکتبه الحيدريه، 1385ق.
- فقه القرآن، قطب الدين الراوندي ( -573ق.)، به کوشش سيد احمد حسيني اشکوري، قم، انتشارات کتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي، 1405ق.
- الکافی: الکلینی (م. 329ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
- لسان العرب، محمد بن مکرم ابن منظور (630-711ق.)، قم، انتشارات ادب الحوزه، 1405ق.
- معجم مقاييس اللغه، احمد بن فارس ( -395ق.)، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1404ق.
- مفردات الفاظ قرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت لبنان ، دار الشامیه ، 1412ق/ 1992م.
- مصباح المنیر ، احمد بن محمد فیومی، محقق یوسف شیخ محمد، بیروت لبنان، المکتبة العصریه، 1428ق/2007م.
- من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق محمد بن علي بن بابويه (311-381ق.)، تحقيق و تصحيح علي اکبر غفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1404ق.
- وسائل الشيعه (تفصيل وسائل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه)، محمد بن الحسن الحر العاملي (1033-1104ق.)، به کوشش عبدالرحيم رباني شيرازي، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403ق.
- نهج البلاغه، شريف الرضي (م 406ق.)، شرح صبحي صالح، قم، دارالاسوه، 1415ق.
- تفسير نور الثقلين، عبدعلي بن جمعه العروسي الحويزي ( -1112ق.)، به کوشش سيد هاشم رسولي محلاتي، قم، اسماعيليان، 1373ش.
- الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه، زين الدين بن علي، شهيد ثاني (911-966ق.)، تحقيق سيد محمد کلانتر، قم، انتشارات مکتبه داوري، 1410ق.
- مجمع البيان في تفسير القرآن، الفضل بن الحسن الطبرسي (468-548ق.)، به کوشش گروهي از علما، بيروت، موسسه الاعلمي، 1415ق.
- مختلف الشيعه في احکام الشريعه، حسن بن يوسف حلي (648-726ق.)، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1412ق.
- مستند الشيعه في احکام الشريعه، احمد بن محمدمهدي النراقي (1185-1245ق.)، قم، انتشارات موسسه آل البيت لاحياء التراث، 1415ق.