پرش به محتوا

حمیریان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی حج
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
جزبدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''حمیریان'''، یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های باستان در یمن بود که نسب آنان به حمر بن سبأ می‌رسد. قلمرو این پادشاهی با مرکزیت شهر ظفار، بازه‌ای طولانی از دوران باستان تا ظهور اسلام را در بر می‌گرفت. حیات سیاسی حمیر با دو دوره اصلی متمایز می‌شود: دوره نخست <ref>رونق تجاری و ثبات اقتصادی</ref> و دوره دوم <ref>دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب</ref>. حمیریان در میان رقابت‌های قدرت میان ساسانیان و بیزانس، نقشی کلیدی در توازن سیاسی و مسیرهای تجاری داشتند و در نهایت در سال نهم اسلام را پذیرفتند.
{{در دست ویرایش|ماه=[[شهریور]]|روز=[[۲۳]]|سال=[[۱۴۰۵]]|کاربر=Salar2  }}
 
[[رده:مقاله‌های در حال ویرایش]]
'''حمیریان'''، یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های باستان در یمن بود که نسب آنان به حمر بن سبأ می‌رسد. قلمرو این پادشاهی با مرکزیت شهر ظفار، بازه‌ای طولانی از دوران باستان تا ظهور اسلام را در بر می‌گرفت. حیات سیاسی حمیر با دو دوره اصلی متمایز می‌شود: دوره نخست (رونق تجاری و ثبات اقتصادی) و دوره دوم (دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب). حمیریان در میان رقابت‌های قدرت میان ساسانیان و بیزانس، نقشی کلیدی در توازن سیاسی و مسیرهای تجاری داشتند و در نهایت در سال نهم اسلام را پذیرفتند.
 
== نسب‌شناسی و هویت حمیر ==
== نسب‌شناسی و هویت حمیر ==
نسبت حمیریان در منابع تاریخی اسلامی، به حمر بن سبأ بازگردانده شده که گفته شده حمیر نخستین پادشاهی بود که تاج یاقوتی بر سر نهاد و پس از پدرش، سبأ، در شهر مأرب مستقر شد <ref>ابن قتیبه، 1960م، ص26؛ دینوری، 1960م، ص10؛ ابن سعید مغربی، 1402ق، ج1، صص97-98</ref>. طوایف مختلف حمیر از فرزندان او منشعب شده‌اند که میان مورخان در شمار آن‌ها اختلاف است؛ برخی آن‌ها را پنج تن <ref>مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو</ref> و برخی دیگر تا نه تن ذکر کرده‌اند <ref>ابن قتیبه، 1960م، ج1، صص103-104؛ ابن کلبی، 1408ق، ج2، ص534؛ ابن حزم، 1982م، ج1، ص432؛ ابن خلدون، 1408ق، ج2، صص54 و290</ref>.
نسبت حمیریان در منابع تاریخی اسلامی، به حمر بن سبأ بازگردانده شده که گفته شده حمیر نخستین پادشاهی بود که تاج یاقوتی بر سر نهاد و پس از پدرش، سبأ، در شهر مأرب مستقر شد <ref>المعارف، ص26؛ اخبار الطوال، ص10؛ نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج1، صص97-98</ref>. طوایف مختلف حمیر از فرزندان او منشعب شده‌اند که میان مورخان در شمار آن‌ها اختلاف است؛ برخی آن‌ها را پنج تن <ref>مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو</ref> و برخی دیگر تا نه تن ذکر کرده‌اند <ref>المعارف، ج1، صص103-104؛ نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، ج2، ص534؛ جمهرة انساب‌ العرب، ج1، ص432؛ تاریخ ابن خلدون، ج2، صص54 و290</ref>.
 
== قلمرو و سکونتگاه‌ها==
== قلمرو و سکونتگاه‌ها==
پایتخت حمیریان شهر «ظفار» در مغرب صنعا بود <ref>جوادعلی، 1976م، ج2، ص495</ref>. سرزمین آن‌ها «ذی‌ریدان» نام داشت و دژ معروفشان «ریدان» بود. قلمرو حمیریان با نام «اقلیم حِمیَر» شناخته می‌شد که از صنعا در شمال تا عدن در جنوب، و از شبوه در شرق تا سواحل دریا در غرب گسترده بود <ref>منتظرالقائم، 1380ش، ص66</ref>.  
پایتخت حمیریان شهر «ظفار» در مغرب صنعا بود <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، ص495</ref>. سرزمین آن‌ها «ذی‌ریدان» نام داشت و دژ معروفشان «ریدان» بود. قلمرو حمیریان با نام «اقلیم حِمیَر» شناخته می‌شد که از صنعا در شمال تا عدن در جنوب، و از شبوه در شرق تا سواحل دریا در غرب گسترده بود <ref>نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، ص66</ref>.
اریخ سیاسی و دوره‌های حاکمیت
 
تاریخ ملوک حمیر به دلیل پیچیدگی، یکی از دشوارترین بخش‌های تاریخ یمن است <ref>حمزه اصفهانی، بی‌تا، صص113-114</ref>. باستان‌شناسان با یافتن کتیبه‌ها، ابعاد جدیدی از این تاریخ را روشن کرده‌اند <ref>سعد زغلول عبدالحمید، 1976م، صص170-180</ref>.
== تاریخ سیاسی و دوره‌های حاکمیت ==
تاریخ ملوک حمیر به دلیل پیچیدگی، یکی از دشوارترین بخش‌های تاریخ یمن است <ref>تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، صص113-114</ref>. باستان‌شناسان با یافتن کتیبه‌ها، ابعاد جدیدی از این تاریخ را روشن کرده‌اند <ref>فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، صص170-180</ref>.


===دوره اول؛ 115 پیش از میلاد تا ۳۰۰ میلادی===
===دوره اول؛ 115 پیش از میلاد تا 300 میلادی===
در این دوره، پادشاهان با القاب «ملک سبأ و ذورَیْدان» شناخته می‌شدند <ref>جوادعلی، 1976، ج2، ص516</ref>. از مشهورترین ملوک این دوره، «اِل‌شرح یَحضُب» است که بنای قصر غمدان را ساخت <ref>ابن حائک، 1989م، ص19</ref>. ویژگی این دوران، رونق تجاری، ثبات اقتصادی و تلاش برای گسترش نفوذ در حبشه و آفریقا بود <ref>سالم، 1971م، صص140-141</ref>. در این دوره، حمیریان با دولت‌های همجوار همچون قتبان و حضرموت درگیر بودند و گاه بر آن‌ها چیره می‌شدند <ref>جوادعلی، 1976م، ج2، صص516-524</ref>.
در این دوره، پادشاهان با القاب «ملک سبأ و ذورَیْدان» شناخته می‌شدند <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، ص516</ref>. از مشهورترین ملوک این دوره، «اِل‌شرح یَحضُب» است که بنای قصر غمدان را ساخت <ref>کتاب الأکلیل، ص19</ref>. ویژگی این دوران، رونق تجاری، ثبات اقتصادی و تلاش برای گسترش نفوذ در حبشه و آفریقا بود <ref>تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، صص140-141</ref>. در این دوره، حمیریان با دولت‌های همجوار همچون قتبان و حضرموت درگیر بودند و گاه بر آن‌ها چیره می‌شدند <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، صص516-524</ref>.


===دوره دوم یا دوره «تبابعه»؛ 300 تا ۵۲۵ میلادی===
===دوره دوم یا دوره «تبابعه»؛ 300 تا 525 میلادی===
این دوره با لقب «تبابعه» شناخته می‌شود <ref>برّو، 1988م، ص82</ref>. مشهورترین پادشاه این عصر، «شَمَّر یُهَرْعِش» یا «تُبَّع بزرگ» است که افسانه‌های فتوحات گسترده‌ای به او نسبت داده‌اند <ref>صالح احمد، 1384ش، ص44</ref>. یکی از نقاط عطف این دوران، تخریب سد مأرب که در منابع اسلامی به «سیل العرم» شهره است، ضربه‌ای مهلک بر اقتصاد کشاورزی آنان وارد کرد و موجبات مهاجرت قبایل و تضعیف قدرت مرکزی را فراهم ساخت <ref>ابن خلدون، 1408ق، ج2، صص300-302</ref>.
این دوره با لقب «تبابعه» شناخته می‌شود <ref>تاریخ ‌العرب‌القدیم، ص82</ref>. مشهورترین پادشاه این عصر، «شَمَّر یُهَرْعِش» یا «تُبَّع بزرگ» است که افسانه‌های فتوحات گسترده‌ای به او نسبت داده‌اند <ref>عرب کهن در آستانه بعثت، ص44</ref>. یکی از نقاط عطف این دوران، تخریب سد مأرب که در منابع اسلامی به «سیل العرم» شهره است، ضربه‌ای مهلک بر اقتصاد کشاورزی آنان وارد کرد و موجبات مهاجرت قبایل و تضعیف قدرت مرکزی را فراهم ساخت <ref>تاریخ ابن خلدون، ج2، صص300-302</ref>.


== روابط خارجی و توازن قدرت ==
== روابط خارجی و توازن قدرت ==
حمیریان در سیاست خارجی خود، به‌عنوان قدرت سوم در کنار دو امپراتوری بزرگ ایران <ref>ساسانیان</ref> و روم <ref>بیزانس</ref> عمل می‌کردند <ref>صالح احمد، 1384ش، صص50-55</ref>. روابط آنان با همسایگان، همواره متأثر از رقابت‌های تجاری و ایدئولوژیک بود. در دوره‌هایی، حمیریان با قبایل قدرتمند دیگر نظیر «کِنده» متحد شدند تا نفوذ خود را بر قبایل بیابان‌نشین تثبیت کنند. همچنین رقابت با حبشه بر سر کنترل مسیرهای تجاری دریای سرخ، از محورهای اصلی دیپلماسی آنان بود که گاه به جنگ‌های خونین و دخالت‌های نظامی منجر می‌شد <ref>جوادعلی، 1976م، ج3، صص400-410</ref>.
حمیریان در سیاست خارجی خود، به‌عنوان قدرت سوم در کنار دو امپراتوری بزرگ ایران (ساسانیان) و روم (بیزانس) عمل می‌کردند <ref>عرب کهن در آستانه بعثت، صص50-55</ref>. روابط آنان با همسایگان، همواره متأثر از رقابت‌های تجاری و ایدئولوژیک بود. در دوره‌هایی، حمیریان با قبایل قدرتمند دیگر نظیر «کِنده» متحد شدند تا نفوذ خود را بر قبایل بیابان‌نشین تثبیت کنند. همچنین رقابت با حبشه بر سر کنترل مسیرهای تجاری دریای سرخ، از محورهای اصلی دیپلماسی آنان بود که گاه به جنگ‌های خونین و دخالت‌های نظامی منجر می‌شد <ref>المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج3، صص400-410</ref>.


== حیات دینی==
== حیات دینی==
حیات دینی در حمیر تحولات گسترده‌ای را تجربه کرد. در ابتدا، بت‌پرستی و پرستش خدایانی همچون «نَسر» رواج داشت <ref>ابن کلبی، 1964م، ص12</ref>. با گسترش روابط تجاری و سیاسی، ادیان توحیدی یهودیت و مسیحیت به تدریج در یمن نفوذ یافتند. دوره پادشاهی «ذونواس» <ref>یوسف اسأر</ref>، که به دین یهود گرویده بود، نقطه عطفی در تاریخ دینی حمیر محسوب می‌شود که با تنش‌های مذهبی میان حمیریان و مسیحیانِ تحت حمایت حبشه گره خورد <ref>طبری، 1387ق، ج2، ص120</ref>.
حیات دینی در حمیر تحولات گسترده‌ای را تجربه کرد. در ابتدا، بت‌پرستی و پرستش خدایانی همچون «نَسر» رواج داشت <ref>الأصنام، ص12</ref>. با گسترش روابط تجاری و سیاسی، ادیان توحیدی یهودیت و مسیحیت به تدریج در یمن نفوذ یافتند. دوره پادشاهی «ذونواس» <ref>یوسف اسأر</ref>، که به دین یهود گرویده بود، نقطه عطفی در تاریخ دینی حمیر محسوب می‌شود که با تنش‌های مذهبی میان حمیریان و مسیحیانِ تحت حمایت حبشه گره خورد <ref>تاریخ الرسل و الملوک، ج2، ص120</ref>.


== حمیر و اسلام==
== حمیر و اسلام==
پیامبر <ref>ص</ref> برای ملوک حمیر، از جمله حارث بن عبدکلال، نعیم بن عبدکلال و زرعة بن سیف، نامه‌هایی ارسال فرمودند و آنان را به اسلام فراخواندند <ref>حمیدالله، 1983م، صص170-175</ref>. در سال نهم هجری <ref>عام الوفود</ref>، پس از غزوه تبوک، هیئت‌هایی از قبایل یمن و حمیر برای بیعت با پیامبر به مدینه آمدند. رسول خدا <ref>ص</ref> نیز مبلغانی همچون عیاش بن ابی‌ربیعه و معاذ بن جبل را برای تعلیم دین و جمع‌آوری زکات به یمن گسیل داشتند <ref>ابن هشام، 1355ش، ج2، ص590</ref>.
پیامبر (ص) برای ملوک حمیر، از جمله حارث بن عبدکلال، نعیم بن عبدکلال و زرعة بن سیف، نامه‌هایی ارسال فرمودند و آنان را به اسلام فراخواندند <ref>الوثائق السیاسیة الیمنیة، صص170-175</ref>. در سال نهم هجری <ref>عام الوفود</ref>، پس از غزوه تبوک، هیئت‌هایی از قبایل یمن و حمیر برای بیعت با پیامبر به مدینه آمدند. رسول خدا <ref>ص</ref> نیز مبلغانی همچون عیاش بن ابی‌ربیعه و معاذ بن جبل را برای تعلیم دین و جمع‌آوری زکات به یمن گسیل داشتند <ref>السیرة النبویة، ج2، ص590</ref>.
 
==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
==منابع==
{{منابع}}
{{برگرفتگی
{{برگرفتگی
| پیش از لینک =  
 
| منبع = عملکرد و حضور قبیله حمیر در تحولات پیش و پس از اسلام (دوران پیامبر«ص»)
| پیش از لینک =
| لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158060.html
 
| توضیحات منبع = میقات حج، شماره 117
| منبع = عملکرد و حضور قبیله حمیر در تحولات پیش و پس از اسلام (دوران پیامبر«ص»)
 
| لینک = http://miqat.hajj.ir/article_158060.html
 
| توضیحات منبع = میقات حج، شماره 117
 
}}
}}
* آربری، آ.ج برتولد اشپولر، آن. ک.س. لمبتون، برنارد لوئیس، مونت گمری وات، پی.ام.هولت (1385ش)، تاریخ اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، انتشارات امیرکبیر.
 
* ابن اثیر، علی ‌بن محمد (بی‌تا)، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی.
* جمهرة انساب‌ العرب، ابن‌ حزم (۱۹۸۲م)، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
* ابن حجر عسقلانی (1415‌ق)، الاصابة فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه.
* تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن محمد (1408ق)، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
* ابن‌ حزم، علی‌ بن احمد (۱۹۸۲م)، جمهرة انساب‌ العرب، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
* نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ابن سعید مغربی (1402ق)، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
* ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن محمد (1408ق)، تاریخ ابن خلدون، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
* المعارف، ابن قتیبه (1960م)، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
* ابن‌ درید، محمد‌ بن حسن (۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م)، کتاب الاشتقاق، بغداد، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
* المعارف، ابن ‌قتیبه، عبدالله ‌بن مسلم (۱۹۶۰‌م)، قم، مطبعه دارالکتاب.
* ابن سعد، محمد (1410ق)، الطبقات الکبری، دراسه و تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه.
* نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، ابن‌ کلبی (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، بیروت، چاپ ناجی حسن.
* ابن سعید مغربی (1402ق)، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
* الأصنام، ابن کلبی، هشام ‌بن محمد (1348ق)، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
* ابن عبدربه، احمد (1372‌ق)، العقد الفرید، تحقیق محمد سعید العریان، بیروت، دارالفکر.
* السیرة النبویة، ابن‌ هشام، عبدالملک‌ بن هشام (1355ق/1936م) قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ‌ شلبی، چاپ افست بیروت.
* ابن قتیبه (1960م)، المعارف، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
* التیجان فی الملوک الحمیر، ابن هشام، عبدالملک (1979‌م)، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
* ابن ‌قتیبه، عبدالله ‌بن مسلم (۱۹۶۰‌م)، المعارف، قم، مطبعه دارالکتاب.
* کتاب الأکلیل، ابن ‌حائک (1989م)، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
* ابنکثیر، اسماعیل ‌بن عمر (۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ق)، البدایة والنهدایه، تحقیق احمد عبدالوهاب فتیح، قاهره ـ مصر، دارالحدیث.
* تاریخ ‌العرب‌القدیم، برّو، توفیق (1988م)، دمشق، بی‌نا.
* ابن‌ کلبی، (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، بیروت، چاپ ناجی حسن.
* المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، جوادعلی (۱۹۷۶م)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
* ابن کلبی، هشام ‌بن محمد (1348ق)، الأصنام، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
* تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، حمزه اصفهانی، حمزة ‌‌بن حسن (بی­تا)، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
* ابن‌ هشام، عبدالملک‌ بن هشام (1355ق/1936م) السیرة النبویة، قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ‌ شلبی، چاپ افست بیروت.
* اخبار الطوال، دینوری، احمد‌ بن داود (1960م)، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
* ابن هشام، عبدالملک (1979‌م)، التیجان فی الملوک الحمیر، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
* تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (1971م)، نشر دارالنهضه.
* ابن ‌حائک (1989م)، کتاب الأکلیل، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
* فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، بیروت.
* ابوزهره، محمد (1373ش)، خاتم پیامبران، جلد سوم، ترجمه حسین صابری، بی­جا، انتشارات آستان قدس رضوی.
* عرب کهن در آستانه بعثت، صالح احمد، علی (1384‌ش)، ترجمه هادی انصاری، بی‌جا، انتشارات امیرکبیر.
* التهایم، فرانتس (1369‌ش)، کمک‌های اقتصادی در دوران باستان، ترجمه امیرهوشنگ امینی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
* تاریخ ‌العرب القدیم و البعثة النبویة، صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، بیروت، ‌شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
* الحوالی، محمد‌ بن علی الاکوع (1402‌ق)، الوثائق السیاسیة الیمنة، بغداد، دراالحریة للطباعة، چاپ اول.
* تاریخ الرسل و الملوک، طبری، محمد ‌بن جریر (بی­تا)، مطبعة الحسینیة المصریه.
* برّو، توفیق (1988م)، تاریخ ‌العرب‌القدیم، دمشق، بی‌نا.
* تاریخ‌العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (بی‌تا)، بیروت، دارالنهضة العربیة.
* پروکوپیوس (1365م)، جنگ‌های ایران و روم، ترجمه محمد سعیدی، تهران، انشتارات علمی و فرهنگی.
* الموسوعة الیمنیة، عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، صنعا.
* جوادعلی (۱۹۷۶م)، المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
* معجم قبائل العرب، کحاله، عمررضا (بی‌تا)، بیروت، مؤسسة الرساله.
* حتی، فیلیپ (1366ش)، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر آگاه.
* نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، قم، بوستان کتاب.
* حسنی، علی‌اکبر (1373ش)، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام از دوران جاهلیت تا عصر امویان، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی.
{{پایان}}
* حمزه اصفهانی حمزة ‌‌بن حسن، (بی­تا)، تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
* دینوری، احمد‌ بن داود (1960م)، اخبار الطوال، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
* رامیار، محمود (1371ش)، در آستانه سالزاد پیامبر9 ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
* سالم، عبدالعزیز (1971م.) تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، نشر دارالنهضه.
* سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، بیروت.
* صالح احمد، علی (1384‌ش)، عرب کهن در آستانه بعثت، ترجمه هادی انصاری، بی‌جا، انتشارات امیرکبیر.
* صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، تاریخ ‌العرب القدیم و البعثة النبویة، بیروت، ‌شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
* طبری، محمد ‌بن جریر (بی­تا)، تاریخ الرسل و الملوک، مطبعة الحسینیة المصریه.
* سالم، عبدالعزیز (بی‌تا)، تاریخ‌العرب فی عصر الجاهلیه، بیروت، دارالنهضة العربیة.
* عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، الموسوعة الیمنیة، صنعا.
* غویدی، اغناطیوس (1986‌م)، محاضرات فی تاریخ الیمن و الجزیرةالعربیه قبل الاسلام، ترجمه ابراهیم سامرایی، لبنان، دارالحدثه.
* کحاله، عمررضا (بی‌تا)، معجم قبائل العرب، بیروت، مؤسسة الرساله.
* مسعودی، علی ‌بن حسین (1349)، التنبیه و الااشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
* مقدسی، مطهر‌ بن طاهر (1374‌ش)، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا ‌شفیعى کدکنى، تهران، آگه، چاپ اول.
* ملایری، محمدمهدی (1379‌ش)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانى به عصر اسلامى‌، محمدمهدى ملایرى‌، تهران، توس‌.
* منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، قم، بوستان کتاب.
* نولدکه (بی‌تا)، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه عباس زریاب خوئی، تهران، انجمن آثار ملی.
* همدانی، حسن ‌بن احمد (1989م)، صفه جزیرةالعرب، تحقیق محمد‌ بن علی الاکوع، بغداد، دارالشئون ـ الثقافة العامه.
* یعقوبی، احمد ‌بن واضح (1358ق)، تاریخ یعقوبی، نجف، مکتبة المرتضوی .

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۳

حمیریان، یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های باستان در یمن بود که نسب آنان به حمر بن سبأ می‌رسد. قلمرو این پادشاهی با مرکزیت شهر ظفار، بازه‌ای طولانی از دوران باستان تا ظهور اسلام را در بر می‌گرفت. حیات سیاسی حمیر با دو دوره اصلی متمایز می‌شود: دوره نخست (رونق تجاری و ثبات اقتصادی) و دوره دوم (دوران تبابعه و پس از تخریب سد مأرب). حمیریان در میان رقابت‌های قدرت میان ساسانیان و بیزانس، نقشی کلیدی در توازن سیاسی و مسیرهای تجاری داشتند و در نهایت در سال نهم اسلام را پذیرفتند.

نسب‌شناسی و هویت حمیر[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نسبت حمیریان در منابع تاریخی اسلامی، به حمر بن سبأ بازگردانده شده که گفته شده حمیر نخستین پادشاهی بود که تاج یاقوتی بر سر نهاد و پس از پدرش، سبأ، در شهر مأرب مستقر شد [۱]. طوایف مختلف حمیر از فرزندان او منشعب شده‌اند که میان مورخان در شمار آن‌ها اختلاف است؛ برخی آن‌ها را پنج تن [۲] و برخی دیگر تا نه تن ذکر کرده‌اند [۳].

قلمرو و سکونتگاه‌ها[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پایتخت حمیریان شهر «ظفار» در مغرب صنعا بود [۴]. سرزمین آن‌ها «ذی‌ریدان» نام داشت و دژ معروفشان «ریدان» بود. قلمرو حمیریان با نام «اقلیم حِمیَر» شناخته می‌شد که از صنعا در شمال تا عدن در جنوب، و از شبوه در شرق تا سواحل دریا در غرب گسترده بود [۵].

تاریخ سیاسی و دوره‌های حاکمیت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

تاریخ ملوک حمیر به دلیل پیچیدگی، یکی از دشوارترین بخش‌های تاریخ یمن است [۶]. باستان‌شناسان با یافتن کتیبه‌ها، ابعاد جدیدی از این تاریخ را روشن کرده‌اند [۷].

دوره اول؛ 115 پیش از میلاد تا 300 میلادی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در این دوره، پادشاهان با القاب «ملک سبأ و ذورَیْدان» شناخته می‌شدند [۸]. از مشهورترین ملوک این دوره، «اِل‌شرح یَحضُب» است که بنای قصر غمدان را ساخت [۹]. ویژگی این دوران، رونق تجاری، ثبات اقتصادی و تلاش برای گسترش نفوذ در حبشه و آفریقا بود [۱۰]. در این دوره، حمیریان با دولت‌های همجوار همچون قتبان و حضرموت درگیر بودند و گاه بر آن‌ها چیره می‌شدند [۱۱].

دوره دوم یا دوره «تبابعه»؛ 300 تا 525 میلادی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

این دوره با لقب «تبابعه» شناخته می‌شود [۱۲]. مشهورترین پادشاه این عصر، «شَمَّر یُهَرْعِش» یا «تُبَّع بزرگ» است که افسانه‌های فتوحات گسترده‌ای به او نسبت داده‌اند [۱۳]. یکی از نقاط عطف این دوران، تخریب سد مأرب که در منابع اسلامی به «سیل العرم» شهره است، ضربه‌ای مهلک بر اقتصاد کشاورزی آنان وارد کرد و موجبات مهاجرت قبایل و تضعیف قدرت مرکزی را فراهم ساخت [۱۴].

روابط خارجی و توازن قدرت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

حمیریان در سیاست خارجی خود، به‌عنوان قدرت سوم در کنار دو امپراتوری بزرگ ایران (ساسانیان) و روم (بیزانس) عمل می‌کردند [۱۵]. روابط آنان با همسایگان، همواره متأثر از رقابت‌های تجاری و ایدئولوژیک بود. در دوره‌هایی، حمیریان با قبایل قدرتمند دیگر نظیر «کِنده» متحد شدند تا نفوذ خود را بر قبایل بیابان‌نشین تثبیت کنند. همچنین رقابت با حبشه بر سر کنترل مسیرهای تجاری دریای سرخ، از محورهای اصلی دیپلماسی آنان بود که گاه به جنگ‌های خونین و دخالت‌های نظامی منجر می‌شد [۱۶].

حیات دینی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

حیات دینی در حمیر تحولات گسترده‌ای را تجربه کرد. در ابتدا، بت‌پرستی و پرستش خدایانی همچون «نَسر» رواج داشت [۱۷]. با گسترش روابط تجاری و سیاسی، ادیان توحیدی یهودیت و مسیحیت به تدریج در یمن نفوذ یافتند. دوره پادشاهی «ذونواس» [۱۸]، که به دین یهود گرویده بود، نقطه عطفی در تاریخ دینی حمیر محسوب می‌شود که با تنش‌های مذهبی میان حمیریان و مسیحیانِ تحت حمایت حبشه گره خورد [۱۹].

حمیر و اسلام[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پیامبر (ص) برای ملوک حمیر، از جمله حارث بن عبدکلال، نعیم بن عبدکلال و زرعة بن سیف، نامه‌هایی ارسال فرمودند و آنان را به اسلام فراخواندند [۲۰]. در سال نهم هجری [۲۱]، پس از غزوه تبوک، هیئت‌هایی از قبایل یمن و حمیر برای بیعت با پیامبر به مدینه آمدند. رسول خدا [۲۲] نیز مبلغانی همچون عیاش بن ابی‌ربیعه و معاذ بن جبل را برای تعلیم دین و جمع‌آوری زکات به یمن گسیل داشتند [۲۳].

پانویس[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. ↑ المعارف، ص26؛ اخبار الطوال، ص10؛ نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج1، صص97-98
  2. ↑ مالک، عامر، سعد، وائله و عَمرو
  3. ↑ المعارف، ج1، صص103-104؛ نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، ج2، ص534؛ جمهرة انساب‌ العرب، ج1، ص432؛ تاریخ ابن خلدون، ج2، صص54 و290
  4. ↑ المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، ص495
  5. ↑ نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، ص66
  6. ↑ تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، صص113-114
  7. ↑ فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، صص170-180
  8. ↑ المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، ص516
  9. ↑ کتاب الأکلیل، ص19
  10. ↑ تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، صص140-141
  11. ↑ المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج2، صص516-524
  12. ↑ تاریخ ‌العرب‌القدیم، ص82
  13. ↑ عرب کهن در آستانه بعثت، ص44
  14. ↑ تاریخ ابن خلدون، ج2، صص300-302
  15. ↑ عرب کهن در آستانه بعثت، صص50-55
  16. ↑ المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، ج3، صص400-410
  17. ↑ الأصنام، ص12
  18. ↑ یوسف اسأر
  19. ↑ تاریخ الرسل و الملوک، ج2، ص120
  20. ↑ الوثائق السیاسیة الیمنیة، صص170-175
  21. ↑ عام الوفود
  22. ↑ ص
  23. ↑ السیرة النبویة، ج2، ص590

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  • جمهرة انساب‌ العرب، ابن‌ حزم (۱۹۸۲م)، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون.
  • تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون، عبدالرحمان‌ بن محمد (1408ق)، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم.
  • نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ابن سعید مغربی (1402ق)، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان.
  • المعارف، ابن قتیبه (1960م)، قاهره، چاپ ثروت عکاشه.
  • المعارف، ابن ‌قتیبه، عبدالله ‌بن مسلم (۱۹۶۰‌م)، قم، مطبعه دارالکتاب.
  • نسب مَعَدّ والیمن‌الکبیر، ابن‌ کلبی (۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م)، بیروت، چاپ ناجی حسن.
  • الأصنام، ابن کلبی، هشام ‌بن محمد (1348ق)، ترجمه محمدرضا جلالی نایینی، تهران، نشر نو.
  • السیرة النبویة، ابن‌ هشام، عبدالملک‌ بن هشام (1355ق/1936م) قاهره، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ‌ شلبی، چاپ افست بیروت.
  • التیجان فی الملوک الحمیر، ابن هشام، عبدالملک (1979‌م)، به کوشش عبدالعزیز مقالح، صنعا.
  • کتاب الأکلیل، ابن ‌حائک (1989م)، بغداد، چاپ محمد بن على اکوع.
  • تاریخ ‌العرب‌القدیم، برّو، توفیق (1988م)، دمشق، بی‌نا.
  • المفصل فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، جوادعلی (۱۹۷۶م)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • تاریخ سنی ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌ الصلاة و السلام، حمزه اصفهانی، حمزة ‌‌بن حسن (بی­تا)، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
  • اخبار الطوال، دینوری، احمد‌ بن داود (1960م)، قاهره، چاپ عبدالمنعم عمر.
  • تاریخ ‌العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (1971م)، نشر دارالنهضه.
  • فی تاریخ ‌العرب قبل الاسلام، سعد زغلول عبدالحمید (1976م)، بیروت.
  • عرب کهن در آستانه بعثت، صالح احمد، علی (1384‌ش)، ترجمه هادی انصاری، بی‌جا، انتشارات امیرکبیر.
  • تاریخ ‌العرب القدیم و البعثة النبویة، صالح احمد، علی (۲۰۰3م)، بیروت، ‌شرکه المعبوعات للتوزیع و النشر.
  • تاریخ الرسل و الملوک، طبری، محمد ‌بن جریر (بی­تا)، مطبعة الحسینیة المصریه.
  • تاریخ‌العرب فی عصر الجاهلیه، سالم، عبدالعزیز (بی‌تا)، بیروت، دارالنهضة العربیة.
  • الموسوعة الیمنیة، عفیف، احمد جابر و دیگران (۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م)، صنعا.
  • معجم قبائل العرب، کحاله، عمررضا (بی‌تا)، بیروت، مؤسسة الرساله.
  • نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت: قرن اول هجری، منتظرالقائم، اصغر (1380ش)، قم، بوستان کتاب.
برگرفته از «https://wikihaj.com/index.php?title=حمیریان&oldid=69787»