حضرت زینب (س): تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۶۲: | خط ۶۲: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
* ''' | * '''الاحتجاج'''، طبرسی، احمد بن علی (م قرن ۶)، قم، نشر اسوه، ۱۴۲۴. | ||
* ''' | * '''الاستیعاب فی معرفة الاصحاب'''، ابن عبدالبر (م۴۶۳ق)، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲. | ||
* ''' | * '''اُسدُ الغابه فی معرفة الصحابه'''، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹. | ||
* ''' | * '''امالی المفید'''، شیخ مفید (م۴۱۳ق)، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳. | ||
* '''انساب الاشراف'''، بلاذری، احمد بن یحیی (م۲۷۹ق)، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷. | |||
* ''' | * '''بحارالانوار'''، علامه مجلسی (م۱۱۱۰ق)، تهران، انتشارات اسلامیه، بیتا. | ||
* '''بلاغات النساء'''، ابن ابی طاهر، احمد (م۲۸۰ق)، قم، الشریف الرضی، بیتا. | |||
* '''بحارالانوار'''، | * '''البلدان'''، ابن فقیه، احمد بن محمد (م۳۶۵ق)، تحقیق یوسف هادی، عالم الکتب، ۱۴۱۶. | ||
* '''تاریخ الطبری'''، طبری، محمد بن جریر (م۳۱۰ق)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۹۶۷. | |||
* ''' | * '''تراجم اعلام النساء'''، اعلمی حائری، محمد حسین (م۱۳۹۱ق)، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۷. | ||
* '''تنقیح المقال فی علم الرجال'''، مامقانی، عبدالله (م۱۳۵۱ق)، نجف، مطبعة المرتضویه، بیتا. | |||
* ''' | * '''حماسه حسینی'''، شهید مطهری، مرتضی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۷ش. | ||
* '''دلائل الامامه'''، طبری، محمد بن جریر (م قرن ۵)، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۳. | |||
* '''ریاحین الشریعه'''، محلاتی، ذبیحالله (م۱۴۰۶ق)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بیتا. | |||
* ''' | * '''زینب کبری از ولادت تا شهادت'''، قزوینی، سید محمد کاظم، ترجمه کاظم خاتمی طبری، قم، پیام مقدس، ۱۳۸۵ش. | ||
* '''الطبقات الکبری'''، ابن سعد، محمد (م۲۳۰ق)، تحقیق محمد عبدالغافر عطا، بیروت، دارالکتب العلمی، ۱۴۱۰. | |||
* ''' | * '''علل الشرائع'''، شیخ صدوق، ابن بابویه (م۳۸۱ق)، قم، نشر داوری، بیتا. | ||
* ''' | * '''عوالم العلوم والمعارف'''، بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله (م۱۱۴۸ق)، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۳۷۵ش. | ||
* ''' | * '''غایة المرام'''، بحرانی، هاشم بن سلیمان (م۱۱۰۷ق)، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۲. | ||
* ''' | * '''الفتوح'''، ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (م۳۱۴ق)، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱. | ||
* ''' | * '''قاموس الرجال'''، شوشتری، محمد تقی (م۱۴۱۵ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۰. | ||
* ''' | * '''الکامل فی التاریخ'''، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق. | ||
* ''' | * '''مستدرک عوالم العلوم'''، موحد ابطحی، محمد باقر، قم، مؤسسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۰۳. | ||
* '''من لایحضره الفقیه'''، شیخ صدوق، محمد بن علی (م۳۸۱ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴. | |||
* ''' | * '''نسب قریش'''، مصعب بن عبدالله زبیری (م۲۳۶ق)، قاهره، دارالمعارف، بیتا. | ||
* ''' | * '''وقعة الطف'''، ابو مخنف، لوط بن یحیی (م۱۵۷ق)، تحقیق محمد هادی یوسفی غروی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷. | ||
* ''' | * '''ینابیع الموده لذوی القربی'''، قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (م۱۲۹۴ق)، قم، مؤسسه اسوه، ۱۴۲۲.{{پایان}} | ||
* ''' | |||
* ''' | |||
* ''' | |||
* ''' | |||
* ''' | |||
* ''' | |||
* ''' | |||
* ''' | |||
{{پایان}} | |||
[[رده:امامزادگان]] | [[رده:امامزادگان]] | ||
[[رده:اشخاص حجگزار]] | [[رده:اشخاص حجگزار]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۵ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۲۲
 حرم حضرت زینب (دمشق) | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حضرت زینب الکبری (س) |
| لقب | عقیله بنی هاشم، صدیقه صغری و امالمصائب |
| نسب | نوه پیامبر(ص) |
| زادروز | سال پنجم یا ششم بعد از هجرت |
| زادگاه | مدینه |
| همسر | عبدالله بن جعفر |
| فرزندان | علی، عون، عباس و امکلثوم و فرزند پنجم به نام «جعفر یا محمد» |
| تاریخ درگذشت | سال 62 هجری |
| مشخصات دینی | |
| دلیل شهرت | دختر امام علی (ع) |
| نقشهای برجسته | خواهر امام حسین(ع) |
| دیگر فعالیتها | شرکت در واقعه کربلا و اداره کاروان اسرا تا شام |
| حج و زیارت | |
| نام زیارتگاه | حرم حضرت زینب (دمشق) |
| مقام علمی | راوی حدیث، مفسر قرآن و شناخته شده با صفت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» |
حضرت زینب (س) دختر حضرت زهرا (س) و امیرالمومنین (ع)، سومین فرزند خانواده است که سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد. نام «زینب» به وحی الهی و توسط جبرئیل بر او نهاده شد و پیامبر (ص) از مصائب آیندهاش گریست و امت را به محبت او سفارش کرد. از القاب او «عقیله بنیهاشم»، «صدیقه صغری» و «امالمصائب» است. بنا بر سفارش پیامبر(ص) با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی داشت.
او راوی حدیث، مفسر قرآن برای زنان در کوفه، و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود. در فصاحت و بلاغت چنان بود که گویی امیرالمؤمنین (ع) سخن میگوید و امام سجاد(ع) او را «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» خواند که اشاره به علم لدُنّی او دارد.
در واقعه کربلا، حضرت زینب همراه برادرش بود و پس از شهادت او، سرپرستی کاروان اسرا را بر عهده گرفت. در کوفه خطبهای آتشین درباره یارینکردن امام از سوی مردم ایراد کرد و در مجلس ابنزیاد، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» را فرمود و از جان امام سجاد(ع) دفاع کرد. در شام نیز با خطبهای رسواکننده، یزید را «یا ابنَ الطُّلَقاء» خطاب قرار داد. افشاگریهای او موجب شد یزید دستور بازگشت کاروان اسرا را به مدینه صادر کند.
او به «عابده آل علی» شهرت داشت و حتی در اسارت نماز شبش ترک نشد؛ دارای روحیه عفت، صبر، شجاعت و استقامت بود و بنابر قول مشهور، در ۱۵ رجب سال ۶۲ درگذشت و دربارهٔ مکان دفن او سه دیدگاه (مدینه، شام و مصر) وجود دارد.
معرفی و زندگانی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب کبری (س)، دختر امام علی(ع) و حضرت زهرا(س)، سال ۵ یا ۶ قمری در مدینه زاده شد.[۱] نام «زینب» (زینت پدر) به وحی الهی و توسط جبرئیل بر او نهاده شد[۲] و پیامبر (ص) پس از درآغوش گرفتنش، از مصائب سخت آیندهاش گریست[۳] و امت را به علت شباهت او به خدیجه، به محبت او توصیه کرد.[۴]
از القاب او «عقیله (بانوی خردمند) بنی هاشم»[۱] ، «صدیقه صغری»[۵] و به دلیل شکیبایی در برابر فجایع کربلا، «امالمصائب» است و کنیه اش را ام کلثوم، ام عبدالله و ام الحسن گفتهاند.[۶]
حضرت زینب بنا بر پیشنهاد پیامبر(ص)[۷] با پسرعمویش عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و فرزندانی از جمله علی، عون، عباس و امکلثوم داشت[۸] نام فرزند پنجم به اختلاف منابع جعفر یا محمد معرفی شده.[۹] هنگامی که معاویه، امکلثوم را برای یزید خواستگاری کرد، حضرت زینب با نظر برادرش امام حسین (ع) این وصلت را نپذیرفت و دخترش را به عقد قاسم بن محمد درآورد.[۱۰]
جایگاه علمی و حدیثی[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب (س) راوی حدیث[۱۱] از پیامبر(ص)، پدر، مادر، دو برادر و صحابیانی چون اسماء بنت عمیس، ام سلمه و امایمن است و امام سجاد(ع)، ابنعباس، عبدالله بن جعفر، جابر بن عبدالله و دیگران از ایشان حدیث شنیدهاند.[۱۲] از جمله روایات منقول از او میتوان به خطبه فدکیه[۱۳]، ماجرای منع فدک و شکایت حضرت فاطمه(س) به قبر رسول خدا(ص) [۱۴]، فضائل حضرت زهرا(س)[۱۵]، علی(ع) و شیعیان ایشان در کلام پیامبر[۱۶] و خبر جبرئیل از شهادت امام حسین (ع)[۱۷] اشاره کرد.
حضرت زینب مفسر قرآن برای زنان در کوفه[۱۸] و دارای «نیابت خاصه» از امام حسین(ع) بود به شکلی که مرحوم صدوق میگوید مردم تا بهبودی امام سجاد (ع) در مسائل حلال و حرام به او رجوع میکردند.[۱۹] برخی او را آگاه به «علم منایا و بلایا» و برتر از مریم و آسیه(س) دانستهاند.[۲۰] در فصاحت و بلاغت چنان بود که گویی امیرالمؤمنین (ع) سخن میگوید[۲۱]؛ امام سجاد (ع) او را با عبارت «عالِمة غیر مُعَلَّمَة» (دانای بیآموزگار) ستود که اشاره به علم لدُنّی (الهی) ایشان دارد.[۲۲]
مناقب و فضایل[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب (س) به «عابده آل علی» شهرت داشت[۲۳] و حتی در اسارت، نماز شبش ترک نشد و امام حسین (ع) در روز عاشورا هنگام وداع از حضرت زینب خواست که دعا برای حسین را در نماز شب فراموش نکند.[۲۴] ابناثیر او را زنی عاقل، خردمند و دارای منطقی استوار توصیف کرده است.[۲۵] در عفت و حیا چنان بود که همسایهاش هرگز او را ندیده و صدایش را نشنیده بود.[۲۶] او در برابر مصیبت شهادت مادر، پدر و برادر تا فجایع کربلا، صبر و استقامت نشان داد و رسالت خویش را به انجام رساند. شجاعت در مواجهه با ابنزیاد و یزید، از برجستهترین صفات او دانسته شده. شهید مطهری او را نمونهای عالی از قلب نیرومند، روحیه حماسی و بیباکی در برابر مرگ معرفی کرده است.[۲۷]
در دوران خلافت امام علی(ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]
از زندگی حضرت زینب (س) پیش از خلافت پدرش اطلاعات چندانی در دست نیست. با آغاز خلافت امام علی(ع) و وقوع جنگ جمل، همسرش عبدالله بن جعفر همراه امام به بصره و سپس کوفه رفت و در آنجا ماندگار شد. پس از آن، حضرت زینب نیز به همراه برخی بستگان از مدینه به کوفه هجرت کرد و از نزدیک شاهد جنگهای جمل، صفین، نهروان و سرانجام شهادت پدرش در مسجد کوفه بود.[۲۸] ایشان برخی سخنان و وقایع شب شهادت امام علی (ع) را نقل کرده[۲۹] و در تشییع جنازهٔ ایشان تا بیرون کوفه شرکت داشت.[۳۰] پس از صلح امام حسن (ع) و بازگشت ایشان به مدینه، حضرت زینب نیز با بستگانش به مدینه بازگشت و تا هنگام قیام امام حسین (ع) در آنجا ماند.[۳۱]
در دوران امامت امام حسین(ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]
با خروج امام حسین(ع) از مدینه، حضرت زینب با دو فرزندش (عون و محمد) و دیگر بستگان همراه برادر شد.[۳۲] روایت است که به علت علاقه او به برادرش، امام علی(ع) هنگام عقد ازدواج او، شرط کرده بود که هرگاه زینب بخواهد با حسین(ع) سفر کند، شوهرش مانع نشود.[۳۳] او همراه امام حسین(ع) برای حج به مکه سفر کرد و سپس به سمت کربلا رفت.[نیازمند منبع]
زینب در کربلا[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در کربلا، او شاهد تلخترین صحنهها از جمله شهادت فرزندان؛ برادران و نزدیکانش بود.[۳۴] نزدیک شدن او به قتلگاه از فراز «تلّ زینبیه»[۳۵] و مواجهه با پیکر برادرش[۳۶]، در منابع منعکس شده است. پرستاری امام سجاد (ع) در شب عاشورا[۳۷]، سرپرستی کاروان اسرا و ادامه راه برادرش جهت بیان حقیقیت واقعه کربلا بر عهده او بود.[نیازمند منبع]
حضرت زینب در کوفه[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پس از عاشورا، اسیران اهلبیت(ع) را به کوفه آوردند. حضرت زینب در فرصتی مناسب، خطبهای آتشین ایراد کرد و مردم را به خاطر یاری نکردن امام حسین (ع) به شدت توبیخ نمود و مظلومیت خاندان پیامبر را تبیین کرد.[۳۸] سخنان او چنان تأثیر گذاشت که مردم به گریه و شیون افتادند و نیروهای نظامی برای منحرف کردن افکار و افزایش مصیبت و سکوت حضرت زینب، سرِ امام را بر نیزه نزدیک محملش آوردند.[۳۹] در مجلس ابنزیاد نیز، در پاسخ به طعنهٔ او درباره قتل و اسارت، جملهٔ معروف «ما رَأَیتُ إلّا جَمِیلاً» (جز زیبایی ندیدم) را فرمود[۴۰] و با شجاعت از جان امام سجاد(ع) دفاع کرد و مانع قتل او شد.[۴۱]
حضرت زینب در شام[ویرایش | ویرایش مبدأ]
در شام، هنگامی که یزید با ضربه به لب و دندان امام و اشعار کفرآمیز در حال توهین بود، حضرت زینب برخاست و خطبهای رسواکننده ایراد نمود[۴۲] و یزید را «یا ابنَ الطُّلَقاء» (فرزند آزادشدگان) خطاب قرار داد[یادداشت ۱] و به او فرمود: که آیا از عدل است که ناموس خود را در پس پرده نگاه داشته و دختران رسول خدا (ص) را در معرض انظار قرار داده است؟![۴۳] همچنین در برابر درخواست نابجای یکی از حاضران برای تصاحب دختری از اهلبیت، ایستادگی کرد.[۴۴] افشاگریهای او چنان کارساز بود که یزید بهزودی دستور بازگرداندن کاروان اسرا را به مدینه صادر کرد.[۴۵]
وفات و مکانهای زیارتی منتسب[ویرایش | ویرایش مبدأ]
حضرت زینب بنابر قول مشهور در غروب روز یکشنبه ۱۵ رجب سال ۶۲ وفات نمود.[۴۶] در مورد محل وفات و مکان دفن او سه قول است:
1- در مدینه وفات نمود و احتمالاً در بقیع دفن گردید.
2- در شام (دمشق) وفات نمود و در حومه دمشق (شهرک زینبیه) دفن شد.
3- در مصر (قاهره) وفات نمود و در منطقه قَنطرة السِباع در محلی که در حال حاضر به «مسجده سیده زینب» معروف است دفن شد.
هر یک از سه قول؛ برای خود دلایلی دارند که در منابع مکتوب، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.[۴۷]
جستارهای وابسته[ویرایش | ویرایش مبدأ]
پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ مستدرک عوالم العلوم، ج11، 945.
- ↑ مستدرک عوالم العلوم، ج11، ص947.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص165.
- ↑ تراجم اعلام النساء، ج2، ص166.
- ↑ تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص46.
- ↑ من لایحضره الفقیه،ج3،ص393.
- ↑ انساب الاشراف، ج6، ص67.
- ↑ الطبقات الکبری، ج8، ص340؛ اسدالغابه، ج6، ص132.
- ↑ نسب قریش، ج1، ص29.
- ↑ به نقل از: تنقیح المقال، ج3، ص79.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953 و 957.
- ↑ علل الشرائع، ج1، ص248؛ دلائل الامامه، ص110.
- ↑ امالی المفید، ص40.
- ↑ علل الشرائع، ص148 و 150.
- ↑ غایه المرام، ج6، ص63.
- ↑ بحار الانوار،ج98، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص954 و 957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص957.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص109.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص114.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص 948.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص953.
- ↑ اسد الغابه، ج6، ص132.
- ↑ عوالم العلوم، ج11، ص55.
- ↑ حماسه حسینی، ج1، ص141.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص42 و 43.
- ↑ زینب از ولادت تا شهادت، ص43-52.
- ↑ همان، ص53.
- ↑ ریاحین الشریعه، ج3، ص74.
- ↑ تنقیح المقال، ج2، ص210.
- ↑ ریاحین الشریعه،ج3، ص76.
- ↑ وقعة الطف، ص197.
- ↑ وقعة الطف، ص252.
- ↑ وقعة الطف، ص259.
- ↑ وقعة الطف، ص200.
- ↑ بلاغات النساء، ص 38؛ البلدان، ص224؛ الاحتجاج، ج2، ص 109-113.
- ↑ ینابیع المودّه، ج3، ص87.
- ↑ الفتوح، ج5، ص122.
- ↑ وقعة الطف، ص 263؛ الفتوح، ج5، ص123؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص82.
- ↑ الاحتجاج، ج2، ص122 و 123.
- ↑ بلاغات النساء، ص35؛ الاحتجاج، ج2، ص 123-130.
- ↑ تاریخ الطبری، ج5، ص462 ؛ الاحتجاج، ج2، ص131و 132.
- ↑ وقعة الطف، ص272.
- ↑ قاموس الرجال، ج11، ص43.
- ↑ زینب کبری از ولادت تا شهادت، ص398- 414.
- ↑ اشاره به دشمنی خاندان یزید با اسلام که پس از شکست در جریان فتح مکه توسط پیامبر، آزاد شده بودند.
منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]
- الاحتجاج، طبرسی، احمد بن علی (م قرن ۶)، قم، نشر اسوه، ۱۴۲۴.
- الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ابن عبدالبر (م۴۶۳ق)، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲.
- اُسدُ الغابه فی معرفة الصحابه، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹.
- امالی المفید، شیخ مفید (م۴۱۳ق)، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳.
- انساب الاشراف، بلاذری، احمد بن یحیی (م۲۷۹ق)، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷.
- بحارالانوار، علامه مجلسی (م۱۱۱۰ق)، تهران، انتشارات اسلامیه، بیتا.
- بلاغات النساء، ابن ابی طاهر، احمد (م۲۸۰ق)، قم، الشریف الرضی، بیتا.
- البلدان، ابن فقیه، احمد بن محمد (م۳۶۵ق)، تحقیق یوسف هادی، عالم الکتب، ۱۴۱۶.
- تاریخ الطبری، طبری، محمد بن جریر (م۳۱۰ق)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۹۶۷.
- تراجم اعلام النساء، اعلمی حائری، محمد حسین (م۱۳۹۱ق)، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۰۷.
- تنقیح المقال فی علم الرجال، مامقانی، عبدالله (م۱۳۵۱ق)، نجف، مطبعة المرتضویه، بیتا.
- حماسه حسینی، شهید مطهری، مرتضی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۷ش.
- دلائل الامامه، طبری، محمد بن جریر (م قرن ۵)، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۳.
- ریاحین الشریعه، محلاتی، ذبیحالله (م۱۴۰۶ق)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- زینب کبری از ولادت تا شهادت، قزوینی، سید محمد کاظم، ترجمه کاظم خاتمی طبری، قم، پیام مقدس، ۱۳۸۵ش.
- الطبقات الکبری، ابن سعد، محمد (م۲۳۰ق)، تحقیق محمد عبدالغافر عطا، بیروت، دارالکتب العلمی، ۱۴۱۰.
- علل الشرائع، شیخ صدوق، ابن بابویه (م۳۸۱ق)، قم، نشر داوری، بیتا.
- عوالم العلوم والمعارف، بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله (م۱۱۴۸ق)، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۳۷۵ش.
- غایة المرام، بحرانی، هاشم بن سلیمان (م۱۱۰۷ق)، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۲.
- الفتوح، ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (م۳۱۴ق)، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱.
- قاموس الرجال، شوشتری، محمد تقی (م۱۴۱۵ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۰.
- الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، علی بن محمد (م۶۳۰ق)، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
- مستدرک عوالم العلوم، موحد ابطحی، محمد باقر، قم، مؤسسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۰۳.
- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، محمد بن علی (م۳۸۱ق)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴.
- نسب قریش، مصعب بن عبدالله زبیری (م۲۳۶ق)، قاهره، دارالمعارف، بیتا.
- وقعة الطف، ابو مخنف، لوط بن یحیی (م۱۵۷ق)، تحقیق محمد هادی یوسفی غروی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷.
- ینابیع الموده لذوی القربی، قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (م۱۲۹۴ق)، قم، مؤسسه اسوه، ۱۴۲۲.