آداب و رسوم حج ایرانیان: تفاوت میان نسخهها
Gholampour (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
Gholampour (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[رده:مقالههای در حال ویرایش]] | [[رده:مقالههای در حال ویرایش]] | ||
'''آداب و رسوم حج ایرانیان''' مجموعهای از آیینها، سنتها و رفتارهای [[ایران|ایرانیان]] در ارتباط با [[حج|سفر حج]] است که در منابع تاریخی و [[سفرنامههای فارسی حج|سفرنامهها]] گزارش شده است. | [[پرونده:آیین بدرقه زائران بیتالله الحرام ۱۴۰۴ش.jpg|بندانگشتی|چپ|آیین بدرقه زائران بیتالله الحرام ۱۴۰۴ش]] | ||
'''آداب و رسوم حج ایرانیان''' مجموعهای از آیینها، سنتها و رفتارهای [[ایران|ایرانیان]] در ارتباط با [[حج|سفر حج]] است که در منابع تاریخی و [[سفرنامههای فارسی حج|سفرنامهها]] گزارش شده است. احترام اجتماعی حاجیان، دشواری سفر و آیینهایی مانند حلالیتطلبی و استخاره، از ویژگیهای آداب مرتبط به حج نزد ایرانیان است. | |||
در گذشته، حج سفری پرهزینه و عمدتاً ویژه توانگران بود و [[زیارت عتبات عراق]] و گاه [[حرم امام رضا(ع)]] نیز بخشی از سنت سفر حج ایرانیان محسوب میشد. [[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]]، همراه با جشن، [[ولیمه]]، سوغات و آیینهایی مانند قربانی، از رسوم دیرینه این سفر بوده است. همچنین شور فراوان در [[مناسک]]، اهتمام به [[زیارتنامه امامان بقیع|زیارت بقیع]] و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]]، از ویژگیهای ایرانیان در آیین حج بهشمار آمده است. | |||
== اهمیت حج نزد ایرانیان == | == اهمیت حج نزد ایرانیان == | ||
سفر حج نزد [[ایران|ایرانیان]] از اهمیت فراوان برخوردار بوده و [[حاجی|حاجیان]] پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بودهاند.<ref>سفرنامه کازاما، ص113.</ref> از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت میطلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانهی راه، [[استخاره]] و طالعبینی میکردند.<ref>سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.</ref> | سفر حج نزد [[ایران|ایرانیان]] از اهمیت فراوان برخوردار بوده و [[حاجی|حاجیان]] پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بودهاند.<ref>سفرنامه کازاما، ص113.</ref> از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت میطلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانهی راه، [[استخاره]] و طالعبینی میکردند.<ref>سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.</ref> | ||
همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به [[حج]]، ثبتنام میلیوننفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالیکه در گذشته با وجود احترام این سفر، مهمترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> | همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به [[حج]]، ثبتنام میلیوننفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالیکه در گذشته با وجود احترام این سفر، مهمترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> | ||
[[پرونده:مراسم استقبال از حاجیان در شمال ایران.jpg|بندانگشتی|راست|مراسم استقبال از حاجیان در شمال ایران]] | |||
== هزینههای سفر == | == هزینههای سفر == | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۹: | ||
مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنانکه در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد میکردند.<ref>گلستان سعدی، ص42.</ref> مردم شهرهای سرراه نیز به [[کاروان حج]]، شادی میکردند و خوشآمد میگفتند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.</ref> امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال میروند<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص129.</ref> و با پارچهنوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک میگویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی [[ولیمه]] میدهد و برای آشنایان سوغاتیهایی مانند [[آب زمزم]] و هدایای مذهبی از [[مکه]] و [[مدینه]] میآورد.<ref>ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.</ref> | مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنانکه در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد میکردند.<ref>گلستان سعدی، ص42.</ref> مردم شهرهای سرراه نیز به [[کاروان حج]]، شادی میکردند و خوشآمد میگفتند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.</ref> امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال میروند<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص129.</ref> و با پارچهنوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک میگویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی [[ولیمه]] میدهد و برای آشنایان سوغاتیهایی مانند [[آب زمزم]] و هدایای مذهبی از [[مکه]] و [[مدینه]] میآورد.<ref>ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.</ref> | ||
[[پرونده:برگزاری دعای کمیل شبهای جمعه در بقیع.jpg|بندانگشتی|چپ|برگزاری دعای کمیل شبهای جمعه در بقیع]] | |||
== ویژگیهای ایرانیان در اعمال حج == | == ویژگیهای ایرانیان در اعمال حج == | ||
کهنترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به [[ابن جبیر]] است که از شور و ازدحام فراوان آنان در [[مکه]] خبر داده و به روشنکردن شبهای مکه و مدینه خصوصا [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] با شمعهای بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج قرن بعد، نویسندهای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref> | کهنترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به [[ابن جبیر]] است که از شور و ازدحام فراوان آنان در [[مکه]] خبر داده و به روشنکردن شبهای مکه و مدینه خصوصا [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] با شمعهای بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج قرن بعد، نویسندهای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref> | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۷: | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | |||
{{منابع}} | |||
{{دانشنامه | |||
| آدرس = http://phz.hajj.ir/422/8027 | |||
| عنوان = ایران | |||
| نویسنده = کامران محمدحسینی | |||
}} | |||
* '''آداب سفر حج''': سید علی قاضی عسکر؛ | |||
* '''ای قوم به حج رفته''': جواد مجابی، تهران، نشر موج، ۱۳۵۲ش؛ | |||
* '''با کاروان ابراهیم در حج۷۱''': رسول جعفریان و محمد علی خسروی؛ | |||
* '''با کاروان عشق''': مهدوی راد و جعفریان، گزارشی از فعالیتهای بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛ | |||
* '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛ | |||
* '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛ | |||
* '''تاریخ بیهقی''': محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛ | |||
* '''تاریخ حجگزاری ایرانیان''': اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛ | |||
* '''تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق''': محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛ | |||
* '''حج ۲۵''': رضا مختاری، گزارشی از حجگزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛ | |||
* '''خاطرات سفر مکه''': احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛ | |||
* '''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (م. ۶۱۴ق)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م؛ | |||
* '''الرحلة السریة للعقید الروسی''': عبدالعزیز دولتشین، الدار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۸ق؛ | |||
* '''زبور آل داود''':هاشم میرزا سلطان (م. ۱۲۳۶ق)، به کوشش نوایی، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش؛ | |||
* '''زمزم تاریخچه، تحولات، آثار''': محمد تقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش؛ | |||
* '''سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات''': به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛ | |||
* '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛ | |||
* '''سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم''': سید علی رضاهاشمی، تهران، مشعر، ۱۳۸۸ش؛ | |||
* '''سفرنامه فرهاد میرزا''': فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛ | |||
* '''سفرنامه کازاما نخستین وزیر مختار ژاپن در ایران''': آکی یوکازا، ترجمه:هاشم رجبزاده، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش؛ | |||
* '''سفرنامه میرزا داود میروظایف''': داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛ | |||
* '''فرهنگ امثال سخن''': حسن انوری ودیگران، تهران، سخن، ۱۳۸۴ش؛ | |||
* '''قابوسنامه''': کیکاووس قابوس بن وشمگیر زیاری، تهران، طهوری؛ | |||
* '''گلستان سعدی نسخه علمی و انتقادی''': به کوشش برات زنجانی، تهران، سپهر، ۱۳۷۳ش؛ | |||
* '''میراث شهاب''': قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی؛ | |||
{{پایان}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۱۱
آداب و رسوم حج ایرانیان مجموعهای از آیینها، سنتها و رفتارهای ایرانیان در ارتباط با سفر حج است که در منابع تاریخی و سفرنامهها گزارش شده است. احترام اجتماعی حاجیان، دشواری سفر و آیینهایی مانند حلالیتطلبی و استخاره، از ویژگیهای آداب مرتبط به حج نزد ایرانیان است.
در گذشته، حج سفری پرهزینه و عمدتاً ویژه توانگران بود و زیارت عتبات عراق و گاه حرم امام رضا(ع) نیز بخشی از سنت سفر حج ایرانیان محسوب میشد. بدرقه و استقبال حاجیان، همراه با جشن، ولیمه، سوغات و آیینهایی مانند قربانی، از رسوم دیرینه این سفر بوده است. همچنین شور فراوان در مناسک، اهتمام به زیارت بقیع و برگزاری دعای کمیل، از ویژگیهای ایرانیان در آیین حج بهشمار آمده است.
اهمیت حج نزد ایرانیان[ویرایش | ویرایش مبدأ]
سفر حج نزد ایرانیان از اهمیت فراوان برخوردار بوده و حاجیان پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بودهاند.[۱] از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت میطلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانهی راه، استخاره و طالعبینی میکردند.[۲]
همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به حج، ثبتنام میلیوننفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالیکه در گذشته با وجود احترام این سفر، مهمترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.[۳] این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.[۴]
هزینههای سفر[ویرایش | ویرایش مبدأ]
سفر حج امروزه همگانی شده؛[۵] اما در گذشته هزینهی سنگینی داشت و ویژهی توانگران بود؛ ازاینرو حاجی باید هزینهی یکسال خانواده را تأمین میکرد.[۶] این نابرابری اقتصادی، به رواج ضربالمثلهای اعتراضی و کنایهآمیز دربارهی حاجیان انجامید.[۷] در میراث مکتوب، از حج طبقات فرودست گزارشی نیست، جز داستانهای صوفیان که با توکل و بیزادوتوشه سفر میکردند.[۸]
کاروانها در گذشته در مسیر زمینی حج، مزار بزرگان را زیارت میکردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار میرفت.[۹] از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در عراق را در همین سفر به جا میآوردند[۱۰] و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به زیارت امام رضا(ع) در خراسان میرفتند.[۱۱]
بدرقه و استقبال[ویرایش | ویرایش مبدأ]
بدرقه و استقبال حاجیان از آداب کهن سفر حج در ایران است که امروزه نیز کموبیش اجرا میشود. در گذشته بستگان، حاجی را تا بیرون شهر یا حتی شهرهای دورتر بدرقه میکردند[۱۲] و شمار زیاد بدرقهکنندگان گاه حاجی را خسته میکرد.[۱۳] هنگام استقبال، مردم گاهی به بیرون شهر و برخی تا شهرهای مرزی میرفتند.[۱۴]
مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنانکه در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد میکردند.[۱۵] مردم شهرهای سرراه نیز به کاروان حج، شادی میکردند و خوشآمد میگفتند.[۱۶] امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال میروند[۱۷] و با پارچهنوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک میگویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی ولیمه میدهد و برای آشنایان سوغاتیهایی مانند آب زمزم و هدایای مذهبی از مکه و مدینه میآورد.[۱۸]
ویژگیهای ایرانیان در اعمال حج[ویرایش | ویرایش مبدأ]
کهنترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به ابن جبیر است که از شور و ازدحام فراوان آنان در مکه خبر داده و به روشنکردن شبهای مکه و مدینه خصوصا مسجدالحرام با شمعهای بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.[۱۹] پنج قرن بعد، نویسندهای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.[۲۰]
از دوران صفویه، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و برگزاری دعای کمیل در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگیهای زیارت ایرانیان است.[۲۱] برگزاری مراسم عزاداری محرم توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از ذیالحجه از دیگر ویژگیهای متمایز آنان بوده که در سفرنامههای قاجار بازتاب یافته است.[۲۲] ایرانیان همچنین از دوران قاجار ارتباط ویژهای با شیعیان نخاوله مدینه داشته، در خانههای آنان ساکن میشدند و به آنان یاری مالی میرساندند.[۲۳]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ سفرنامه کازاما، ص113.
- ↑ سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.
- ↑ تاریخ بیهق، ص188-189.
- ↑ قابوس نامه، ص16.
- ↑ فرهنگ امثال سخن، ج1، ص16، 85، 119، 346، 682.
- ↑ نک: گلستان سعدی، ص58، 124.
- ↑ تاریخ بیهق، ص188-189.
- ↑ تاریخ حجگزاری ایرانیان، ص178، 318.
- ↑ نک: زبور آل داود، ص136-137.
- ↑ خاطرات سفر مکه، ص6.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.
- ↑ گلستان سعدی، ص42.
- ↑ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.
- ↑ با من به خانه خدا بیایید، ص129.
- ↑ ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.
- ↑ رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.
- ↑ الرحلة السریه، ص124، 297.
- ↑ نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.
- ↑ پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.
- ↑ سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
محتوای این مقاله برگرفته شده است از: دانشنامه حج و حرمین شریفین مدخل ایران.
- آداب سفر حج: سید علی قاضی عسکر؛
- ای قوم به حج رفته: جواد مجابی، تهران، نشر موج، ۱۳۵۲ش؛
- با کاروان ابراهیم در حج۷۱: رسول جعفریان و محمد علی خسروی؛
- با کاروان عشق: مهدوی راد و جعفریان، گزارشی از فعالیتهای بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛
- با من به خانه خدا بیایید: محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
- پنجاه سفرنامه حج قاجاری: به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
- تاریخ بیهقی: محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛
- تاریخ حجگزاری ایرانیان: اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
- تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق: محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛
- حج ۲۵: رضا مختاری، گزارشی از حجگزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛
- خاطرات سفر مکه: احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛
- رحلة ابن جبیر: محمد بن احمد (م. ۶۱۴ق)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م؛
- الرحلة السریة للعقید الروسی: عبدالعزیز دولتشین، الدار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۸ق؛
- زبور آل داود:هاشم میرزا سلطان (م. ۱۲۳۶ق)، به کوشش نوایی، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش؛
- زمزم تاریخچه، تحولات، آثار: محمد تقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش؛
- سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات: به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛
- سفرنامه مکه معظمه: عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
- سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم: سید علی رضاهاشمی، تهران، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
- سفرنامه فرهاد میرزا: فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛
- سفرنامه کازاما نخستین وزیر مختار ژاپن در ایران: آکی یوکازا، ترجمه:هاشم رجبزاده، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش؛
- سفرنامه میرزا داود میروظایف: داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
- فرهنگ امثال سخن: حسن انوری ودیگران، تهران، سخن، ۱۳۸۴ش؛
- قابوسنامه: کیکاووس قابوس بن وشمگیر زیاری، تهران، طهوری؛
- گلستان سعدی نسخه علمی و انتقادی: به کوشش برات زنجانی، تهران، سپهر، ۱۳۷۳ش؛
- میراث شهاب: قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی؛