در حال ویرایش آداب و رسوم حج ایرانیان

[[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]
[[پرونده:آیین بدرقه زائران بیت‌الله الحرام ۱۴۰۴ش.jpg|بندانگشتی|چپ|آیین بدرقه زائران بیت‌الله الحرام ۱۴۰۴ش]]
'''آداب و رسوم حج ایرانیان''' مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها و رفتارهای [[ایران|ایرانیان]] در ارتباط با [[حج|سفر حج]] است که در منابع تاریخی و [[سفرنامه‌های فارسی حج|سفرنامه‌ها]] گزارش شده است. احترام اجتماعی حاجیان، دشواری سفر و آیین‌هایی مانند حلالیت‌طلبی و استخاره، از ویژگی‌های آداب مرتبط به حج نزد ایرانیان است. 

در گذشته، حج سفری پرهزینه و عمدتاً ویژه توانگران بود و [[زیارت عتبات عراق]] و گاه [[حرم امام رضا(ع)]] نیز بخشی از سنت سفر حج ایرانیان محسوب می‌شد. [[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]]، همراه با جشن، [[ولیمه]]، سوغات و آیین‌هایی مانند قربانی، از رسوم دیرینه این سفر بوده است. همچنین شور فراوان در [[مناسک]]، اهتمام به [[زیارت‌نامه امامان بقیع|زیارت بقیع]] و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]]، از ویژگی‌های ایرانیان در آیین حج به‌شمار آمده است.
== اهمیت حج نزد ایرانیان ==
سفر حج نزد [[ایران|ایرانیان]] از اهمیت فراوان برخوردار بوده و [[حاجی|حاجیان]] پس از بازگشت، در جامعه از احترام و اعتماد زیادی برخوردار بوده‌اند.<ref>سفرنامه کازاما، ص113.</ref> از سوی دیگر، به دلیل خطر مرگ‌ومیر، حاجیان پیش از سفر حلالیت می‌طلبیدند و برای تعیین زمان حرکت و حتی مسیر میانه‌ی راه، [[استخاره]] و طالع‌بینی می‌کردند.<ref>سفرنامه فرهاد میرزا، ص19؛ خاطرات سفر مکه، ص5؛ پنجاه سفرنامه، ج7، ص165؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص23.</ref>

همچنین امروزه اشتیاق ایرانیان به [[حج]]، ثبت‌نام میلیون‌نفری و انتظار چندساله برای سفر را رقم زده، درحالی‌که در گذشته با وجود احترام این سفر، مهم‌ترین ویژگی آن دوری و دشواری راه بود.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref> این دشواری در ادبیات فارسی بازتاب گسترده یافته و سفر حج را به نمادی برای تحمل سختی در راه رسیدن به معشوق تبدیل کرده است.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص273، 328.</ref>
[[پرونده:مراسم استقبال از حاجیان در شمال ایران.jpg|بندانگشتی|راست|مراسم استقبال از حاجیان در شمال ایران]]

== هزینه‌های سفر ==
سفر حج امروزه همگانی شده؛<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> اما در گذشته هزینه‌ی سنگینی داشت و ویژه‌ی توانگران بود؛ ازاین‌رو حاجی باید هزینه‌ی یک‌سال خانواده را تأمین می‌کرد.<ref>قابوس نامه، ص16.</ref> این نابرابری اقتصادی، به رواج ضرب‌المثل‌های اعتراضی و کنایه‌آمیز درباره‌ی حاجیان انجامید.<ref>فرهنگ امثال سخن، ج1، ص16، 85، 119، 346، 682.</ref> در میراث مکتوب، از حج طبقات فرودست گزارشی نیست، جز داستان‌های صوفیان که با توکل و بی‌زادوتوشه سفر می‌کردند.<ref>نک: گلستان سعدی، ص58، 124.</ref>

کاروان‌ها در گذشته در [[مسیر زمینی حج]]، مزار بزرگان را [[زیارت]] می‌کردند و این آیین، بخشی از فرهنگ سفر حج به شمار می‌رفت.<ref>تاریخ بیهق، ص188-189.</ref> از همین رو، ایرانیان شیعه نیز زیارت قبور امامان در [[عراق]] را در همین سفر به جا می‌آوردند<ref>تاریخ حج‌گزاری ایرانیان، ص178، 318.</ref> و برخی نیز پیش یا پس از سفر حج به [[زیارت امام رضا(ع)]] در [[مشهد|خراسان]] می‌رفتند.<ref>نک: زبور آل داود، ص136-137.</ref>

== بدرقه و استقبال ==
[[بدرقه]] و [[استقبال حاجی|استقبال حاجیان]] از آداب کهن سفر حج در ایران است که امروزه نیز کم‌وبیش اجرا می‌شود. در گذشته بستگان، حاجی را تا بیرون شهر یا حتی شهرهای دورتر بدرقه می‌کردند<ref>خاطرات سفر مکه، ص6.</ref> و شمار زیاد بدرقه‌کنندگان گاه حاجی را خسته می‌کرد.<ref>پنجاه سفرنامه، ج8، ص760-761.</ref> هنگام استقبال، مردم گاهی به بیرون شهر و برخی تا شهرهای مرزی می‌رفتند.<ref>پنجاه سفرنامه، ج6، ص137؛ ج8، ص822؛ میراث شهاب، ش41-42، ص21-22، «روزنگار استقبال از حجاج؛ سفرنامه مکه معظمه، ص259.</ref> 

مراسم استقبال با شادی و جشن همراه بود؛ چنان‌که در گلستان سعدی آمده، والیان به پاس ورود حاجیان، زندانیان را آزاد می‌کردند.<ref>گلستان سعدی، ص42.</ref> مردم شهرهای سرراه نیز به [[کاروان حج]]، شادی می‌کردند و خوش‌آمد می‌گفتند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص180.</ref> امروزه بستگان تا فرودگاه به بدرقه یا استقبال می‌روند<ref>با من به خانه خدا بیایید، ص129.</ref> و با پارچه‌نوشته و قربانی، ورود حاجی را تبریک می‌گویند. حاجی نیز پس از بازگشت، مهمانی [[ولیمه]] می‌دهد و برای آشنایان سوغاتی‌هایی مانند [[آب زمزم]] و هدایای مذهبی از [[مکه]] و [[مدینه]] می‌آورد.<ref>‌ای قوم به حج رفته، ص11، 18-21؛ آداب سفر حج، ص227؛ زمزم، ص108؛ سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم، ص176.</ref>
[[پرونده:برگزاری دعای کمیل شب‌های جمعه در بقیع.jpg|بندانگشتی|چپ|برگزاری دعای کمیل شب‌های جمعه در بقیع]]
== ویژگی‌های ایرانیان در اعمال حج ==
کهن‌ترین گزارش درباره ایرانیان در حج، متعلق به [[ابن جبیر]] است که از شور و ازدحام فراوان آنان در [[مکه]] خبر داده و به روشن‌کردن شب‌های مکه و مدینه خصوصا [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] با شمع‌های بزرگ توسط ایرانیان اشاره کرده است.<ref>رحلة ابن جبیر، ص107-108، 128-129، 139، 141.</ref> پنج قرن بعد، نویسنده‌ای روسی در ۱۸۹۸م، حاجیان ایرانی را از نظر ابراز احساسات فراوان، گریه و بوسیدن در و دیوار مسجدالحرام ممتاز دانسته است.<ref>الرحلة السریه، ص124، 297.</ref>  

از [[صفویان|دوران صفویه]]، پایبندی ایرانیان به زیارت قبور بقیع و [[برگزاری دعای کمیل در بقیع|برگزاری دعای کمیل]] در شب جمعه در کنار آن، آنان را از دیگر حاجیان متمایز کرده و امروزه از ویژگی‌های زیارت ایرانیان است.<ref>نک: با کاروان ابراهیم، ص146-147؛ با کاروان عشق، ص297-298؛ حج25، ص63.</ref> برگزاری [[مراسم عزاداری محرم]] توسط ایرانیان حاجی مقیم تا پس از [[ذی‌الحجه (ماه قمری)|ذی‌الحجه]] از دیگر ویژگی‌های متمایز آنان بوده که در سفرنامه‌های قاجار بازتاب یافته است.<ref>پنجاه سفرنامه، ج5، ص480؛ نک: تذکرة الطریق، ص123.</ref> ایرانیان همچنین از [[قاجاریان|دوران قاجار]] ارتباط ویژه‌ای با [[شیعیان نخاوله مدینه]] داشته، در خانه‌های آنان ساکن می‌شدند و به آنان یاری مالی می‌رساندند.<ref>سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی، ص147-148؛ پنجاه سفرنامه، ج4، ص154؛ ج5، ص482؛ سفرنامه میرزا داود میروظایف، ص157.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

==منابع==
{{منابع}}
{{دانشنامه
 | آدرس = http://phz.hajj.ir/422/8027
 | عنوان = ایران
 | نویسنده = کامران محمدحسینی
}}
* '''آداب سفر حج''': سید علی قاضی عسکر؛
* '''ای قوم به حج رفته''': جواد مجابی، تهران، نشر موج، ۱۳۵۲ش؛
* '''با کاروان ابراهیم در حج۷۱''': رسول جعفریان و محمد علی خسروی‏؛
* '''با کاروان عشق''': مهدوی راد و جعفریان‏، گزارشی از فعالیت‌های بعثه مقام معظم رهبری و سازمان حج و زیارت؛
* '''با من به خانه خدا بیایید''': محمد رضا خلیلی عراقی، تهران، شرکت طبع کتاب، ۱۳۴۰ش؛
* '''پنجاه سفرنامه حج قاجاری''': به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش؛
* '''تاریخ بیهقی''': محمد بن حسین بیهقی (م. ۴۷۰ق)، به کوشش خلیل خطیب، تهران، مهتاب، ۱۳۷۴ش؛
* '''تاریخ حج‌گزاری ایرانیان''': اسرا دوغان، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش؛
* '''تذکرة الطریق فی مصائب حجاج بیت الله العتیق''': محمد عبدالحسین کربلایی (م. قرن۱۳ق)، به کوشش جعفریان و اسرا دوغان، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش؛
* '''حج ۲۵''': رضا مختاری‏، گزارشی از حج‌گزاری ۱۴۲۵ق. ۱۳۸۳ش؛
* '''خاطرات سفر مکه''': احمد هدایتی و محمدعلی هدایتی، تهران، ۱۳۴۳ش؛
* '''رحلة ابن جبیر''': محمد بن احمد (م. ۶۱۴ق)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م؛
* '''الرحلة السریة للعقید الروسی''': عبدالعزیز دولتشین، الدار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۸ق؛
* '''زبور آل داود''':هاشم میرزا سلطان (م. ۱۲۳۶ق)، به کوشش نوایی، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش؛
* '''زمزم تاریخچه، تحولات، آثار''': محمد تقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش؛
* '''سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی به مکه، مدینه و عتبات عالیات''': به کوشش شاکری، مرکز اسناد شورای اسلامی، ۱۳۸۸ش؛
* '''سفرنامه مکه معظمه''': عبدالحسین افشار ارومی، به کوشش جعفریان، نشر علم، ۱۳۸۶ش؛
* '''سفرهای زیارتی در فرهنگ مردم''': سید علی رضاهاشمی، تهران، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
* '''سفرنامه فرهاد میرزا''': فرهاد میرزا، به کوشش طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش؛
* '''سفرنامه کازاما نخستین وزیر مختار ژاپن در ایران''': آکی یوکازا، ترجمه:هاشم رجب‌زاده، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش؛
* '''سفرنامه میرزا داود میروظایف''': داود میروظایف، به کوشش قاضی عسکر، مشعر، ۱۳۸۸ش؛
* '''فرهنگ امثال سخن''': حسن انوری ودیگران، تهران، سخن، ۱۳۸۴ش؛
* '''قابوسنامه''': کیکاووس قابوس بن وشمگیر زیاری، تهران، طهوری؛
* '''گلستان سعدی نسخه علمی و انتقادی''': به کوشش برات زنجانی، تهران، سپهر، ۱۳۷۳ش؛
* '''میراث شهاب''': قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی؛
{{پایان}}